Eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Levendige trappenhuizen, Delaunay en het moderne leven, Overal stippen.
Het centraal examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1 telt 28 vragen. De meeste vragen gaan over beeldaspecten (10), beschouwen (9) en kunstgeschiedenis (5). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Beeldaspecten | 1-2, 8-9, 13-15, 17, 22, 25 | 10 |
| Beschouwen | 4, 6-7, 19-21, 26-28 | 9 |
| Kunstgeschiedenis | 3, 5, 11, 16, 24 | 5 |
| Technieken | 10, 12, 18, 23 | 4 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 17 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo sinds 2018: dit examen vroeg minder over kunstgeschiedenis (18% van de vragen, gemiddeld 25%).
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.
Levendige trappenhuizen
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10
De voorbeelden in dit blok komen uit een paleis uit de barok en een negentiende-eeuws herenhuis. De architecten die ze ontwierpen werden er beroemd mee.
De Italiaanse beeldhouwer en architect Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) kreeg tijdens zijn leven veel opdrachten van de invloedrijke familie Barberini. Een van hen werd in 1623 tot paus gekozen: paus Urbanus VIII. Hij had Bernini leren kennen als kind, voedde hem op en zorgde voor een goede opleiding aan het hof. Bernini groeide uit tot een getalenteerd beeldhouwer en architect. Op figuur 1 zie je het marmeren beeld dat Bernini rond 1640 maakte van paus Urbanus VIII.
Bekijk figuur 1.
Bernini benadrukt de belangrijke status van de paus, onder andere door het beeld op een sokkel te plaatsen.
Vraag 1 3 punten
Noem nog drie aspecten van het beeld die bijdragen aan de belangrijke status van de paus.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- het hoofddeksel / de tiara (kroon, mijter) van de paus
- de enorme toga / cape / mantel
- de rijk versierde / bewerkte kleding
- het gebaar van zegenen / reiken (naar de gelovigen)
- een rustige / wijze waardige blik / gezichtsuitdrukking
- de grote (edel)steen / speld (waarmee de mantel gesloten wordt)
Bernini maakte ook een marmeren portretbuste van de paus. Je ziet de buste op figuur 2. Op afbeelding 1 zie je een detail.
Bekijk het detail op afbeelding 1.
Bernini was beroemd om zijn vakmanschap. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de vormgeving van de kraag. Verder slaagde hij erin om de ouderdom van de paus op een levensechte manier te verbeelden.
Vraag 2 3 punten
Geef
- aan waaruit Bernini’s vakmanschap blijkt als het gaat om de vormgeving van de kraag.
- twee voorbeelden waaruit de levensechte verbeelding van de ouder wordende paus blijkt.
Bekijk het antwoord
Het vakmanschap blijkt uit het diep in het harde marmer kunnen werken om een vrijstaande / dunne omgevouwen kraag te maken.
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- de zachte / vrij dunne baard en/of snor
- de halfgesloten en/of iets toegeknepen ogen
- de diepe groeven / rimpels vanaf de neus naar de mond
- de hangende oogleden en/of gewelfde wenkbrauwen (ernstige blik)
- de iets ingevallen wangen
Opmerking: per juist voorbeeld mag 1 scorepunt toegekend worden.
De familie Barberini woonde en werkte in een groot paleis in Rome. Het paleis werd begin zeventiende eeuw verbouwd in de stijl van de barok. Op afbeelding 2 zie je een recente foto van het paleis. Figuur 3 toont de plattegrond en figuur 4 de ingang.
- a paleistuin
- b trap ontworpen door Bernini
- c trap ontworpen door Borromini
Bekijk afbeelding 2 en figuur 3 en 4.
Voor een gebouw in de stijl van de barok is de architectuur van dit paleis vrij sober. Toch herken je de barok onder meer aan de sterk naar voren uitstekende (zij)vleugels.
Vraag 3 3 punten
Beschrijf nog drie kenmerken van de barok aan de hand van het exterieur en/of van de plattegrond.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- De entree is naar voren geplaatst / bestaat uit twee voor de gevel geplaatste zuilen met een architraaf en/of wordt benadrukt door een uitstekend balkon met balustrade.
- De gevel is op het niveau van de begane grond (gedeeltelijk) opengewerkt / bevat doorgangen naar (een) zuilengalerij(en).
- De gevel springt aan weerszijden en/of bevat reliëf dat zorgt voor dieptewerking / licht- en schaduwwerking op de gevel (zoals de zuilen op alle verdiepingen en verdiept liggende ramen).
- Er zijn dubbele pilasters op de (zij)gevels aangebracht.
- Er zijn verschillende type lijsten boven de ramen / frontons toegepast (driehoekig, gekruld, onderbroken).
- De waaiervormige omlijsting / schuin verlopende lijsten om de bovenste ramen (figuur 4) versterken dieptewerking.
- De entree / het voorportaal bevat verschillende zuilenrijen achter elkaar en/of de zuilenrijen worden naar achteren toe steeds smaller (zoals te zien op figuur 3 en 4).
- In het paleis zijn concave / holle vormen te herkennen, zoals direct achter de zuilenrijen en/of in de hal aan de tuinzijde.
- de ellips(vorm) in de doorgang en/of rechts bij de vleugel
- Het paleis wordt met de tuin verbonden door een centrale (zicht)as / een doorgaande lijn.
Bernini en de architect Franceso Borromini ontwierpen destijds twee bijzondere trappen(huizen) aan weerszijden van de centrale ingang. Op de plattegrond van figuur 3 (zie b) en op afbeelding 3 en 4 zie je het trappenhuis dat Bernini ontwierp. De trap leidt naar een ontvangstkamer.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
Dit trappenhuis is zo ontworpen dat het de gasten haast dwingt om hun pas te vertragen, elkaar te zien en/of te spreken. Zo kunnen de beelden die in de nissen geplaatst zijn, aanleiding geven voor een gesprek in het trappenhuis.
Vraag 4 2 punten
Geef nog twee andere aspecten van het ontwerp die het trappenhuis tot een plek van ontmoeting en gesprek maken.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- De trap is heel breed (zodat er meerdere personen naast elkaar kunnen lopen (en praten)).
- De trap heeft (diepe) nauwelijks verhoogde treden / stijgt langzaam / daalt langzaam. (Daardoor vertraagt de pas en dat geeft rust / tijd om te praten of te kijken.)
- De plateaus / de vlakke gedeeltes bieden de gasten voldoende ruimte (om in groepjes met elkaar te praten of beelden te bekijken).
- Het trappenhuis biedt doorkijkjes / zicht op overige verdiepingen / heeft open ramen (wat contact met andere bezoekers mogelijk maakt).
- Het trappenhuis is licht en open en daardoor een prettige / veilige omgeving (om met elkaar te praten of elkaar te bekijken).
Bekijk afbeelding 5 en 6 en figuur 3.
Op afbeelding 5 en 6 zie je het trappenhuis dat Borromini ontwierp. Het bevindt zich rechts van de ingang. Zie (c) op figuur 3.
Bezoekers moesten destijds verrast zijn geweest door het vernieuwende, dynamische ontwerp van het trappenhuis van Borromini.
Vraag 5 2 punten
Beschrijf twee aspecten van het trapontwerp die vernieuwend en/of dynamisch waren.
Bekijk het antwoord
De trap van Borromini (twee van de volgende):
- heeft een ovaal als basisvorm en zal daardoor vernieuwender / dynamischer overkomen (dan de klassieke rechthoekige trap van Bernini).
- zal door de doorgaande lijn vernieuwender / vloeiender overkomen (dan de opgedeelde trap van Bernini).
- zal door de spiraalvorm vernieuwender / dynamischer overkomen (dan de hoekige trap van Bernini).
- heeft door het boven elkaar plaatsen van de zuilen een stuwend / duizelingwekkend / dynamisch effect en/of lijkt verticaler (dan de meer horizontaal gerichte trap van Bernini).
Paus Urbanus VIII zou Bernini ooit begroet hebben met de volgende woorden: "Het is voor u een groot geluk om de paus te mogen ontmoeten, maar het geluk is voor mij nog veel groter dat u, Bernini, leeft tijdens mijn ambtsperiode als paus."
Uit het citaat is af te leiden dat de paus veel betekenis hechtte aan de duurzame verbintenis met een groot en veelzijdig kunstenaar. De familie Barberini had dan ook belangen bij de aanstelling van een kunstenaar zoals Bernini aan het hof.
Vraag 6 2 punten
Geef twee belangen die de familie moest hebben gehad bij de langdurige aanstelling van een kunstenaar, zoals Bernini, aan het hof.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- (status / prestige) Het hof kreeg meer status / aanzien met een (virtuoos) kunstenaar zoals Bernini in dienst (propaganda voor het hof).
- (veelzijdig) Het hof kon een veelzijdig kunstenaar zoals Bernini makkelijk inzetten voor veel verschillende soorten opdrachten.
- (invloed) Het hof kon meer invloed uitoefenen op een getalenteerd kunstenaar, zoals Bernini, als hij al van jongs af aan voor het hof werkte. (Je kon hem naar je hand zetten.)
- (nalatenschap) Het hof kreeg werken van een beroemd / getalenteerd kunstenaar, zoals Bernini, in collectie.
Tijdens de verbouwing van het paleis overleed de hoofdarchitect. Bernini kreeg de leiding over de afbouw van het paleis, omdat hij goede contacten had met de familie. Borromini moest onder zijn leiding verder werken, ook al was hij als vernieuwend architect en uitstekend ingenieur geschikter geweest dan Bernini voor deze taak.
Stelling: Sociale vaardigheden en invloedrijke contacten zijn net zo belangrijk voor een carrière van een kunstenaar als het maken van vernieuwend werk.
Vraag 7 2 punten
Leg uit wat het belang is van
- sociale vaardigheden voor de carrière van een kunstenaar.
- het maken van vernieuwend werk voor de carrière van een kunstenaar.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
- (sociale vaardigheden) Een kunstenaar heeft sociale / communicatieve vaardigheden nodig om zijn persoon en werk onder de aandacht te brengen en zo opdrachtgevers, verzamelaars / kopers te interesseren. Dit is van belang om (voldoende) werk te kunnen maken / te verkopen en carrière te maken.
- (vernieuwend) Met een nieuwe / originele visie op kunst en/of vormgeving kan een kunstenaar zich onderscheiden van andere kunstenaars en zo opdrachten naar zich toe trekken.
of
- (vernieuwend) Vernieuwing, in de betekenis van 'origineel zijn', is sinds de renaissance steeds belangrijk geworden als criterium voor het bepalen van de waarde / kwaliteit van kunst / kunstenaars.
Op afbeelding 7 zie je Huis Tassel in Brussel (1893). Het woonhuis is ontworpen door de Belgische architect Victor Horta. De opdrachtgever en bewoner van het huis was Émile Tassel. Tassel was een professor in de meetkunde en een vriend van Horta.
Op afbeelding 7 zie je de voorgevel van Huis Tassel. Het huis past in het negentiende-eeuwse straatbeeld met vrij smalle, hoge herenhuizen. De gevel bevat een voor die tijd bijzondere combinatie van materialen: natuursteen, veel glas en ijzer. Toch wekt de gevel vooral een voornaam, klassieke indruk.
Vraag 8 3 punten
Noem drie aspecten van de gevel die bijdragen aan die voorname, klassieke indruk. Laat materiaalgebruik buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- de perfecte / strenge symmetrie (van begane grond tot aan het dak)
- de (sobere) sierlijke elementen / verfijnde decoratie in het hekwerk
- de klassieke elementen, zoals zuilen en kroonlijsten
- de nadruk op de entree / de zware (klassieke) omlijsting (en dubbele deuren)
- de overkapping boven de ingang (deur) met consoles / kraagstenen
- het uitstekende (met zuiltjes versierde) gedeelte van vensters en erkers boven de deur
- de iets verhoogd liggende entree
Op figuur 5 zie je een plattegrond van de begane grond van een standaardtype herenhuis uit de negentiende eeuw. Op figuur 6 zie je links de plattegrond van de begane grond en rechts de eerste verdieping van Huis Tassel.
- 1 ingang
- 2 hal
- 3 trap
- 4 eet-/woonkamer
- 5 studeerkamer
- 6 keuken
- 7 huisbioscoop
De indeling van Huis Tassel was in meerdere opzichten speelser vormgegeven dan een standaardtype herenhuis uit die tijd.
Vergelijk figuur 5 en 6.
Vraag 9 3 punten
Geef op basis van figuur 5 en 6 drie verschillende voorbeelden waaruit die speelsere vormgeving van Huis Tassel blijkt.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- De hal van Huis Tassel heeft een achthoekige vorm (de hal van figuur 5 is rechthoekig).
- De verschillende ruimtes / kamers van Huis Tassel hebben afgeschuinde hoeken (de kamers van figuur 5 hebben rechte hoeken).
- De plattegrond van de begane grond van Huis Tassel heeft een organisch karakter / opener indeling (de indeling van figuur 5 is recht en/of strak).
- Er zijn smalle kamers, halfronde kamers (erkers) en een ruimte (kamer) over de hele breedte van het huis (de kamers, ruimtes van figuur 5 variëren weinig in lengte of breedte).
- Er zijn in Huis Tassel meerdere trappen, lage en hoge, wat duidt op niveauverschil op een verdieping (kamers op figuur 5 liggen gelijkvloers).
- De trappartijen zijn waaiervormig of recht (anders dan de traditionele rechthoekige trappartijen).
Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.
Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je delen van het interieur van Huis Tassel. Je ziet dat verschillende kunstdisciplines en ambachten samenkomen in een totaalkunstwerk.
Vraag 10 2 punten
Geef twee voorbeelden van manieren waarop verschillende kunstdisciplines en/of ambachten op elkaar zijn afgestemd.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- Het smeedijzeren hek (ijzersmeden) van de trap is in gebogen lijnen uitgevoerd. De lijnen lopen op vergelijkbare wijze door / komen terug in de schildering op de muur (schilderkunst).
- De organische vormen / lijnen uit het glas-in-loodraam van de deuren (glazenier) komen terug in de uiteinden van de ijzeren kolommen / pilaren (ijzersmeden).
- De lijnen en patronen op de mozaïekvloer komen terug in de lijnen / vormen van het ijzersmeedwerk van de trap en/of de beschildering op de muren (mozaïekwerk, ijzersmeden, schilderkunst).
Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.
Het creëren van een totaalkunstwerk wordt beschouwd als een van de kenmerken van de Art Nouveau die eind negentiende eeuw in Europa populair werd.
Vraag 11 3 punten
Geef nog drie andere kenmerken van de Art Nouveau die je ziet in het interieur van Huis Tassel.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- de organische vormen / vormen gebaseerd op de natuur
- vloeiende lijnen (slaolielijn) / het zweepslagmotief
- de toepassing van ijzer / gietijzer / siersmeedwerk in de constructie en/of decoratie
- het toepassen van (grote vlakken) gekleurd glas (in de gevel en het interieur)
- daken van glas om meer daglicht in huis te brengen
- invloed van Japanse / oriëntaalse stijl in het glas-in-loodwerk
- asymmetrie in de geschilderde patronen / de vormen in het deurvlak en/of in de indeling van de ruimte
Horta had tijdens zijn leerjaren als architect gewerkt onder de leiding van Alphonse Balat. Balat gaf leiding aan de bouw van de koninklijke botanische kassen in België. Horta had hier ervaring met ijzeren constructies opgedaan.
Hoewel ijzeren constructies al bekend waren van bouwwerken zoals bruggen, kassen en stations, gold de toepassing ervan in een woonhuis, zoals Huis Tassel, als zeer vernieuwend.
Vraag 12 1 punt
Leg uit wat hieraan zo vernieuwend was.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
In Huis Tassel wordt ijzer op een functionele én tegelijk ook zichtbare decoratieve manier (dus niet verborgen) toegepast, zoals in de ijzeren kolommen (met uitlopers in sierlijke vormen).
Delaunay en het moderne leven
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 16
Het echtpaar Sonia en Robert Delaunay woonde en werkte in Parijs. Zij namen intensief deel aan het stadsleven. Soms stelden ze hun werken samen tentoon. In 1914 hingen hun werken naast elkaar op de Salon des Indépendants in Parijs. Deze salon van 'onafhankelijke kunstenaars' was een jaarlijks terugkerende tentoonstelling waar het werk van avant-gardekunstenaars te zien was.
Robert Delaunay presenteerde op deze Salon het werk Hommage à Blériot (Eerbetoon aan Blériot) dat je ziet op afbeelding 11. Blériot was een Franse luchtvaartpionier die in 1909 als eerste met een zelfontworpen vliegtuig het Kanaal over vloog.
Bekijk afbeelding 11.
Het schilderij van Robert Delaunay lijkt op het eerste gezicht abstract, maar rechts bovenin zie je een vliegtuigje. Er zijn meer voorbeelden in het werk te vinden die verwijzen naar het moderne (stads)leven.
Vraag 13 3 punten
Noem nog drie aspecten van de voorstelling die naar het moderne (stads)leven verwijzen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- een propeller / rotorblad / ventilatorblad (links onder)
- een (fragment van een) wiel / onderstel van een vliegtuig (links onder)
- de Eiffeltoren
- ronddraaiende / fietsende / dansende mensen
- het beeld van een verlichte stad (licht en levendig)
- elektrisch licht / lichtcirkels
Op afbeelding 12 zie je het schilderij waarmee Sonia Delaunay deelnam aan de Salon. De kunstenaars probeerden beiden in hun werk een indruk te geven van de dynamiek van de moderne stad. Dit deden ze onder meer door middel van kleur en compositie.
Bekijk afbeelding 11 en/of 12.
Vraag 14 2 punten
Toon aan op welke manier
- de kleur bijdraagt aan de dynamiek.
- de compositie bijdraagt aan de dynamiek.
Bekijk het antwoord
kleur (een van de volgende):
- De sterke kleurcontrasten (verdeeld over veel kleine vlakjes), zoals blauw tegen geel en rood tegen groen, versterken de beweging / dynamiek in het werk.
- Door veel verzadigde kleuren (verdeeld over veel kleine vlakjes) door elkaar te gebruiken wordt de suggestie van beweging / dynamiek gewekt.
- Door verzadigde kleurvlakken naast onverzadigde kleurvlakken te plaatsen wordt een suggestie van dynamiek in het patroon gewekt.
compositie (een van de volgende):
- Door de herhaling van halve en/of hele cirkelvormen (die deels overlappen) wordt de suggestie van draaien / dynamiek versterkt.
- Door de toepassing van curves en/of S-lijnen wordt beweging / dynamiek versterkt.
- Door de herhaling van curves en/of S-lijnen wordt beweging / dynamiek versterkt.
- Door het diagonaal plaatsen / uitwaaieren van delen van cirkels (vooral in het werk van Sonia Delaunay) wordt beweging / dynamiek versterkt.
Het schilderij van Sonia Delaunay op afbeelding 12 heeft als titel Prismes électriques (Elektrische prisma's). Een prisma is een driehoekig stuk glas dat wit licht opbreekt in de afzonderlijke kleuren van de regenboog. Aan het begin van de twintigste eeuw werd in Parijs elektrische (straat)verlichting aangelegd. Zoveel meer licht in de stad moet in die tijd een enorm indrukwekkende ervaring zijn geweest.
Sonia Delaunay wilde in haar werk Prismes électriques die (visuele) ervaring verbeelden.
Vraag 15 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop zij in haar werk op afbeelding 12 die visuele ervaring van (elektrisch) licht verbeeldt.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- Ze schildert twee lichtbronnen / twee (vrijwel) witte stippen / centra met daarom heen banen in verschillende kleuren, die samen twee stralenkransen lijken te vormen.
- Ze stelt twee cirkels samen uit fragmenten van verschillende contrasterende kleuren, zodat er verticale en horizontale lijnen ontstaan / kwarten ontstaan die doen denken aan lichtbundels / stralenkransen (halo's).
- Ze vult het hele vlak met twee cirkels opgebouwd uit regenboogfragmenten / verbeeldingen van zichtbaar licht (kleurenspectrum).
Het werk van Sonia en Robert Delaunay toont inhoudelijk overeenkomsten met het futurisme.
Vraag 16 1 punt
Geef op basis van afbeelding 11 en/of 12 een inhoudelijke overeenkomst met het futurisme.
Bekijk het antwoord
een van de volgende:
- de belangstelling voor / idealisering van het leven in de moderne stad en/of voor de voortdurende beweging / dynamiek van de stad
- de belangstelling voor nieuwe technologie, zoals de luchtvaart en/of (de uitvinding van) elektrisch licht (het licht als golf of het breken van het licht in het kleurenspectrum)
- de belangstelling voor / verheerlijking van machines en/of van de technologische vooruitgang (en daarmee het verzet tegen de oude wereld)
In 1913 verscheen het echtpaar op het Bal Bullier, een beroemde danszaal in Parijs. Het echtpaar Delaunay droeg kostuums die door Sonia zelf gemaakt waren. Sonia droeg de jurk die je ziet op afbeelding 13. De jurk is gemaakt van verschillende stukjes stof: gekleurd, glanzend, mat, dik en dun. Op figuur 7 zie je Sonia in haar zelfgemaakte jurk.
Sonia trok die avond veel aandacht met deze creatie. De bevriende dichter Appolinaire schreef nadien over haar jurk dat die "een sculptuur van levendige vormen" was.
Bekijk afbeelding 13 en figuur 7.
Vraag 17 2 punten
Geef
- een kenmerk van de jurk dat bijdraagt aan de indruk van een sculptuur.
- een aspect van de vormgeving dat bijdraagt aan de levendige indruk van de jurk.
Bekijk het antwoord
sculptuur (een van de volgende):
- De jurk heeft op sommige plekken meer volume door plooien en/of opgenaaide delen dikke (fluwelen) stof (zoals op de schouders, bovenarm, onderarm en zoom onderin).
- De jurk heeft een opvallende draperie op één heup, waardoor de jurk / het silhouet doet denken aan een klassieke sculptuur.
- De jurk lijkt een driedimensionale / kubistische vertaling van het schilderij van Sonia Delaunay (zoals een kubistische sculptuur).
- De jurk bestaat uit stoffen met wijkende (donkere) kleuren en naar voren komende (warme, lichte) kleuren, waardoor de jurk driedimensionaler lijkt.
levendige indruk (een van de volgende):
- De verschillende kleurvlakken / vormen lijken tot leven te komen in de jurk.
- De verschillende kleurcontrasten, zoals rood-groen en geel-blauw, geven een levendig effect.
- De jurk bestaat uit verschillende soorten stoffen / texturen, zoals matte en glanzende stoffen (die reageren op licht), waardoor de jurk bij beweging een levendige indruk maakt.
Vanaf 1917 begint Sonia Delaunay naast het maken van schilderijen met het ontwerpen van stoffen en kleding voor anderen. Haar moderne, abstracte schilderstijl vormde daarvoor een belangrijke inspiratiebron.
Op afbeelding 14 en figuur 8 zie je de jas die Sonia rond 1925 ontwierp voor de beroemde actrice Gloria Swanson.
Bekijk afbeelding 14 en figuur 8.
Sonia stemde het stofontwerp af op de vorm van het menselijk lichaam.
Vraag 18 3 punten
Geef drie manieren waarop het stofontwerp past bij de vorm van het menselijk lichaam.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- De horizontale baan in het midden valt ongeveer samen met de plaats van de taille / heupen.
- De twee (verticale) rechthoeken benadrukken de billen.
- De twee verticale banen links en rechts benadrukken de benen / het onderlichaam.
- De verticale lijnen op het midden van de jas benadrukken de ruggengraat.
- De grote T-vorm op de bovenste helft van het rugpand, versterkt de vorm van de schouders / bovenrug en armen.
De zwart-witfoto op figuur 9 werd gemaakt in het atelier van Robert Delaunay. Op de achtergrond zie je zijn schilderij van afbeelding 11. Sonia zit op de voorgrond links en draagt een door haar zelfontworpen jas. De twee modellen dragen verschillende stoffen die Sonia ontwierp.
Gesteld kan worden dat op de foto (figuur 9) het beeld wordt neergezet van sterke, vooruitstrevende moderne vrouwen.
Vraag 19 3 punten
Geef drie manieren waarop dit wordt verbeeld.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- De vrouwen zitten in een stoere houding / breeduit (armen in de zij) en/of kijken de beschouwer zelfverzekerd aan.
- De vrouwen dragen stoffen / kleren met abstracte patronen. Daaruit blijkt dat ze modern / vernieuwend / vooruitstrevend willen zijn.
- De vrouwen dragen wijde kleding / lappen stof waardoor hun silhouet niet past / de contouren van hun lichaam niet passen bij gangbare beelden van vrouwelijkheid (eigenwijs zijn, tegen gangbare beeldvorming ingaan).
- De abstracte (stof)patronen en de hoekige houdingen van de lichamen komen overeen met de vormen van de abstracte schilderijen, waardoor ze als het ware uitstralen dat ze net zo vooruitstrevend zijn als de moderne kunst.
- De vrouwen zitten / staan in een moderne setting / modern atelier (met moderne schilderijen), ruimtes die tot die tijd vooral voorbehouden waren aan mannen.
Aanvulling (correctievoorschrift, aanvulling 2025-1): als kandidaten de vraag beantwoorden vanuit het idee dat er een schilderij van Sonia Delaunay te zien is op de foto op figuur 9, dan kunnen deze antwoorden ook goed gerekend worden. In de inleiding stond een verwijzing naar afbeelding 12; die moet afbeelding 11 zijn (afbeelding 11 is het schilderij van Robert Delaunay, afbeelding 12 dat van Sonia Delaunay). De tekst hierboven is daarop aangepast.
Sonia Delaunay richtte midden jaren twintig haar eigen modestudio op: Atelier Simultané, wat zoiets betekent als Studio Simultaniteit (simultaan = tegelijkertijd). Met haar stofontwerpen, mantels en sjaals hoopte ze meer inkomsten te verwerven.
Op afbeelding 15 zie je het schilderij Drie Simultaanjurken uit 1925. Voor Sonia was haar werk als ontwerper even waardevol als haar autonome werk als kunstschilder. Haar ideaal was dat kunst en leven een geheel zouden vormen.
Bekijk afbeelding 12 tot en met 15 en figuur 9.
Dat kunst en leven een geheel zijn, wordt zichtbaar in haar werk.
Vraag 20 2 punten
Leg met twee voorbeelden uit dit opgavenblok hoe het ideaal van kunst en leven vorm krijgt in het werk van Sonia Delaunay.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- Het ideaal van het samengaan van kunst en leven komt tot uitdrukking in de kledingstukken, die als kunstwerken worden gepresenteerd en het schilderij waarin de geometrische vormen van de kleding herhaald worden in de geometrie van de gebouwen.
- Sonia maakt in deze tijd zowel vrijwel abstracte schilderijen / schilderijen vol geometrische vormen als modeontwerpen met abstracte / geometrische patronen (toegepast design ligt in het verlengde van abstracte schilderkunst).
- De vrouwen gehuld in kleding met geometrische motieven (op figuur 9) vallen haast samen met de achtergrond van het geometrische schilderij en worden zo onderdeel van het totaalbeeld (moderne/abstracte kunstwerken).
- De kledingstukken zijn functionele gebruiksartikelen voor in het dagelijks leven van de drager, maar ze zijn gebaseerd op (bijna) abstracte schilderijen (met een visie op dynamisch leven).
Een vertegenwoordiger van het Nederlandse chique warenhuis Metz & Co zag in 1925 de ontwerpen van Sonia in Parijs. Het warenhuis besloot haar ontwerpen te gebruiken voor de productie van kant-en-klare-naaipatronen en sjaals. Zo'n tien jaar later ontwierp Sonia ook jurken voor Metz&Co.
Vergelijk afbeelding 16 met afbeelding 14 en figuur 9.
Op afbeelding 16 zie je een jurk die Sonia ontwierp voor Metz&Co. Met een dergelijk ontwerp wist Metz&Co een bredere doelgroep te bereiken.
Vraag 21 2 punten
Geef aan welke twee aanpassingen Sonia deed in het nieuwe ontwerp om een bredere doelgroep te bereiken.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- (kleur) De kleur van de stof is donkerder / terughoudender van kleurstellingen (ton-sur-tonkleuren) en/of minder kleurvariatie.
- (patroon) De stof is rustiger / eenvoudiger / kleiner qua geometrisch patroon en/of heeft als basispatroon een fijn lijnmotief.
- (silhouet) Het model heeft een meer traditioneel / klassiek (vrouwelijk) silhouet.
Overal stippen
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Yayoi Kusama werd in 1929 in Japan geboren. Vanaf jonge leeftijd had Kusama last van hallucinaties: je hoort of ziet verschijnselen die er in werkelijkheid niet zijn. Tijdens zulke hallucinaties hoorde ze bijvoorbeeld de bloemen in haar tuin praten, zag ze patronen in het tafellaken tot leven komen en bollen die kamers vulden. Bollen en stippen zijn een terugkerend motief in haar kunst.
Op afbeelding 17 zie je Flower (Bloem) uit 1952. Het is gemaakt met inkt, waterverf en pastel. Voor Kusama was de natuur een bron van inspiratie.
Vraag 22 3 punten
Noem drie aspecten van het werk Flower, waarin je haar belangstelling voor natuur kunt zien.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- Er zijn kleine bloemen / grassprieten / cactussen te herkennen.
- De lijnen / rasters doen denken aan wortelstelsels en/of vertakkingen van (blad)nerven.
- De (gele en rode) vormen lijken bloemen met daaronder stelen.
- In de (centrale zwarte) vorm is een pompoen te herkennen.
- Sommige vormen lijken op doorsnedes van vruchtbeginsels.
- Er zijn organische vormen en/of vloeiende lijnen te zien.
- Je ziet stippen / ronde vlekken die je ook in de natuur kunt tegenkomen (zoals stippen op de huid van amfibieën, zaden en druppels).
Eind jaren vijftig vestigt Kusama zich in Amerika. Op figuur 10 zie je Kusama aan het werk in haar atelier in New York.
In New York maakt Kusama haar eerste Infinity Nets (oneindige netwerken), een serie olieverfschilderijen met een netwerk van stippen.
Bekijk afbeelding 17 en figuur 10.
In New York maakt Kusama's werk een ontwikkeling door.
Vraag 23 3 punten
Geef aan de hand van afbeelding 17 en figuur 10 drie voorbeelden van deze ontwikkeling die je ziet in haar kunst.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- Ze schildert (met olieverf) op doek (in plaats van op papier).
- Ze werkt met verschillende formaten en/of op veel groter formaat.
- Ze beperkt zich tot een (over all) patroon van stippen / vlekken.
- Het werk is abstract geworden.
- Ze werkt pasteuzer / een beetje ruw (zoals te zien is in het detail op figuur 10).
- Ze schildert direct op de muur.
Eind jaren zestig begint Kusama met het uitvoeren van happenings. Ze beschildert onder meer de lichamen van dansers en voorbijgangers met stippen. De happenings stonden vaak in het teken van seksuele bevrijding.
Op figuur 11 zie je een happening uit de serie Naked Happenings. Links staat Kusama met een Amerikaanse vlag in de hand. De deelnemers protesteerden onder andere tegen de oorlog in Vietnam, waaraan Amerika deelnam.
Vraag 24 2 punten
Geef aan de hand van figuur 11 twee kenmerken van de kunstvorm happening.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- De (tijdelijke) gebeurtenis staat centraal (niet een object).
- Niet volledig geregisseerde / een onverwacht verloop van de actie.
- Het actief betrekken van derden (soms voorbijgangers) in het werk.
- De grens opzoeken van wat is toegestaan / een beetje ontregelende actie (zoals naakt op straat lopen).
- Inhoudelijk engagement (protest tegen de oorlog).
- Een spontane actie, zoals hier op de brug.
Vanaf de jaren zestig keert Kusama met tussenpozen terug naar Japan. Ze verblijft er regelmatig in een psychiatrische inrichting. In een eigen atelier blijft ze kunst maken met patronen van stippen. Het motief van de Japanse kabocha (pompoen) keert steeds terug in haar werk.
De pompoen speelt een belangrijke rol in haar Infinity Rooms (Kamers van oneindigheid). De pompoen symboliseert voor haar vruchtbaarheid en overvloed, een bron van energie.
Op figuur 12 zie je het exterieur van een van haar Infinity Rooms met daarin de installatie, vertaald uit het Engels, 'De oneindige liefde die ik heb voor pompoenen' uit 2016. Een foto van deze installatie zie je op afbeelding 18. Je kunt als beschouwer de ruimte betreden.
Bekijk figuur 12 en afbeelding 18.
Kusama wil de bezoeker die dit werk betreedt enerzijds een ervaring van oneindigheid geven en anderzijds de bezoeker laten duizelen.
Vraag 25 2 punten
Beschrijf de manier waarop Kusama
- de indruk van oneindigheid wekt, en
- de duizelingwekkende werking ervan versterkt.
Bekijk het antwoord
De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:
- Kusama wekt de indruk van oneindigheid door rondom spiegels te plaatsen, waarin verschillende pompoenen reflecteren en waardoor het er oneindig veel lijken te zijn / je geen wanden ervaart / de ruimte onbegrensd lijkt.
- Kusama heeft de gele pompoenen voorzien van veel grote en kleine stippen. De herhaling (en het contrast) van de vele stippen op de gele vormen (pompoenen) versterkt het duizelingwekkende effect.
In 2012 ontstond er een samenwerking tussen Kusama en het luxe modemerk Louis Vuitton. Ze ontwierp kleding, schoenen en accessoires vol stippen (polkadots). In 2023 mocht Kusama van Vuitton volledig haar gang gaan bij de creatie en presentatie van de collectie Creating Infinity (Oneindigheid creëren).
Voor deze collectie ontwierp Kusama een exclusieve handtas in de vorm van een pompoen. Je ziet de tas LV x YK Pumpkin Bag op afbeelding 19. Dezelfde tas zie je ook op afbeelding 20. Deze laatste afbeelding maakte deel uit van de publiciteitscampagne van de collectie.
Bekijk afbeelding 19 en 20.
Uit de campagne blijkt de invloed van Kusama op de collectie van Vuitton, waarbij de identiteit van het modehuis toch goed herkenbaar blijft.
Vraag 26 2 punten
Geef aan de hand van afbeelding 19 en/of 20 twee voorbeelden waarin je de invloed van Kusama op de collectie terugziet.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- De vrucht / het motief pompoen van Kusama is een tas / een (gebruiks)artikel geworden. (Vuitton staat bekend om zijn tassen.)
- De tas is bedekt met (zwarte) 'stippen' (in de vorm van het zwarte monogram LV) en zwarte stippen op een (gele) pompoen is kenmerkend voor het werk van Kusama. (Het monogram LV is een handelsmerk van Louis Vuitton.)
- Het model van Vuitton draagt kleding met een patroon van gekleurde stippen, deze polkadots zijn kenmerkend voor het werk van Kusama.
De nieuwe samenwerking van Louis Vuitton en Yayoi Kusama werd wereldwijd groots gepresenteerd. Op afbeelding 21 zie je de belangrijkste winkel van Louis Vuitton in Parijs. Op het dak werd een reusachtige opblaaspop van de kunstenaar Kusama geplaatst, die als het ware de gevels van stippen voorzien.
Kusama heeft samen met Vuitton de titel van de collectie bedacht: Creating Infinity (Oneindigheid creëren).
Vraag 27 1 punt
Geef aan de hand van afbeelding 21 een verklaring voor deze titel.
Bekijk het antwoord
De titel Creating Infinity / Oneindigheid creëren verwijst naar de wens van Kusama om de hele wereld van haar bonte stippen te voorzien en de samenwerking met Louis Vuitton is daarvan een voorbeeld: ze voorziet het hele 'huis' / de volledige collectie van vrolijke stippen.
In de marketingcampagne ging Vuitton een samenwerking aan met Snapchat: via deze app worden digitaal gecreëerde beelden over de werkelijkheid heen getoond. Op afbeelding 22 zie je hoe de polkadots van Kusama verschijnen op beroemde gebouwen in Parijs.
Journalist Thomas van Huut gaf in de krant commentaar op de samenwerking van Kusama met Vuitton. Hij vroeg zich af: "Een kunstenaar die in de twintigste eeuw bij de avant-garde hoorde en haar werk nu uitlevert aan een groot modehuis, reduceert die haar ooit vooruitstrevende werk niet tot een decoratief printje?"
Uit het citaat kun je afleiden dat Van Huut kritiek heeft op de samenwerking van Kusama met Vuitton.
Vraag 28 2 punten
Geef
- een argument ter onderbouwing van de kritiek van Van Huut dat het hier alleen maar gaat om 'een decoratief printje'.
- een argument waarom Kusama nog steeds te zien is als een vooruitstrevend kunstenaar.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord:
- argument ter onderbouwing van de kritiek: met de opmerking van Thomas van Huut dat Kusama zich 'uitlevert aan een groot modehuis' en/of haar werk 'reduceert tot een decoratief printje' geeft hij aan dat Kusama's werk niet meer van betekenis is / alleen nog maar versiering (decoratief) is / commercieel is geworden (terwijl Kusama's werk in de twintigste eeuw nog wel vooruitstrevend / van inhoudelijke betekenis was).
- argument voor Kusama als vooruitstrevend kunstenaar: Kusama wil de hele wereld van stippen / polkadots voorzien en daarmee positieve energie uitdragen. De samenwerking met een internationaal modehuis, zoals Louis Vuitton, draagt bij aan de verspreiding van haar werk. Het is juist knap dat Kusama steeds nieuwe manieren vindt om haar doel te bereiken en iedereen blij te maken. (Daarin is ze vooruitstrevend.)
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving 2025, tijdvak 1. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.
Andere examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1?
Het centraal examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1 telt 28 vragen. De meeste vragen gaan over beeldaspecten (10), beschouwen (9) en kunstgeschiedenis (5).
Wat zijn de antwoorden van het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2025/havo/documenten/cse-1/ha-5001-a-25-1-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.
Hoe oefen ik met het examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo 2025, tijdvak 1 en krijg ik feedback?
Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.