Eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Koninklijk wonen, Uitzonderlijk talent, Een vrouwelijke blik op fotografie.
Het centraal examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2 telt 30 vragen. De meeste vragen gaan over beeldaspecten (11), beschouwen (10) en kunstgeschiedenis (6). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Beeldaspecten | 1, 5-6, 8, 10-11, 15, 17, 21, 24, 26 | 11 |
| Beschouwen | 3-4, 7, 13, 18-20, 23, 28-29 | 10 |
| Kunstgeschiedenis | 2, 14, 16, 22, 25, 30 | 6 |
| Technieken | 9, 12, 27 | 3 |
Vergeleken met andere jaren
De verdeling over de onderwerpen ligt dicht bij het gemiddelde van de andere 17 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo sinds 2018. Geen enkel onderwerp wijkt meer dan zes procentpunten af.
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.
Koninklijk wonen
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11.
Lodewijk XIV, ook wel de Zonnekoning genoemd, regeerde over Frankrijk van 1661 tot aan zijn dood in 1715. Hij liet een jachtslot in het toenmalige dorp Versailles bij Parijs verbouwen tot een reusachtig paleis met tuinen. Landschapsschilder Pierre Patel kreeg de opdracht om een serie aanzichten te maken van het paleis. Op afbeelding 1 zie je het enige schilderij uit deze serie dat bewaard is gebleven.
Bekijk afbeelding 1.
De voorstelling moest vooral de (absolute) macht van Lodewijk XIV verbeelden. De schilder koos bij dit werk voor het vogelperspectief.
Vraag 1 2 punten
Leg uit dat de voorstelling vooral de (absolute) macht van Lodewijk XIV benadrukt. Betrek het vogelperspectief in je antwoord.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
- voorstelling: De schilder toont vooral de enorme omvang van het paleis en de vele omringende tuinen en/of stelt het enorme paleis voor als middelpunt van het universum / in een landschap dat zich tot in het oneindige uitstrekt en benadrukt daarmee de (absolute) macht van de Zonnekoning (die zichzelf als middelpunt van het universum zag). (1 scorepunt)
- vogelperspectief: De schilder koos ervoor het paleis te schilderen van bovenaf / (bij wijze van spreken) vanuit de hemel gezien, zodat hij het paleis als geheel en/of in het landschap kon weergeven (totaalplaatje). (1 scorepunt)
Bekijk afbeelding 2.
Op afbeelding 2 zie je de hoofdentree tot het paleis. Het paleis van Versailles wordt gezien als een van de hoogtepunten van de Franse barok. Kenmerken van deze bouwstijl zijn onder andere de naar voren uitstekende vleugels die het plein omarmen en de dubbele zuilen bij de deuren.
Vraag 2 3 punten
Noem nog drie andere kenmerken van de barokarchitectuur die je ziet op afbeelding 2.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet drie van de volgende kenmerken bevatten:
- de naar voren springende entree
- het gebruik van hekjes / balustrades op het dak / langs de gevel
- veel ornamenten / versieringen
- de toepassing van goud in lijsten (daklijsten, raamlijsten) / de klok
- de beelden(groepen) op het gebouw en/of tegen het gebouw aan
- de dynamische vorm van de beelden(groepen)
Per juist antwoord 1 scorepunt.
Het leven aan het hof draaide volledig om de koning. De dagelijkse handelingen werden geregisseerd als een toneelstuk. Zo begon de dag van Lodewijk XIV in de slaapkamer, die te zien is op afbeelding 3. De prent op afbeelding 4 geeft een indruk van het opstaan van de koning. Het opstaan ging gepaard met allerlei rituelen en daarbij waren veel mensen betrokken.
Bekijk afbeelding 3 en 4. De slaapkamer was enorm groot en zo ingericht dat de rituelen konden worden uitgevoerd en het publiek dit spektakel kon bijwonen.
Vraag 3 3 punten
Geef nog drie voorbeelden van de inrichting en/of vormgeving van de slaapkamer waaruit blijkt dat die geschikt is gemaakt voor een publieke vertoning van en het bijwonen van de rituelen.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet drie van de volgende voorbeelden bevatten:
- Het bed staat centraal in de ruimte, zodat iedereen de koning kan zien.
- Het (staatsie)bed wordt afgescheiden van de rest van de ruimte door een balustrade / hekwerk.
- Er staan stoeltjes naast het bed voor de mensen die helpen bij het ritueel.
- De kleurcombinatie van rood en goud van de wanden en de gordijnen past bij het theater / past bij het opstaan als een voorstelling (bijzonder ritueel met publiek).
- De gordijnen rondom het bed (voor het laten zien en verbergen van de koning) dragen bij aan het theatrale karakter van het opstaan.
Per juist antwoord 1 scorepunt.
De slaapkamer van Lodewijk XIV bevond zich op de eerste verdieping, boven de centrale ingang van het paleis. Op figuur 1 is de slaapkamer gemarkeerd met een (1). De rol die de koning vervulde binnen het Franse koninkrijk was die van absoluut heerser.
Bekijk figuur 1. De plaatsing van de slaapkamer op deze plek in het paleis heeft behalve een praktische functie ook een symbolische functie.
Vraag 4 1 punt
Beschrijf een symbolische functie van de slaapkamer van Lodewijk XIV op deze plek in het paleis.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
De slaapkamer van Lodewijk XIV als centrum van de macht / als het kloppende hart van de natie: de kamer ligt in het centrum van het paleis (boven de entree) en dat symboliseert de alles overheersende macht van Lodewijk XIV en/of hierdoor overziet Lodewijk XIV zijn bezit / zijn hele koninkrijk.
of
Lodewijk XIV als Zonnekoning: de slaapkamer ligt in het midden van het paleis, wat te vergelijken is met de positie van de zon in het zonnestelsel: alle planeten draaien om de zon / alles draait in het paleis om de Zonnekoning.
of
De slaapkamer was zo gepositioneerd in het paleis dat het licht van de opkomende zon er binnenviel, wat de verbinding van de Zonnekoning met de zon nog verder versterkte.
Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als ook een beschrijving van de symbolische functie wordt gegeven.
Rechts van de privévertrekken lagen de officiële ontvangstruimtes, waar officiële handelingen verricht werden en belangrijke gasten ontvangen werden. Deze kamers werden versierd met mythologische voorstellingen. Op afbeelding 5 zie je de plafondschildering van de kamer die gewijd is aan de zonnegod Apollo, zie markering (2) op figuur 1.
Bekijk afbeelding 5. De kunstenaar Charles de La Fosse heeft de plafondschildering zo vormgegeven dat de blik van de bezoeker naar de zonnegod Apollo wordt getrokken.
Vraag 5 3 punten
Beschrijf dit aan de hand van de aspecten
- licht,
- ruimte,
- en kleur.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekkingen hebben (maximaal drie scorepunten, een per aspect):
- licht (een van de volgende): De sterke lichtbron rond / achter Apollo legt de nadruk op de zonnegod. Het contrast tussen de donkere partijen (wolken) onder in het beeld en de nagenoeg witte partijen met Apollo in het centrum legt de nadruk op Apollo. De lichtreflecties op de armen / benen / hoofden van de figuren op de voorgrond leiden de blik van de beschouwer naar het centrum (met Apollo).
- ruimte (een van de volgende): De verkortingen in de figuren leiden de blik van de beschouwer naar het centrum (met Apollo). De verschillende diagonale zichtlijnen (bijvoorbeeld langs de zittende figuur met de baard links en de strijdwagen of langs de zittende figuren rechts) leiden naar Apollo.
- kleur: De kleuraccenten rood, blauw en geel leiden de blik via deze accenten (van de voorgrond, naar het midden en vervolgens naar het geel en wit) naar het centrum met Apollo.
De voorstelling is zo geschilderd dat het lijkt alsof het plafond zich opent naar de wolkenlucht.
Vraag 6 1 punt
Hoe noem je dit effect?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Voorstellingen van klassieke goden, met name van Apollo, komen op veel plaatsen voor in het paleis van Versailles. Ze werden alle aangebracht in opdracht van Lodewijk XIV.
Vraag 7 1 punt
Geef een inhoudelijke reden voor het aanbrengen van dergelijke voorstellingen door de koning in zijn paleis.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is een van de volgende:
- Lodewijk XIV laat zich de Zonnekoning noemen / identificeert zich met de zon / met de zonnegod Apollo.
- Lodewijk XIV omringt zich met deze goden, alsof hij zelf een god is / in een godenwereld leeft.
- Lodewijk XIV laat zien dat hij geleerd/ontwikkeld is en de klassieken kent.
- Lodewijk XIV gebruikte afbeeldingen van Apollo en andere goden om zijn (goddelijke en onbetwistbare) macht te symboliseren/versterken.
Behalve het paleis van Versailles bezat Lodewijk XIV nog veel andere paleizen in Frankrijk. Deze werden allemaal verbouwd en ingericht naar zijn smaak en goedkeuring. Om dit mogelijk te maken richtte hij eigen werkplaatsen (manufacturen) en een kunstacademie op.
Op afbeelding 6 zie je een tapijt uit een reeks tapijten die het koningschap van Lodewijk XIV verbeelden. Op afbeelding 7a en 7b zie je twee details van het tapijt. De voorstelling gaat over het bezoek dat Lodewijk XIV brengt aan een van zijn manufacturen. De koning is linksboven voorgesteld.
Vraag 8 3 punten
Geef drie aspecten van de voorstelling waarmee de belangrijke positie van de koning wordt benadrukt ten opzichte van de mannen om hem heen.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet drie van de volgende aspecten bevatten:
- De koning lijkt het langst van het groepje mannen (door het hoge hoofddeksel) / torent boven iedereen uit / staat op een verhoging.
- De koning draagt kostbare stoffen / versierde kleding (terwijl de andere mannen eenvoudig gekleed zijn).
- De koning valt op door zijn staf en handgebaar.
- De blikken van enkele omringende mannen zijn op de koning gericht.
- De koning draagt een opvallend hoofddeksel (met een grote rode pluim erop).
- De koning is ten voeten uit afgebeeld (terwijl de andere mannen deels overlapt worden).
Per juist antwoord 1 scorepunt.
In de manufacturen werden meubels en andere voorwerpen gemaakt. Bijzonder aan de manufacturen was dat hier verschillende ambachten verenigd waren, zodat ze konden samenwerken.
Bekijk afbeelding 6 en de details op afbeelding 7a en 7b.
Tijdens het bezoek aan de manufactuur werden de verschillende soorten voorwerpen aan de koning getoond.
Vraag 9 3 punten
Noem drie verschillende voorwerpen die je ziet op afbeelding 6, 7a en/of 7b en geef steeds aan welk ambacht erbij hoort.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet drie van de volgende voorbeelden bevatten (voorwerp: ambacht):
- (zilveren) schaal: edelsmeden
- (marmeren / stenen) vaas: beeldhouwen / keramiek
- tapijt: (tapijt)weven / tapijtknopen
- gordijn: weven
- (houten) tafel / kast: houtbewerken / meubelmaken
- vierkante tegel: houtsnijden / houtbewerken en/of keramiek
- schilderij: schilderen
Per juist antwoord 1 scorepunt.
Het koninklijk paleis Huis ten Bosch in Den Haag werd in dezelfde tijd gebouwd als het paleis van Versailles. Tegenwoordig is dit het woon- en werkpaleis van de koning en zijn gezin. Voordat de koninklijke familie er in 2019 ging wonen, werd het paleis verbouwd en gerenoveerd. Enkele kunstenaars kregen de opdracht om een kunstwerk te maken in het paleis.
Op afbeelding 8 zie je de DNA Salon. De kunstenaar Jacob van der Beugel heeft tegen de wanden bijna 60.000 bakstenen aangebracht. Deze wanden zijn portretten in DNA – de genetische barcode – van koning Willem-Alexander, koningin Máxima en kroonprinses Amalia.
Op figuur 2 zie je een voorbeeld van een genetische barcode.
Bekijk afbeelding 8.
Jacob van der Beugel wilde het werk laten passen bij de bestaande historische inrichting en vormgeving van het interieur.
Vraag 10 2 punten
Geef aan waarom het DNA-kunstwerk van Van der Beugel past bij de historische inrichting van de ruimte en/of de vormgeving van de ruimte.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is een van de volgende (één juist antwoord geeft de maximumscore van 2 scorepunten, zie de aanvulling op het correctievoorschrift):
- De kleuren oranjerood en goudgeel passen bij / komen overeen met de rode barokke stoelen en/of bank die al ouder zijn.
- De lichte vlek / het ovaal in het bakstenen patroon komt overeen met / past bij de vorm en/of het licht van de kroonluchter.
- De warme gloed past / tinten bruin passen bij de oude houten kast (het dressoir).
- De rechthoekige vormen passen bij de geometrische plafonddecoraties en/of bij de decoratie van de schouw.
- Het werk is aangebracht tussen / ingekaderd door de (historische) lambrisering en de (kroon)lijsten.
Aanvulling: Op pagina 8, bij vraag 10 moet voor één juist antwoord de maximumscore van 2 scorepunten worden toegekend.
Bekijk afbeelding 8 tot en met 11. Het uitdrukken van identiteit gaat voor Jacob van der Beugel over meer dan alleen het DNA van mensen. Hij wilde iets maken dat zou passen bij Nederland. Hij liet zich bij dit kunstwerk dan ook inspireren door het Hollandse landschap. Zo zijn de bakstenen gemaakt van rivierklei, een veel voorkomende Nederlandse grondsoort.
Vraag 11 2 punten
Geef nog twee kenmerken van het Hollandse landschap die je herkent in het DNA-kunstwerk.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (Rode) baksteen is een typisch Nederlands bouwmateriaal (bijvoorbeeld van traditioneel Hollandse bakstenen huizen).
- De opbouw in vakjes doet denken aan het verkavelde polderlandschap (weilanden met slootjes eromheen).
- De herhaling van de vakjes doet denken aan het patroon van het Nederlandse landschap vanuit de lucht gezien.
- De horizontale opbouw past bij het vlakke Nederlandse landschap.
Bekijk afbeelding 9, 10 en 11. Het was een kostbaar proces om de DNA Salon op deze manier te decoreren. Elke steen is namelijk met de hand gemaakt, en ook de kleuren zijn per steen gemengd. De stenen zijn ontstaan door de brokken klei zorgvuldig te scheuren.
Vraag 12 2 punten
Noem twee aspecten van de bakstenen waaraan je kunt zien dat ze handgemaakt zijn.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- de scheurranden / ruwe vormen op de rode bakstenen
- de net iets wisselende maatvoering / hoogtes van de bakstenen
- de ruwe randen van de (gele) bakstenen
- de onregelmatigheden (in het oppervlak) van de gele baksteen
- de subtiele kleurverschillen in de bakstenen (van rood naar geel)
Jacob van der Beugel heeft in het kunstwerk ook een DNA-portret van kroonprins Amalia opgenomen.
Vraag 13 1 punt
Geef hiervoor een reden die ingaat op (de toekomst van) het koningschap.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is een van de volgende voorbeelden:
- Kroonprinses Amalia heeft als dochter van koning Willem-Alexander en koningin Máxima delen van hun DNA en volgt haar vader op / wordt de nieuwe koningin. Dat verklaart haar (DNA-)portret tussen de portretten van haar vader en moeder.
- Dit kunstwerk gaat over de erfopvolging. Het DNA van koningin Máxima en koning Willem-Alexander ligt besloten in Amalia. Zij passen in de bloedlijn / DNA-lijn van de nieuwe generatie koningen en koninginnen.
- Met dit hedendaagse kunstwerk tonen de koning en koningin zich als een modern koningshuis: ze zijn transparant (tonen het DNA van hun familie) en/of ze tonen het resultaat van hedendaagse wetenschap en ze laten daarmee zien dat ze zich richten op de toekomst, met hun dochter Amalia als toekomstige koningin.
De kunstenaar wilde met het DNA-kunstwerk een hedendaags kunstwerk creëren, maar het kunstwerk sluit ook aan bij Nederlandse kunststromingen uit de twintigste eeuw.
Vraag 14 2 punten
Noem een Nederlandse kunststroming uit de twintigste eeuw die je herkent in het DNA-kunstwerk. Licht je antwoord toe met een voorbeeld.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is een van de volgende kunststromingen, met toelichting:
- Amsterdamse School (kunststroming): maakte ook gebruik van baksteen als decoratief element / versierende wanden (toelichting).
- De Stijl (kunststroming): de opbouw in geometrische (horizontale en verticale) vlakken komt overeen (toelichting).
- Zero en/of de Nul beweging (kunststroming): eenvoudige materialen en geometrische vormen (toelichting).
- Dutch Design / Droog Design (kunststroming): humor in het werk zoals het gebruik van baksteen in een sjiek interieur (design met een knipoog) / alledaags materiaal / 'eerlijk' ambachtelijke werkwijze met materiaal (toelichting).
Opmerking: Alleen de maximumscore toekennen als het antwoord beide antwoordelementen bevat.
Uitzonderlijk talent
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16.
Sinds de negentiende eeuw besteedt het Nederlandse koningshuis aandacht aan het stimuleren van getalenteerde, vaak jonge kunstenaars. Kunstenaars ontvangen een koninklijke beurs of er wordt werk van ze aangekocht.
In de negentiende eeuw kreeg Raden Saleh (1811–1880) van koning Willem I jaarlijks een financiële toelage en een opleiding bij enkele vooraanstaande kunstenaars. Saleh groeide op in adellijke kringen en kwam op achttienjarige leeftijd vanuit Nederlands-Indië naar Nederland.
Op afbeelding 12 zie je een vroeg werk van Saleh. Hij woonde toen nog in Nederlands-Indië. Je kunt zien dat Saleh een talentvol tekenaar was.
Vraag 15 3 punten
Geef met drie voorbeelden uit afbeelding 12 aan waaruit dit blijkt.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn (drie van de volgende):
- (verhoudingen) De verschillende delen van het lichaam zijn goed in verhouding. / De proporties van het menselijk lichaam kloppen.
- (gezichtsuitdrukking) De gezichtsuitdrukking is levensecht voorgesteld. / De expressie in het gezicht is natuurgetrouw.
- (kleding) Het hoofddeksel / de gevouwen stof op het hoofd en/of de iets afgezakte broek en/of het los hangende hemd is gedetailleerd / herkenbaar weergegeven.
- (plasticiteit) De ruimtelijke weergave van de figuur overtuigt door goede licht-schaduwwerking en/of consequente weergave van lichtval.
- (anatomie) De aangespannen spier in de onderarm is overtuigend weergegeven / de onderarm is anatomisch juist verbeeld.
- (houding) De iets ingezakte / vermoeide houding en/of het iets scheve hoofd en/of de licht gebolde rug is overtuigend weergegeven.
- (kleur) De nuances in kleur zijn en/of het kleurverloop is zorgvuldig geschilderd.
Per juist antwoord 1 scorepunt.
Saleh kwam in 1829 naar Nederland om een schildersopleiding te volgen. Op afbeelding 13 zie je het schilderij Leeuwenjacht (1841).
Het schilderij Leeuwenjacht wordt in de kunstgeschiedenis gerekend tot de romantiek.
Vraag 16 1 punt
Leg aan de hand van de voorstelling uit dat de Leeuwenjacht gerekend kan worden tot de romantiek.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
Het schilderij stelt (een hoogtepunt uit) een heftige / angstaanjagende / dramatische strijd tussen mensen / ruiters en leeuwen voor. De belangstelling voor dergelijke dramatische voorstellingen en/of krachtmeting met de wilde natuur is kenmerkend voor de romantiek.
of
De leeuwenjacht is een fantasievoorstelling in een verlaten / Oosters landschap en/of wordt gevoerd door ruiters in (wapperende) Oosterse kleding met exotische dieren. Dit past bij de belangstelling voor het (exotische) onbekende leven in het Oosten / voor avontuurlijke verhalen uit het Oosten, en dat is kenmerkend voor de romantiek.
Bekijk afbeelding 13. Saleh heeft de jacht voorgesteld als een dynamische strijd tussen ruiters te paard en twee leeuwen. De compositie draagt bij aan de dynamische beweging van de Leeuwenjacht.
Vraag 17 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan de dynamische beweging.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- De vele schuine lijnen / diagonalen zoals die van de speren / harpoenen / teugels versterken de dynamiek/beweging in de compositie.
- De vele S-vormen / halfronde vormen zoals in de benen, contouren, staarten van de paarden en/of leeuwen en/of in de golvende vormen van de kleding van de ruiters maken het tot een kolkende beweging.
- De afwisseling van licht-donkeraccenten en/of de opeenvolging van witte accenten, zoals de verschillende witte kledingstukken van de ruiters, vormen samen een golvende beweging.
Saleh wordt door kenners wel de Rembrandt van Indonesië genoemd. Op afbeelding 14 zie je een portret van Saleh als 'Oosterse prins'. Zo liet hij zich door een tijdgenoot schilderen. In deze of vergelijkbare kleding trok hij door Europa en begaf hij zich in kringen van adel en andere voorname mensen.
Hij was populair in deze kringen en dat was niet alleen te danken aan zijn talent voor schilderen.
Vraag 18 2 punten
Geef nog twee verklaringen voor de belangstelling die Saleh kreeg in kringen van adel en andere voorname mensen.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- Saleh kwam zelf uit een adellijke familie / de aristocratie en was dus thuis in deze voorname kringen.
- Saleh had goede connecties met het hof / het Koninklijk Huis in Nederland, wat een aanbeveling was voor / toegang gaf tot andere adellijke kringen / tot kringen van voorname mensen.
- Een kennismaking / ontmoeting met Saleh werd gezien als aandacht hebben voor kunst en cultuur, wat bijdraagt aan de cultureel-maatschappelijke / intellectuele status van het hof (mecenaat) / voorname mensen.
- Saleh was een exotische verschijning en voldeed daarmee aan het romantische verlangen naar het / de belangstelling voor het vreemde / exotische in deze kringen van voorname mensen.
Op figuur 3 zie je het schilderij Boschbrand dat Saleh maakte in 1849. Hij schonk het aan koning Willem III als dank voor de jarenlange steun die Saleh had ontvangen van het koningshuis. Het werk raakte zoek. Pas in 2006 vond een kunsthistoricus het werk terug in een depot van Instituut Collectie Nederland.
Het schilderij werd gerestaureerd. De erfgenamen van de voormalige koningin Juliana besloten dat het doek thuishoorde in Indonesië, maar ze vonden er geen koper voor. Uiteindelijk werd het werk verkocht aan een museum in Singapore, een stadstaat naast het huidige Indonesië.
De kunsthistoricus die het werk had teruggevonden, had liever gezien dat het Koninklijk Huis het werk geschonken of verkocht had aan het Rijksmuseum in Amsterdam.
Vraag 19 2 punten
Geef twee inhoudelijke argumenten die de kunsthistoricus hiervoor zou kunnen aanvoeren.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste argumenten zijn (twee van de volgende):
- (behoud van Nederlands erfgoed) Het is door Saleh cadeau gegeven aan de koninklijke familie (Koning Willem III). Het getuigt van weinig respect voor de kunstenaar/gever om het vervolgens te verkopen, het verdient dan ook een publiek toegankelijke plek waar iedereen het kan zien.
- (mecenaat) Het schilderij staat voor / symboliseert goed mecenaat / zorg voor kunst en kunstenaars, waarmee het koninklijk huis zich kan onderscheiden / een voorbeeld voor anderen kan zijn.
- (koloniaal verleden) Het schilderij is een voorbeeld / getuigenis van een aspect van het koloniaal verleden van Nederland en laat zien dat mensen uit de koloniën in Nederland en Europa succesvol konden zijn.
- (hoge kwaliteit) Het monumentale schilderij is in Nederland een bijzonder voorbeeld van romantische kunst uit die tijd.
Per juist argument 1 scorepunt.
Beeldend kunstenaar Neo Matloga (1993) woont en werkt afwisselend in zijn geboorteland Zuid-Afrika en in Nederland. Hij volgde een opleiding aan de academie in Johannesburg en aan De Ateliers in Amsterdam.
In 2018 werd Matloga winnaar van de Koninklijke Prijs voor de Schilderkunst. Op figuur 4 zie je de kunstenaar, samen met koning Willem-Alexander, voor een van zijn werken staan.
Het werk van Matloga bestaat uit een combinatie van grote collages van foto's uit tijdschriften en schilder- en tekenkunst. Daarvoor gebruikt hij houtskool, inkt en olieverf. Op afbeelding 15 zie je een werk van Matloga uit 2021.
Bekijk afbeelding 15. Matloga verbeeldt in zijn werk alledaagse scènes in een huiselijke omgeving. Het gaat om kleine gebeurtenissen uit het leven van zijn Zuid-Afrikaanse vrienden.
Matloga verwerkt westerse clichébeelden over (Zuid-)Afrikaanse cultuur in zijn werk. Helemaal rechts zie je bijvoorbeeld de voorzijde van een elpee met de tekst Black Music erop. Die verwijst naar het idee dat er zoiets als Zwarte muziek bestaat.
Vraag 20 2 punten
Noem nog twee voorbeelden van westerse clichébeelden over de (Zuid-)Afrikaanse cultuur die je ziet in de voorstelling op afbeelding 15.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (Zuid-)Afrikaanse kunst, zoals het Afrikaanse masker links
- (Zuid-)Afrikaanse kunst, zoals het beeld van de vogel rechts
- Het danspaar verwijst naar de (Zuid-)Afrikaanse danscultuur en/of jazz: er wordt veel en/of goed gedanst.
Matloga heeft zich laten inspireren door vroegmoderne stromingen in de kunst. In zijn collagetechniek bijvoorbeeld, is de invloed van de Duitse kunstenaar Hanna Höch te herkennen. Höch (1889-1978) was een van de weinige Duitse vrouwelijke kunstenaars uit de dadabeweging.
Op afbeelding 16 zie je Equilibre (Evenwicht) uit 1925 van Höch. Het is een collage van plaatjes die zijn geknipt uit tijdschriften, en waterverf. De voorstelling doet denken aan een balanceer-act uit het circus.
Vraag 21 3 punten
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan deze indruk van een balanceer-act of circus-act.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is drie van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- De twee figuren staan op een schuine lijn / plank / draad (waar ze van af dreigen te glijden), zoals een schuine plank (teeterboard) en/of een wipwap uit het circus.
- De figuur links houdt de armen horizontaal en/of helt wat naar links alsof de figuur zijn/haar evenwicht wil bewaren.
- De twee figuren steunen op elkaar met verschillende ledematen (met zowel armen als benen), alsof ze acrobaten zijn.
- De linker figuur staat schuin en wordt in balans gehouden door de rechter figuur / de figuur met de (zware) ketting in de hand (als een soort anker).
- De poses / houdingen zijn uitgesproken geposeerd ('zie mij eens').
- De figuren hebben een grappige grote mond en/of kin en lijken op de overdreven getekende gezichten van een clown.
- De kleding met strakke broek en gestreepte shirts doet wel denken aan die van een clown.
Met hun antikunst verzetten de dadaïsten zich tegen traditionele denkbeelden in de maatschappij. Zo is het werk van Höch op afbeelding 16 te zien als een verzet tegen het hokjes-denken of het denken in tegenstellingen.
Vraag 22 1 punt
Leg dit uit aan de hand van een aspect van de voorstelling.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- Equilibre verwijst naar een minder scherp onderscheid tussen man en vrouw, want in de voorstelling lijken de figuren non-binair te zijn / een combinatie van mannelijke en meer vrouwelijke aspecten te zijn.
- Equilibre verwijst naar een minder scherp onderscheid tussen oud / groot en jong / klein, want de grote, oudere figuur links wordt door een kleinere, jonge figuur rechts in evenwicht gehouden.
- Equilibre verwijst naar het zoeken / in balans houden van het vreemde (vervormde, absurde) en het normale (realistische, vertrouwde), zoals het hoofd van het jonge kind dat een veel te grote, oude mond en kin heeft.
Bij de uitreiking van de Koninklijke Prijs voor de Schilderkunst merkte de jury op verrast te zijn door de eigen stijl die Matloga met de collagetechniek had ontwikkeld. De jury schreef in haar rapport hierover: "Echt een nieuwe stem [..], een die tegelijkertijd bekend voorkomt."
Bekijk afbeelding 15 en 16. De invloed van Höch is zo'n stem die bekend voorkomt in het werk van Matloga. Verder constateert de jury dat Matloga in zijn werk "echt een nieuwe stem" laat horen.
Vraag 23 1 punt
Geef aan de hand van afbeelding 15 een argument voor het oordeel van de jury dat Matloga inhoudelijk "echt een nieuwe stem" laat horen. Betrek een aspect van de vormgeving en/of voorstelling in je antwoord.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- Matloga werkt uitsluitend in zwart-wit, waardoor hij mensen wil laten zien hoe westerse (veelal witte) mensen kijken naar / vooroordelen hebben over het dagelijks leven / uiterlijk / cultuur van Zwarte mensen, bijvoorbeeld dat ze goed kunnen dansen en hun kunst uit maskers bestaat.
- Matloga werkt op groot formaat, zijn doeken met interieurs zijn bijna net zo groot als de ruimte waarin de beschouwer staat. Op deze manier betrekt hij de beschouwer sterk bij zijn werk en nodigt hij de beschouwer uit om te kijken naar / na te denken over onderwerpen als hoe zie ik de ander / racisme / (voor)oordelen.
Een vrouwelijke blik op fotografie
Dora Maar (1907-1997) werd geboren in Parijs. Na een studie schilderkunst volgde ze er een opleiding in de fotografie en richtte ze haar eigen fotostudio op. Haar werk viel op door de toepassing van fotomontage en een vernieuwende stijl. Ze was een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die deelnam aan tentoonstellingen waar werk te zien was van surrealisten.
Op afbeelding 17 zie je Zonder titel (Hand-schelp) uit 1934. In de foto(montage) zie je een schelp op het strand, waaruit een hand van een etalagepop steekt.
Bekijk afbeelding 17. Kenmerkend voor het surrealisme is het effect van vervreemding. Zo dragen de donkere wolken bij aan de mysterieuze sfeer op het strand.
Vraag 24 2 punten
Geef twee andere aspecten van de voorstelling die bijdragen aan het effect van vervreemding.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- de ongewone / onverwachte combinatie van (dagelijkse) voorwerpen, zoals de (nep)hand die uit een schelp steekt (vervreemding)
- de combinatie van een detailopname van zand (dat doorgaat voor strand) en een opname van een wolkenlucht van veraf (de zee die je ertussen verwacht ontbreekt)
- de hand die uit de schelp lijkt te kruipen alsof die een dier (kreeft) is / een levend wezen is / een vinger in het zand steekt (metamorfose)
- de (afgehakte) hand, die los is geraakt van een lichaam op het strand (nachtmerrie)
- in de wolkenlucht zijn spookachtige gezichten te herkennen
- de raadselachtige slagschaduw links van de hand, die afkomstig lijkt van iets of iemand buiten de foto
In de kunstgeschiedenis wordt het werk van Dora Maar op afbeelding 17 in verband gebracht met het beroemde schilderij van Botticelli, De geboorte van Venus, uit de vijftiende eeuw. Je ziet dit werk op figuur 5.
Bekijk afbeelding 17 en figuur 5. De voorstelling op figuur 5 is gebaseerd op een verhaal uit de mythologie. Venus, de godin van de liefde, werd geboren uit het schuim van de zee.
Stelling: het is goed mogelijk dat het werk van Dora Maar op afbeelding 17 is gebaseerd op het schilderij van Botticelli.
Vraag 25 2 punten
Geef aan de hand van afbeelding 17 twee argumenten die deze stelling ondersteunen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste argumenten zijn (twee van de volgende):
- (De geboorte van Venus) In het werk van Dora Maar is (net als in het schilderij van Botticelli) een schelp afgebeeld, alleen 'baart' die een sierlijke hand en/of de hand van Venus wordt geboren op het strand (alsof Venus die uit de schelp kruipt, in plaats van dat ze op een schelp staat, zoals in het schilderij van Botticelli).
- (omgeving) De schelp met de hand ligt in het zand / op de oever / bij de zee (en dat is de plek waar Venus in het werk van Botticelli uit de schelp komt).
- (sfeer) Het mysterieuze licht / de indruk van schuim en/of rook rond de schelp met de hand doet denken aan de onwerkelijke / bovennatuurlijke gebeurtenis / het verschijnsel (zoals in het schilderij van Botticelli, waar Venus uit de zee geboren wordt met engelen en nimfen / figuren die de wind en het voorjaar voorstellen).
Per juist argument 1 scorepunt.
Bekijk afbeelding 17. Door middel van lichtwerking weet Dora Maar in deze fotomontage een geheimzinnige sfeer op te roepen.
Vraag 26 2 punten
Beschrijf twee aspecten van de lichtwerking die bijdragen aan deze geheimzinnige sfeer.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (contrast) Het sterke contrast tussen het (licht)schijnsel en de (donkere) wolken draagt bij aan de geheimzinnige sfeer.
- (spot) Er lijkt licht van een spot (van buiten het werk) op de schelp met de hand te vallen en dat zorgt voor een geheimzinnig / theatraal licht.
- (lichtbronnen) Er zijn meerdere (verborgen) lichtbronnen: het licht lijkt zowel van voren (buiten het werk) als van achteren ('achter' het toneel) te komen, wat bijdraagt aan de geheimzinnige sfeer.
Voor haar fotomontages gebruikte Dora Maar foto's die ze maakte van zichzelf of van (bevriende) modellen, zoals op figuur 6. In de donkere kamer (doka) experimenteerde Dora met de negatieven. Ze belichtte de negatieven soms meerdere keren of bewerkte ze met diverse materialen alvorens ze af te drukken op papier.
Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je drie verschillende negatieven die Dora Maar in 1935 bewerkte door ze te bekrassen en/of te beschilderen.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20 en figuur 6. Door het negatief te bewerken verandert de voorstelling.
Vraag 27 2 punten
Geef hiervan twee verschillende voorbeelden. Betrek de bewerking in je antwoord.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is twee van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- (aanzicht) Door te schilderen op het negatief ontstaan er nieuwe aanzichten, zoals (op afbeelding 19) een vooraanzicht verandert in een zijaanzicht of kort haar verandert in lang haar.
- (houding) Door het (weg)krassen rondom de bestaande vorm van de vrouwen ontstaat er een nieuwe houding / stand van het lichaam.
- (vervorming) Door het (weg)krassen verandert een glad en volledig lichaam in een vervormd lichaam / in een lichaam dat sterk vermagerd is / uit verhouding is en/of aangetast is.
- (krassen) Door het krassen op het lichaam ontstaat er een beschadigde / aangetaste huid wat een indruk van veroudering, verval of trauma geeft.
- (bedekken) Een stukje kant / stof op het lichaam (afbeelding 20) geeft een textuur op het lichaam / bedekt intieme delen van het lichaam.
Bekijk afbeelding 18 tot en met 20. De werken zijn te zien als een commentaar op het klassieke schoonheidsideaal van de vrouw, zoals verbeeld in het schilderij van Botticelli op figuur 5.
Vraag 28 2 punten
Leg dit uit aan de hand van figuur 5 en afbeelding 18, 19 en/of 20.
Bekijk het antwoord
Een juiste uitleg omvat:
- een beschrijving (van een aspect) van het expressief verbeelde vrouwenlichaam uit afbeelding 18, 19 of 20, waaruit blijkt dat (1 scorepunt)
- dit verschilt van het geïdealiseerde beeld van een vrouwenlichaam, zoals voorgesteld in het werk van Botticelli / figuur 5. (1 scorepunt)
Voorbeeld van een juist antwoord is: In het werk van Dora Maar zijn de vrouwenlichamen vervormd / expressief weergegeven, alsof ze een gevoel uitdrukken. Dit lijkt een commentaar op het klassieke schoonheidsideaal / op de vele vrouwelijke naakten die kunstenaars zoals Botticelli schilderden: lichamen met perfecte verhoudingen en/of staand in bevallige poses (standbeen, speelbeen).
Opmerking: De maximumscore alleen toekennen als het antwoord beide antwoordelementen bevat.
Op afbeelding 21 en 22 zie je twee foto's van de Amerikaanse fotograaf Nan Goldin (1953) afkomstig uit de serie The Ballad of Sexual Dependency (Ballade van seksuele afhankelijkheid). De serie omvat meer dan 700 foto's die gemaakt zijn in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Ze fotografeerde haar vriendenkring van kunstenaars, artiesten en leden uit de underground scene van New York. In haar werk komen thema's aan bod zoals liefde, vriendschap, verlies en verslaving.
Bekijk afbeelding 21 en 22. Je kunt aan de foto's zien dat ze een momentopname zijn uit het leven van deze vriendenkring en/of dat ze er een direct inkijkje in geven.
Vraag 29 3 punten
Noem drie voorbeelden waaraan je dit kunt zien.
Bekijk het antwoord
Het antwoord is drie van de volgende (per juist antwoord 1 scorepunt):
- de ongewone / weinig flatteuze houdingen (niet geposeerd)
- een vieze ruimte / een ruimte in een kelder en/of krot (waar niet iedereen komt)
- een (genant) moment van dronkenschap en/of uitputting (in de nacht)
- De foto's zijn onscherp / bewogen (vooral afbeelding 22).
- De foto is scheef genomen (afbeelding 22).
- De foto's zijn overbelicht en/of de gezichten hebben onnatuurlijke kleuren.
In de jaren zeventig had Goldin een kunstopleiding gevolgd in Boston (Verenigde Staten). Zij zag haar foto's als kunstwerken, maar het kunstpubliek beschouwde haar werk niet als kunst.
Vraag 30 1 punt
Geef een verklaring waarom de kunstwereld toen weinig belangstelling had voor het werk van Goldin.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- (amateur, technisch) Goldins foto's zijn kiekjes / snapshots (zoals iedereen die wel kan maken) en in die tijd voldeed dit niet aan wat doorging voor goede / professionele fotografie (goede compositie, goed kleur- en lichtgebruik).
- (taboe) Goldins werk stelt onderwerpen als drugsgebruik / (trans)seksualiteit / huiselijk geweld aan de orde en in die tijd werden dergelijke onderwerpen (zeker in de Verenigde Staten) als aanstootgevend ervaren.
- (gender vooroordeel) Goldin is een vrouwelijke fotograaf en in die tijd werd de kunstwereld nog gedomineerd door (witte) mannen. Het feit dat Goldin een vrouw is / een vrouwelijke blik in de fotografie vertegenwoordigde, kan bijgedragen hebben aan de geringe aandacht voor haar werk vanuit de (mannelijke) kunstwereld.
- (activistisch) Goldins werk getuigt van activisme en engagement (opkomen voor mensen aan de rand van de samenleving). En in die tijd werd activisme binnen de kunst artistiek inhoudelijk niet interessant gevonden.
- (documentairefotografie) Goldins werk is persoonlijk en intiem. In die tijd was documentairefotografie vaak nog onpersoonlijk / meer gericht op algemene maatschappelijke gebeurtenissen en sociale kwesties (buiten de fotograaf).
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving 2025, tijdvak 2. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.
Andere examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2?
Het centraal examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2 telt 30 vragen. De meeste vragen gaan over beeldaspecten (11), beschouwen (10) en kunstgeschiedenis (6).
Wat zijn de antwoorden van het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2025/havo/documenten/cse-2/ha-5001-a-25-2-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.
Hoe oefen ik met het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 2 en krijg ik feedback?
Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.