Eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2024, tijdvak 2: vragen en antwoorden

• drie van de volgende: − rondbogen − koepelgewelf − (Korinthische / Ionische) zuilen − pilasters − sierlijsten / kroonlijsten − fries − timpanen per juist antwoord (1) (3)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• regelmatige maatverhoudingen (twee van de volgende): (2p)
  • De hoogte van de sacristie is opgebouwd uit drie gelijke delen (onderste deel tot aan de pendentieven / pendentieven tot aanzet koepel / koepel).
  • De sacristie is symmetrisch.
  • De muren zijn even groot als het vloerplan (een exacte kubus).
  • De koepel is verdeeld in (twaalf) gelijke segmenten.
  • De hoogte van de boogvorm (middendeel) is gelijk aan de hoogte van de koepel.
  • De koepel bevat twaalf ronde ramen op gelijke afstand van elkaar.
  • Er zijn drie gelijkmatige (boog)ramen (zichtbaar in de dwarsdoorsnede).
  • De apsis is verdeeld in drie gelijke delen.
  • De vormen / bouwelementen worden in regelmatige aantallen (twee, drie of twaalf) herhaald.

Opmerking Per juist antwoord 1 scorepunt toekennen.

• twee van de volgende: − Hij wijst naar het werk dat gedaan moet worden / maakt een gebiedend gebaar. − Hij ontvangt het schaalmodel van de kerk / krijgt een schaalmodel van de kerk aangeboden. − Hij heeft een buidel (met geld) aan zijn riem. − Hij staat rechtop, terwijl de architect knielt en/of de beeldhouwer (eerbiedig) gebogen naar voren stapt. per juist antwoord (1) (2)

• De renaissance-architect was verantwoordelijk voor het ontwerp (en was in mindere mate betrokken bij de werkzaamheden) / stelt zich op als ondernemer / heeft een zakelijke relatie met zijn mecenas (Cosimo). (1)
• Dat blijkt uit de nadruk die in de voorstelling wordt gelegd op het aanbieden van het schaalmodel door de architect (Brunelleschi) aan de opdrachtgever (Cosimo) en niet op de werkzaamheden aan de kerk (op de achtergrond). (1)

• een van de volgende: − In de renaissance komt het humanisme op: kunstenaars gaan klassieke bronnen bestuderen / ontwikkelen zich tot geleerden (wat bijdraagt aan hun sociale status). − In de renaissance willen de verschillende (adellijke) hoven zich onderscheiden door middel van kunst: sommige kunstenaars krijgen een belangrijke positie aan het hof (wat verder bijdraagt aan hun sociale status). − In de renaissance neemt het aantal rijke/vooraanstaande burgers en/of families toe (zoals de De' Medici): zij werden mecenassen / gaven kunstenaars individuele opdrachten (wat bijdroeg aan de bekendheid en status van kunstenaars). − Schrijvers zoals (kunsthistoricus / kunstenaarsbiograaf) Vasari droegen met hun geschriften bij aan de bekendheid van kunstenaars / roemden de veelzijdigheid van sommige kunstenaars (wat bijdroeg aan hun bekendheid en status). (1)

• drie van de volgende: − Het gebouw heeft hoge wanden (zoals bij een burcht / vesting). − De wanden zijn relatief gesloten / bestaan uit (deels) ononderbroken muurvlakken. − De nieuwbouw vormt (gezien vanaf het voorplein) een wand die de abdij lijkt af te sluiten van de buitenwereld. − De entree wordt niet benadrukt / bevindt zich aan de zijkant (ligt bij aankomst niet in het zicht). − In de wanden zitten weinig / kleine / smalle ramen. per juist antwoord (1) (3)

• drie van de volgende: − (ontbreken decoratie) De muren en het plafond zijn kaal / bevatten geen decoraties. − (geometrie) De ruimte bestaat uit strakke / geometrische vormen (kubus, balk, vierkanten). − (kleur) De nieuwbouw heeft een overwegend witte / lichtgrijze kleur. − (functionalisme) De constructie van plafond en muur is zichtbaar / helder (form follows function). − (licht, lucht, ruimte) Er valt veel daglicht (vanaf verschillende kanten) de ruimte in en/of er is sprake van een grote open ruimte. − (richtingen) Horizontale en verticale richtingen worden benadrukt en/of het streven naar evenwicht tussen horizontale en verticale richtingen. − (muurvlakken) De (buitenste) muurvlakken zijn gesloten. per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − (ruimtelijkheid) De blokjes zijn driedimensionaal, wat het visualiseren van ruimtes makkelijker maakt / waardoor je het ontwerp van alle kanten kunt bekijken. − (verhoudingen) De blokjes maken de juiste (maat)verhoudingen direct zichtbaar (maten hoefden niet meer uitgerekend te worden). − (flexibel) Met blokjes kun je snel / eenvoudig een andere vorm onderzoeken / experimenteren / variëren. − (toeval) Het werken met blokjes geeft ruimte aan het toeval / staat onverwachte vormen makkelijker toe. − (model) Met blokjes kun je snel / eenvoudig een maquette / model maken. per juist antwoord (1) (2)

• twee van de volgende: − De sobere / gedempte kleuren zoals de (licht)grijze muren en het bruine plafond bieden rust. − De strenge symmetrie draagt bij aan rust in de ruimte. − Het ontbreken van decoratie voorkomt afleiding. − De evenwichtige meetkundige verhoudingen / de verhoudingen volgens het 'plastische getal', zoals de opening in de wand die vier keer zo groot is als het raam, zorgen voor orde en regelmaat / dragen bij aan rust. − De herhaling van / regelmaat in vormen geeft rust in de ruimte. − De nadruk op lichtval / het sturen van invallend licht door kleine ramen (lichtbeuk) roept een spirituele sfeer op / draagt bij aan (innerlijke) rust. per juist antwoord (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De banken op afbeelding 7 zijn van hard materiaal / zijn niet bekleed / hebben (alleen) een rechte rugleuning. Een lichamelijk belang zoals zitcomfort wordt hiermee opgeofferd.
• De banken op afbeelding 7 zijn allemaal hetzelfde / zijn eenvoudig / uniform vormgegeven. Een persoonlijk belang zoals individuele smaak wordt hiermee opgeofferd.

• een van de volgende: − Beide architecten maakten gebruik van een (vast) maatsysteem van verhoudingen (Brunelleschi de klassieke verhoudingen / de gulden snede, Van der Laan zijn eigen 'plastische getal'). − Beide architecten legden in hun ontwerpen de nadruk op de verhoudingen tussen de (geometrische) bouwvolumes / lijnen en vlakken. − Bij beide architecten zijn decoraties ondergeschikt aan de helderheid van de indeling (bij Van der Laan zijn decoraties zelfs vrijwel afwezig). (1)

Opmerking Alleen als aspect en voorbeeld beide juist zijn, 1 scorepunt toekennen.

• twee van de volgende: − (mythologie) Met de combinatie van mens en dier konden (ook) mythologische onderwerpen / figuren weergeven worden. − (mensfiguur) In het genre van Frémiet wordt (ook) een mens weergegeven. Mensfiguren stonden hoger in de hiërarchische orde dan dierfiguren. − (complex) De combinatie van mens en dier (in gevecht) is qua compositie / verhoudingen en/of suggestie van beweging complex / moeilijker om te maken dan één figuur. − (verhaal) Met het onderwerp 'de strijd tussen mens en dier' voegt Frémiet een verhalend element / meer betekenis toe en dat vraagt om wat (meer) creativiteit / vindingrijkheid van de kunstenaar. − (verbeeldingskracht) Frémiet kan 'de strijd tussen mens en dier' niet (uitsluitend) op basis van de eigen waarneming ontwerpen. Dit vraagt om meer verbeeldingskracht (meer dan het uitbeelden van een enkel dier) van de kunstenaar. per juist antwoord (1) (2)

• een van de volgende: − Het oordeel van de jury was toonaangevend / sloot aan bij de heersende norm voor kunst / stond garant voor de kwaliteit van het werk en gaf de kunstenaar status. − De tentoonstellingen van de Salon trokken veel publiek en konden dus opdrachten / klanten opleveren / de naamsbekendheid van de kunstenaar vergroten. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• formaat (een van de volgende): (1p)
  • Het beeld is uitgevoerd op ware grootte / mensgrootte, waardoor de bezoeker zich goed kan inleven / zich geconfronteerd ziet met de eigen kwetsbaarheid.
  • De gorilla bevindt zich (door de hoge sokkel) boven ooghoogte van de bezoeker, die zich hierdoor nietig kan voelen / geïmponeerd raakt.
• compositie (een van de volgende): (1p)
  • De dynamiek / verschillende richtingen in de compositie dagen de bezoeker uit om rondom het beeld te lopen, om het geheel te kunnen zien.
  • De dynamische compositie werkt spanning verhogend (alsof de bezoeker getuige is van de scène).

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• verhevigd gevoelsleven (1p)
• De heftige strijd tussen de vrouw en de gorilla en/of de extreme emoties die te zien zijn bij de vrouw en de gorilla, passen bij het verlangen / ervaren van een sterk gevoelsleven in de romantiek. (1p)

of

• overweldigende / wilde natuur (1p)
• De gorilla wordt weergegeven als een wild dier / als een gevaar voor de mens en dat past bij de nadruk die in de romantiek gelegd wordt op kwetsbaarheid van de mens tegenover de grootsheid / kracht van de natuur. (1p)

• twee van de volgende: − De mandril valt op door de bijzondere / felle / zuivere kleuren, zoals het blauw / geel in de vacht en de roze snuit en dat past bij de belangstelling van expressionisten voor sterke kleurcontrasten. − De mandril heeft opvallende proporties, zoals een grote / forse kop / een groot kort lijf / kleine klauwen en dat past bij de belangstelling van expressionisten voor vervormingen / uitvergrotingen. − De mandril heeft een sterke grimas / een masker dat / mimiek die lijkt op (menselijke) emotie (boos, chagrijnig) en het gevoelsleven is een belangrijk onderwerp voor de expressionisten. − De mandril is een wild / primitief dier en/of exotisch dier en dat past bij de belangstelling van expressionisten voor het onbekende / vreemde leven ver van de westerse cultuur. per juist antwoord (1) (2)

• twee van de volgende: − (hanteringswijze) dynamische penseelvoering / vegen, strepen, toetsen in verschillende richtingen − (hanteringswijze) handschrift van de schilder is te zien / driftige, ruwe penseelvoering − (hanteringswijze / materiaalgebruik) De olieverf is direct opgebracht / er is over nog natte verf heen geschilderd (schetsmatig). − (kleur) sterke kleurcontrasten / (deels) onnatuurlijk kleurgebruik (paars, geel en blauw in de vacht) / kleur onvermengd opgebracht of op het doek gemengd per juist antwoord (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeeld van een juist antwoord is: Kokoschka vergeleek de mandril met zichzelf, zag hem bijna als zijn spiegelbeeld. Hij lijkt de mandril (en dus zichzelf) te willen bevrijden, want hij schilderde George niet in een kooi in de dierentuin maar in de exotische natuur, in vrijheid (weg van mensen).

Opmerking Alleen als het tragische, respectievelijk komische met een voorbeeld wordt beschreven steeds 1 scorepunt toekennen.

• In Klibansky's visie is hoge kunst (high art) gelijk aan lage kunst (low art) / gaan kunst en commercie samen: een gesigneerd petje in oplage verkopen is commercieel / werkt als merchandise / Klibansky zet zichzelf hiermee (met zijn naam op de pet) als merk in de markt. (1)
• Klibansky's antwoord op de kritiek uit de kunstwereld: de naam 'Picasso' symboliseert 'de grote, gevestigde kunstenaar' en die naam heeft Klibansky doorgestreept en vervangen door zijn eigen naam. Hiermee laat Klibansky zien dat hij belangrijker en/of net zo belangrijk is als Picasso en/of laat hij zien dat de hedendaagse kunstenaar op zijn manier te werk gaat en/of houdt hij de kunstwereld een spiegel voor door Picasso ook als 'merk' neer te zetten. (1)

Opmerkingen Per juist argument 1 scorepunt toekennen. Als de kandidaat een juist argument geeft voor 'kunstenaar' en een juist argument voor 'zakenman' mogen ook scorepunten worden toegekend tot maximumscore 2.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• vormgeving (een van de volgende): (1p)
  • (formaat) De fotostrip / het langgerekte en/of rechthoekige formaat van de foto (is het resultaat van de automatische camera).
  • (driedeling) De driedeling / ritmische herhaling / het patroonmatige karakter van de foto (is ongebruikelijk bij een zelfportret).
  • (onvolmaakt) De foto is technisch niet volmaakt / is onscherp en/of is overbelicht (is het resultaat van drie afzonderlijke flitsen).
  • (techniek) Het werk is gemaakt door een machine / is een foto gemaakt door een (vol)automatisch apparaat (in een photobooth) en niet door een mens.
• voorstelling (een van de volgende): (1p)
  • (stapeling) Het zelfportret van Warhol bestaat in feite uit drie zelfportretten.
  • (emotie) De emotieloze / neutrale uitdrukking van Warhol (is kenmerkend voor een standaard pasfoto).
  • (stand) De drie standen van het hoofd (een driekwart-aanzicht, een zijaanzicht en een vooraanzicht) zijn ongebruikelijk voor één zelfportret.
  • (pose) De houding is niet/nauwelijks geposeerd / stand van het hoofd lijkt toeval.

• Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Popartkunstenaars maken onpersoonlijke / seriematige kunst, waarbij gevoelsuitdrukking / het persoonlijke handschrift van de kunstenaar niet of nauwelijks een rol speelt. Voor abstract-expressionisten is kunst juist de uitdrukking van een (unieke) persoonlijke/individuele emotie, waarbij het handschrift / de toets / het schildersgebaar juist heel belangrijk is. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• machinaal (een van de volgende): (1p)
  • De werken/voorstellingen lijken te zijn gekopieerd. / Het seriematige karakter doet denken aan lopende band werk.
  • Het ontbreken van een zichtbare toets duidt / de grote kleurvlakken duiden op vlakdruk.
• handgemaakt (een van de volgende): (1p)
  • De kleurvlakken zijn niet egaal / De kleurvlakken tonen nuanceverschillen (zoals in de randen van het rode vlak).
  • Er zijn kleine onregelmatigheden te zien, zoals onzuiverheden in overlappende kleurvlakken en/of in ongelijke / scheve kadrering.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• In de late middeleeuwen / renaissance bestonden werkplaatsen van meesters en gezellen, waarbij de gezellen delen van het werk van de kunstenaar maakten.
• In de zeventiende eeuw werkte in het atelier van de meester (bijvoorbeeld Rubens of Rembrandt) leerlingen die delen schilderden van kunstwerken die onder de naam van de meester verkocht werden.
• In de tweede helft van de negentiende eeuw ontstond de arts-and- craftsbeweging, waarin kunstenaars samenwerkten bij het vervaardigen van veelal handgemaakte (kunst)werken (in de geest van de middeleeuwse werkplaats).
• Eind negentiende / begin twintigste eeuw ontstond de stroming Jugendstil / Art Nouveau / Wiener Secession (Wiener Werkstätte) waarin kunstenaars elk afzonderlijk delen van de (soms handgemaakte) productie van kunstwerken op zich namen.
• In de jaren twintig van de twintigste eeuw werd in de kunstopleiding Bauhaus samenwerking tussen kunst en ambacht / tussen de verschillende disciplines nagestreefd, met als doel om (net als in de middeleeuwse werkplaats) gezamenlijk tot een eindproduct (het gebouw) te komen.

• twee van de volgende: − Een polaroidcamera geeft meteen de foto / afdruk. Warhol kon hiermee snel / direct momentopnames maken en/of snelle voorstudies/schetsen maken. − Door de overbelichting op de polaroidfoto ontstaat er een plat en schematisch beeld. Dit past bij de stijl waarin Warhol werkt / bij de voorkeur van Warhol voor het maken van zeefdrukken (zoals afbeelding 18). − De polaroidfoto is de uitkomst van een mechanisch proces dat weinig (technische) bewerking / 'handschrift' van de kunstenaar toelaat. Dit paste bij Warhols streven kunst te maken die anoniem was / door iedereen gemaakt had kunnen zijn. − Voor een polaroidfoto volstaat een eenvoudige techniek, je kunt als fotograaf het resultaat niet precies sturen. De toevallige special effects die ontstaan, zoals lichtvlekken en overbelichting, vindt Warhol juist interessant (want is het werk van de machine). per juist antwoord (1) (2)

• drie van de volgende: − Het handschrift van de kunstenaar is te zien. / De schildertoets is zichtbaar. / Het schilderij is (vlot) schetsmatig geschilderd (de achtergrond is niet af). − sterke kleurcontrasten zoals het blauw en roze in de gezichten en in de kleding − de grillige, zwaar aangezette contour om de figuren − vervormingen van gelaatstrekken/lichaamsdelen − De figuren zijn in het kader gedrukt. − de voorkeur voor bijzondere / veelal kwetsbare mensen (drag-queens) per juist antwoord (1) (3)

• twee van de volgende: − Zijn ogen zijn gesloten, waardoor hij zich lijkt af te sluiten voor zijn omgeving / de beschouwer (wil verdwijnen). − Zijn bovenlichaam is ontbloot (en daarmee geeft hij zichzelf letterlijk en figuurlijk bloot). − De bijna lege omgeving (de contouren van de bank zijn aangegeven met hele dunne lijnen) waarin de figuur lijkt te zweven. − In het schilderij ligt de nadruk op imperfecties en/of ouderdom, zoals het litteken, de magere schouders of de rimpels. − Het lichaam van Warhol is slechts gedeeltelijk ingekleurd, waardoor hij lijkt samen te vallen / op te lossen in de omgeving. − De blauwe vlek achter de rug van Warhol lijkt wel op vleugels. per juist antwoord (1) (2)

• Een juist antwoord bevat een ontwikkeling binnen de kunstwereld vanaf 1970 tot nu met een koppeling naar de thematiek / de persoon van Alice Neel. Voorbeelden van een juist antwoord zijn: − Er komt meer aandacht voor persoonlijke verhalen / het individuele perspectief. Neel verwerkt in de portretten haar persoonlijke kijk op een ander (als schilder van zielen) (postmodernisme / neo- expressionisme). − Er komt meer aandacht voor feminisme / het vrouwelijke perspectief in de kunst. Neel is een voorbeeld van een (feministische) vrouwelijke kunstenaar (en musea zoeken actief naar kunstenaars die tentoonstellingen kunnen verrijken / inclusiever maken). − Er komt meer aandacht voor een eerlijke weergave van het leven, als reactie op de perfecte / oppervlakkige beelden die mensen in de media laten zien. Alice Neel maakte de werkelijkheid niet mooier, en benadrukte zelfs de persoonlijkheid van mensen en imperfecties (ongepolijste beelden als tegenreactie). − Er komt meer aandacht voor engagement in de kunst. Neel is een voorbeeld van een geëngageerde kunstenaar door haar portretten van mensen die afwijken van de norm in de samenleving / afwijken van traditionele onderwerpen in de kunst (zoals drag-queens en arme mensen). (1)