Examenvragen kunstgeschiedenis tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo

140 vragen over kunstgeschiedenis uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Kunstgeschiedenis komt in 18 van de 18 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo voor, met 140 vragen (25% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over kunstgeschiedenis

Per examen de vragen over kunstgeschiedenis, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Leven in een klooster

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11

Op afbeelding 1 en 2 zie je het kloostercomplex van Fontenay in Frankrijk. Het klooster werd in 1119 gesticht door de Orde van Cisterciënzers. De monniken van deze orde leefden sober en meestal op een afgelegen plek. Op afbeelding 3 en 4 zie je achtereenvolgens de westgevel en het schip van de kerk. Afbeelding 5 toont een voormalige werkplaats.

Luchtfoto van het kloostercomplex van Fontenay: links de lange kerk met roodbruin pannendak, daarnaast vleugels rond een binnenhof, tuinen met geometrische perken en bijgebouwen tussen de bomen.
afbeelding 1, kloostercomplex met links de kerk (Abdij van Fontenay, bovenaanzicht)
Kloosterhof van Fontenay met gazons en kegelvormige struiken, omringd door een kloostergang met bogen onder lage pannendaken; op de achtergrond de kerk en een vleugel met een rij kleine ramen.
afbeelding 2 (Abdij van Fontenay, kloosterhof)
Stenen westgevel van de kloosterkerk met een driehoekige topgevel, een paar kleine rondboogramen boven elkaar en een rondboogportaal in het midden, met een man in de deuropening.
afbeelding 3, westgevel van de kerk (Abdij van Fontenay, voorgevel kloosterkerk)
Lang, kaal schip van de kloosterkerk met een gewelf boven, zware pijlers en bogen aan weerszijden en in de verte een eindwand met kleine ramen.
afbeelding 4, schip van de kerk (Abdij van Fontenay, interieur kloosterkerk)
Lichte zaal met gewelven die rusten op korte, dikke zuilen, een stenen vloer en zonlicht dat door de ramen rechts naar binnen valt.
afbeelding 5, werkplaats monniken (Abdij van Fontenay, werkplaats van de monniken)

Bekijk afbeelding 2 tot en met 5.

Het kloostercomplex is een voorbeeld van de romaanse bouwstijl. Zo is de kerk sober gebouwd: in de vorm van een Latijns kruis en zonder klokkentoren.

Vraag 1 3 punten

Noem nog drie kenmerken van de romaanse bouwstijl die je ziet op afbeelding 2, 3, 4 en/of 5.

Bekijk het antwoord

drie van de volgende:

  • rondbogen
  • dikke muren
  • grote / gesloten muurvlakken (zoals de gevel van de kerk)
  • kleine ramen
  • tongewelven
  • kruis(rib)gewelven
  • (korte) massieve zuilen / pilaren
  • relatief lage / horizontale bouw (niet verticaal, zoals in de gotiek)
  • De architectuur is samengesteld uit eenvoudige / geometrische volumes.

per juist antwoord 1

Vraag 1 in het hele examen

De sobere manier van leven in het middeleeuwse klooster heeft een religieuze reden.

Vraag 2 1 punt

Geef deze reden.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

De monniken (van de Cisterciënzer Orde) moesten hun leven volledig aan God wijden, door zich aan strenge leefregels te houden / door te leven zoals Christus.

Vraag 2 in het hele examen

Plattegrond van het kloostercomplex met genummerde ruimtes 1 tot en met 12: links de kerk (6) met daarnaast de kloostertuin en kloostergangen, bovenaan de moestuin, rechts een langwerpig gebouw (11) en onderaan de poort (1) met bijgebouwen.
figuur 1 (plattegrond van het kloostercomplex van Fontenay)
  • 1 poort
  • 2 kapel (voor reizigers)
  • 3 gastenverblijf 'hotellerie'
  • 4 bakkerij
  • 5 duiventil
  • 6 kerk
  • 7 slaapzaal
  • 8 kloostertuin
  • 9 kloostergangen
  • 10 werkplaats monniken
  • 11 smederij
  • 12 moestuin, kruidentuin

Op figuur 1 zie je de plattegrond van het kloostercomplex.

Het afgelegen klooster moest zo veel mogelijk zelfvoorzienend zijn. Zo bakten monniken zelf brood in de bakkerij (4) en maakten ze in de werkplaats (10) bijvoorbeeld kleding en gebruiksvoorwerpen.

Vraag 3 3 punten

Noem nog drie andere ruimtes uit figuur 1 die gebruikt werden om zelfvoorzienend te leven. Licht bij elke ruimte het gebruik toe.

Bekijk het antwoord

drie van de volgende:

  • de smederij voor het maken en repareren van gebruiksvoorwerpen en gereedschappen (onderhoud)
  • de tuinen, voor groente en kruiden (voedsel, medicijnen)
  • het gastenverblijf, inkomsten uit het verblijf van reizigers / pelgrims (verblijf, studie)
  • de duiventil, voor vlees, eieren en/of post (voedsel, communicatie)

per juist antwoord 1

Vraag 3 in het hele examen

Het klooster ontving bezoekers zoals handelaren, pelgrims en hulpbehoevenden. Zij konden zo nodig overnachten in het gastenverblijf, ook wel 'hotellerie' genoemd. Deze contacten waren van grote betekenis voor het klooster.

Vraag 4 2 punten

Geef hiervoor twee redenen.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • (handel) Zo konden monniken zorgen voor extra voedsel en/of andere goederen van buiten.
  • (contact) Zo bleven monniken in contact met de buitenwereld (nieuws, kennis uitwisselen).
  • (naastenliefde) Zo konden monniken zorg en onderdak bieden aan mensen in nood (zieken of andere hulpbehoevenden, zoals vluchtelingen).
  • (geloof) Zo konden monniken hun geloof / religie beoefenen met andere gelovigen / pelgrims.
  • (inkomsten) Zo konden monniken inkomsten verwerven voor het klooster.

per juist antwoord 1

Vraag 4 in het hele examen

Op figuur 2 zie je het kloostercomplex van de Kruisheren in het centrum van Maastricht. Het klooster werd gebouwd tussen 1440 en 1520.

Zwart-witte luchtfoto van het kloostercomplex van de Kruisheren: een hoge kerk met steil dak en grote ramen, en daaraan vast kloostervleugels met dakkapellen rond een binnenhof.
figuur 2 (bovenaanzicht van het Kruisherenhotel, Maastricht)

Bekijk figuur 2.

De kerk is in de loop van de tijd verbouwd, maar je ziet nog kenmerken van de oorspronkelijke gotische bouwstijl.

Vraag 5 2 punten

Noem twee kenmerken van de gotische bouwstijl die je ziet op figuur 2.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • sterke verticale richting
  • hoog dak / steil dak van de kerk
  • grote / hoge vensters
  • spitsbogen
  • steunberen
  • traceerwerk (in de ramen)

per juist antwoord 1

Vraag 5 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Levenskrachtige beelden

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 19

Op afbeelding 12, 13 en 14 zie je het beeld dat de Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) maakte van de Franse schrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Op afbeelding 12 zie je het oorspronkelijke ontwerp dat Rodin maakte in gips. Op afbeelding 13 en 14 zie je een latere versie van het beeld in brons.

Wit gipsen beeld van Balzac in een museumzaal: een staande figuur, helemaal gehuld in een lange mantel zonder zichtbare armen, met het hoofd achterover geheven, op een lage plint.
afbeelding 12: Auguste Rodin, Balzac, 1898, gips, hoogte 275 cm
Donker bronzen beeld van Balzac, van opzij gezien: een rechtopstaande figuur in een ruime, golvende mantel die tot op de lage plint valt, het hoofd iets achterover.
afbeelding 13: Auguste Rodin, Balzac, 1898 (gegoten in 1954), brons
Detail van het bronzen beeld: het hoofd met wilde haren en een strenge blik, boven de hoog opstaande kraag van de mantel met een ruw bewerkt oppervlak.
afbeelding 14: Auguste Rodin, Balzac, 1898 (gegoten in 1954), brons

Het werk van Rodin werd een inspiratiebron voor beeldhouwers uit het begin van de twintigste eeuw. Zij zagen het werk van Rodin als vernieuwend voor de beeldhouwkunst.

Vraag 15 3 punten

Geef drie redenen waarom het werk van Rodin begin twintigste eeuw als vernieuwend werd gezien voor de beeldhouwkunst. Neem het beeld van Balzac als uitgangspunt.

Bekijk het antwoord

Vernieuwend is (drie van de volgende):

  • dat de 'sokkel' onderdeel is van het werk. (Het beeld staat op hetzelfde niveau als de beschouwer).
  • het uitdrukken van het karakter / de persoonlijkheid / dat het innerlijk centraal staat (anders dan het onpersoonlijke / universele / klassieke beeld).
  • de vrije materiaalhantering / grove textuur / expressieve vorm (anders dan een verfijnde afwerking).
  • dat het persoonlijke handschrift van de kunstenaar zichtbaar is (Je ziet als het ware de vingerafdrukken van de maker, anders dan dat het oppervlak glad afgewerkt is).
  • de abstrahering van de vorm / vereenvoudiging van de vorm (anders dan de naturalistische vorm / naar de werkelijkheid gevormd).

per juist antwoord 1

Vraag 15 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Eigenwijze schilders

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24

De Franse kunstenaar Henri Matisse (1869-1954) zocht in zijn werk naar schoonheid en de vrijheid van het schilderen. Op afbeelding 20 zie je het schilderij Weelde, kalmte en wellust uit 1904. Het werk is gebaseerd op een gedicht van Baudelaire waarin een man zijn geliefde vraagt om met hem mee te reizen naar het paradijs.

Schilderij opgebouwd uit losse stippen en streepjes in felle kleuren: naakte figuren rusten en picknicken aan een zonnige baai, met een boom rechts, een boot en een gele lucht.
afbeelding 20: Henri Matisse, Luxe, Calme et Volupté, 1904, 98 × 118 cm

Guston: "De oorlog, wat er met Amerika gebeurde, de wreedheid van de wereld. Wat voor een man ben ik, die thuis zit, tijdschriften leest, gefrustreerd en woedend over van alles en nog wat, en dan mijn atelier ingaat om een beetje rood aan blauw toe te voegen?"

In dit citaat blikt Guston kritisch terug op de jaren vijftig, toen hij en enkele van zijn Amerikaanse collega-kunstenaars, onder wie Jackson Pollock, vooral grote abstracte werken maakten.

Vraag 28 2 punten

Geef aan

  • naar welke stijl in de naoorlogse schilderkunst Guston hier verwijst, en
  • wat zijn (zelf)kritiek inhoudt.
Bekijk het antwoord

• Guston verwijst naar de abstract-expressionisten / colorfield painters / action painters. 1

• Guston heeft kritiek op (een van de volgende): 1

  • de schilder die alleen met schilderkunst bezig is (en niet met gebeurtenissen in de wereld buiten zijn atelier).
  • de schilder die de ellende / frustratie van zich af schildert zonder verder iets te doen.
  • de schilder (l'art pour l'art-kunstenaar) die zich in zijn werk uitsluitend richt op de kunst / op zelfexpressie (en die zich niet bezighoudt met maatschappelijke of politieke zaken, die niet activistisch is).

Vraag 28 in het hele examen

2026, tijdvak 2: De kathedraal van Rouen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je de kathedraal van Rouen in Frankrijk. Figuur 2 toont een foto van het interieur en figuur 3 toont een detailopname van het exterieur. De kathedraal werd gebouwd tussen de dertiende en vijftiende eeuw in een (laat)gotische stijl. Bij een grote restauratie van de kathedraal in de negentiende eeuw werd midden op het dak van de kerk een gietijzeren torenspits geplaatst. De kerk bereikte daardoor een hoogte van 151 meter.

figuur 1 figuur 2
figuur 1 figuur 2
figuur 2
figuur 2
figuur 3
figuur 3

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1 tot en met 3.

Vanaf het midden van de twaalfde eeuw groeide de bevolking van de steden enorm. Dit was een van de redenen om grotere kerken te bouwen. Om hoge kathedralen mogelijk te maken werd skeletbouw toegepast. Zo werden hoge steunberen geplaatst om extra stevigheid te bieden aan de muren.

Bekijk figuur 1.

De torens aan weerszijden van het ingangsportaal (het westportaal) verschillen van opbouw. Dit gebeurt vaker in de gotiek.

Vraag 3 2 punten

Geef twee mogelijke verklaringen voor het grote verschil in opbouw van dergelijke torens.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

− (andere visie op architectuur) De bouw van een kathedraal nam soms honderd jaar in beslag. In de tussentijd veranderden de ideeën over de vormgeving van de torens / waren er meerdere bouwmeesters betrokken bij de bouw (met vaak verschillende opvattingen over architectuur).

− (beschikbaarheid van geld) De torens werden vaak niet tegelijkertijd gebouwd, maar eerst de een en daarna de ander. Vaak ontbrak het geld voor de bouw van de kathedraal en/of moest deze worden aangepast.

− (schade en herstel) Delen van de kerk en/of van de torens raakten in de loop van de tijd beschadigd / in verval (door brand of instorting) en moesten dan opnieuw worden opgebouwd met vernieuwde ideeën over stijl en/of materiaal en techniek.

per juist antwoord (1)

Vraag 3 in het hele examen

Bekijk afbeelding 3.

In de middelste cirkel zie je een gevleugelde leeuw, het symbool van de evangelist Marcus. De (vier) evangelisten schreven en verspreidden het verhaal over het leven van Christus. Deze Bijbelse figuren werden vaak voorgesteld door symbolen en/of met attributen.

Vraag 5 1 punt

Leg uit waarom het voor de middeleeuwse kerkganger belangrijk was dat Bijbelse figuren werden voorgesteld door symbolen en/of met attributen.

Bekijk het antwoord

een van de volgende:

− (leesbaar-/herkenbaarheid) De meeste gelovigen waren analfabeet en konden de teksten / namen niet lezen. De symbolen en/of attributen waren nodig om Bijbelse figuren te kunnen herkennen en/of van elkaar te kunnen onderscheiden.

− (zichtbaarheid) Op grotere afstand, zoals bij een roosvenster, waren details en/of teksten moeilijk te zien. Eenvoudige symbolen en/of attributen droegen bij aan de zichtbaarheid van Bijbelse figuren. − (informatief) Met behulp van symbolen en/of attributen werd extra informatie gegeven uit het leven en/of de betekenis van de Bijbelse figuren.

Vraag 5 in het hele examen

Onder invloed van de romantiek ontstond een hernieuwde belangstelling voor de middeleeuwen. In de negentiende eeuw werden veel gotische kerken gerestaureerd in een neogotische stijl die paste bij een romantisch beeld van de middeleeuwen. Dit gebeurde ook bij de kathedraal van Rouen.

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1.

De grote hoge toren in het midden van de kathedraal van Rouen is in 1825 herbouwd, nadat een brand de oude houten toren had verwoest. De stijl van de nieuwe, gietijzeren torenspits past bij een geromantiseerd beeld van de middeleeuwen.

Vraag 6 1 punt

Leg uit waarom de stijl van de nieuwe torenspits past bij een geromantiseerd beeld van de middeleeuwen.

Bekijk het antwoord

een van de volgende:

− (nationalisme) De slanke / hoge torenspits versterkte de verticale werking (monumentaliteit) van de kathedraal, wat de zichtbaarheid (op afstand) vergrootte en de torenspits droeg daardoor bij aan de (nationale) trots / aan het beeld van Frankrijk en zijn succesvolle verleden met de (vroege) bouw van kathedralen (in de middeleeuwen). − (sprookjesachtig) De versierde puntige / slanke torenspits droeg bij aan het sprookjesachtige karakter van de kathedraal / aan het beeld van de middeleeuwen dat in sprookjes / verhalen bestaat (een leven van jonkvrouwen, ridders en kastelen).

Vraag 6 in het hele examen

Het werk op afbeelding 4 werd gemaakt aan het begin van de negentiende eeuw, toen landschappen met kerken populair werden ten tijde van de (opkomende) romantiek.

Vraag 8 2 punten

Geef twee redenen waarom juist in de romantiek landschappen met kerken populair werden.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

− Landschappen met kerken pasten bij een religieuze beleving van de natuur / bij mystieke gevoelens (waarin kerken soms ook een excuus vormden om veel aandacht te besteden aan de natuur).

− Landschappen met middeleeuwse kerken pasten bij de belangstelling voor het culturele verleden van het eigen land / bij gevoelens van nationale trots.

− Landschappen met kerken en/of ruïnes van kerken waren onderwerpen waarin kunstenaars de nietigheid van de mens ten opzichte van de grootsheid en/of de kracht van de natuur konden verbeelden.

per juist antwoord (1)

Opmerking

Als in het antwoord verwezen wordt naar een verliefd stel mag geen scorepunt worden toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

Op afbeelding 5 zie je een studie in olieverf uit 1892 die Claude Monet maakte van de stad Rouen. In het midden zie je de torens van de kathedraal.

Het schilderij van Monet is bedoeld als studie of onderzoek. Het werk is kenmerkend voor de kunststroming waartoe Monet gerekend wordt.

Vraag 9 1 punt

Noem de kunststroming waartoe Monet gerekend wordt.

Bekijk het antwoord

impressionisme

Vraag 9 in het hele examen

In de loop van de negentiende eeuw verandert de relatie van de schilder ten opzichte van zijn opdrachtgevers. Bonington, de maker van het schilderij op afbeelding 4, heeft in zijn beroepspraktijk nog een traditionele relatie met zijn opdrachtgever, die meestal ook de koper is van zijn werk. Hij schildert in opdracht en volgt daarbij de regels van de Académie.

Monet is een voorbeeld van een schilder die een andere relatie heeft met zijn opdrachtgevers en/of kopers van zijn werk.

Vraag 12 2 punten

Beschrijf in hoeverre de relatie die Monet heeft met zijn opdrachtgevers en/of kopers anders is vergeleken met zijn voorgangers. Geef vervolgens aan hoe dit tot uitdrukking komt in de vormgeving van zijn werk.

Bekijk het antwoord

De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:

  • De relatie van Monet tot zijn opdrachtgever en/of koper is onafhankelijker. Omdat hij niet in opdracht werkt, kan hij zelf bepalen wat (en hoe) hij schildert. Zo is hij vrij in het bepalen van zijn onderwerp (en zoekt hij vervolgens een koper). (1)
  • Dit komt tot uitdrukking in (een van de volgende): (1)

− zijn snelle schilderwijze / de zichtbare toets / de nadruk die hij legt op het weergeven van een moment / van een impressie (in plaats van het nauwkeurig verbeelden van een gotische kerk). − de onderzoekende houding die hij aanneemt ten opzichte van het schilderen naar de werkelijkheid / het experimenteren met kleuren en/of schildertechnieken.

Vraag 12 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Weven in de werkplaats

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14

In 1919 begon de ontwerpster Gunta Stölzl met haar studie aan het Bauhaus. Na haar eerste jaar specialiseerde Stölzl zich in de textielwerkplaats. Haar werk viel op door de vernieuwende ontwerpen en vele experimenten met textiel. Marcel Breuer studeerde in dezelfde periode aan het Bauhaus, maar dan in de meubelwerkplaats.

Samen ontwierpen ze de stoel die je ziet op afbeelding 9 en figuur 4. Breuer maakte het frame van zwart gelakt perenhout en Stölzl de zitting en de rugleuning van stroken van geweven wol.

figuur 4
figuur 4

Bekijk afbeelding 9 en figuur 4.

Het stoelontwerp van Breuer en Stölzl is een vroeg voorbeeld van de modernistische stijl zoals die binnen het Bauhaus tot bloei zou komen.

Bekijk afbeelding 12 en het detail op afbeelding 13.

In het ontwerp op afbeelding 12 (en 13) herken je de invloed van een Nederlandse stroming/kunstenaarsgroep op het Bauhaus en de studenten.

Vraag 19 1 punt

De naam van de Nederlandse stroming die invloed had op het werk op afbeelding 12 (en 13) is

  1. A CoBrA.
  2. B Constructivisme.
  3. C De Stijl.
  4. D Nieuwe Zakelijkheid.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 19 in het hele examen

Van der Mijll Dekker vond dat haar docente aan het Bauhaus, Gunta Stölzl, nog te veel de nadruk had gelegd op het weven van wandkleden. Zij gaf uiteindelijk zelf de voorkeur aan het maken van stofontwerpen voor huishoudtextiel.

Die belangstelling van Van der Mijll Dekker voor huishoudtextiel paste bij het ideaal van het Bauhaus om veel mensen in aanraking te brengen met producten van goede kwaliteit.

Vraag 20 2 punten

Geef twee redenen waarom de stofontwerpen voor huishoudtextiel van Van der Mijll Dekker pasten bij dit ideaal van het Bauhaus.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

− (het ideaal van verheffing) Van der Mijll Dekker maakte hoogwaardige / moderne ontwerpen (zoals de geometrische patronen in primaire kleuren katoen of linnen) voor huishoudproducten / voor alledaags gebruik.

− (noodzakelijk) Huishoudelijke producten zijn producten die iedereen wel nodig heeft / in huis heeft (in plaats van unieke wandkleden). − (betaalbaarheid) De (hoogwaardige) ontwerpen waren geschikt voor industriële (serie)productie, waardoor de prijs laag kon blijven en het product betaalbaar was voor een groot publiek / iedereen.

per juist antwoord (1)

Vraag 20 in het hele examen

2026, tijdvak 2: In het dagelijks leven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 15 tot en met 21

De Amerikaanse kunstenaar Claes Oldenburg (1929-2022) maakte begin jaren zestig kopieën van alledaagse voorwerpen en etenswaren. Ze waren onder andere gemaakt van kippengaas en beschilderd gips. Hij verkocht deze artikelen in een door hemzelf opgerichte winkel, als onderdeel van het kunstproject The Store (1961) in New York. De prijzen van de artikelen varieerden van $ 21,79 tot $ 899,95.

figuur 6 figuur 7
figuur 6 figuur 7

Op afbeelding 15 zie je het interieur van The Store en de kunstenaar zelf, met in zijn hand het stuk taart van afbeelding 16. Figuur 6 en 7 geven een indruk van de etalage. Daarin zie je onder andere het overhemd van afbeelding 17.

Bekijk afbeelding 15 en figuur 6 en 7.

Oldenburg heeft moeite gedaan om The Store op een echte winkel te laten lijken. Toch zie je als bezoeker meteen dat het aanbod en de presentatie afwijken van een gangbare winkel.

De manier waarop Oldenburg kunstwerken in dit project te koop aanbiedt, wijkt af van gangbare verkoopplekken voor kunst.

Vraag 25 3 punten

Geef drie voorbeelden van gangbare verkoopplekken voor kunst.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van gangbare verkoopplekken zijn: − een galerie

− een (kunst)markt

− een veilinghuis

− direct vanuit het atelier (van de kunstenaar) − een verkooptentoonstelling

per juist antwoord (1)

Opmerking

Aan het antwoord 'tentoonstelling' (in plaats van 'verkooptentoonstelling') mag geen scorepunt worden toegekend.

Vraag 25 in het hele examen

In de tweede helft van de twintigste eeuw ontstonden nieuwe kunstvormen, zoals de happening en het environment.

Vraag 26 1 punt

Geef aan tot welke van deze twee kunstvormen je The Store van Oldenburg zou rekenen. Onderbouw je keuze met een argument.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

happening: The Store is te zien als een happening, omdat Oldenburg zijn werk presenteert als een winkel met artikelen die je als toevallige voorbijganger ook echt kunt kopen. Daardoor wordt de beschouwer / bezoeker onderdeel van het kunstwerk.

of

environment: The Store is te zien als een environment, omdat Oldenburg een bestaande ruimte omvormt tot een (semi-)alledaagse winkelruimte, met etalages en artikelen (ook al zijn die een beetje absurd) / omdat je een aparte ruimte betreedt, je stapt een soort totaalkunstwerk binnen.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Levendige trappenhuizen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10

De voorbeelden in dit blok komen uit een paleis uit de barok en een negentiende-eeuws herenhuis. De architecten die ze ontwierpen werden er beroemd mee.

De Italiaanse beeldhouwer en architect Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) kreeg tijdens zijn leven veel opdrachten van de invloedrijke familie Barberini. Een van hen werd in 1623 tot paus gekozen: paus Urbanus VIII. Hij had Bernini leren kennen als kind, voedde hem op en zorgde voor een goede opleiding aan het hof. Bernini groeide uit tot een getalenteerd beeldhouwer en architect. Op figuur 1 zie je het marmeren beeld dat Bernini rond 1640 maakte van paus Urbanus VIII.

Zwart-witfoto van een marmeren zittend beeld van paus Urbanus VIII met tiara en een brede, rijk geplooide mantel, zijn rechterarm opgeheven, op een sokkel.
figuur 1

De familie Barberini woonde en werkte in een groot paleis in Rome. Het paleis werd begin zeventiende eeuw verbouwd in de stijl van de barok. Op afbeelding 2 zie je een recente foto van het paleis. Figuur 3 toont de plattegrond en figuur 4 de ingang.

Recente foto van het paleis Barberini in Rome: een langgerekte, lichte gevel met rijen vensters, een binnenplaats met een fontein en bomen.
afbeelding 2
Plattegrond van het paleis Barberini met de letters a, b en c bij de paleistuin en de twee trappen.
figuur 3
  • a paleistuin
  • b trap ontworpen door Bernini
  • c trap ontworpen door Borromini
Gevel van het paleis Barberini met een balkon op de middenas, hoge vensters op de verdieping en een doorgang met zuilen op de begane grond.
figuur 4

Bekijk afbeelding 2 en figuur 3 en 4.

Voor een gebouw in de stijl van de barok is de architectuur van dit paleis vrij sober. Toch herken je de barok onder meer aan de sterk naar voren uitstekende (zij)vleugels.

Vraag 3 3 punten

Beschrijf nog drie kenmerken van de barok aan de hand van het exterieur en/of van de plattegrond.

Bekijk het antwoord

drie van de volgende:

  • De entree is naar voren geplaatst / bestaat uit twee voor de gevel geplaatste zuilen met een architraaf en/of wordt benadrukt door een uitstekend balkon met balustrade.
  • De gevel is op het niveau van de begane grond (gedeeltelijk) opengewerkt / bevat doorgangen naar (een) zuilengalerij(en).
  • De gevel springt aan weerszijden en/of bevat reliëf dat zorgt voor dieptewerking / licht- en schaduwwerking op de gevel (zoals de zuilen op alle verdiepingen en verdiept liggende ramen).
  • Er zijn dubbele pilasters op de (zij)gevels aangebracht.
  • Er zijn verschillende type lijsten boven de ramen / frontons toegepast (driehoekig, gekruld, onderbroken).
  • De waaiervormige omlijsting / schuin verlopende lijsten om de bovenste ramen (figuur 4) versterken dieptewerking.
  • De entree / het voorportaal bevat verschillende zuilenrijen achter elkaar en/of de zuilenrijen worden naar achteren toe steeds smaller (zoals te zien op figuur 3 en 4).
  • In het paleis zijn concave / holle vormen te herkennen, zoals direct achter de zuilenrijen en/of in de hal aan de tuinzijde.
  • de ellips(vorm) in de doorgang en/of rechts bij de vleugel
  • Het paleis wordt met de tuin verbonden door een centrale (zicht)as / een doorgaande lijn.

Vraag 3 in het hele examen

Bekijk afbeelding 5 en 6 en figuur 3.

Op afbeelding 5 en 6 zie je het trappenhuis dat Borromini ontwierp. Het bevindt zich rechts van de ingang. Zie (c) op figuur 3.

Blik omhoog in een ovale wenteltrap met zuilen die elkaar boven elkaar herhalen, met een lichtopening in het midden van de koepel.
afbeelding 5
Blik langs de ovale trap van Borromini: twee rijen zuilen die boven elkaar staan en de gebogen trapleuning met de gele wanden erachter.
afbeelding 6

Bezoekers moesten destijds verrast zijn geweest door het vernieuwende, dynamische ontwerp van het trappenhuis van Borromini.

Vraag 5 2 punten

Beschrijf twee aspecten van het trapontwerp die vernieuwend en/of dynamisch waren.

Bekijk het antwoord

De trap van Borromini (twee van de volgende):

  • heeft een ovaal als basisvorm en zal daardoor vernieuwender / dynamischer overkomen (dan de klassieke rechthoekige trap van Bernini).
  • zal door de doorgaande lijn vernieuwender / vloeiender overkomen (dan de opgedeelde trap van Bernini).
  • zal door de spiraalvorm vernieuwender / dynamischer overkomen (dan de hoekige trap van Bernini).
  • heeft door het boven elkaar plaatsen van de zuilen een stuwend / duizelingwekkend / dynamisch effect en/of lijkt verticaler (dan de meer horizontaal gerichte trap van Bernini).

Vraag 5 in het hele examen

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.

Het creëren van een totaalkunstwerk wordt beschouwd als een van de kenmerken van de Art Nouveau die eind negentiende eeuw in Europa populair werd.

Vraag 11 3 punten

Geef nog drie andere kenmerken van de Art Nouveau die je ziet in het interieur van Huis Tassel.

Bekijk het antwoord

drie van de volgende:

  • de organische vormen / vormen gebaseerd op de natuur
  • vloeiende lijnen (slaolielijn) / het zweepslagmotief
  • de toepassing van ijzer / gietijzer / siersmeedwerk in de constructie en/of decoratie
  • het toepassen van (grote vlakken) gekleurd glas (in de gevel en het interieur)
  • daken van glas om meer daglicht in huis te brengen
  • invloed van Japanse / oriëntaalse stijl in het glas-in-loodwerk
  • asymmetrie in de geschilderde patronen / de vormen in het deurvlak en/of in de indeling van de ruimte

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Delaunay en het moderne leven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 16

Het echtpaar Sonia en Robert Delaunay woonde en werkte in Parijs. Zij namen intensief deel aan het stadsleven. Soms stelden ze hun werken samen tentoon. In 1914 hingen hun werken naast elkaar op de Salon des Indépendants in Parijs. Deze salon van 'onafhankelijke kunstenaars' was een jaarlijks terugkerende tentoonstelling waar het werk van avant-gardekunstenaars te zien was.

Robert Delaunay presenteerde op deze Salon het werk Hommage à Blériot (Eerbetoon aan Blériot) dat je ziet op afbeelding 11. Blériot was een Franse luchtvaartpionier die in 1909 als eerste met een zelfontworpen vliegtuig het Kanaal over vloog.

Abstract schilderij met een veelvoud aan gekleurde cirkels en bogen, met rechts bovenin een klein vliegtuigje en op de achtergrond de Eiffeltoren.
afbeelding 11, 250 x 251 cm

Het werk van Sonia en Robert Delaunay toont inhoudelijk overeenkomsten met het futurisme.

Vraag 16 1 punt

Geef op basis van afbeelding 11 en/of 12 een inhoudelijke overeenkomst met het futurisme.

Bekijk het antwoord

een van de volgende:

  • de belangstelling voor / idealisering van het leven in de moderne stad en/of voor de voortdurende beweging / dynamiek van de stad
  • de belangstelling voor nieuwe technologie, zoals de luchtvaart en/of (de uitvinding van) elektrisch licht (het licht als golf of het breken van het licht in het kleurenspectrum)
  • de belangstelling voor / verheerlijking van machines en/of van de technologische vooruitgang (en daarmee het verzet tegen de oude wereld)

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Overal stippen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22

Yayoi Kusama werd in 1929 in Japan geboren. Vanaf jonge leeftijd had Kusama last van hallucinaties: je hoort of ziet verschijnselen die er in werkelijkheid niet zijn. Tijdens zulke hallucinaties hoorde ze bijvoorbeeld de bloemen in haar tuin praten, zag ze patronen in het tafellaken tot leven komen en bollen die kamers vulden. Bollen en stippen zijn een terugkerend motief in haar kunst.

Eind jaren zestig begint Kusama met het uitvoeren van happenings. Ze beschildert onder meer de lichamen van dansers en voorbijgangers met stippen. De happenings stonden vaak in het teken van seksuele bevrijding.

Zwart-witfoto van een happening op een brug in New York: naakte deelnemers tussen voorbijgangers, een vrouw links met een Amerikaanse vlag en de skyline op de achtergrond.
figuur 11, 1968

Op figuur 11 zie je een happening uit de serie Naked Happenings. Links staat Kusama met een Amerikaanse vlag in de hand. De deelnemers protesteerden onder andere tegen de oorlog in Vietnam, waaraan Amerika deelnam.

Vraag 24 2 punten

Geef aan de hand van figuur 11 twee kenmerken van de kunstvorm happening.

Bekijk het antwoord

twee van de volgende:

  • De (tijdelijke) gebeurtenis staat centraal (niet een object).
  • Niet volledig geregisseerde / een onverwacht verloop van de actie.
  • Het actief betrekken van derden (soms voorbijgangers) in het werk.
  • De grens opzoeken van wat is toegestaan / een beetje ontregelende actie (zoals naakt op straat lopen).
  • Inhoudelijk engagement (protest tegen de oorlog).
  • Een spontane actie, zoals hier op de brug.

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Koninklijk wonen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 11.

Lodewijk XIV, ook wel de Zonnekoning genoemd, regeerde over Frankrijk van 1661 tot aan zijn dood in 1715. Hij liet een jachtslot in het toenmalige dorp Versailles bij Parijs verbouwen tot een reusachtig paleis met tuinen. Landschapsschilder Pierre Patel kreeg de opdracht om een serie aanzichten te maken van het paleis. Op afbeelding 1 zie je het enige schilderij uit deze serie dat bewaard is gebleven.

Schilderij van het paleis van Versailles en de tuinen vanuit het vogelperspectief: symmetrische paden, perken en bomen lopen uit naar een lichte horizon.
afbeelding 1, Pierre Patel, Vue du château et des jardins de Versailles, 1668

Bekijk afbeelding 2.

Op afbeelding 2 zie je de hoofdentree tot het paleis. Het paleis van Versailles wordt gezien als een van de hoogtepunten van de Franse barok. Kenmerken van deze bouwstijl zijn onder andere de naar voren uitstekende vleugels die het plein omarmen en de dubbele zuilen bij de deuren.

Hoofdentree van het paleis: gebouw met een middenpartij met dubbele zuilen rond de deuren, vleugels aan de zijkanten en een geruite vloer op het plein.
afbeelding 2, Paleis van Versailles, hoofdentree

Vraag 2 3 punten

Noem nog drie andere kenmerken van de barokarchitectuur die je ziet op afbeelding 2.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet drie van de volgende kenmerken bevatten:

  • de naar voren springende entree
  • het gebruik van hekjes / balustrades op het dak / langs de gevel
  • veel ornamenten / versieringen
  • de toepassing van goud in lijsten (daklijsten, raamlijsten) / de klok
  • de beelden(groepen) op het gebouw en/of tegen het gebouw aan
  • de dynamische vorm van de beelden(groepen)

Per juist antwoord 1 scorepunt.

Vraag 2 in het hele examen

De kunstenaar wilde met het DNA-kunstwerk een hedendaags kunstwerk creëren, maar het kunstwerk sluit ook aan bij Nederlandse kunststromingen uit de twintigste eeuw.

Vraag 14 2 punten

Noem een Nederlandse kunststroming uit de twintigste eeuw die je herkent in het DNA-kunstwerk. Licht je antwoord toe met een voorbeeld.

Bekijk het antwoord

Het antwoord is een van de volgende kunststromingen, met toelichting:

  • Amsterdamse School (kunststroming): maakte ook gebruik van baksteen als decoratief element / versierende wanden (toelichting).
  • De Stijl (kunststroming): de opbouw in geometrische (horizontale en verticale) vlakken komt overeen (toelichting).
  • Zero en/of de Nul beweging (kunststroming): eenvoudige materialen en geometrische vormen (toelichting).
  • Dutch Design / Droog Design (kunststroming): humor in het werk zoals het gebruik van baksteen in een sjiek interieur (design met een knipoog) / alledaags materiaal / 'eerlijk' ambachtelijke werkwijze met materiaal (toelichting).

Opmerking: Alleen de maximumscore toekennen als het antwoord beide antwoordelementen bevat.

Vraag 14 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Uitzonderlijk talent

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16.

Sinds de negentiende eeuw besteedt het Nederlandse koningshuis aandacht aan het stimuleren van getalenteerde, vaak jonge kunstenaars. Kunstenaars ontvangen een koninklijke beurs of er wordt werk van ze aangekocht.

Saleh kwam in 1829 naar Nederland om een schildersopleiding te volgen. Op afbeelding 13 zie je het schilderij Leeuwenjacht (1841).

Schilderij van een jacht: ruiters in oosterse kleding met lansen en geweren vallen twee leeuwen aan; op de voorgrond liggen paarden en een gedode leeuw.
afbeelding 13, Raden Saleh, De leeuwenjacht, 88 x 142 cm

Het schilderij Leeuwenjacht wordt in de kunstgeschiedenis gerekend tot de romantiek.

Vraag 16 1 punt

Leg aan de hand van de voorstelling uit dat de Leeuwenjacht gerekend kan worden tot de romantiek.

Bekijk het antwoord

Het antwoord moet de volgende strekking hebben:

Het schilderij stelt (een hoogtepunt uit) een heftige / angstaanjagende / dramatische strijd tussen mensen / ruiters en leeuwen voor. De belangstelling voor dergelijke dramatische voorstellingen en/of krachtmeting met de wilde natuur is kenmerkend voor de romantiek.

of

De leeuwenjacht is een fantasievoorstelling in een verlaten / Oosters landschap en/of wordt gevoerd door ruiters in (wapperende) Oosterse kleding met exotische dieren. Dit past bij de belangstelling voor het (exotische) onbekende leven in het Oosten / voor avontuurlijke verhalen uit het Oosten, en dat is kenmerkend voor de romantiek.

Vraag 16 in het hele examen

Met hun antikunst verzetten de dadaïsten zich tegen traditionele denkbeelden in de maatschappij. Zo is het werk van Höch op afbeelding 16 te zien als een verzet tegen het hokjes-denken of het denken in tegenstellingen.

Vraag 22 1 punt

Leg dit uit aan de hand van een aspect van de voorstelling.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:

  • Equilibre verwijst naar een minder scherp onderscheid tussen man en vrouw, want in de voorstelling lijken de figuren non-binair te zijn / een combinatie van mannelijke en meer vrouwelijke aspecten te zijn.
  • Equilibre verwijst naar een minder scherp onderscheid tussen oud / groot en jong / klein, want de grote, oudere figuur links wordt door een kleinere, jonge figuur rechts in evenwicht gehouden.
  • Equilibre verwijst naar het zoeken / in balans houden van het vreemde (vervormde, absurde) en het normale (realistische, vertrouwde), zoals het hoofd van het jonge kind dat een veel te grote, oude mond en kin heeft.

Vraag 22 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Een vrouwelijke blik op fotografie

Opgavetekst

Dora Maar (1907-1997) werd geboren in Parijs. Na een studie schilderkunst volgde ze er een opleiding in de fotografie en richtte ze haar eigen fotostudio op. Haar werk viel op door de toepassing van fotomontage en een vernieuwende stijl. Ze was een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die deelnam aan tentoonstellingen waar werk te zien was van surrealisten.

Schilderij van Venus die op een schelp uit de zee komt, met een figuur die een mantel naar haar toe draagt en zwevende figuren aan de linkerkant.
figuur 5, Sandro Botticelli, De geboorte van Venus

In de kunstgeschiedenis wordt het werk van Dora Maar op afbeelding 17 in verband gebracht met het beroemde schilderij van Botticelli, De geboorte van Venus, uit de vijftiende eeuw. Je ziet dit werk op figuur 5.

Bekijk afbeelding 17 en figuur 5. De voorstelling op figuur 5 is gebaseerd op een verhaal uit de mythologie. Venus, de godin van de liefde, werd geboren uit het schuim van de zee.

Stelling: het is goed mogelijk dat het werk van Dora Maar op afbeelding 17 is gebaseerd op het schilderij van Botticelli.

Vraag 25 2 punten

Geef aan de hand van afbeelding 17 twee argumenten die deze stelling ondersteunen.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste argumenten zijn (twee van de volgende):

  • (De geboorte van Venus) In het werk van Dora Maar is (net als in het schilderij van Botticelli) een schelp afgebeeld, alleen 'baart' die een sierlijke hand en/of de hand van Venus wordt geboren op het strand (alsof Venus die uit de schelp kruipt, in plaats van dat ze op een schelp staat, zoals in het schilderij van Botticelli).
  • (omgeving) De schelp met de hand ligt in het zand / op de oever / bij de zee (en dat is de plek waar Venus in het werk van Botticelli uit de schelp komt).
  • (sfeer) Het mysterieuze licht / de indruk van schuim en/of rook rond de schelp met de hand doet denken aan de onwerkelijke / bovennatuurlijke gebeurtenis / het verschijnsel (zoals in het schilderij van Botticelli, waar Venus uit de zee geboren wordt met engelen en nimfen / figuren die de wind en het voorjaar voorstellen).

Per juist argument 1 scorepunt.

Vraag 25 in het hele examen

In de jaren zeventig had Goldin een kunstopleiding gevolgd in Boston (Verenigde Staten). Zij zag haar foto's als kunstwerken, maar het kunstpubliek beschouwde haar werk niet als kunst.

Vraag 30 1 punt

Geef een verklaring waarom de kunstwereld toen weinig belangstelling had voor het werk van Goldin.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:

  • (amateur, technisch) Goldins foto's zijn kiekjes / snapshots (zoals iedereen die wel kan maken) en in die tijd voldeed dit niet aan wat doorging voor goede / professionele fotografie (goede compositie, goed kleur- en lichtgebruik).
  • (taboe) Goldins werk stelt onderwerpen als drugsgebruik / (trans)seksualiteit / huiselijk geweld aan de orde en in die tijd werden dergelijke onderwerpen (zeker in de Verenigde Staten) als aanstootgevend ervaren.
  • (gender vooroordeel) Goldin is een vrouwelijke fotograaf en in die tijd werd de kunstwereld nog gedomineerd door (witte) mannen. Het feit dat Goldin een vrouw is / een vrouwelijke blik in de fotografie vertegenwoordigde, kan bijgedragen hebben aan de geringe aandacht voor haar werk vanuit de (mannelijke) kunstwereld.
  • (activistisch) Goldins werk getuigt van activisme en engagement (opkomen voor mensen aan de rand van de samenleving). En in die tijd werd activisme binnen de kunst artistiek inhoudelijk niet interessant gevonden.
  • (documentairefotografie) Goldins werk is persoonlijk en intiem. In die tijd was documentairefotografie vaak nog onpersoonlijk / meer gericht op algemene maatschappelijke gebeurtenissen en sociale kwesties (buiten de fotograaf).

Vraag 30 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Geniale bruggen

Opgavetekst

Geniale bruggen

Leonardo da Vinci (1452 - 1519) was een getalenteerd mens. Hij beschikte over veel kennis en kunde op het gebied van onder meer muziek, filosofie, astrologie en wiskunde. Om die reden wordt hij in de kunstgeschiedenis gezien als een homo universalis.

Op afbeelding 1 en 2 zie je twee bladen met schetsen en aantekeningen die Leonardo maakte. Uit de bladen blijkt dat hij verschillende disciplines van kunst en wetenschap beoefende.

Op afbeelding 3 zie je het schilderij Maria met kind en de Heilige Anna. Leonardo schilderde dit tussen 1501 en 1519 in opdracht van koning Lodewijk XII van Frankrijk. Het is een van de (weinige) werken die Leonardo heeft voltooid.

Bekijk afbeelding 3.

Het schilderij wordt gerekend tot de (hoog)renaissance.

Vergelijk afbeelding 2 en 3.

Leonardo was constant bezig met onderzoek, hij tekende vele tekenbladen vol.

Afbeelding 2 is een detailstudie voor het schilderij op afbeelding 3.

Leonardo stuurde in 1502 een brief aan de sultan van het Ottomaanse rijk met een ontwerpschets voor een bijzondere brug. Je ziet de ontwerpschets op figuur 1 hieronder. In de schets zie je een bovenaanzicht (a) van de brug, en een vooraanzicht (b) van dezelfde brug, maar dan met een weg erover.

Op figuur 2 zie je twee tekeningen die gebaseerd zijn op het brugontwerp van Leonardo (a uit figuur 1). De brug van 280 meter (!) zou de brede rivier bij Istanbul moeten overspannen om zo de twee stadsdelen met elkaar te verbinden.

Op afbeelding 4 zie je een recente foto van Istanbul. Met behulp van Photoshop is er van Leonardo's ontwerp een digitale reconstructie gemaakt. Op de brug is een weg geplaatst (zoals b uit figuur 1).

Bekijk figuur 2.

Als ontwerper van een brug dien je rekening te houden met bepaalde technische en functionele eisen. Regelmatig werd het gebied rond Istanbul geteisterd door hevige regen, storm en aardbevingen. De stevige brug die Leonardo ontwierp, was bestand tegen natuurgeweld zoals storm en aardbevingen.

Het ontwerp van Leonardo was bijzonder door de enorme overspanning. Leonardo baseerde zijn ontwerp op de Romeinse manier van bouwen van bruggen en aquaducten, zoals de voorbeelden op figuur 3. Hij maakte er een eigen variant op.

Vergelijk figuur 2 met figuur 3.

Op afbeelding 5 tot en met 7 zie je het ontwerp Striatus, een brug die ontworpen is door Zaha Hadid Architecten. Striatus strekt zich uit over een voetpad op het terrein van de architectuurbiënnale van Venetië (2021). De biënnale is een internationale tentoonstelling waar kunst en architectuur uit de hele wereld worden getoond. Op figuur 4 zie je twee ontwerptekeningen van Striatus.

Striatus is 16 meter lang en bestaat uit 53 holle, 3D-geprinte betonblokken waar geen wapening in zit. Elk blok bestaat uit 500 laagjes geprint beton. Het geheel is relatief eenvoudig te (de)monteren.

Bekijk afbeelding 5 tot en met 7 en figuur 4.

Striatus kan niet alleen opgevat worden als architectuur, maar ook als een (autonoom) kunstwerk. Dit komt bijvoorbeeld door de bijzondere, esthetische vorm.

In de fabriek wordt het 3D-computerontwerp met behulp van een robotarm in beton uitgevoerd. Op figuur 5 zie je hoe het ontwerp in lagen geprint wordt. De geprinte betonblokken worden met behulp van een ondersteunende constructie geassembleerd (figuur 6).

Bekijk afbeelding 7 en figuur 5 en 6.

Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.

Striatus is een vernieuwende brug wat betreft vorm en techniek en werd voor het eerst gepresenteerd op de internationale architectuurbiënnale in Venetië.

Zaha Hadid (1950-2016) was een baanbrekende architect die met haar gewaagde ontwerpen de grenzen van de architectuur verkende. Gladde en ronde welvingen waren kenmerkend in haar werk. Velen dachten dat haar unieke ontwerpen praktisch niet uit te voeren waren. Op figuur 7 zie je haar ontwerp (2007) voor een cultureel centrum in Azerbeidzjan.

Haar studio Zaha Hadid Architects zet haar werk voort. Zaha wist zichzelf als vrouw (met Brits-Iraakse achtergrond) staande te houden in een westerse wereld van mannelijke architecten.

Net als Leonardo da Vinci in zijn tijd, wordt Zaha Hadid in de kunstgeschiedenis gezien als een architect met een bijzondere status.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1 afbeelding 1, 24 x 18 cm

Schetsen en aantekeningen van Leonardo da Vinci op papier. Links een gebouw met koepel en bijgebouwen in tekening. Rechts een plattegrond van een centraal gebouw met vier ronde lobben. Onderaan dichte regels handschrift.

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2 afbeelding 2, 28 x 20 cm

Vier studies van een kind met rode krijt op papier, in verschillende houdingen: staand, in beweging, een hoofd, en een lichaam met been en voet.

Vraag 1 2 punten

Beschrijf twee disciplines van kunst en/of wetenschap die Leonardo beoefende aan de hand van de voorstelling op afbeelding 1 en 2.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee disciplines met een bijpassend aspect uit de tekeningen: architectuur (de gedetailleerde tekening van de gevel en plattegrond duidt op kennis van de architectuur); techniek of mechanica (tekeningen van onderdelen van machines); beeldende kunst (detailtekeningen, aanzichten en posities van het kind); biologie of anatomie (correcte weergave van voet, hand, torso en lichaamsverhoudingen van het kind). Elk juist antwoord telt 1 punt. (2p)

Een discipline telt alleen mee als er een bijpassend aspect uit de tekeningen bij staat. Per juist antwoord 1 punt.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Geef een reden waarom juist deze architectuurbiënnale een passende plek is voor de eerste presentatie van Striatus.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een reden in een van deze strekkingen: de architectuurbiënnale in Venetië is een belangrijke internationale tentoonstelling waar vernieuwingen op het gebied van architectuur of bouwkunst (technologie) worden gepresenteerd, waar experimenten en nieuwe materialen of technieken aan een internationaal publiek worden getoond; of Striatus lijkt qua vorm en experimenteel karakter op het brugontwerp van Leonardo da Vinci, die in Italië leefde, woonde en werkte, en Striatus is mogelijk een eerbetoon aan Leonardo of het architectenbureau plaatst zich in lijn met beroemde kunstenaars en architecten. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Geef twee verklaringen voor deze bijzondere status van Hadid.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee verklaringen, bijvoorbeeld: haar vernieuwende 'blob' of organische architectuur (zij stond ook aan de basis van het deconstructivisme); zij was een internationaal beroemd architect én een vrouw die zich in een mannenwereld staande hield; zij had een migratieachtergrond en was van Arabische afkomst, wat in de westerse architectuurwereld uitzonderlijk was. (2p)

Per juist antwoord 1 punt.

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Op eigen grond

Opgavetekst

Op eigen grond

Op afbeelding 8 zie je een deel van het fresco dat Benozzo Gozzoli rond 1460 maakte in opdracht van Cosimo de' Medici. Het fresco bevindt zich in de privékapel van het stadspaleis van De' Medici in Florence (afbeelding 9). Het verbeeldt het Bijbelverhaal van de drie wijzen uit het Oosten die op weg zijn naar Bethlehem om daar de geboorte van Christus te eren.

Op afbeelding 8 zie je de jongste van de drie wijzen, Caspar, op zijn witte paard. Links van hem zie je zijn gevolg: een groep belangrijke personen onder wie leden van de familie De' Medici.

Bekijk afbeelding 8.

Caspar staat op de voorgrond. Daarmee benadrukt Gozzoli dat hij de belangrijkste figuur is op de voorstelling.

Het landschap is niet geschilderd naar de waarneming, het doet eerder wat kunstmatig aan.

Het kunstmatige landschap past bij de opvatting over schoonheid in de renaissance.

Gozzoli heeft Caspar naar alle waarschijnlijkheid het gezicht gegeven van Lorenzo, de kleinzoon van Cosimo de' Medici. Ook Cosimo zelf is in de muurschildering afgebeeld, evenals andere leden van de familie. Bovendien heeft Gozzoli zichzelf afgebeeld – met een rood hoofddeksel met zijn naam erop – links in het gevolg van Caspar. Zie het detail op afbeelding 10.

Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 10.

Dat Gozzoli een zelfportret verwerkte in deze muurschildering, toont de relatief hoge maatschappelijke status van de kunstenaar in de renaissance aan.

De privékapel met de muurschildering werd destijds opgedragen aan de paus en twee belangrijke vorsten uit Milaan en Rimini. Dit gebeurde tijdens de jaarlijkse processie in Florence ter gelegenheid van de 'magiërs,' zoals de wijzen uit het Oosten in die tijd werden genoemd. In de privékapel van De' Medici heeft het verhaal van de wijzen uit het Oosten op de eerste plaats een religieuze betekenis. Maar het wordt ook in verband gebracht met de opkomst van het humanisme in die tijd.

Alexandra Kehayoglou is een Argentijnse kunstenaar die grote, handgeknoopte tapijten maakt en als kunstwerken presenteert. Haar grootouders waren afkomstig uit Griekenland en emigreerden in 1922 naar Argentinië waar ze een bedrijf opstartten voor het maken en verkopen van tapijten. Kehayoglou onderzoekt en verbeeldt landschappen in Argentinië die door toedoen van de mens veranderen en verloren dreigen te gaan.

Bekijk afbeelding 11, 12 en 13.

In 2021 maakte Alexandra Kehayoglou een geknoopt (getuft) tapijt met daarop een voorstelling van een deel van de meanderende Paraná rivier in Argentinië. De kunstenaar heeft geprobeerd de variatie in het landschap te verbeelden.

Bekijk afbeelding 11, 12 en 13.

Kehayoglou wil de beschouwer nauw betrekken bij dit werk.

Gozzoli en Kehayoglou verwerken beiden lokale landschappen in hun werk: Gozzoli het landgoed van De' Medici in Toscane en Kehayoglou een rivierengebied in Argentinië. De betekenis van het landschap verschilt tussen beide werken.

Het tapijt van Kehayoglou was te zien op de tentoonstelling 'Schurend Paradijs' in Kunsthal KAdE in Amersfoort (2022). Hier waren werken tentoongesteld van kunstenaars die het ideaal van een maakbare wereld, een paradijs, ter discussie stelden.

Door middel van kunst proberen de tentoonstellingsmakers het publiek na te laten denken over onderwerpen zoals klimaatverandering en de maakbaarheid van de wereld.

afbeelding 8

afbeelding 8
afbeelding 8 afbeelding 8

Deel van het fresco van Benozzo Gozzoli. Een stoet ruiters trekt door een rotsachtig landschap met bomen en een kasteel op de heuvel. In het midden rijdt Caspar op een wit paard, omringd door een gevolg in rijk versierde kleding en rode hoofddeksels.

afbeelding 10

afbeelding 10
afbeelding 10 afbeelding 10

Detail van het fresco: een groep mannen met hoofddeksels. Een van hen draagt een rood hoofddeksel met een opschrift. Rechts een vrouw met een blauwe sluier.

Vraag 13 2 punten

Geef aan de hand van afbeelding 8 en/of 10 nog twee argumenten die de relatief hoge maatschappelijke status van Gozzoli aantonen.

Bekijk het antwoord
  • Gozzoli zet zijn naam op zijn hoofddeksel en signeert zo zijn werk; dat past bij het zelfbewustzijn en de relatief hoge status van kunstenaars in de renaissance. (1p)
  • Gozzoli plaatst zijn zelfportret tussen de portretten van belangrijke personen uit de familie De' Medici; daarmee laat hij zien dat hij door de opdracht deel uitmaakt van deze voorname groep. (1p)

Per juist argument 1 punt. Alleen de eerste twee argumenten tellen mee.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Geef aan hoe het verhaal van (de reis van) de wijzen uit het Oosten in verband gebracht kan worden met het opkomend humanisme in die tijd.

Bekijk het antwoord
  • Legt een verband tussen het verhaal en het humanisme, bijvoorbeeld: de komst van de wijzen past bij de groei van zelfbewustzijn en zelfontplooiing onder invloed van het humanisme; of bij de aandacht van humanisten voor de klassieken, de wetenschap en de natuur; of bij het onderzoek van humanisten naar Latijnse en Griekse geschriften en de overdracht van klassieke kennis van Oost naar West. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper

Opgavetekst

Virgil Abloh, grensverleggend ontwerper

Modeontwerper Virgil Abloh (1980-2021) groeide op in Chicago waar hij architectuur studeerde en als architect werkte voordat hij doorbrak als modeontwerper. Hij werd bekend als oprichter van het streetwear merk Off White. In 2018 kreeg hij als eerste Afro-Amerikaanse man een belangrijke functie bij een Europees modehuis: hij werd artistiek directeur van de mannenlijn van Louis Vuitton in Parijs.

Op afbeelding 14 en 15 zie je een jas die Abloh heeft ontworpen voor de wintercollectie van 2021. Uit dit ontwerp is zijn belangstelling voor architectuur af te leiden.

De jas op afbeelding 14 en 15 is niet bedoeld en ook niet geschikt voor dagelijks gebruik.

De ontwerpen zoals de jas op afbeelding 14 en 15 worden ook wel 'showpieces' genoemd. Deze showpieces zijn van artistieke betekenis voor de ontwerper. Voor het modehuis zijn ze vooral van commercieel belang.

Op figuur 8 zie je een beroemde foto van architecten die in 1931 deelnamen aan het Beaux Arts Ball (schone-kunstenbal) in New York. Naar het voorbeeld van de Franse academie gaven Amerikaanse kunstacademies en kunstinstituten vanaf het eind van de negentiende eeuw jaarlijks een feest, waarmee ze de aandacht van (potentiële) geldschieters wilden trekken. Op figuur 8 betrof het de afdeling architectuur. In het midden zie je William Van Alen, de architect van The Chrysler Building, verkleed als zijn eigen ontwerp. The Chrysler Building is tot op de dag van vandaag nog een van de beroemdste wolkenkrabbers in New York.

Bekijk afbeelding 16 en figuur 8.

Het is aannemelijk dat Abloh met (de presentatie van) zijn bijzondere Parijs-jas verwijst naar dit Beaux Arts Ball in New York.

Architect Ludwig Mies van der Rohe was van 1938 tot 1958 directeur van de architectuuropleiding waar Abloh studeerde. Abloh is sterk beïnvloed door het werk van deze architect. Zo verwijst hij in zijn modeshow naar het paviljoen dat Mies van der Rohe in 1929 ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona. Je ziet het paviljoen op afbeelding 17 tot en met 19. Het gebouw is voor een belangrijk deel opgebouwd uit materialen zoals marmer (travertijn, onyx), staal, beton en glas.

Bekijk afbeelding 17 tot en met 19.

Het paviljoen deed dienst als ontvangstruimte en entreegebouw van de tentoonstelling, ook bij de officiële opening van de wereldtentoonstelling. Het gebouw had dus vooral een representatieve functie.

Met dit gebouw presenteerde Duitsland zich op de wereldtentoonstelling.

Bekijk afbeelding 16 tot en met 23.

Uit de setting (het decor) waarin de modeshow van Abloh zich afspeelt, is af te leiden dat hij zich liet inspireren door het paviljoen van Mies van der Rohe.

Tijdens de productie van de wintercollectie en de show was Abloh ernstig ziek. Hij wist dat hij snel zou komen te overlijden. Hij zei over zijn laatste collectie: "Alles wat ik ben zit in deze show. Dit is heel persoonlijk."

Bekijk afbeelding 14 en 20 tot en met 23.

Met deze modecollectie verwijst Abloh naar zijn eigen geschiedenis: je kunt er verschillende persoonlijke inspiratiebronnen van Abloh in herkennen.

Abloh waardeerde het dat Mies van der Rohe een (uniforme) stijl nastreefde die overal ter wereld begrepen werd en toepasbaar was. Ook Abloh streefde een dergelijke internationaal begrepen stijl na, maar hij gaf er een andere invulling aan dan Mies van der Rohe.

afbeelding 14

afbeelding 14
afbeelding 14 afbeelding 14

Model in een witte broek en een witte jas. Op de jas zitten driedimensionale blokken en gebouwen, onder meer een kathedraal met torens en een kleine toren. De achtergrond is donker marmer.

afbeelding 15

afbeelding 15
afbeelding 15 afbeelding 15

Close-up van het model met de jas. Op de jas een kathedraal met torens (Notre-Dame), een oranje spitse vorm die lijkt op de Eiffeltoren, en een gebouw met ronde details op de mouw.

afbeelding 17

afbeelding 17
afbeelding 17 afbeelding 17

Foto van het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe: een langgerekt, plat wit dak boven glazen en marmeren wanden, met een waterbassin ervoor en een wandelaar.

afbeelding 18

afbeelding 18
afbeelding 18 afbeelding 18

Binnenkant van het Barcelona-paviljoen: glazen wanden, een matte glazen wand en een donkere marmeren wand op een gladde vloer.

afbeelding 19

afbeelding 19
afbeelding 19 afbeelding 19

Binnenkant van het Barcelona-paviljoen: een grote wand van bruin, gepatroneerd marmer, een donkere wand en twee lage metalen stoelen op een donker vloerkleed.

Vraag 24 2 punten

Toon met twee voorbeelden aan dat het paviljoen bij uitstek een representatieve functie had.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee voorbeelden, bijvoorbeeld: het gebouw is opgebouwd uit luxueuze materialen zoals marmer en (melk)glas, waardoor het luxueus en licht oogt; het is een open gebouw zonder afgesloten ruimten, waar grote groepen makkelijk doorheen kunnen lopen of ontvangen kunnen worden; het grote overhellende dak en de transparante gevels nodigen uit om het gebouw te betreden; het gebouw is nagenoeg leeg, zodat de aandacht op de architectuur zelf valt. (2p)

Per juist voorbeeld 1 punt. Alleen de eerste twee voorbeelden tellen mee.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Beschrijf aan de hand van dit paviljoen het voornaamste doel van de wereldtentoonstelling.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het voornaamste doel van wereldtentoonstellingen: landen tonen hier hun vooruitstrevende of onderscheidende ontwikkelingen op het gebied van kunst, technologie en wetenschap. (1p)
  • Noemt een argument waarom het paviljoen bij dit doel past: het paviljoen is een voorbeeld van vernieuwing op het gebied van moderne architectuur en moderne technieken, zoals de toepassing van staal, gewapend beton en glas. (1p)

Als het doel juist is, maar het argument waarom het paviljoen bij dat doel past ontbreekt, mag 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Welke stroming past het best bij de architectuur van het Barcelona-paviljoen?

  1. A classicisme
  2. B deconstructivisme
  3. C functionalisme
  4. D postmodernisme
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 28 3 punten

Met deze modecollectie verwijst Abloh naar zijn eigen geschiedenis: je kunt er verschillende persoonlijke inspiratiebronnen van Abloh in herkennen. Geef drie voorbeelden van persoonlijke inspiratiebronnen die je terugziet in de modecollectie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie voorbeelden, bijvoorbeeld: de kleding verwijst naar het Barcelona-paviljoen (marmer in motieven of kleuren van de stoffen); elementen uit hiphop- en jongerencultuur, zoals caps en sneakers, verwijzen naar zijn eerste collectie Off White en de Amerikaanse streetwear; geruite stoffen, een gezichtsbedekking of een omslagdoek verwijzen naar traditionele (Noord-)Afrikaanse kleding; een cowboyhoed of cowboylaarzen verwijzen naar de Amerikaanse kledingstijl op het platteland; de lange jas met stropdas past bij de zakelijke kant van de markt; de tassen of trolley verwijzen naar zijn vele reizen en zijn migratie naar Parijs. (3p)

Per juist voorbeeld 1 punt. Alleen de eerste drie voorbeelden tellen mee.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Abloh waardeerde het dat Mies van der Rohe een (uniforme) stijl nastreefde die overal ter wereld begrepen werd en toepasbaar was. Ook Abloh streefde een dergelijke internationaal begrepen stijl na, maar hij gaf er een andere invulling aan. Leg uit op welke manier Abloh een 'internationale stijl' creëerde en waarin hij daarmee verschilt van Mies van der Rohe.

Bekijk het antwoord
  • Abloh creëerde een internationale stijl door herkenbare invloeden uit verschillende culturen, streekgebonden tradities of folklore te combineren en te vermengen (globalisering). (1p)
  • Mies van der Rohe streefde met zijn internationale stijl naar een zo strak mogelijke, minimalistische of uniforme vormgeving. (1p)

Per onderdeel 1 punt.

Vraag 29 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Sobere harmonie

Opgavetekst

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Foto van het interieur van de San Lorenzo in Florence, gezien vanuit het middenschip richting het altaar. Ronde arcaden rusten op zuilen met kapitelen. Boven het middenschip een cassetteplafond met verdiepte vierkante vakken. In de wanden ronde vensters. In de verte het altaar met een beschilderde halfronde nis.

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2

Foto van het interieur van de Sagrestia Vecchia: een kleine vierkante ruimte met een koepel die op de hoeken rust. In de koepel een lichtopening in het midden en in de hoeken ronde medaillons met reliëfs. In de wanden rondbogen en nissen met beelden. In het midden een tafel op een rood-bruin betegelde vloer.

Vraag 1 3 punten

Op afbeelding 1 zie je het interieur van de San Lorenzo in Florence. De oude kerk werd begin vijftiende eeuw in opdracht van Cosimo de' Medici verbouwd. Hij vroeg architect Brunelleschi om een ontwerp te maken voor de vernieuwde kerk, waaronder ook de oude sacristie. Deze Sagrestia Vecchia werd de grafkapel voor de De' Medici-familie. Het interieur van deze kapel zie je op afbeelding 2. Bekijk afbeelding 1 en 2. Brunelleschi had in Rome gebouwen uit de klassieke oudheid bestudeerd. Elementen van deze klassieke architectuur zijn terug te vinden in zijn renaissanceontwerp voor de San Lorenzo, zoals het cassetteplafond. Noem nog drie elementen van klassieke architectuur die te zien zijn in afbeelding 1 en 2.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende elementen van klassieke architectuur die te zien zijn in afbeelding 1 en 2: rondbogen, koepelgewelf, (Korinthische / Ionische) zuilen, pilasters, sierlijsten / kroonlijsten, fries, timpanen. (3p)

Per juist antwoord 1 punt, met drie juiste antwoorden is het maximum 3. Het antwoord moet een element uit de lijst van het model zijn. Het cassetteplafond uit de vraagtekst telt niet mee als een van de drie antwoorden.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

In de middeleeuwen was het gebruikelijk dat architecten (toen 'bouwmeesters' genaamd) deelnamen aan het gehele bouwproces. Vanaf de renaissance veranderde de invulling van het beroep van architect. Bekijk afbeelding 3. Leg aan de hand van de voorstelling uit welke nieuwe invulling het beroep van architect kreeg vanaf de renaissance.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de renaissance-architect verantwoordelijk was voor het ontwerp (en in mindere mate betrokken was bij de werkzaamheden), zich opstelt als ondernemer of een zakelijke relatie heeft met zijn mecenas (Cosimo). (1p)
  • Wijst erop dat de voorstelling de nadruk legt op het aanbieden van het schaalmodel door de architect (Brunelleschi) aan de opdrachtgever (Cosimo) en niet op de werkzaamheden aan de kerk op de achtergrond. (1p)

Twee subcriteria van elk 1 punt: het eerste over de rol van de architect, het tweede over de nadruk op het aanbieden van het schaalmodel.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

In de renaissance verwierven sommige kunstenaars, zoals Brunelleschi en Ghiberti, een relatief hoge maatschappelijke positie. Bekijk afbeelding 3. Geef een reden waarom dit juist in de renaissance mogelijk werd.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een reden waarom kunstenaars in de renaissance een hoge maatschappelijke positie kregen, bijvoorbeeld door het humanisme, het belang van de hoven, de opkomst van rijke mecenassen of schrijvers als Vasari. (1p)

Een van de volgende redenen is voldoende: het humanisme en het klassieke bronnenonderzoek (kunstenaars worden geleerden); het belang van de hoven, die zich door kunst onderscheiden en kunstenaars een positie aan het hof geven; het toenemend aantal rijke of vooraanstaande burgers en families als mecenassen en opdrachtgevers; schrijvers als Vasari, die bijdroegen aan de bekendheid en de status van kunstenaars.

Vraag 5 in het hele examen

afbeelding 6

afbeelding 6
afbeelding 6

Interieur van de uitbreiding van de abdij. Een lange, smalle ruimte met betonnen wanden en een donker houten plafond. Aan een kant een rij hoge ramen waardoor zonlicht naar binnen valt. Op een verhoogd platform een wit blok met een klein kruis. Aan weerszijden rijen banken en hangende lampen.

afbeelding 7

afbeelding 7
afbeelding 7

Interieur van de uitbreiding van de abdij. Rijen houten banken met rugleuningen staan dicht op elkaar in een ruimte met betonnen zuilen. Hoge ramen laten veel licht binnen, de wanden zijn licht. Aan de achterwand een klein beeld of schilderij.

afbeelding 8

afbeelding 8
afbeelding 8

Detail van het interieur van de uitbreiding: een donker houten lessenaar of kansel tegen een betonnen wand, met een leeslamp erop. Aan het houten plafond hangende lampen. Rechts een tweede, lager meubelstuk. De vloer is licht getegeld.

Vraag 7 3 punten

Op afbeelding 6 tot en met 8 zie je het interieur van de uitbreiding (c) naar ontwerp van Van der Laan. Bekijk afbeelding 6 tot en met 8. Geef drie kenmerken van modernistische architectuur die te zien zijn in afbeelding 6 tot en met 8. Laat het materiaalgebruik en de inrichting met meubels buiten beschouwing.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende kenmerken van modernistische architectuur: de muren en het plafond zijn kaal of bevatten geen decoraties; de ruimte bestaat uit strakke of geometrische vormen (kubus, balk, vierkanten); de nieuwbouw heeft een overwegend witte of lichtgrijze kleur; de constructie van plafond en muur is zichtbaar of helder (form follows function); er valt veel daglicht vanaf verschillende kanten de ruimte in en/of er is sprake van een grote open ruimte; horizontale en verticale richtingen worden benadrukt en/of er is een streven naar evenwicht tussen horizontale en verticale richtingen; de buitenste muurvlakken zijn gesloten. (3p)

Per juist kenmerk 1 punt, met drie juiste kenmerken is het maximum 3. Materiaalgebruik en inrichting met meubels tellen niet mee.

Vraag 7 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Menselijk / dierlijk

Opgavetekst

afbeelding 9

afbeelding 9
afbeelding 9 hoogte 24 cm

Naturalistisch beeld van een lopende leeuw op een rechthoekige sokkel. De leeuw heeft een volle manen, de kop is naar voren gericht en de staart staat omhoog. De spieren en de vacht zijn gedetailleerd weergegeven. Het beeld is donkerbruin.

Vraag 13 2 punten

In het midden van de negentiende eeuw werden dierenbeelden van animaliers regelmatig uitgesloten van deelname aan de tentoonstellingen van de Salon. De jury van de Salon hanteerde indertijd een classicistische kunstopvatting. Er gold bijvoorbeeld een strikte hiërarchie in onderwerpen: thema's uit de klassieke mythologie werden hoger gewaardeerd dan scènes uit het dagelijks leven. De Franse animalier Emmanuel Frémiet ging zich toeleggen op beeldengroepen waarin de strijd tussen mens en dier centraal stond. Frémiet verwachtte met dit nieuwe genre beter aan te sluiten bij de criteria van de Salon. Geef twee redenen waarom het nieuwe genre van Frémiet mogelijk wel aan zou sluiten bij de criteria van de Salon.

Bekijk het antwoord
  • Geeft twee van de volgende redenen waarom het nieuwe genre mogelijk wel aansluit bij de criteria van de Salon: met de combinatie van mens en dier kunnen ook mythologische onderwerpen of figuren worden weergegeven; in het genre wordt een mens weergegeven, en mensfiguren stonden hoger in de hiërarchische orde dan dierfiguren; de combinatie van mens en dier in gevecht is qua compositie, verhoudingen of suggestie van beweging complex; het onderwerp 'de strijd tussen mens en dier' voegt een verhalend element en meer betekenis toe, wat om creativiteit vraagt; het ontwerpen van de strijd vraagt meer verbeeldingskracht dan het uitbeelden van een enkel dier. (2p)

Per juiste reden 1 punt, met twee juiste redenen is het maximum 2. De redenen kunnen zijn: de combinatie van mens en dier past bij mythologische onderwerpen of figuren; een mensfiguur hoort bij het genre en mensfiguren stonden hoger in de hiërarchie; de compositie van mens en dier is complex en moeilijker te maken dan een enkele figuur; het verhaal van de strijd tussen mens en dier voegt betekenis toe en vraagt om creativiteit; het ontwerpen van de strijd vraagt om verbeeldingskracht, omdat het niet alleen op waarneming berust.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Bekijk afbeelding 10, 11, 12 en figuur 5 (op de vorige pagina). Frémiets Gorilla ontvoert een vrouw sluit voor wat betreft de inhoud aan bij een thema van de romantiek. Geef een thema van de romantiek, en leg aan de hand van de voorstelling uit waarom het beeld hier inhoudelijk bij aansluit.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een thema van de romantiek, namelijk exotisme of escapisme, verhevigd gevoelsleven, of overweldigende of wilde natuur. (1p)
  • Legt aan de hand van de voorstelling uit waarom het beeld bij dit thema aansluit, bijvoorbeeld: de gorilla is een exotisch dier en past bij het romantische verlangen naar een onbekende wereld of om te vluchten uit de dagelijkse werkelijkheid; de heftige strijd en de extreme emoties van de vrouw en de gorilla passen bij het verlangen naar een sterk gevoelsleven; de gorilla wordt als wild dier en gevaar voor de mens weergegeven, wat past bij de nadruk in de romantiek op de kwetsbaarheid van de mens tegenover de grootsheid en kracht van de natuur. (1p)

Twee onderdelen van elk 1 punt: een thema van de romantiek, en de uitleg aan de hand van de voorstelling. Beide zijn nodig.

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Andy en Alice

Opgavetekst

figuur 7

figuur 7
figuur 7

Zwart-wit foto van Jackson Pollock in zijn atelier. Hij zit gebogen over een groot doek op de vloer; op het doek zijn verfdruppels en verfvlekken zichtbaar. Links aan de muur hangt een schilderij.

figuur 8

figuur 8
figuur 8 19,6 x 3,6 cm

Drie zwart-wit portretfoto's van Andy Warhol, onder elkaar, zoals uit een fotohokje. Het hoofd staat in drie verschillende standen. De uitdrukking is neutraal en het gezicht kijkt recht naar de camera.

afbeelding 17

afbeelding 17
afbeelding 17 elk circa 50 x 40 cm

Drie zeefdrukken op canvas van zelfportretten van Warhol uit 1964, naast elkaar. Van links naar rechts groen, rood en grijs. Elk toont hetzelfde frontale gezicht met zwart-wit haar en een roze gezicht. De achtergrond is per werk een andere kleur, met een zwart vlak aan de rand.

Vraag 24 1 punt

Op afbeelding 17 zie je nog drie zelfportretten van Warhol. Ditmaal zijn het zeefdrukken op canvas. Een foto uit een fotohokje, zoals op figuur 8, vormde hiervoor de basis. Warhol zei over zijn kunst: “(ik) verwijder al het handschrift volledig uit de kunst en word vrijblijvend, anoniem”. Warhols uitspraak is kenmerkend voor de popartkunstenaars. Hun benadering van kunst verschilde sterk met die van de abstract-expressionisten. Beschrijf het voornaamste verschil tussen de kunstbenadering van de popartkunstenaars en die van de abstract-expressionisten.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft het voornaamste verschil: popartkunstenaars maken onpersoonlijke of seriematige kunst waarin gevoelsuitdrukking of het persoonlijke handschrift nauwelijks een rol speelt, terwijl voor abstract-expressionisten kunst juist de uitdrukking van een unieke persoonlijke emotie is, met het handschrift en het schildersgebaar als belangrijk onderdeel. (1p)

Een juiste strekking is voldoende: popartkunstenaars maken onpersoonlijke of seriematige kunst, waarin het persoonlijke handschrift van de kunstenaar nauwelijks een rol speelt; abstract-expressionisten zien kunst als uitdrukking van een unieke persoonlijke emotie, waarbij het handschrift, de toets of het schildersgebaar juist belangrijk is.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Andy Warhol provoceerde de wereld met uitspraken over de totstandkoming van zijn werk. Hij zei bijvoorbeeld: “Ik vind dat iemand anders mijn schilderijen voor me zou kunnen maken.” En: “Ik zou het geweldig vinden als meer mensen met zeefdruk zouden werken, zodat niemand zou weten of een schilderij van mij is of van iemand anders.” Mede door zijn uitspraken over zijn manier van werken, vormde Warhols fabriek in de jaren zestig een bijzonder fenomeen. Toch sluit zijn 'kunstfabriek' aan bij een traditie van 'kunstfabrieken' in de kunstgeschiedenis. Beschrijf met een voorbeeld uit de kunstgeschiedenis dat Warhols 'kunstfabriek' aansluit bij een traditie van 'kunstfabrieken'.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juist kunsthistorisch voorbeeld, bijvoorbeeld een werkplaats van meester en gezellen in de late middeleeuwen of renaissance, een atelier van een meester met leerlingen die delen van werken schilderden, de arts-and-craftsbeweging, de Jugendstil, Art Nouveau of Wiener Werkstätte, of het Bauhaus. (1p)
  • Legt uit dat in dit voorbeeld een bedrijfsmatige aanpak wordt gebruikt waarbij leerlingen, gezellen of medewerkers (een deel van) de kunstproductie uitvoeren. (1p)

Twee onderdelen van elk 1 punt: een juist kunsthistorisch voorbeeld, en de uitleg van een bedrijfsmatige aanpak waarbij leerlingen, gezellen of medewerkers een deel van de kunstproductie uitvoeren. Voorbeelden uit het model: de werkplaatsen van meesters en gezellen in de late middeleeuwen en renaissance; de ateliers van Rubens en Rembrandt met leerlingen die delen van werken schilderden; de arts-and-craftsbeweging; Jugendstil, Art Nouveau of de Wiener Werkstätte; het Bauhaus.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Net als Warhol wilde Alice Neel onderdeel zijn van de kunstwereld, maar ze kreeg weinig waardering. Haar werk is lange tijd maar weinig te zien geweest. Pas in 1974 kreeg ze een grote tentoonstelling in het Whitney Museum in New York en kreeg haar werk meer bekendheid bij het kunstpubliek. Geef aan de hand van een ontwikkeling in de kunstwereld een verklaring waarom Neels werk pas na 1970 meer aandacht krijgt in de kunstwereld.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een verklaring aan de hand van een ontwikkeling in de kunstwereld vanaf 1970 met een koppeling naar de thematiek of de persoon van Alice Neel, bijvoorbeeld meer aandacht voor persoonlijke verhalen, voor het feminisme en het vrouwelijke perspectief, voor een eerlijke weergave van het leven, of voor engagement in de kunst. (1p)

Een juiste ontwikkeling vanaf 1970 met koppeling naar de thematiek of persoon van Alice Neel is voldoende: meer aandacht voor persoonlijke verhalen en het individuele perspectief (postmodernisme of neo-expressionisme); meer aandacht voor feminisme en het vrouwelijke perspectief; meer aandacht voor een eerlijke weergave van het leven als reactie op perfecte beelden in de media; meer aandacht voor engagement in de kunst, met portretten van mensen die afwijken van de norm.

Vraag 30 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Samen bouwen en vormgeven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6

Op afbeelding 1 zie je een miniatuur die Jean Fouquet rond 1465 maakte in opdracht van de hertog van Nemours. De voorstelling verwijst naar het Bijbelverhaal over koning Salomo die in opdracht van God een schitterende tempel in Jeruzalem liet bouwen. Volgens de verhalen werd de tempel zo'n 500 jaar later totaal verwoest. Fouquet schilderde de tempel van Salomo in de vorm van een gotische kerk, zoals de kathedraal van Tours die je ziet op figuur 1.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk figuur 1. De rijke versiering in de vorm van pinakels en beeldhouwwerken zijn kenmerkend voor de gotische bouwstijl.

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Kunsthistorici nemen aan dat Fouquet de kathedraal uit zijn geboortestad Tours als voorbeeld heeft genomen voor zijn 'tempel van Salomo'.

Bekijk afbeelding 1 en het detail op afbeelding 2. In de middeleeuwen hadden schilders en beeldhouwers nog niet zo’n voorname status als in de renaissance: beeldhouwers waren ambachtsmannen. Op afbeelding 2 zie je links onderin een beeldhouwer aan het werk.

Bekijk afbeelding 1. Links op afbeelding 1 is het paleis van koning Salomo afgebeeld. Fouquet plaatste de bouwmeester naast de koning op het balkon van het paleis.

De miniatuur van Fouquet is onderdeel van een uitgebreid manuscript met religieuze, deels ook historische verhalen. Het manuscript is speciaal gemaakt voor de hertog van Nemours. Opdrachtgevers van dergelijke rijk geïllustreerde manuscripten hadden vaak zowel religieuze als maatschappelijke redenen om zo'n opdracht te verstrekken.

Op afbeelding 3 zie je een houtsnede met een voorstelling van een middeleeuwse kathedraal gemaakt door de kunstenaar Lyonel Feininger. De houtsnede werd gebruikt voor het omslag van het manifest dat in 1919 verscheen bij de oprichting van het Bauhaus: de nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. Het manifest riep kunstenaars op om niet langer kunst te maken, maar om samen het dagelijks leven vorm te geven en te vernieuwen.

Bekijk afbeelding 3. De middeleeuwse kathedraal staat onder meer voor de vernieuwing die het Bauhaus in het onderwijs wilde realiseren.

De Duitse kunstenaar Marianne Brandt begon haar opleiding aan het Bauhaus in 1923. Als een van de eerste vrouwelijke studenten werd ze toegelaten op de metaalwerkplaats. Op afbeelding 4 zie je een aluminium plafondlamp die Brandt ontwierp tijdens haar studie aan het Bauhaus.

Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van deze lamp was vernieuwend en paste bij het streven van het Bauhaus om kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten op de markt te brengen.

Naast haar werk op de metaalwerkplaats, experimenteerde Marianne Brandt met fotografie en fotomontages. Op afbeelding 5 zie je een zelfportret. De foto is gemaakt in haar studentenkamer in het Bauhaus- gebouw in Dessau. Op figuur 2 zie je links het gedeelte van het gebouw waarin de studentenflats zich bevonden.

[figuur 2: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 5. Brandt presenteert zichzelf in dit portret als een vernieuwer, als een kunstenaar met een nieuwe visie op vormgeving.

Na haar opleiding kreeg Brandt een aanstelling als hoofd van de ontwerpafdeling van de Duitse metaalwarenfabriek Ruppelwerke, waar ook 'luxeartikelen' van gelakt blik werden gemaakt. In een brief aan haar voormalige leermeester van het Bauhaus deed ze haar beklag over de in haar ogen onsamenhangende collectie, veelal kitscherige ontwerpen en de hiërarchische verhoudingen binnen het bedrijf.

Op afbeelding 6 zie je de fotomontage die Brandt rond 1930 maakte. De titel is Met alle tien vingers. In Duitsland was dit een uitdrukking voor het goed volbrengen van je taak, met inzet van al je talenten.

Stelling: Het werk op afbeelding 6 is te zien als een kritisch commentaar op de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.

Vraag 1 3 punten

Noem nog drie andere kenmerken van de gotische bouwstijl die zijn af te leiden uit figuur 1.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende kenmerken: − streven naar verticaliteit / hoog (en smal) bouwen − spitsbogen (in de constructie van de portalen en ramen) − roosvenster − groot / hoog raam − opengewerkte gevel / reliëf / balustrades − diepe portalen − wimberg boven vensters / portalen per juist kenmerk (1) (3)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

Geef twee redenen waarom Fouquet ervoor zou kiezen om de kathedraal van Tours als voorbeeld te nemen voor zijn 'tempel'.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (huis van God) De tempel van Salomo heeft net als een kathedraal (zoals die van Tours) een religieuze oorsprong / is een (schitterend) huis van God (en om die reden kan Fouquet de kathedraal van Tours als voorbeeld hebben genomen). − (eigentijds / herkenbaar) Door een kathedraal uit zijn eigen tijd als voorbeeld te nemen maakte Fouquet het (Bijbel)verhaal herkenbaar voor zijn tijdgenoten / wilde hij laten zien dat ook de kerk van Tours zo'n 'tempel' / huis van God was. − (bronmateriaal) Het is niet bekend hoe de tempel van Salomo eruit heeft gezien. / De tempel van Salomo was verwoest. Om die reden is het aannemelijk dat Fouquet de kerk / kathedraal die hij kende (uit zijn geboortestad) als voorbeeld nam voor zijn tempel. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Geef twee aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat de status van de beeldhouwer die van ambachtsman was.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende aspecten: − De beeldhouwer heeft dezelfde soort (werk)kleding aan als de andere ambachtslieden naast hem. − De beeldhouwer werkt op de werkplaats bij de kerk tussen de ambachtslieden, zoals metselaars en steenhouwers (en niet in een eigen atelier). − De beeldhouwer is samen met de andere ambachtslieden apart gezet van de rijke adel (die kleurige kleding aan heeft en als afzonderlijke groep is voorgesteld in de miniatuur). per juist aspect (1) (2)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Geef aan waarom Fouquet de bouwmeester een plek gaf naast de koning op het balkon.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Fouquet gaf de bouwmeester de plek naast de koning, omdat (een van de volgende): − hij een hoge status heeft / positie bekleedt aan het hof (het hele project uit naam van de koning leidt). − hij een project van grote betekenis leidt (namelijk de bouw van een tempel / kathedraal / een huis van God). − hij overlegt met de koning / hij de stand van zaken toont aan de koning (want de koning bepaalt uiteindelijk hoe de tempel / kathedraal eruit moet komen te zien). (1)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Geef voor het verstrekken van een dergelijke opdracht

  • een religieuze reden.
  • een maatschappelijke reden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:

  • religieuze reden (een van de volgende): (1p)
    • De hertog liet met een dergelijk religieus / kostbaar manuscript voor eigen gebruik zien dat hij een gelovig mens was / hij dienstbaar aan God was (en een plaats in de hemel zou krijgen).
    • De hertog kon met een dergelijk (fraai) manuscript zijn geloof belijden / aandachtig Bijbelverhalen lezen en bidden.
  • maatschappelijke reden (een van de volgende): (1p)
    • Met dergelijke opdrachten benadrukte de hertog zijn status als opdrachtgever / geldschieter van religieuze manuscripten / bouwwerken. (Hij vergeleek zichzelf met koning Salomo).
    • Met dergelijke (kostbare) manuscripten kon de hertog in algemene zin indruk maken / verkreeg hij maatschappelijke status (in wereldlijke zin).
    • Met dergelijke (kostbare) manuscripten liet de hertog zien dat hij waarde hechtte aan religieuze geschiedenis / dat hij veel kennis had / intelligent was.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Geef

  • een voorbeeld van een onderwijsvernieuwing binnen het Bauhaus en
  • geef aan op welke manier dit voorbeeld verwijst naar de (betekenis van de) middeleeuwse kathedraal.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • werkplaatsen (voor specifieke ambachtelijke technieken) (1p)
  • Binnen het Bauhaus ontstonden werkplaatsen voor specifieke (ambachtelijke) technieken, zoals hout- en metaalbewerking. Het idee van specialistische werkplaatsen is gebaseerd op de middeleeuwse werkplaatsen bij de bouw van kathedralen (1p)

of

  • het samengaan van de kunsten (in architectuur) / disciplines / het samen vormgeven (1p)
  • De kunsten / disciplines stonden in dienst van het samen bouwen / vormgeven, waarbij het bouwen aan een (middeleeuwse) kathedraal als ideaal / voorbeeld diende voor dit streven (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Levensverhaal op wandtapijt

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 7 tot en met 14

Grayson Perry is een van de bekendste hedendaagse Britse kunstenaars. Zijn oeuvre omvat onder andere werken in keramiek, wandkleden en modeontwerpen. Daarnaast is hij actief als schrijver en filmmaker.

Op afbeelding 7 zie je The Walthamstow Tapestry (Het tapijt uit Walthamstow), een zeven meter lang wandtapijt dat Perry maakte in 2009. Het tapijt is geweven. De titel verwijst naar de Londense wijk waar Perry's atelier gevestigd was toen hij het tapijt ontwierp.

Bekijk afbeelding 7. Het tapijt stelt de levensloop van een mens voor. Perry verbeeldt deze levensloop op verschillende manieren. Zo is de gele lijn met 'trappetjes' te zien als de ontwikkeling en maatschappelijke carrière van de mens.

Bekijk afbeelding 7 en de details op afbeelding 8 en 9. Perry stelt dat ons (westerse) bestaan niet los te zien is van de consumptiemaatschappij waarin we leven.

[figuur 3: zie het originele examen]

Grayson Perry laat zich inspireren door mode, kunstnijverheid, volkskunst en door de geschiedenis van tapijtkunst. Het middeleeuwse Tapijt van Bayeux is een belangrijk voorbeeld uit die geschiedenis. Je ziet enkele delen uit dit tapijt op figuur 3. Op afbeelding 10 en 11 zie je twee details.

Het ruim zeventig meter (!) lange, geborduurde tapijt is gemaakt in de 11e eeuw en verbeeldt een historische slag in Engeland. Tot op de dag van vandaag hebben kunsthistorici nog niet kunnen achterhalen door wie het tapijt gemaakt is, al duiden de verschillende borduurstijlen op meerdere makers.

Bekijk afbeelding 10 en 11. De makers borduurden met dikke wol op een linnen ondergrond. Daarbij gebruikten ze slechts acht kleuren. Ondanks het gebruik van dikke wol en een beperkt kleurenpalet, lukte het de makers te zorgen voor een levendige variatie in de vormgeving van de mens- en dierfiguren.

Bekijk afbeelding 10 en 11. In de middeleeuwen konden de meeste mensen niet lezen. Om die reden moest het verhaal zo helder en duidelijk mogelijk in beeld worden gebracht.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 11 en figuur 3. The Walthamstow Tapestry is (mede) gebaseerd op het tapijt van Bayeux.

Dat Grayson Perry zo bekend is komt niet alleen door zijn werk, maar ook door zijn kleurrijke persoonlijkheid. Regelmatig verkleedt de kunstenaar zich als vrouw, zijn alter ego Claire, en rijdt hij op een opvallende motor (zie afbeelding 12 en 13). De teddybeer die Perry kreeg toen hij als kind de mazelen had, speelt ook een belangrijke rol in zijn leven (zie afbeelding 14). Hij kent aan deze knuffel, die hij Alan Measles (Alan Mazelen) noemt, goddelijke krachten toe, gebruikt hem als inspiratiebron voor zijn werk en neemt hem mee in een 'reliekhouder' achterop zijn motor.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 9 en 12 tot en met 14. Ofschoon Perry in zijn doen en laten vrij extreem is, wil hij dat zijn werk toegankelijk is voor een breed publiek. Met The Walthamstow Tapestry brak hij naar eigen zeggen door bij het grote publiek.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 9. Perry streeft met zijn werk en zijn alter ego Claire ernaar de beschouwer bewust te maken van vaste denkbeelden over gender en rolpatronen (bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen).

Vraag 12 2 punten

Geef twee redenen waarom het zo moeilijk te achterhalen is wie de makers van dit middeleeuwse tapijt zijn.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − In de middeleeuwen werden de kunstwerken niet / zelden gesigneerd. (Textielkunst werd gezien als een ambacht.) − Er zijn nauwelijks schriftelijke bronnen bewaard gebleven van (wereldlijke) gebeurtenissen uit die tijd / geen biografieën van makers uit die tijd. − Er zijn niet veel (wereldlijke) bronnen uit de middeleeuwen overgeleverd, want veel ging verloren door oorlogen (in tegenstelling tot religieuze bronnen, die werden in bibliotheken van kloosters bewaard en bleven vaker gespaard ten tijde van oorlog). − Dit tapijt is geborduurd. In borduurwerk is nauwelijks een persoonlijk handschrift te herkennen (die tot één maker / een groep makers te herleiden is). − In de middeleeuwen kopieerden makers vaak stijlen / kozen makers voorbeelden uit patronenboeken, en dat bemoeilijkt de zoektocht naar wie de maker was. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

Beschrijf drie aspecten van de vormgeving waarin Perry's tapijt overeenkomt met het tapijt van Bayeux. Laat het materiaal buiten beschouwing.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (kader, rand) Beide tapijten hebben een decoratieve rand. − (formaat) Beide tapijten zijn (extreem) lang / langgerekt. − (vlakverdeling) In beide tapijten zijn de figuren vrij verdeeld over het vlak / (overwegend) boven en onder elkaar geplaatst. − (ruimtewerking) In beide tapijten is nauwelijks sprake van diepte / wordt het platte vlak benadrukt. − (achtergrond) In beide tapijten is de achtergrond in één kleur gehouden. − (tekst) In beide tapijten wordt tekst met beeld gecombineerd toegepast. − (vorm) In beide tapijten zijn de figuren vanuit een contourlijn vorm- gegeven. − (vereenvoudiging) In beide tapijten zijn de vormen vereenvoudigd. per juist antwoord (1) (3)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Leg uit dat dit streven ook blijkt uit The Walthamstow Tapestry. Betrek in je antwoord een relevant voorbeeld van het tapijt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:

  • In The Walthamstow Tapestry staat een vrouw (een Mariafiguur) centraal, zij baart een kind. Maar tijdens de levensloop wisselen de geslachten elkaar af, waardoor gesuggereerd wordt dat vrouwen in mannen kunnen veranderen. Deze wisseling van geslachten wijkt af van het denkbeeld dat een vrouw altijd vrouw blijft en een man altijd man.
  • The Walthamstow Tapestry is een (geweven) tapijt, en textielkunst en/of het weven wordt in de kunstgeschiedenis al gauw geassocieerd met handwerken / met een techniek die met name door vrouwen wordt beoefend. Het feit dat Perry dit werk gemaakt heeft en/of dat onduidelijk is of hij als 'man' of als Claire dit tapijt gemaakt heeft, maakt dat je je bewust wordt van denkbeelden / vooroordelen.

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Levende sculpturen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 15 tot en met 19

Eind jaren zestig werden in verschillende musea tentoonstellingen over moderne kunst georganiseerd waarin de verhouding tussen kunst en leven aan de orde werd gesteld. In het Stedelijk Museum Amsterdam was de tentoonstelling 'Op losse schroeven' (1969) te zien. Een criticus constateerde destijds: "Een tentoonstelling niet van mooie schilderijen en gave sculpturen, maar van houdingen, processen, ontwerpen, situaties. Als er iets op losse schroeven wordt gezet, dan is het de traditionele omgang met de kunst door musea, galeries, verzamelaars en het publiek."

De Nederlandse kunstenaar Marinus Boezem gaf museummedewerkers de opdracht om uit alle ramen van het Stedelijk Museum beddengoed te hangen. Op figuur 4 zie je een indruk van het beoogde resultaat.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk figuur 4. Boezem wilde met dit project "een frisse wind" door het museum laten waaien. Dat past bij wat de criticus opmerkte over het doorbreken van de traditionele omgang met kunst.

Tijdens de opening van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam kwam het Britse kunstenaarsduo Gilbert & George langs. Het duo bestaat uit Gilbert Proesch (1943) en George Passmore (1942). Ze leerden elkaar kennen op de kunstacademie in Londen en sinds 1969 leven en werken ze samen.

Gilbert & George

  • het duo was officieel geen deelnemer aan de tentoonstelling
  • bleef tijdens de opening enkele uren bewegingsloos op de trap van het museum staan. Op afbeelding 15 zie je een foto van het duo op de trap.

Bekijk afbeelding 15. Het werk kreeg de titel Living Sculpture (Levende sculptuur) en bevat naast de titel nog enkele verwijzingen naar traditionele beeldhouwkunst.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk figuur 5. Op figuur 5 zie je een ander aanzicht van Living Sculpture op de trap van het museum. Net als het werk van Boezem, verbindt het kunstwerk van Gilbert & George kunst met het leven.

Kunst en leven vallen voor Gilbert & George samen. Scènes uit het dagelijks leven van het kunstenaarsduo vormen dan ook de belangrijkste onderwerpen van hun beeldende werk. Op afbeelding 16 zie een collage van foto's uit de serie The drinking pieces (De drank stukken) uit 1972. De opname werd gemaakt tijdens een 'avondje drinken'. Uit de afdrukken stelden de kunstenaars de collage samen.

Bekijk afbeelding 16. In eerste instantie wekt het werk de indruk dat het kunstenaarsduo zelf dronken was bij het maken van de opname.

Toch bestaat het werk op afbeelding 16 niet uit snapshots die gemaakt zijn tijdens een 'avondje drinken'. Het werk bestaat uit verschillende bewerkingen van een en dezelfde opname.

In 1970 verkondigden Gilbert & George onder de noemer 'What our Art Means' (Wat onze kunst betekent) dat ze Art for All (Kunst voor iedereen) wilden maken: "We willen dat onze kunst […] direct tot de mensen spreekt, over hun leven gaat en niet over hun kennis van kunst. De twintigste eeuw is vervloekt met onbegrijpelijke kunst. De decadente kunstenaars komen alleen voor zichzelf op en voor een select gezelschap dat de gewone buitenstaander uitlacht en verwerpt. Wij stellen dat raadselachtige, obscure en op vorm gebaseerde kunst decadent is, en een wrede ontkenning is van het leven van mensen."

Het kunstenaarsduo geeft in dit citaat kritiek op de abstracte en conceptuele kunst van de twintigste eeuw die zij "decadent" noemen.

Op afbeelding 17 zie je het werk Shitted (Bescheten) uit 1983. Dit werk bestaat uit een samenstelling van zestien grote fotoprints, waarop enkele uitwerpselen te zien zijn. De twee figuren onderin zijn Gilbert & George zelf.

Shitted is in de visie van Gilbert & George een goed voorbeeld van wat zij "kunst voor iedereen" noemen.

Tijdens de eerste lockdown als gevolg van COVID-19 in 2020 maakte Gilbert & George elke dag een kort filmpje over hun dagelijkse routine: over hoe zij samen eten, samen werken en samen zorgen voor voldoende beweging. Deze filmpjes werden door hun galerie op Instagram gedeeld. Op afbeelding 18 en 19 zie je twee stills uit deze filmpjes.

Bekijk afbeelding 17, 18 en 19. Stelling: De Instagramfilmpjes van Gilbert & George sluiten beter aan bij het principe van 'kunst voor iedereen', dan het werk Shitted.

Vraag 20 1 punt

De gangbare kunsthistorische term voor een kunstwerk zoals dit van Gilbert & George is

  1. A environment.
  2. B installatie.
  3. C performance.
  4. D ready-made.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 20 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vakantiehuis 'Villa Vals'

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Bjarne Mastenbroek van architectenbureau SeARCH bouwde in 2008 samen met een bevriende architect zijn eigen vakantiehuis in de Zwitserse plaats Vals. Villa Vals is gemaakt van beton en natuursteen, en ligt verborgen in de berghelling. De entree bevindt zich in een bestaande boerenschuur. Op afbeelding 1 zie je een ontwerp van het geheel. Afbeelding 2 en 3 tonen het exterieur van Villa Vals.

Op figuur 1 (zie pagina hiernaast) zie je een tekening van de schuur met de entree (a) en de ondergrondse gang (b) die naar het woongedeelte leidt (c). Via een steile trap (b), die ook te zien is op afbeelding 4, kom je in de keuken. De witte delen zijn zichtbaar van buiten, zoals de binnenplaats met de gevel van het woongedeelte (d). De delen gemarkeerd met stippellijnen bevinden zich onder de grond. Op figuur 2 zie je een doorsnede van de villa, vanaf de binnenplaats.

Over het ontwerp zegt Mastenbroek: "Als kind bouwde ik samen met vrienden ondergrondse huizen. Dat heb ik altijd onthouden. Het leek me leuk en hier was het logisch, met die heuvel".

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 2 tot en met 5 en figuur 1, 2 en 3. Op figuur 3 zie je een gangbaar Zwitsers huis. Het ontwerp van de villa wijkt af van dit soort huizen. Zo is de villa in de grond gebouwd, waardoor deze nauwelijks zichtbaar is.

Bekijk afbeelding 3 tot en met 6 en figuur 1 en 2. Het ontwerp van Villa Vals is bijzonder. Toch kun je de villa ook zien als een ontwerp dat bij de modernistische traditie past.

Op figuur 4 zie je een luchtfoto van de villa en de schuur in de omgeving. De schuur en de villa zijn aangegeven met een wit kader.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 2 en 3 en figuur 4. Mastenbroek vond het belangrijk dat de villa zou opgaan in de omgeving.

Bekijk afbeelding 6, figuur 1 en figuur 4. Stel je voor dat je vanaf de binnenplaats naar de omgeving kijkt. De uitsparing in de helling beïnvloedt je uitzicht op en ervaring van je omgeving.

Op afbeelding 7 zie je het interieur van de logeer- en studeerkamer dat Studio JVM (Jeroen van Mechelen) ontwierp voor Villa Vals. Dit interieur heet Cardboard Cabinet (kartonnen kamer). Het ontwerp is op de computer getekend en daarna met een laser uit wafelkartonnen platen gesneden. Door de platen in elkaar te schuiven, kon het ontwerp binnen twee dagen op locatie worden ingebouwd.

Bij het ontwerpen van de villa en het interieur waren duurzaam en circulair bouwen belangrijke uitgangspunten. Het bouwen met karton past binnen deze uitgangspunten.

Voor Cardboard Cabinet heeft Studio JVM zich laten inspireren door het schilderij op afbeelding 8: Sint-Hiëronymus in zijn studeerkamer (1474) van Antonello da Messina. Het is een tafereel in een middeleeuwse kerk.

Bekijk afbeelding 7 en 8. In het ontwerp van Studio JVM zijn kenmerken van middeleeuwse architectuur te herkennen.

Bekijk afbeelding 7 en 8. Zeer waarschijnlijk vormde de architectuur op afbeelding 8 een inspiratiebron voor het ontwerpen van Cardboard Cabinet.

Bjarne Mastenbroek ontwierp en bouwde Villa Vals voor zichzelf. Hij werkte niet in opdracht. Voor een architect kan het werken in opdracht beperkingen met zich meebrengen, maar het kan ook voor nieuwe uitdagingen zorgen.

Vraag 2 3 punten

Geef drie kenmerken van modernistische architectuur die je herkent in het ontwerp van Villa Vals.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende kenmerken: − (geometrie) Het ontwerp bestaat uit geometrische vormen / volumes, zoals de cirkelvormige uitsparing / rechthoekige ruimtes / geometrische vlakverdeling. − (strakke vormgeving) Het ontwerp (met name het interieur) wordt gekenmerkt door een zakelijke / strakke / functionele vormgeving (er is geen decoratie toegepast). − (open structuur) De ruimtes lopen in elkaar over. / Er is sprake van een open indeling, zoals een open keuken, weinig deuren en/of met doorkijkjes naar de bibliotheek. − (glas, licht) In de voorgevel (over de gehele begane grond) zijn grote ramen aangebracht. / Door de vele ramen valt veel daglicht naar binnen. − (eerlijk materiaalgebruik) De materialen zijn grotendeels onbewerkt toegepast, zoals het kale beton in het interieur en/of de muren van natuursteen. − (materiaal en techniek) De constructie bestaat uit een (stalen) skelet met (gewapend) beton. / Er is gebouwd in beton. − (verspringing, asymmetrie) De verspringende verdiepingen zorgen voor een asymmetrische gevelindeling. per juist kenmerk (1) (3)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Noem twee kenmerken van middeleeuwse architectuur die je kunt afleiden uit Cardboard Cabinet.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Als veel licht / ramen wordt genoemd als kenmerk van middeleeuwse architectuur geen scorepunt toekennen (de ramen zijn geen onderdeel van Cardboard Cabinet).

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Noem nog twee aspecten van afbeelding 8 die een inspiratiebron zijn geweest voor het ontwerpen van Cardboard Cabinet.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende aspecten: − (doorgaande ruimte) de open constructie met doorkijkjes − (kleur) de naturel kleur / bruine kleur − (functie) de studieruimte (nevenfunctie van Cardboard Cabinet) − (multifunctioneel) Het is een meubel, kamer en plafond ineen. − Het is een ruimte in een ruimte. per juist aspect (1) (2)

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 2: In het atelier van de schilder

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13

De in Dordrecht geboren schilder Ary Scheffer (1795-1858) groeide op in een kunstenaarsfamilie. Na de dood van zijn vader verhuisde het gezin in

1811 naar Parijs. In die tijd was Parijs een belangrijk centrum van de kunsten. De talentvolle Ary Scheffer ging in de leer bij een academisch geschoolde kunstenaar en ontwikkelde zich al gauw tot een volleerd en succesvol kunstenaar. Hij kreeg toegang tot de hoogste kringen. Aristocraten en voorname burgers gaven hem opdrachten voor het maken van portretten.

Op afbeelding 9 zie je Ary Scheffer aan het werk in zijn atelier. Het schilderij is gemaakt door zijn neef Johannes Lamme.

Bekijk afbeelding 9. Scheffer wordt hier gepresenteerd als een vakman met een volwaardig ingericht hoog en groot atelier. Je ziet allerlei kunstenaarsbenodigdheden uitgestald die zijn professionaliteit benadrukken, zoals de schilderkist rechts van Scheffer.

Naast het maken van portretten richtte Scheffer zich op de productie van historiestukken: schilderijen met historische, mythologische of religieuze onderwerpen, zoals het schilderij De Hemelse en Aardse Liefde op afbeelding 10.

Bekijk afbeelding 9 en 10. Bij de uitwerking van De Hemelse en Aardse Liefde bestudeerde Scheffer verschillende objecten uit zijn atelier.

Bekijk afbeelding 10 en het detail op afbeelding 11. De vrouwen op dit schilderij stellen twee verschillende soorten liefde voor. De vrouw links staat in de christelijke leer voor de 'goede' of ware hemelse (geestelijke) liefde en de vrouw rechts voor de 'gevaarlijke' of verleidelijke (lichamelijke) liefde.

De voorstelling op afbeelding 9 is door Johannes Lamme zorgvuldig in scène gezet, en biedt als het ware een rondleiding door het atelier van Scheffer.

Een dergelijk 'kijkje in het atelier' (zoals het werk op afbeelding 9) was van economische betekenis voor Scheffer.

Op afbeelding 12 zie je een schilderij van het atelier van Édouard Manet. Manet zit links voor de schildersezel. De mensen om hem heen zijn vrienden, onder wie de jonge schilders Monet en Renoir, en de journalist/schrijver Emile Zola. Het olieverfschilderij werd in 1870 gemaakt door Henri Fantin-Latour, een goede vriend van Manet.

Het beeld van Manet in zijn atelier verschilt van dat van Scheffer in zijn atelier. Het schilderij van het atelier van Manet roept een ander beeld op van diens kunstenaarschap.

Het schilderij op afbeelding 12 lijkt een momentopname, alsof het werk ter plekke en direct 'naar de waarneming' is geschilderd. Toch is uit de voorstelling en de toegepaste techniek af te leiden dat het hier niet om één momentopname kan gaan, maar om een zorgvuldig opgebouwd schilderij dat waarschijnlijk tot stand kwam in het atelier van Fantin-Latour.

Op afbeelding 13 zie je een beroemd schilderij van Édouard Manet: Olympia uit 1863. Toen het werk op de Salon van 1865 in Parijs tentoongesteld werd, veroorzaakte het een schandaal. Een criticus schreef dat het lichaam van de vrouw op het schilderij hem deed denken aan een lijk in een lijkenhuis.

Ondanks de kritiek op zijn werk was Manet van grote invloed op het werk van enkele vernieuwende schilders uit de tweede helft van de negentiende eeuw: de realisten en de impressionisten.

Vraag 14 2 punten

Leg aan de hand van afbeelding 12 uit welk beeld wordt opgeroepen van Manets kunstenaarschap.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • (beeld) Het beeld van Manet als voortrekker / als vernieuwer / een belangrijke bron van inspiratie voor zijn vrienden (1p)
  • (afbeelding) Hij wordt als enige van de groep getoond als schilder / met palet en penselen in de hand en zo op een lijn gezet met vertegenwoordigers van de andere kunsten / met schrijvers, dichters en filosofen (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Beschrijf twee aspecten van de vormgeving die in die tijd aanleiding gaven voor kritiek.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (kleur) De vrouw is te wit / te hard geschilderd. − (contrast) Het contrast tussen het lichaam en de donkere achtergrond is te groot. − (contour) De contourlijnen / lijnen langs de armen en benen en bij de hals zijn te hard. − (plasticiteit) De figuren en de ruimte zijn te plat en te hard (zonder gevoel voor ruimtelijkheid) geschilderd. − (stofuitdrukking) De vormen van de bloemen en/of de plooien in het kleed zijn te grof geschilderd (weinig verfijnd). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Geef voor elk van deze twee kunststromingen aan waaruit die invloed van Manet bestond.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De realisten werden beïnvloed door Manets eigentijdse onderwerpen (breken met de academische regels) en/of door de harde / zakelijke manier waarop hij de eigen tijd voorstelde (zonder opsmuk, niet mooier dan die was) (1)
  • De impressionisten werden beïnvloed door Manets manier van schilderen, zijn losse schildertoets en/of directe weergave van het moment (1)

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Betoverende boeken

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19

Op afbeelding 14 en 15 zie je de Lebuïnus codex. Dit middeleeuwse boek is gemaakt rond 1100 na Chr. Het boek is rijk gedecoreerd met zilver, goud, edelstenen en ivoor. In dit boek staan verhalen over het leven van Christus. Deze Bijbelverhalen zijn, volgens de christelijke leer, geschreven door de vier evangelisten. Twee van hen zie je in de ivoren reliëfs op afbeelding 16 en 17.

Bekijk afbeelding 16 en 17. Beide evangelisten zijn onder meer te herkennen aan een eigen symbool. Op afbeelding 16 zie je Lucas met de stier en op afbeelding 17 zie je Johannes met de adelaar.

Het boek is vermoedelijk gemaakt in opdracht van de kerk. De omslag heeft in de eerste plaats een praktische functie, want die beschermt de handgeschreven teksten.

De omslag is van hout dat versierd is met verschillende materialen. Elk materiaal is bewerkt door een specialist: een meester in zijn vak. Er is onder andere gewerkt met ivoor en zilver.

Het boek wordt tevoorschijn gehaald bij bijzondere religieuze feestdagen en tijdens het afleggen van de eed van de bisschoppen.

Op afbeelding 18 en figuur 5 zie je een beeld dat de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer maakte in 1989. De titel is Die Sprache der Vögel (De taal van de vogels). De beelden van Kiefer zijn vaak gemaakt van industriële materialen zoals lood, beton en ijzer.

[figuur 5: zie het originele examen]

Afbeelding 18 toont het werk in zijn geheel. Het beeld bestaat ruwweg uit drie delen. Op afbeelding 19 zie je een detail van het middelste deel.

Het beeld straalt tegelijkertijd kracht en kwetsbaarheid uit.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op figuur 6 zie je een beeld van de adelaar zoals dat gebruikt werd door het Duitse nazi-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kiefer werd geboren in 1945 en groeide op tussen de puinhopen van het naoorlogse Duitsland. In zijn werk, zoals in Die Sprache der Vögel, verwijst hij regelmatig naar deze periode of andere belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis van Duitsland.

Toen Kiefer ooit gevraagd werd waarom hij in zijn werk zoveel nadruk op de geschiedenis legde antwoordde hij: "[…] om beter inzicht te krijgen in hoe de wereld werkt. Hoe verder je teruggaat in de geschiedenis, hoe beter de structuren zichtbaar worden."

Kiefer wordt gerekend tot het (neo-)expressionisme, een kunststroming uit de jaren 80 van de vorige eeuw die een reactie was op de conceptuele en minimalistische kunst.

Kiefer vat zijn rol als kunstenaar op als het verbeelden van zijn visie op de wereld. De rol van de kunstenaar in de middeleeuwen, zoals die van de maker van de ivoren reliëfs van de Lebuïnus codex, was een heel andere.

Vraag 25 2 punten

Geef twee kenmerken van het (neo-)expressionisme die je kunt afleiden uit het beeld van Kiefer.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende kenmerken: − de (terugkeer van) figuratie, want in het beeld is een vogel met gespreide vleugels te herkennen − de verwijzing naar het leven van de kunstenaar / de (persoonlijke) geschiedenis (autobiografie) − het gebruik van symboliek (de adelaar als symbool voor een natie) − de expressieve vormentaal / grove hantering van materialen en technieken − het grote / indrukwekkende formaat van het beeld − het verwijzen naar historische gebeurtenissen / verhalen − het uitdrukken van een gevoel / emotie (kwetsbaarheid, kracht) per juist kenmerk (1) (2)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Beschrijf een belangrijk verschil in de rol en/of betekenis van de kunstenaar tussen vroeger (middeleeuwen) en nu (Kiefer).

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • (betekenis) In de middeleeuwen moest de kunstenaar / ambachtsman zo goed mogelijk de religieuze boodschap / het verhaal (van de kerk) over God proberen te verbeelden (en niet zijn eigen visie geven). Kiefer ziet zichzelf als een maker/boodschapper van verhalen over de geschiedenis, waarmee hij de wereld een spiegel voorhoudt (2p)

Opmerking Alleen als in het antwoord zowel wordt ingegaan op de rol / betekenis van de kunstenaar in de middeleeuwen als op die van Kiefer, 2 scorepunten toekennen.

Vraag 26 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Adembenemende architectuur voor de natuur

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

In de negentiende eeuw leidde onderzoek naar de natuur en de aanleg van wetenschappelijke plantencollecties tot de bouw van reusachtige kassen. Dergelijke kassen werden aangelegd op landgoederen van de adel en waren privé-eigendom.

Op afbeelding 1 en figuur 1 zie je een voorbeeld van zo'n plantenkas uit 1827. Een hertog liet de kas bouwen op zijn landgoed nabij Londen. De kas is ontworpen door architect Charles Fowler en is gemaakt van (natuur)steen, ijzer en glas. Hier bracht de hertog zijn bijzondere collectie van tropische planten en (palm)bomen onder.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. Op het eerste gezicht zou je niet denken dat dit gebouw een plantenkas was. De architect gaf de kas het uiterlijk van een paleis.

Op afbeelding 2 en 3 zie je Palm House. Deze monumentale botanische kas uit 1848 staat in Kew Gardens in Londen. De kas werd gebouwd in opdracht van de Britse regering en was publiek toegankelijk. Figuur 2 geeft een indruk van het interieur.

[figuur 2: zie het originele examen]

Palm House was een spectaculair bouwwerk dat grote indruk moet hebben gemaakt op de bezoekers, en niet alleen omdat het zo groot was. Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2.

Bekijk afbeelding 2 en 3, en figuur 2. Het ontwerp van Palm House kwam tot stand door een nauwe samenwerking tussen de architect Decimus Burton en de ingenieur Richard Turner. Zij zijn met dit ontwerp een enorme uitdaging aangegaan.

Palm House is in eerste instantie ontworpen om tropische planten en bomen zo goed mogelijk te kunnen plaatsen, verzorgen en bestuderen. Het middendeel is bijvoorbeeld hoog genoeg voor onder andere palmbomen en grote bamboesoorten.

De bouw van dergelijke grote plantenkassen is van invloed geweest op de ontwikkeling van moderne architectuur. Zo werden bij de plantenkassen manieren van bouwen toegepast die in de twintigste eeuw werden ingezet bij het snel en goedkoop realiseren van moderne woningen.

Op afbeelding 4 en figuur 3 zie je het paviljoen dat de Engelse overheid liet bouwen op de wereldtentoonstelling van 2010 in Shanghai. Op een wereldtentoonstelling laten verschillende landen zien welke vooruitgang ze hebben geboekt op het gebied van kunst, wetenschap en techniek. Die vooruitgang komt vaak ook tot uitdrukking in de architectuurontwerpen van de landenpaviljoens.

Het ontwerp van architectenbureau Heatherwick Studio bestaat uit een opvallend hoofdgebouw (a)

  • circa 15 meter hoog
  • geplaatst op een groot betonnen plein (b). Daaronder bevinden zich nog enkele expositieruimtes en voorzieningen voor bezoekers (c).

[figuur 3: zie het originele examen]

Het hoofdgebouw (a) is bekleed met 60.000 acrylstaven. Je ziet details op afbeelding 5 en 6. De staven zijn in een soort rastervormige wand gestoken en bewegen mee met de wind. Het gebouw contrasteert wat vorm en textuur betreft sterk met gebruikelijke hoogbouw, zoals op de achtergrond van afbeelding 4 te zien is.

Op afbeelding 6 zie je dat de acrylstaven aan de uiteinden zaden bevatten. De zaden zijn afkomstig van de Kew Millennium Seed Bank. Deze zaadbank, die zijn oorsprong heeft in Kew Gardens, bestaat uit een enorme collectie zaden van wilde planten, vooral van soorten die met uitsterven bedreigd worden. De staven dienen ook als lichtkokers: ze brengen daglicht het gebouw in, zoals te zien is op afbeelding 7 (het interieur van het hoofdgebouw).

Bekijk afbeelding 4 tot en met 7. Het paviljoen is te zien als een soort bewaarder van een kostbare schat.

Na afloop van de wereldtentoonstelling werd het paviljoen afgebroken en werden de acrylstaven met zaden geschonken aan scholen, onder meer aan scholen in China en Engeland. Deze actie doet denken aan de manier waarop een paardenbloem haar zaden verspreidt. Zie figuur 4.

[figuur 4: zie het originele examen]

Begin twintigste eeuw was 'form follows function' een belangrijk uitgangspunt voor architecten bij het ontwerpen van modernistische gebouwen: die moesten zo functioneel mogelijk worden. Later in de twintigste eeuw kwam hier kritiek op, omdat veel modernistische gebouwen op elkaar gingen lijken.

Bekijk afbeelding 4. Hieronder staan twee uitgangspunten die van toepassing zouden kunnen zijn op het Engelse paviljoen van Heatherwick Studio.

1 Form follows fun (de vorm moet leuk zijn)

2 Form follows content (de vorm moet de inhoud laten zien)

Vraag 1 2 punten

Leg aan de hand van de stijl en de vorm van het gebouw uit dat de kas het uiterlijk van een paleis heeft.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (stijl) De stijl is in de traditie van de (noordelijke) barok / neobarok / Hollands Classicisme en die stijl past bij een voornaam gebouw zoals een paleis. (De barokke stijl blijkt onder meer uit de verwijzingen naar het tempelfront, de vele zuilen/pilasters en/of de koepel) (1)
  • (vorm) De (symmetrische) vorm / opzet van het gebouw, namelijk een hoofdgebouw met aan weerszijden vleugels / galerijen, is kenmerkend voor een paleis (1)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

Beschrijf aan de hand van twee verschillende voorbeelden waarom dit zo'n spectaculair bouwwerk moet zijn geweest in die tijd.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Als een leerling antwoordt dat het gebouw groot en/of hoog en/of licht is, geen scorepunt toekennen.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Geef aan

  • wat in die tijd de voornaamste taak van de architect was.
  • wat voor Turner de grootste technische uitdaging moet zijn geweest van dit ontwerp.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De architect zorgde voor een esthetisch / stilistisch goed ontwerp (1)
  • De grootste technische uitdaging aan dit ontwerp was het maken van de gebogen gevel en/of de koepel in ijzer en glas (1)

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Dagelijkse taferelen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12

De zeventiende-eeuwse schilder Jan Steen was in het dagelijks leven herbergier. De gebeurtenissen die plaatsvonden in zijn herberg vormden een inspiratiebron voor zijn schilderijen, bijvoorbeeld voor het schilderij uit

1663 dat je ziet op afbeelding 8.

Bekijk afbeelding 8. Een klein gezelschap vermaakt zich in een herberg. De man en vrouw op de voorgrond behoren tot de gegoede burgerij. Jan Steen verbeeldt ze als een ondeugend paar.

Het is een drukte van belang in de herberg: de kleine ruimte is vol mensen, er lopen dieren rond en er slingeren spullen. Toch heeft de schilder met een afgewogen compositie gezorgd voor rust en samenhang in de voorstelling.

De schilderijen van Jan Steen bevatten boodschappen over hoe men zich in die tijd diende te gedragen in het leven. In dit schilderij, met de titel In weelde siet toe, wordt gewaarschuwd voor de gevolgen van leven in luxe en overvloed. Op figuur 5 zie je vier details uit het schilderij van afbeelding 8 en een rij met zeven ondeugden.

[figuur 5: zie het originele examen]

In de zeventiende eeuw was er veel vraag naar schilderijen die een inkijkje gaven in het dagelijks leven. Burgers hingen dergelijke genrestukken aan de muur ter verfraaiing van het interieur, maar ook om andere redenen.

Ook voor beeldend kunstenaar Daniel Spoerri (geb.1930) is het dagelijks leven een bron van inspiratie. Op afbeelding 9 zie je de restanten van een maaltijd die een aantal mensen in 1963 genuttigd had in een galerie in Parijs. Spoerri had enkele bevriende kunstenaars te eten uitgenodigd in de galerie. Na de maaltijd vroeg hij iedereen van tafel te gaan en "niets meer aan te raken". Hij plakte alles wat op tafel stond vast, en hing het tafelblad vervolgens aan de muur van de galerie, zoals in het werk op figuur 6.

[figuur 6: zie het originele examen]

Het kunstwerk op afbeelding 9 is ook zo 'toevallig' ontstaan. Toch is het alsof de kunstenaar na het vertrek van de gasten spullen iets verplaatst heeft om de compositie spannender of harmonieuzer te maken.

Spoerri maakt in zijn werk gebruik van bestaande 3D-voorwerpen.

De jaren zestig waren een periode van verzet tegen maatschappelijke normen en waarden. Ook kunstenaars, onder wie Spoerri, verzetten zich tegen traditionele opvattingen over wat goede kunst was.

Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je drie foto's uit de serie Farmers (Boeren) van fotografe en beeldend kunstenaar Louise te Poele. Ze maakte de foto's in 2009 op het verjaardagsfeest van haar voormalige buurvrouw uit haar geboortedorp in de Achterhoek.

Bekijk afbeelding 10, 11 en 12. Louise te Poele heeft de achtergrond steeds zwart gemaakt om het dramatische effect te versterken.

Louise te Poele heeft zich laten inspireren door zeventiende-eeuwse schilderkunst, zowel door genrestukken, zoals die van Jan Steen, als door zeventiende-eeuwse portretkunst. Van het laatste zie je een voorbeeld op figuur 7 hieronder.

[figuur 7: zie het originele examen]

Frans Hals, Malle Babbe, 1633-1635

Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.

Vraag 13 3 punten

Geef nog drie verklaringen voor de interesse van burgers in dit soort genrestukken (zoals die van Jan Steen).

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − Dit soort genrestukken diende als waarschuwing voor / herinnering aan hoe je je diende te gedragen (morele les). − Dit soort genrestukken werd gezien als een bron van vermaak / gesprek. − Dit soort genrestukken was qua thematiek of voorstelling herkenbaar / kon iets vertellen over het beroep en/of de status van de eigenaar (anders dan Bijbelse of mythologische voorstellingen). − Het bezit van een genrestuk zoals dit van (een bekende schilder zoals) Jan Steen gaf status / aanzien (teken van rijkdom). − Dit soort genrestukken diende als investering / was verhandelbaar. per juist antwoord (1) (3)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Geef twee traditionele opvattingen over goede kunst waartegen Spoerri zich verzette. Ondersteun elk antwoord steeds met een voorbeeld uit het werk op afbeelding 9.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen bij een combinatie van een juiste opvatting met een goed voorbeeld

1 scorepunt toekennen.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 18 3 punten

Geef drie kenmerken van zeventiende-eeuwse genrestukken en/of portretkunst die je herkent in het werk van Te Poele.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (onderwerp) een voorstelling uit het dagelijks leven (de herberg, het boerenfeest) en/of het zeventiende-eeuwse realisme in de portretkunst (van burgers, types) − (expressief) het benadrukken van expressie in vorm en/of kleur om handeling / uitdrukking te versterken − (clair-obscur) het sterke licht-donkercontrast (de spotlightachtige belichting) van figuren die oplichten tegen een donkere achtergrond (wat bijdraagt aan het dramatisch effect) − (voorstelling) De vrouwen met de witte (kanten) mutsjes doen denken aan de zeventiende-eeuwse (portretten van) vrouwen met kant in het kostuum (muts of kraag). − (realisme) De figuren zijn zo veel mogelijk weergegeven zoals ze zijn (niet geïdealiseerd weergegeven, niet geposeerd). per juist antwoord (1) (3)

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Wie de schoen past …

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26

Op afbeelding 22 zie je een schilderij uit 1937, gemaakt door de Belgische kunstenaar René Magritte. De voorstelling van deze schoenen is grappig, maar ook beangstigend. Bekijk afbeelding 22.

De titel van het schilderij is Het rode model. Die titel versterkt het beangstigende gevoel dat de voorstelling oproept nog eens.

Het werk van Magritte vormt voor veel kunstenaars en ontwerpers een inspiratiebron. Zo ook voor de Belgische modeontwerper Jurgi Persoons. Op afbeelding 23 zie je een van zijn schoenontwerpen uit de lente- zomercollectie van 1997. De schoenen zijn voor de presentatie bevestigd op een grijze grondplaat en gefotografeerd door Frédéric Uyttenhove. Op afbeelding 24 zie je ze aan de voet van een model.

Het werk van Magritte wordt gerekend tot het surrealisme. Ook in de foto op afbeelding 23 is de invloed van het surrealisme te herkennen.

De foto die Uyttenhove maakte van de schoenen, is gebruikt voor het affiche ter aankondiging van de tentoonstelling Footprint. De sporen van schoenen in mode in het modemuseum in Antwerpen. Je ziet het affiche op figuur 9. De tentoonstelling bood een historisch overzicht van ruim 400 schoenontwerpen.

[figuur 9: zie het originele examen]

Bekijk figuur 9. Als onderdeel van het affiche van de tentoonstelling over schoenontwerp krijgt de voorstelling van Uyttenhoves foto nieuwe betekenissen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Producenten van sportschoenen vragen soms beroemde ontwerpers om een exclusieve sneaker te ontwerpen. Op afbeelding 25 zie je de Wing shoe (Vleugelschoen) die de Amerikaanse modeontwerper Jeremy Scott in 2008 voor Adidas ontwierp.

Bekijk afbeelding 25. Voor dit ontwerp heeft Scott zich laten inspireren door cartoons en stripverhalen.

Op afbeelding 26 zie je een exclusieve sneaker die Jeremy Scott ontwierp Het ontwerp is gebaseerd op een Amerikaanse auto uit de jaren vijftig. De lichtjes achter op de schoenen kunnen aan en in het materiaal zit een metallic glans.

Bekijk afbeelding 25 en 26. Het ontwerp op afbeelding 26 wekt de indruk gestroomlijnder te zijn dan het ontwerp op afbeelding 25.

Voor een bedrijf als Adidas is het aantrekkelijk om ontwerpers als Jeremy Scott en Jurgi Persoons aan zich te binden.

Vraag 28 2 punten

Beschrijf aan de hand van de voorstelling op afbeelding 23 waaraan de invloed van het surrealisme te herkennen is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • De twee hakken (met bandjes) staan zonder zichtbare ondersteuning eenzaam in een verder lege ruimte, in de spotlights. Daardoor lijkt het op een scène uit een thriller / een spannende film / nachtmerrie / droom. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Geef met een aspect van de vormgeving en een aspect van de voorstelling aan waaruit je die invloed van strips kunt afleiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • In de vleugels is een sterke omtreklijn (contour / outline ) te zien.
    • De vorm van de vleugel / veren is sterk gestileerd / vereenvoudigd.
    • De tekening is in zwart-wit (heeft een grafisch karakter). Veel strips zijn in zwart-wit.

Vraag 30 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Uitstekende gebouwen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 zie je een fotomontage uit 1925 van de Russische kunstenaar en architect El Lissitzky. Het is een (nooit uitgevoerd) ontwerp voor een opvallend flatgebouw en staat bekend onder de naam Wolkenstrijker. Het overwegend horizontale gebouw, dat twee en deels drie verdiepingen telt, staat op drie pijlers van 50 meter hoog en zou 'de wolken kunnen aanraken en gladstrijken'. Op figuur 1 zie je een ontwerptekening die Lissitzky maakte van het gebouw.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1. De fotomontage (afbeelding 1) was bedoeld voor het presenteren van het ontwerp aan een breed publiek; de tekening (figuur 1) was bedoeld voor vakgenoten van Lissitzky.

Lissitzky wilde een architectuur ontwerpen voor de nieuwe mens, die zou leven in een moderne, dynamische en door technologie geleide samenleving. Op afbeelding 2 zie je hoe hij zich die nieuwe mens voorstelde.

Bekijk afbeelding 2. De nieuwe mens zoals Lissitzky die in de figuur op afbeelding 2 verbeeldt, is modern en dynamisch. De vormgeving draagt hieraan bij.

In de pijlers van het gebouw plaatste Lissitzky liften. De lift zou onder de grond uitkomen en aansluiten op het metronet van Moskou. Lissitzky bedacht dat acht van dergelijke Wolkenstrijkers op de ring om het centrum van de stad zouden moeten verrijzen, zoals te zien is op de plattegrond op figuur 2.

[figuur 2: zie het originele examen]

Het ontwerp van de Wolkenstrijker (afbeelding 1) en de manier waarop de gebouwen in de stad geplaatst zouden worden (figuur 2), paste bij Lissitzky's visie op de nieuwe mens levend in een moderne, dynamische samenleving.

Op afbeelding 3 en 4 zie je het voormalige ministerie van Wegenbouw en Transport in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. Het gebouw werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw ontworpen door architect en minister van bouwzaken Chakhava en architect Jalaghania. Het geheel is tegen een heuvel gebouwd, zoals je ziet op figuur 3.

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1, 3 en 4 en figuur 1 en 3. Het gebouw wordt in de architectuurgeschiedenis regelmatig vergeleken met de Wolkenstrijker van Lissitzky. Het ontwerp van Lissitzky is wat betreft de constructie uitdagender dan het ontwerp van het ministeriegebouw.

Bekijk afbeelding 3 en 4 en figuur 3. Het exterieur van het ministeriegebouw roept associaties op met het werkveld van het ministerie: wegenbouw en transport. Zo doen de lintvensters denken aan stukken spoorrails.

Op afbeelding 5 tot en met 8 zie je Balancing Barn (Balancerende schuur) uit 2010. Het gebouw is bedoeld als vakantiehuis. Architectenbureau MVRDV ontwierp het in opdracht van Living Architecture, een organisatie die een breed publiek kennis wil laten maken met moderne architectuur. Het zijn veelal gebouwen op het platteland in Engeland.

Het huis is 30 meter lang en gemaakt van staal en beton. De binnenzijde is afgewerkt met hout. De gevelbekleding bestaat uit metalen platen. Op figuur 4 zie je dat de helft van het huis boven de grond zweeft. Vanuit de woonkamer (afbeelding 9) kun je via het 'tapijt van glas' in de diepte kijken. Op het uiterste puntje van het huis is de afstand tot de grond

6 meter. Hier hangt een schommel. Helemaal rechts (bij de pijl op figuur 4) is de entree.

[figuur 4: zie het originele examen]

lengtedoorsnede dwarsdoorsnede

Bekijk afbeelding 5 tot en met 9 en figuur 4. Op afbeelding 5 zie je de vrij normale entree van de woning. Toch zullen de binnen- en de buitenkant van de woning de bezoeker verrassen.

Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4. De overhangende architectuur stelt bijzondere eisen aan de constructie. Die moet ervoor zorgen dat het gebouw stevig en stabiel blijft bij diverse belastingen, ook als er acht of meer mensen een feestje houden in de woonruimte boven de schommel.

Bekijk afbeelding 5 tot en met 8. Balancing Barn is te zien als een voorbeeld van postmoderne architectuur. Zo verwijst de vorm van het gebouw naar die van traditionele Engelse schuren.

Het voornaamste doel van Living Architecture is dat vakantiegangers het platteland van Engeland leren kennen. Volgens de organisatie draagt moderne architectuur bij aan het sterker ervaren van de natuurlijke omgeving.

Bekijk afbeelding 6 tot en met 9.

Vraag 3 2 punten

Leg aan de hand van

  • de architectuur uit dat de Wolkenstrijker paste bij 'de nieuwe mens', en
  • dat de plaatsing van deze gebouwen in de stad paste bij het beeld van een moderne, dynamische samenleving.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • De Wolkenstrijker is zo ontworpen dat (een van de volgende): (1p)
    • mensen bovenin veel licht en/of ruimte hebben om te kunnen leven in / bewegen door het gebouw.
    • de mensen via liften makkelijk van beneden naar boven kunnen (en andersom).
    • er onder het gebouw (tussen de pijlers) veel ruimte is voor transport / voor directe aansluiting op het wegennet (tram, auto's, bus, metro).
  • plaatsing in de stad (voorbeeld van een juist antwoord): (1) Door de Wolkenstrijkers op belangrijke kruispunten op de ring te plaatsen kunnen mensen efficiënt via diverse wegen / het metronet (technologie) naar hun bestemming reizen.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Beschrijf nog twee kenmerken van postmoderne architectuur die je ziet in het exterieur van Balancing Barn.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (speelsheid / humor) Het ver uitstekende deel van het gebouw, alsof het elk moment uit balans kan raken, is een voorbeeld van speelsheid / humor in postmoderne architectuur. − (speelsheid / humor) Het plaatsen van een schommel aan de uiterste punt van het huis is een voorbeeld van een grappig detail (als versterking van het idee dat het huis kan kantelen) dat kenmerkend is voor postmoderne architectuur. − (decoratieve huid / gevel) De decoratieve gevel die is samengesteld uit ongebruikelijke materialen / spiegelende (metalen) platen is kenmerkend voor postmoderne architectuur. − (nep, nabootsing) Het nabootsen van baksteenbouw en/of tegelwerk in ander materiaal / in metaal is een voorbeeld van (een 'onechte' toepassing van traditionele bouwwijze in) postmoderne architectuur. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Met een gouden randje

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17

Op afbeelding 14 zie je het kunstwerk Fountain (Fontein) uit 1917 van Marcel Duchamp.1)

Bekijk afbeelding 14. Duchamp heeft voor dit werk een bestaand object gebruikt: een zogenaamd urinoir.

Duchamp zond dit werk in voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists onder een andere naam (R. Mutt). Deze tentoonstelling voor 'onafhankelijke kunstenaars' hanteerde minder strenge toelatingseisen dan de meeste kunstsalons uit die tijd. Toch werd het werk niet tentoongesteld. Blijkbaar riep het veel discussie op.

Fountain wordt gezien als een (vroeg) voorbeeld van conceptuele kunst.

Duchamp heeft veel invloed gehad op andere kunstenaars. Op afbeelding

15 zie je het kunstwerk dat Maurizio Cattelan in 2016 maakte. Het bestaat uit een massief gouden toiletpot ter waarde van ruim een miljoen dollar. Het kunstwerk was geïnstalleerd in de wc van het Guggenheim Museum in New York. Bezoekers konden er echt gebruik van maken.

Bekijk afbeelding 15. Dit kunstwerk bleek een enorme publiekstrekker te zijn. Mensen stonden uren in de rij om op deze wc te mogen gaan.

noot 1 Onder wetenschappers bestaat discussie over aan wie het werk Fountain moet worden toegeschreven: aan Marcel Duchamp of aan Elsa von Freytag-Loringhoven.

De titel van het werk op afbeelding 15 is America. De Verenigde Staten van Amerika wordt vaak gezien als het land van de onbegrensde mogelijkheden. Veel mensen komen naar Amerika met de verwachting dat ze er rijk en gelukkig worden: de Amerikaanse droom.

Bekijk afbeelding 15. Je zou het kunstwerk kunnen zien als commentaar op de 'Amerikaanse droom'.

America werd ter gelegenheid van een solotentoonstelling van Cattelan in

2019 geëxposeerd in Blenheim Palace (zie figuur 5) in Engeland. Blenheim Palace is de geboorteplek van de Britse oud-premier Winston Churchill. Je ziet de toiletruimte in Blenheim Palace op afbeelding 16.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 16 en figuur 5. De omgeving waarin een kunstwerk getoond wordt, is vaak van invloed op hoe het werk door de beschouwer ervaren en verklaard wordt. Ook Cattelans kunstwerk America is veranderd nu het in Blenheim Palace (Paleis Blenheim) geplaatst is en niet in een Amerikaans museum.

Twee dagen na de opening van de tentoonstelling werd de gouden toiletpot gestolen uit Blenheim Palace. Kort daarna bracht de verzekeringsmaatschappij Generali een reclamecampagne uit voor het verzekeren van kunstverzamelingen. Je ziet een poster uit deze campagne op afbeelding 17.

De poster toont Maurizio Cattelan zelf met een replica van de gestolen toiletpot onder zijn arm. De bovenste tekstregel luidt (in vertaling): "Grote kunstenaars stelen". De tekst linksonder luidt: "Kunst verzekert creativiteit, Generali verzekert kunst".

Bekijk afbeelding 17. Cattelan heeft vast om financiële redenen meegewerkt aan deze reclamecampagne, maar hij zal ook de dubbelzinnige betekenis van de poster zeer gewaardeerd hebben.

Vraag 19 2 punten

Geef twee verklaringen voor het feit dat het kunstwerk Fountain in die tijd zo omstreden was.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (vakmanschap) Een urinoir/pispot is een bestaand object en/of de kunstenaar heeft geen vakmanschap getoond bij het maken ervan. − (shockerend) Een urinoir (dat geassocieerd wordt met naar de wc gaan) is te shockerend / is niet waardig genoeg om tentoon te stellen. − (spot / belediging) Een kunstwerk in de vorm van een urinoir met als titel Fountain (of gepresenteerd als een fontein) werd gezien als kritiek op goede / echte (traditionele) kunst. − (authenticiteit) De organisatie wist niet of het ingestuurde werk wel afkomstig was van een kunstenaar / kende de kunstenaar niet. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Leg uit waarom Fountain kan worden gezien als een voorbeeld van conceptuele kunst. Betrek het kunstwerk in je antwoord.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Bij conceptuele kunst is vooral het concept/idee belangrijk (belangrijker dan bijvoorbeeld de uitvoering) (1)
  • Fountain is een bestaand object (waaraan de kunstenaar nauwelijks iets heeft veranderd en) waarmee de kunstenaar een discussie over wat kunst (betekenisgeving) is op gang wil brengen (1)

Vraag 20 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Een kerk voor de heilige Andreas

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4

Op afbeelding 1 zie je een kerk in Rome. Het is de Sant'Andrea al Quirinale, die in de tweede helft van de zeventiende eeuw werd ontworpen door Gianlorenzo Bernini.

De ingangspartij is opgebouwd uit klassieke elementen: zuilen, pilasters, timpanen en kroonlijsten. De manier waarop deze elementen zijn toegepast, is typerend voor de barok.

[figuur 1: zie het originele examen]

Op afbeelding 2 zie je het interieur met het hoofdaltaar, dat tegenover de ingang ligt. In figuur 1, de projectietekening van de Sant'Andrea, is deze altaarruimte gemarkeerd.

Bekijk afbeelding 2 en figuur 1. Bernini heeft de ingangspartij en de altaarruimte architectonisch op elkaar afgestemd.

Bekijk afbeelding 2. Bernini heeft de architectuur van het interieur uitbundiger vormgegeven dan het exterieur.

De kerk is gewijd aan de heilige Andreas, een volgeling van Christus. Hij werd vanwege zijn geloof door de Romeinen aan een X-vormig kruis genageld. Toen hij stierf, werd hij in de hemel opgenomen. Op afbeelding

3 en 4 zie je dat zijn martelaarschap centraal staat in deze altaarruimte.

Bekijk afbeelding 4. Op het schilderij zie je de gekruisigde Andreas. Het schilderij is een voorbeeld van schilderkunst uit de Italiaanse barok.

Schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur zijn op elkaar afgestemd om het verhaal te vertellen van Andreas, zijn dood en opname in de hemel. Bekijk afbeelding 3 en 4.

Bekijk afbeelding 2 en 3. Op afbeelding 3 zie je een opening boven het altaar, die voor de bezoeker van de kerk onzichtbaar is (afbeelding 2).

Op figuur 2 zie je een beeld van Andreas op een wolk. Het beeld vormt het bovenste deel van de altaarruimte, zoals te zien is op afbeelding 2.

[figuur 2: zie het originele examen]

Het samenbrengen van schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur tot een totaalkunstwerk paste bij een specifiek doel van de Roomse kerk.

Vraag 1 2 punten

Geef van twee klassieke elementen aan waarom de wijze waarop ze zijn toegepast barok is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De pilasters zijn verdubbeld / staan iets versprongen voor en/of naast elkaar. − (De basementen van) de zuilen staan een kwart slag gedraaid / zijn schuin geplaatst ten opzichte van de gevel. − De kroonlijst / het timpaan is gebogen / vormt een halve cirkel (zoals in het 'balkon'). − De kroonlijst / het timpaan is onderbroken (zoals in het 'balkon'). − De kroonlijst / het timpaan (in het midden van de gevel) bevat een decoratie met krullen en guirlandes. − Het tempelfront (het geheel van zuilen, timpaan en kroonlijst) wordt meerdere keren herhaald (van groot naar klein). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

Beschrijf twee manieren waarop hij dat heeft gedaan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De ronde entree (met trappen) wordt gespiegeld / herhaald in de gebogen altaarruimte (met dezelfde ronde uitstulping op de plattegrond). − De altaarruimte wordt net als de entree begrensd door (vier) zuilen (en pilasters met vergelijkbare kapitelen). − De altaarruimte wordt net als de entree bekroond door een gebogen / onderbroken timpaan. − De verhoogde entree met trappen wordt herhaald in de verhoogde altaarruimte (met trappen). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Beschrijf twee manieren waarop de voorstelling op het schilderij wordt voortgezet in de beeldhouwkunst en/of architectuur.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De engelen en/of wolken op het schilderij worden voortgezet in de gebeeldhouwde engelen / wolken die de (marmeren) lijst overlappen. − De zich openende, oplichtende hemel in het schilderij wordt voortgezet in (goudkleurige) stralen (achter de engelen die Andreas langs de stralen omhoog de hemel in lijken te duwen). − De blik van Andreas en/of de uitgestrekte arm van de engel is op de hemel / de ronde opening in de architectuur gericht. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Geef aan welk doel de Roomse kerk beoogde (met kunst) en beschrijf op welke manier het totaalkunstwerk rond de heilige Andreas paste bij dit doel.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het doel van de Roomse kerk was om (als reactie op de reformatie) de bezoeker / gelovige te overtuigen van het katholieke geloof (en dus ook haar positie te verstevigen) (1)
  • Door totaalkunstwerken te creëren, zoals die rond het martelaarschap van Andreas, probeert de kerk te imponeren en/of sterke emoties op te roepen bij de (vaak analfabetische) bezoeker / gelovige (en die zodoende meer te betrekken bij het katholieke geloof) (1)

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Spatten, vegen en knallen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 5 tot en met 7

Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het centrum van de moderne, westerse kunst van Parijs naar New York. Kunstenaars uit de Verenigde Staten namen de voortrekkersrol in de kunst over. Hun schilderijen waren abstract en meestal zeer groot van formaat. Kunstcritici zagen deze werken als typisch Amerikaans. In de schilderijen die Jackson Pollock rond 1948 begon te maken, is de breuk met de Europese schildertraditie goed te zien. Niet alleen de werken zelf brachten een radicale vernieuwing, maar ook de techniek waarmee ze tot stand kwamen.

[figuur 3: zie het originele examen]

Op figuur 3 zie je Jackson Pollock aan het werk in zijn atelier.

Bekijk figuur 3. Pollock werkte ook met traditionele schildersmaterialen, zoals verf kwasten en doek, maar hij gebruikte deze materialen radicaal anders dan kunstschilders vóór hem.

Op afbeelding 5 zie je een schilderij dat Pollock in 1950 maakte. De titel is Autumn Rhythm, Number 30 (Herfstritme, nummer 30).

Bekijk afbeelding 5 en figuur 3. Uit de verschillende vormen en sporen op het doek is af te leiden uit welke (lichaams)bewegingen van de schilder ze zijn ontstaan.

De media zetten Pollock graag neer als een 'schilderbeest' of een wilde die werd gedreven door ongecontroleerde emoties. Maar volgens ooggetuigen bouwde de kunstenaar zijn schilderijen juist heel doelbewust op.

Pollock was een vertegenwoordiger van de Amerikaanse stroming in de schilderkunst die de kunstwereld domineerde in de jaren na de Tweede Wereldoorlog.

Ook in Europa gaan kunstenaars na 1945 op zoek naar nieuwe mogelijkheden in de schilderkunst. Net als in Amerika experimenteren zij met nieuwe materialen en technieken om hun ideeën vorm te geven. Vanaf 1958 maakt de kunstenaar Yves Klein afdrukken van naakte vrouwen die van tevoren worden ingesmeerd met blauwe verf. Klein raakt gefascineerd door de mogelijkheden van deze 'menselijke penselen' en zal uiteindelijk meer dan honderdvijftig werken maken met gebruikmaking van het lichaam. Op afbeelding 6 zie je een voorbeeld uit 1960.

Bekijk afbeelding 6. Het werk van Klein bestaat net als dat van Pollock uit verfsporen die te herleiden zijn tot bewegingen. De vormen die zo ontstaan, zorgen op hun beurt voor een nieuwe dynamiek.

[figuur 4: zie het originele examen]

De foto's op figuur 4 zijn gemaakt tijdens de eerste presentatie in een galerie in Parijs in 1960. Yves Klein geeft aanwijzingen aan de modellen. Op de achtergrond speelt een orkestje een muziekstuk (eveneens van Klein) dat uit één enkele toon bestaat.

Je zou deze presentatie een performance kunnen noemen.

Kleins opvatting over de rol van de kunstenaar bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van die van Pollock. Bij Pollock is die rol nog vrij traditioneel te noemen, bij Klein is die meer vernieuwend.

De kunstenares Niki de Saint Phalle maakte deel uit van de groep kunstenaars waar Yves Klein ook toe behoorde. In 1961 en 1962 maakte zij in een aantal sessies haar Shooting Paintings. De werken bestonden uit assemblages van verschillende voorwerpen waartussen kleine zakjes met verf werden bevestigd. Het geheel werd vervolgens overdekt met een laag gips. De zo verkregen witte reliëfs vormden het doelwit bij de schietsessies die Saint Phalle organiseerde in aanwezigheid van publiek, en vaak ook met medewerking van het publiek.

[figuur 5: zie het originele examen]

De foto op figuur 5 is gemaakt tijdens een schietsessie. Het werk op afbeelding 7 is een resultaat van een sessie.

Bekijk afbeelding 7. De verf die uit het kapotgeschoten oppervlak sijpelt, bepaalt hoe het werk eruit gaat zien. De kunstenaar kan het eindresultaat maar gedeeltelijk beïnvloeden.

Bekijk afbeelding 6 en 7. Yves Klein en Niki de Saint Phalle behoorden tot het nouveau réalisme, een Franse stroming die ook wel neo-dada werd genoemd.

Vraag 11 1 punt

Noem de naam van deze stroming.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Als alleen expressionisme is genoemd, geen scorepunt toekennen.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 16 3 punten

Noem drie kenmerken van het dadaïsme die je terugvindt in het werk van een van deze kunstenaars of van beide kunstenaars.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (samengaan van disciplines) Klein en Saint Phalle vermengen schilderkunst met beeldhouwkunst en theater. − (actie) de samenwerking met en/of het optreden voor publiek − (provoceren) Klein en Saint Phalle shockeren het publiek door met naakten te schilderen of op schilderijen te schieten. − (toeval) In het werk van Klein en Saint Phalle speelt toeval een grote rol. − (absurd) De werken bevatten een speels of ludiek (absurd) element. − (anti-esthetiek) Met name bij de Shooting Paintings wordt gespeeld met traditionele opvattingen over wat mooi is / harmonieus is. − (anti-kunst) Het kunstwerk van Saint Phalle ontstaat door iets kapot te maken. per juist antwoord (1) (3)

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Gouden gloed

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 13

Op afbeelding 8 zie je een Grieks beeld uit de zesde eeuw voor Christus. Dit type beeld van een jonge, naakte man wordt een kouros (jonge man) genoemd. De kouros op afbeelding 8 stond op het graf van een omgekomen soldaat. Het beeld van de jonge man symboliseert kracht.

Op afbeelding 9 zie je een beeldje dat de beeldhouwer George Stanley maakte. Het stelt een naakte ridder voor die een zwaard vasthoudt, steunend op een filmrol. Het beeld, dat bekend staat als 'de Oscar', is ontworpen als trofee en wordt jaarlijks uitgereikt aan diegenen die de beste prestaties in de filmwereld hebben geleverd.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op figuur 6 zie je links Jacqueline Durran en rechts een tekening van het beeld. Durran kreeg een Oscar voor het kostuumdesign van de film Little Women.

Bekijk figuur 6 en afbeelding 9. De Oscar is slechts 35 cm hoog, waardoor je het beeld in de hand kunt houden.

De betekenis van de Oscar is te vergelijken met die van de Griekse kouros van afbeelding 8.

De Oscar is een bronzen beeld. Het Griekse beeld op afbeelding 8 is van marmer.

Op afbeelding 10 en 11 zie je twee aanzichten van het beeld Forme uniche della continuità nello spazio (Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte) uit 1913 van de Italiaanse kunstenaar Umberto Boccioni. Het beeld stelt een man voor die stevig doorloopt. Zo is één gebogen been naar voren geplaatst en één been naar achteren.

Boccioni is een van de bekendste kunstenaars van het futurisme. De futuristen wilden breken met de traditionele kunst, zoals ze in hun manifest duidelijk maakten: "Laten we onszelf van dat zootje bevrijden […] Laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen."

Bekijk afbeelding 10 en 11. Uit dit citaat, en ook uit Boccioni's werk, klinkt de wens om de (beeldhouw)kunst te vernieuwen en op deze manier uitdrukking te geven aan de moderne tijd.

[figuur 7: zie het originele examen]

Thomas Schütte, Große Geister (Grote geesten), 1997/1998

Op figuur 7 zie je drie beelden uit de serie Große Geister (Grote geesten) van de Duitse kunstenaar Thomas Schütte. Hij maakte ruim vijftig van dit soort beelden in verschillende uitvoeringen. De beelden op figuur 7 zijn van gepolijst aluminium.

Schütte plaatst zijn beelden vaak in groepjes, meestal in een groep van drie. Daardoor ontstaat interactie tussen de beelden.

Op afbeelding 12 en 13 zie je een 'grote geest' van Schütte voor het Neues Museum in Weimar. Het werk is nagenoeg identiek aan het beeld links op figuur 7, alleen is het uitgevoerd in gepolijst brons.

Bekijk afbeelding 12 en 13. In deze nieuwe context

  • bij de entree van het museum voor moderne kunst
  • ontstaat een andere interactie met het beeld.

De titel van de beelden, Große Geister, is van invloed op hoe de beschouwer de beelden waarneemt en ze betekenis geeft.

Vraag 19 1 punt

Leg uit dat de Oscar te zien is als een moderne kouros.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De Oscar / trofee in de vorm van een 'sterke figuur' dient net als de kouros als een soort eerbetoon / als teken van een belangrijke prestatie die iemand geleverd heeft. (1)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Leg aan de hand van het citaat uit in welk opzicht Boccioni's beeld zo vernieuwend is vergeleken met traditionele beeldhouwkunst. Geef daarna aan wat volgens de futuristen zo kenmerkend is voor de moderne tijd die hun voor ogen staat.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • Boccioni's beeld laat zien wat hij bedoelt met 'laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen': hij doorbreekt in dit beeld de traditionele gesloten vorm / contour van de menselijke figuur in de beeldhouwkunst en/of het beeld bestaat uit verschillende (gedraaide) losse vormen / is fragmentarisch opgebouwd, anders dan de traditionele gesloten vorm / contour van de menselijke figuur in de beeldhouwkunst (1) of • Boccioni's beeld laat zien wat hij bedoelt met 'laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen': het beeld is vernieuwend door de expressieve vormentaal die eerder een gevoel van ruimtelijkheid / dynamiek / snelheid verbeeldt dan een lopende man (een statisch beeld) (1) • (moderne tijd) Uit dit beeld spreekt een voortdurende beweging en/of snelheid en (technologische) vooruitgang, en dat is volgens de futuristen kenmerkend voor de moderne tijd (de eigen tijd was in hun ogen behoudend, saai en weinig dynamisch) (1) (2)

Vraag 22 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Krullen

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17

Op afbeelding 14 zie je een prent van een schoorsteenmantel met een spiegel erboven. Het is een rijk interieur uit de tijd van de late barok. De stijl uit die periode wordt ook wel rococo genoemd.

Een kenmerk van een rococo-interieur is dat architectuur en wanddecoratie op elkaar zijn afgestemd en als één geheel zijn vormgegeven. Bekijk afbeelding 14.

[figuur 8: zie het originele examen]

In de haard werd hout gestookt om de kamer te verwarmen. Boven de haard, aan weerszijden van de spiegel, zijn kandelaars geplaatst. Op figuur 8 zie je een detail met een kandelaar.

De kandelaars zijn met opzet bij de spiegels aangebracht.

Huizen worden tegenwoordig meestal centraal verwarmd met radiatoren. Op afbeelding 15 zie je een radiator uit 2003 van de Nederlandse ontwerper Joris Laarman.

Laarmans ontwerp is geïnspireerd op ornamenten uit de rococo. Bekijk afbeelding 15.

Laarman heeft zijn ontwerp Heatwave (Hittegolf) genoemd. Het ontwerp is door een Belgische fabrikant in productie genomen en de radiator is te koop in verschillende formaten. Op afbeelding 15 zie je de Heatwave small, op afbeelding 16 de Heatwave extra large.

De radiator is gemaakt van gegoten beton en wordt aangesloten op de warmwaterleidingen achter de muur. Door aan het kraantje rechts te draaien stroomt het water in de verwarming.

Laarman hield er rekening mee dat een radiator veel warmte moet kunnen afgeven.

Bekijk afbeelding 15 en 16. De Heatwave extra large is opgebouwd uit het basiselement Heatwave small.

Op afbeelding 17 zie je de Heatwave extra large in een bar in Antwerpen. De folder noemt het "een prachtig kunstwerk dat alle blikken naar zich toe trekt". Dat komt niet alleen door de vorm van de radiator.

Bekijk afbeelding 15 en 16. Het ontwerp van Laarman past bij een postmoderne visie op ontwerpen.

Toch past zijn ontwerp ook bij een modernistische visie op ontwerpen.

Vraag 27 1 punt

Leg uit waarom die plaats destijds voor de hand lag.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: In de tijd van de rococo was er nog geen elektrisch licht, maar werden interieurs verlicht door kaarsen. Het kaarslicht wordt hier weerkaatst door de spiegel, waardoor er meer licht is en dus alles beter zichtbaar is. (1)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 3 punten

Noem drie aspecten die aan rococo doen denken.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende aspecten: − De vormen zijn krullerig / beweeglijk. − De decoratie is uitbundig / overdadig. − De ornamentiek is geïnspireerd op blaadjes / plantmotieven. − Elementen / ornamenten worden herhaald. − Er wordt gespeeld met symmetrie en asymmetrie. per juist aspect (1) (3)

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Metrostations

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Metrostations zijn, net als treinstations, plekken die tot de verbeelding spreken. Het zijn hoogstandjes van technische vernieuwing en ze worden vaak aantrekkelijk vormgegeven.

Op afbeelding 1 en 2 zie je het Mayakovskaya-metrostation in Moskou. Het ondergrondse station uit 1938 ligt aan de metrolijn die het centrum van Moskou verbindt met het vliegveld buiten de stad.

Veel metrostations kregen in die tijd een voorname en klassieke uitstraling. De architectuur van het Mayakovskaya-metrostation vertoont overeenkomsten met Romeinse architectuur, zoals het Pantheon. Je ziet het interieur van het Pantheon op figuur 1.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bekijk figuur 1 en afbeelding 1 en 2.

Bekijk afbeelding 1 en 2. De vorm van de (perron)overkapping is gebaseerd op een ovaal in plaats van op een cirkel.

Het station ligt metersdiep onder de grond, en is zo vormgegeven dat de indruk wordt gewekt van direct contact met de wereld boven de grond.

Op afbeelding 3 zie je een van de 34 mozaïeken die aangebracht zijn in de overkapping van het perron. Deze mozaïeken dragen bij aan de indruk dat je vanuit de ondergrondse tunnel toch contact met buiten hebt. Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.

De voorstellingen in de mozaïeken verwijzen naar het alledaagse leven in de Sovjet-Unie rond 1938. De toenmalige leider van de Sovjet-Unie, Jozef Stalin, noemde de metro in Moskou "een van de beste scholen in de stad die op elke dag, elk uur en elke minuut de grootsheid van het socialisme leert aan de Russische bevolking". Bekijk afbeelding 1 tot en met 3.

In 2018 werd in Amsterdam een nieuwe metrolijn in gebruik genomen: de Noord/Zuidlijn. Op afbeelding 4 en 5 zie je Station Noorderpark, dat ontworpen werd door Benthem Crouwel Architects.

Op figuur 2 zie je het eerste ontwerp van dit metrostation. In dit ontwerp eindigt de overkapping van het station een stukje voorbij de trap.

[figuur 2: zie het originele examen]

Op afbeelding 4 en 5 zie je dat het architectenbureau de overkapping uiteindelijk heeft doorgetrokken tot ver boven de perrons. Deze overkapping is dynamischer vormgegeven dan in het eerste ontwerp. Vergelijk figuur 2 met afbeelding 4 en 5.

Bekijk afbeelding 4 en 5. De overkapping bestaat uit een skeletconstructie. Door toepassing van een dergelijke constructie wordt de ruimte op het perron gebruiksvriendelijker voor de reizigers.

Op afbeelding 6 en 7 zie je het kunstwerk De 7 poorten van kunstenaarsduo Persijn Broersen en Margit Lukács. Dit kunstwerk werd speciaal gemaakt voor Station Noorderpark en staat op een plek tussen de spoorrails, in het verlengde van de perrons. Deze plek is gemarkeerd op afbeelding 4. Op afbeelding 8 zie je een digitaal schetsontwerp.

Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk doet op het eerste gezicht denken aan een ruïne. Toch zie je duidelijk dat het geen ruïne is.

De kunstenaars hebben zich bij dit werk laten inspireren door de stadsontwikkeling van Amsterdam-Noord. Oude bakstenen fabrieken en arbeiderswoningen werden gesloopt of boden na ingrijpende verbouwingen plaats aan trendy bedrijfjes en nieuwbouwhuizen.

Bekijk afbeelding 6, 7 en 8. Het kunstwerk De 7 poorten is te zien als een poging van de kunstenaars om iets van deze ontwikkeling zichtbaar te maken. Ze omschrijven het kunstwerk als een 'reis vanuit het verleden naar de toekomst'.

Vraag 1 3 punten

Noem drie aspecten van de stationsarchitectuur die overeenkomen met Romeinse architectuur zoals die van het Pantheon op figuur 1.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende aspecten: − bogen − koepel (koepelgewelf) − de ronde uitsparing in de koepel (oculus) − zuilen/pilaren (met cannelures) − (rechthoekige) vakken in de zijwanden (cassetten) − suggestie van vensters / blinde vensters in de tamboer − pilasters (tegen de pilaren) per juist aspect (1) (3)

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Een kunstreis maken

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13

In de zestiende eeuw reisden veel kunstenaars uit Noord-Europa naar Italië. De Nederlandse kunstenaar Maarten van Heemskerck ging in 1532 naar Rome. Hij was enorm onder de indruk van de stad en bleef er vijf jaar wonen en werken.

Op afbeelding 9 zie je het schilderij Panorama met de ontvoering van Helena te midden van de wonderen van de klassieke wereld uit 1535. Van Heemskerck schilderde het in Rome. De scène met de ontvoering (op de voorgrond) komt uit de Griekse mythologie, maar die ontvoering lijkt bijzaak. Bekijk de voorstelling op afbeelding 9.

De schilder heeft er alles aan gedaan om het landschap zo groot en uitgestrekt mogelijk te laten lijken.

Van Heemskerck maakte in Rome verschillende studies van de resten van het Colosseum, soms tot in detail.

Op afbeelding 10 zie je een brokstuk van een zuil: een kapiteel ligt ondersteboven in het zand. Op de achtergrond zie je het Colosseum. Van Heemskerck probeert in deze studie de beschouwer te overtuigen van de grootsheid van de klassieke oudheid.

Op afbeelding 11 zie je een zelfportret van Van Heemskerck, waarop hij zichzelf twee keer afbeeldt. Hij maakte dit zelfportret vijftien jaar na zijn terugkeer uit Rome. Het schilderij is te zien als promotie voor zijn werk.

De Duitse schilder Hank Schmidt in der Beek en fotograaf Fabian Schubert vormen een kunstenaarsduo. Van 2009 tot 2016 werkte het duo aan het project Painters Portraits (Schildersportretten). Daarvoor reisde het duo naar diverse plekken in Europa waar ooit beroemde schilders, zoals Cézanne, Monet en Van Gogh, buiten schilderden.

Op afbeelding 12 zie je de foto die Schubert maakte van zijn collega, schilder Schmidt in der Beek. De schilder heeft zijn ezel op een plek gezet waar vroeger zeer waarschijnlijk andere kunstenaars het uitzicht en plein air (in de open lucht) vastlegden.

De foto zelf is het kunstwerk, niet het schilderij op de foto. De foto is daarmee te zien als een commentaar op het schilderen naar de waarneming.

Na zeven jaar aan het project te hebben gewerkt bracht het duo in 2016 een boek uit met de titel Und im Sommer tu ich malen (En in de zomer doe ik schilderen). Op afbeelding 13 zie je twee pagina's uit dit boek.

Bekijk afbeelding 12 en 13. Uit de titel van het boek en uit de foto's is af te leiden dat het duo het maken van kunst, en daarmee ook hun eigen werk, sterk relativeert.

Vraag 13 2 punten

Geef twee redenen waarom kunstenaars in onze tijd, zoals dit Duitse kunstenaarsduo, naar plekken reizen die bijvoorbeeld door Monet en Van Gogh geschilderd zijn.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (inspiratie) Kunstenaars anno nu willen onderzoeken / ter inspiratie voelen (ervaren) wat die plekken mogelijk zo 'schilderachtig' / aantrekkelijk maakt om te schilderen. − (kunstgeschiedenis) Kunstenaars anno nu verwijzen vaak naar werk van oudere kunstenaars en reizen naar de plekken waar zij gewoond en gewerkt hebben om zich zo te kunnen verhouden tot deze (beroemde) voorgangers / om zo in hun voetsporen te treden / om zo hun eigen betekenis (eraan) toe te voegen. − (artistiek onderzoek) Kunstenaars anno nu willen zo bestuderen welke keuzes schilders hebben gemaakt bij het vastleggen van bepaalde plekken. − (context onderzoek) Kunstenaars anno nu willen weten in welke omgeving / hoe kunstenaars geleefd en/of gewerkt hebben. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Leg aan de hand van afbeelding 12 uit dat het werk van dit kunstenaarsduo te zien is als een commentaar op het schilderen naar de waarneming.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • en daarmee geeft het kunstenaarsduo commentaar op (een van de volgende): (1p)
    • (abstracte) kunst die alleen maar over kunst gaat (l'art pour l'art).
    • kunstenaars die vooral met zichzelf / met hun persoonlijke visie op kunst / expressie bezig zijn (zoiets als 'ik rotzooi maar wat aan').
    • de rol van de kunstenaar / de invulling die de kunstenaar geeft aan kunst en die steeds belangrijker is geworden in de loop van de kunstgeschiedenis (als gevolg van de steeds verdere vereenvoudiging van de werkelijkheid en/of hoe die werkelijkheid wordt waargenomen).

Vraag 14 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Pionieren

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 21

De Duits-Amerikaanse kunstenaar Albert Bierstadt (1830-1902) was in zijn tijd een beroemd landschapsschilder. Met name zijn landschappen met voorstellingen van kolonisten, die vanuit het oosten van de Verenigde Staten naar het toen nog onbekende Wilde Westen trokken om daar een nieuw leven op te bouwen, werden zeer gewaardeerd. Bierstadt nam ooit deel aan zo'n trektocht naar het Westen.

Op afbeelding 14 zie je Bierstadts schilderij The Oregon Trail (De Oregon- route). Figuur 3 toont een detail. Je ziet een groep kolonisten die de Oregon route volgen, een reis van bijna 3500 km lang, die maanden duurde.

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 14 en het detail op figuur 3. Bierstadt roept het beeld op van een avontuurlijke reis.

De schilderijen van Bierstadt werden in zijn tijd tentoongesteld in salons, zoals die in Parijs. Een jury bepaalde of een kunstwerk wel voldeed aan de eisen van de Académie en of het kon worden toegelaten. Dit werk van Bierstadt werd destijds toegelaten, onder meer vanwege de vormgeving en de inhoud van het schilderij.

Bekijk afbeelding 14.

Eind negentiende eeuw veranderde de waardering voor de landschappen van Bierstadt door de vernieuwingen die de impressionisten brachten op het gebied van landschapsschilderkunst. Op afbeelding 15 zie je een schilderij van Claude Monet: een landschap met hooimijten uit 1891.

Gelet op het onderwerp landschap, verschilt de manier waarop de impressionisten het landschap benaderen nogal van de manier waarop Bierstadt dat doet.

Een andere vorm van pionieren is een trektocht maken ter ontspanning. Tot op de dag van vandaag trekken mensen eropuit met een caravan of camper. Voor ontwerpers is het een uitdaging om een dergelijk mobiel, compact en toch ook functioneel huisje te ontwerpen.

Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je De Markies. Eduard Böhtlingk ontwierp dit huisje in 1985 voor de ontwerpwedstrijd Tijdelijk Wonen. Ingeklapt, zoals op figuur 4, is het huisje zo mobiel als een caravan.

[figuur 4: zie het originele examen]

Als de lange zijwanden worden uitgeklapt, worden het vloerdelen. Dit zie je op figuur 5.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. Als je De Markies uitklapt, verandert hij van karakter, bijvoorbeeld van een gesloten vorm in een open vorm.

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 4 en 5. In het ontwerp van De Markies zijn kenmerken van modernistische vormgeving terug te vinden.

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18. De foto's van De Markies zijn gemaakt om het product onder de aandacht van het publiek te brengen. De foto's spelen handig in op gevoelens van vrijheid bij toekomstige klanten: de wens om te leven zoals je zelf wilt.

Op afbeelding 19 en 20 zie je de auto die de Nederlandse kunstenaar Joost Conijn in 2001 zelf bouwde. De auto is van hout en rijdt op een houtgestookte motor. Met deze auto en een aanhanger vol hout erachter reisde Conijn door Oost-Europa. "De auto beweegt zich door Europa van voorval naar voorval", schrijft de kunstenaar. De reizen van Conijn zijn een aaneenschakeling van onvoorziene gebeurtenissen, zoals autopech op afbeelding 21. Hij legt ze vast op foto's en op film, in teksten en in tekeningen.

Bekijk afbeelding 19 en 20. De Hout Auto van Conijn is functioneel: je kunt ermee rijden en dus reizen. Tegelijkertijd is het een kunstzinnig object dat het gangbare beeld van wat een auto is, in twijfel trekt. Zo is de auto van hout gemaakt en dat is nogal primitief vergeleken met de nieuwste materialen waarvan auto's gemaakt zijn.

Voor Conijn is de auto ook een communicatiemiddel: een middel om onverwachte ontmoetingen te creëren. Zijn moeder zegt daarover: "Dat is eigenlijk zijn interesse, om te zien wat er op de wereld aan de hand is, en dicht bij de mensen te komen. En dat vervolgens vast te leggen." Zo zal het feit dat de auto van hout is, reacties en daarmee ontmoetingen uitlokken.

Een kunstcriticus schrijft: "Dit kunstproject met de houtwagen lijkt op een langdurige performance waarvan de handeling zich iedere keer op een andere tijd en in een andere ruimte afspeelt."

Vraag 17 3 punten

Beschrijf twee aspecten van de vormgeving waarom het schilderij voldeed aan de eisen van de Académie, en geef daarna de voornaamste inhoudelijke reden waarom het voldeed aan de toelatingseisen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • twee van de volgende aspecten van de vormgeving: (2p)
    • (compositie) De compositie is evenwichtig door de symmetrische opbouw (met links een donkere boompartij en rechts een donkere bergketen met karavaan) en/of de diagonale compositie (vanaf de kudde linksonder langs de wagen naar de contour van de bergketen rechts).
    • (kleur) harmonieus gebruik van de tonen oranje, bruin en geel
    • (kleurovergang) zachte/geleidelijke kleurovergangen (geen harde contrasten)
    • (licht) zacht strijklicht / consequente toepassing van lichtval
    • (schildertechniek) verfijnde / gedetailleerde manier van schilderen / verfopbreng

Opmerking Als een juist aspect van de vormgeving wordt gegeven 1 scorepunt toekennen.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Beschrijf twee verschillen tussen de impressionisten en Bierstadt in hun benadering van het onderwerp landschap. Laat vormgevingsaspecten buiten beschouwing.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − (geïdealiseerd - realistisch) Het landschap van Bierstadt (met bergketens, prairie en bomen) is geïdealiseerd/geromantiseerd, terwijl de impressionisten het landschap schilderen naar de werkelijkheid / realiteit (alledaags). − (verhalend - het landschap op zich) Bij Bierstadt maakt het landschap deel uit van een verhaal (over de kolonisten) en bij de impressionisten is het landschap zelf het onderwerp (van waarneming). − (atelier - en plein air) Het landschap van Bierstadt is (op basis van studies) gemaakt in het atelier, terwijl de impressionisten de landschappen bij voorkeur buiten schilderen. − (klassiek / tijdloos - moment) Het landschap van Bierstadt is meer klassiek / tijdloos, terwijl de impressionisten het landschap verbeelden op een specifiek moment (het landschap zoals het hier en nu verschijnt). per juist antwoord (1) (2)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 3 punten

Geef drie kenmerken van modernistische vormgeving die je terugvindt in het ontwerp van De Markies.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (form follows function) De eenvoudige vormen (afmetingen) vloeien voort uit de functies van de onderdelen (zoals de vorm van de markies uit de flexibele functie). − (geometrie, strakke vormen) De meubels bestaan en/of de woning bestaat uit rechthoekige vormen en/of de markiezen bestaan uit kwartcilinders (zijn strak uitgevoerd). − (decoratie) Het ontwerp is zonder (overbodige) versieringen uitgevoerd / de oranje markiezen met de beugels zijn te zien als functionele decoratie. − (constructie) De constructie is (goeddeels) zichtbaar gebleven. − (licht, lucht, ruimte) Het ontwerp heeft een open grondplan, laat veel daglicht toe en is gericht op reële ruimte scheppen / doorgaande ruimte suggereren. − (vliesgevel) De markies / wand van doorschijnend plastic heeft iets van een vliesgevel. − (kleur) minimaal en/of consequent gebruik van kleur (zwart, wit, oranje) per juist antwoord (1) (3)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Geef twee kenmerken van performancekunst die je herkent in het project Hout Auto.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − De kunstenaar / Joost Conijn is zelf onderdeel van het kunstwerk/project. − Het reizen met Hout Auto is een tijdelijk project, en wordt door de kunstenaar / Joost Conijn gedocumenteerd (vastgelegd op foto en op film). − Het proces staat voorop: Conijn gaat het project Hout Auto aan voor een bepaalde duur, waarbij de uitkomst onbekend is. − Bij het reizen met Hout Auto gaat het de kunstenaar / Joost Conijn om de ontmoetingen met anderen / om kunst en leven te verbinden. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Reisbewijs

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 22 tot en met 26

In 1832 bracht een groep Franse diplomaten een bezoek aan Marokko. De Franse kunstenaar Eugène Delacroix mocht mee als een soort verslaggever, om indrukken van deze reis vast te leggen.

Op afbeelding 22 zie je een dubbele pagina uit een van de schetsboeken met tekeningen en aquarellen die Delacroix in Marokko maakte. Aan zijn schetsen is te zien dat hij belangstelling had voor enkele specifieke onderwerpen van de Marokkaanse cultuur.

De tekeningen en aquarellen waren vaak bedoeld als voorstudies voor schilderijen die Delacroix bij terugkeer in Frankrijk maakte. Op figuur 6 is nog een schetsblad te zien dat Delacroix in Marokko maakte.

[figuur 6: zie het originele examen]

Uit de schetsboeken is de onderzoekende benadering van de schilder af te leiden.

In het begin van de negentiende eeuw werd de aquareltechniek steeds populairder onder kunstenaars. Delacroix maakte veelvuldig gebruik van de aquareltechniek tijdens zijn reis door Marokko.

Delacroix noteert in een brief over zijn reis naar Marokko: "Zijn wij [Fransen] zelf niet aan het einde van datgene wat de meest geavanceerde beschaving kan produceren? Zij [inwoners van Marokko] staan op duizend manieren dichter bij de natuur, hun kleding, de vorm van hun schoenen. (..) Wij daarentegen in onze korsetten, nauwe schoenen, belachelijke pakken, wij zijn te beklagen." Delacroix heeft kritiek op de westerse cultuur en hij heeft een romantische visie op Noord-Afrikaanse culturen.

Ook de Zwitserse kunstenaar Paul Klee reisde naar Noord-Afrika om inspiratie op te doen. In het voorjaar van 1914 bezocht hij Tunesië. Op afbeelding 23 zie je Gezicht op Kairuan, een aquarel die hij tijdens deze reis maakte. Op figuur 7 zie je een recente foto van de stad Kairuan.

[figuur 7: zie het originele examen]

Klee was niet geïnteresseerd in het zo levensecht mogelijk weergeven van de stad Kairuan. Hij wilde vooral een harmonieus beeld scheppen. Daartoe abstraheerde hij wat hij zag.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Klees werk wordt in de kunstgeschiedenis soms tot het expressionisme gerekend.

De Nederlandse kunstenaar Herman de Vries reist om materiaal te verzamelen. Hij werkt veel met gevonden materialen uit de natuur. Op afbeelding 24 zie je het werk 84 kleuren uit 2014. Voor dit werk verzamelde hij kleine hoeveelheden aarde (zand) afkomstig van verschillende plekken op de wereld. Ook vrienden brachten hem aarde. Van elk hoopje aarde wreef hij een beetje uit op papier. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 25.

Herman de Vries wil zijn eigen inbreng in het kunstwerk zo minimaal mogelijk houden. Over zijn werkwijze zegt hij: "Ik laat zien wat er is, ik voeg er niets aan toe, ik doe niets met de natuur, er zijn mensen die werken met de natuur, ik laat alleen zien."

Bekijk afbeelding 24 en het detail op afbeelding 25. Ook uit het werk 84 kleuren is af te leiden dat de kunstenaar geprobeerd heeft het werk zo onpersoonlijk mogelijk te maken.

Je zou het werk van Herman de Vries kunnen zien als een vorm van landschapsschilderkunst.

Wie tegenwoordig reist kan op elke plek foto's maken en die delen op social media. Op het Instagram-account Insta_repeat verzamelt een kunstenaar uit Noorwegen instagramfoto's. Op afbeelding 26 zie je een pagina van dit Instagram-account Insta_repeat. De kunstenaar wil anoniem blijven.

Bekijk afbeelding 26. De fotocollages zijn te zien als een (ironisch) commentaar op de unieke en bijzondere foto's van reizen.

De kunstenaar wil met dit project een discussie over kopie en originaliteit op gang brengen. Tegelijkertijd kun je vragen stellen bij de originaliteit van deze fotocollages.

Vraag 25 2 punten

Beschrijf aan de hand van de voorstelling twee onderwerpen van de Marokkaanse cultuur waarvoor Delacroix belangstelling had.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende onderwerpen: − (Noord-Afrikaanse kleding) Er zijn verschillende studies van mensen in Noord-Afrikaanse kleding / wijd zittende kleding met tulband en/of sluier te zien. − (activiteiten op straat) Delacroix tekent danseressen en/of vrouwen die iets boven hun hoofd dragen en/of een man die rust tegen de muur en/of een vrouw (met handwerk) die op straat zit en/of mensen die rusten op het land en/of het opzadelen van een paard (ezel). − (architectuur) Er zijn verschillende studies van Noord-Afrikaanse architectuur te zien, zoals een moskee (gebouw met een koepel) / oude (stads)muren / (stads)poorten / (schaduwrijke) passages/onderdoorgangen. per juist onderwerp (1) (2)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Geef aan de hand van Gezicht op Kairuan een argument waarom dit werk tot het expressionisme gerekend kan worden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Klee schildert Kairuan niet precies zoals hij de stad (tot in detail) ziet/waarneemt, maar hij schildert een sfeer van de stad / een (poëtische) ervaring van de stad / het gevoel dat hij heeft bij de stad (hij drukt dit uit in vorm en kleur) en dat is kenmerkend voor het expressionisme. (1)

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 3 punten

Geef drie voorbeelden waaruit je dit kunt afleiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende voorbeelden: − (werkwijze) De Vries wrijft de aarde slechts uit (in verticale banen) op een vel papier. (Hij grijpt zo min mogelijk in.) − (vorm) De Vries hanteert voor elke 'tekening' dezelfde vierkante / geometrische vorm. (Hij maakt er een zo neutraal mogelijke vorm van.) − (ordening) De ordening / presentatie van de afzonderlijke tekeningen tot een geheel lijkt willekeurig tot stand gekomen. (De Vries heeft geen persoonlijke hiërarchie aangebracht: hij lijkt de tekeningen op haast wetenschappelijke wijze geordend te hebben.) − (materiaal en/of kleur) De Vries brengt de aarde / de aardkleur onbewerkt aan op papier (niet vermengd met andere aarde / een andere kleur aarde). − (titel) De titel van het werk is kort en zakelijk. − (samenwerking / planmatig werken) De Vries laat anderen verzamelen op basis van een plan/idee. per juist voorbeeld (1) (3)

Vraag 31 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De toren van Babel

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 5

De toren van Babel werd volgens een verhaal uit de Bijbel ooit gebouwd door een volk dat wilde laten zien hoe machtig het was. De toren moest daarom tot aan de hemel reiken. God zag dit als een teken van hoogmoed. Hij strafte de bouwers door hen verschillende talen te laten spreken. Daardoor konden zij elkaar niet langer verstaan, wat samenwerken onmogelijk maakte. De toren werd niet voltooid en het volk viel uiteen: de mensen verspreidden zich over de aarde.

Op afbeelding 1 zie je De toren van Babel, geschilderd door Pieter Bruegel in 1568. Afbeelding 2 toont een detail. Volgens het verhaal ging het om een toren die tot aan de hemel reikte. Bruegel wilde in zijn schilderij dit enorme formaat van de toren benadrukken.

Bruegel baseerde zijn toren op het Colosseum in Rome, een stad die hij bezocht tijdens zijn reis door Italië. Veel kunstenaars uit Noord-Europa maakten in die tijd een studiereis naar Italië, zo ook Jan Gossaert. Op figuur 1 zie je een schets die Gossaert maakte van het Colosseum in Rome.

[figuur 1: zie het originele examen]

Bruegel nam het Colosseum als voorbeeld voor zijn toren van Babel.

Bruegel was zeker niet de enige die dit Bijbelverhaal tot onderwerp van zijn werk maakte. Met name in de havenstad Antwerpen, waar Bruegel enige tijd woonde en werkte, bleek dit onderwerp bij schilders uit die tijd behoorlijk populair.

Op afbeelding 3 en 4 zie je Babel, een installatie uit 2001 gemaakt door de Braziliaanse kunstenaar Cildo Meireles. De kunstenaar verzamelde ruim tien jaar lang tweedehands radio's op zijn reizen door diverse landen. Van deze radio's bouwde hij een toren.

Bekijk afbeelding 3 en 4. De installatie doet denken aan een kantoor- of woontoren. De radio's, die hier als bouwelement dienen, versterken die associatie.

De oudste radio's zijn gebruikt voor de basis van de toren en de nieuwere versies voor de top. Meireles maakte de toren zo dat hij hoger lijkt dan hij in werkelijkheid is.

De radio's staan aan en zijn op zenders van over de hele wereld afgestemd. Het volume staat net hard genoeg om te horen dat de radio's aanstaan, maar te zacht om te horen wat er gezegd of gezongen wordt. Het is een kakofonie van geluiden. Meireles omschrijft zijn toren als "the tower of incomprehension" (de toren van onbegrip).

Zijn toren is te zien als een hedendaagse variant op het thema van de toren van Babel.

Op afbeelding 5 zie je de toren van het Louise Weissgebouw uit 1999 in Straatsburg. Het gebouw is ontworpen door Architecture-Studio uit Parijs en is bedoeld voor de vergaderingen van het Europees Parlement. Twaalf keer per jaar komen de vertegenwoordigers van de verschillende lidstaten in dit gebouw bijeen. Op figuur 2 zie je een bovenaanzicht van de toren en het aangrenzende gebouw.

[figuur 2: zie het originele examen]

De Europese Unie is nog steeds in ontwikkeling. De architecten wilden in hun gebouw het 'proces van eenwording' tot uitdrukking brengen, waarbij de cirkel eenheid symboliseert. Bekijk afbeelding 5 en figuur 2.

De architecten verwijzen in hun ontwerp van het Louise Weissgebouw onder meer naar het thema van de toren van Babel zoals verbeeld door Pieter Bruegel.

Vraag 2 3 punten

Geef drie redenen waarom kunstenaars een dergelijke studiereis naar Italië maakten.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende redenen: − om de kunst/architectuur uit de klassieke oudheid (Grieken en Romeinen) te bestuderen − om collega-kunstenaars / grote meesters uit Italië te ontmoeten − om nieuwe technieken te leren (perspectief, frescotechnieken, kleurgebruik) − om met eigen ogen de nieuwste (renaissance)kunst van Italië te zien (ter inspiratie voor hun eigen werk, want de kunst van de zuidelijke renaissance was beroemd) − om het (mediterrane) landschap en het zuidelijke licht te ervaren (ter inspiratie voor hun eigen werk) − om nieuwe opdrachtgevers te vinden − om (bij terugkeer) een hogere status te verkrijgen per juiste reden (1) (3)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Leg uit

  • waarom het Colosseum zich goed leende als voorbeeld voor Bruegels toren, en
  • dat deze zichtbare verwijzing de morele boodschap nog eens benadrukt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het Colosseum was een enorm groot gebouw waarvan de bovenste verdiepingen in de tijd van de renaissance 'open lagen' (verval, dat ook te zien is als onvoltooid, zoals bij de toren van Bruegel) en/of het Colosseum was een voorbeeld van een enorm groot en rond gebouw met veel lagen/verdiepingen (zoals de toren van Bruegel) (1)
  • Het Colosseum is een overblijfsel van het (machtige) Romeinse rijk dat ten val is gekomen en dat benadrukt de betekenis van hoogmoed / trots die bestraft wordt (net zoals in het verhaal van de toren van Babel) (1)

Vraag 3 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Reizen met Dürer

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 6 tot en met 10

De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer (1471

  • 1528) woonde en werkte zijn hele leven in Neurenberg, maar was tegelijk een ondernemend en reislustig kunstenaar. Zo gaf hij leiding aan een drukkerij, trok hij twee keer over de Alpen naar Italië en bezocht hij de Nederlanden. Vanuit Venetië schreef Dürer aan een vriend over de waardering die hij in Italië als kunstenaar kreeg: "Hier ben ik een man van aanzien, thuis slechts een parasiet."

Bekijk afbeelding 6. Op afbeelding 6 zie je een vroeg zelfportret van Dürer (1498). Hij beeldt zichzelf af als man van aanzien.

Kunstenaars maakten in de renaissance

  • anders dan in de middeleeuwen
  • vaker zelfportretten.

Bekijk afbeelding 6. In dit zelfportret wordt de blik van de beschouwer nadrukkelijk naar het open raam met uitzicht op een berglandschap gestuurd. Dürer wil met dit doorkijkje iets vertellen over zichzelf.

Dürer maakte tijdens zijn reizen regelmatig aquarellen. Op afbeelding 7 zie je zo'n aquarel, Gezicht op Arco, dat hij maakte op zijn reis door Italië in 1495.

In 1521 reisde Dürer door de Nederlanden. In Antwerpen maakte hij kennis met de schilder Joachim Patinir (1480

  • 1524). Dürer beschrijft deze kunstenaar in een van zijn dagboeken als "gut Landschaftmahler" (goede landschapsschilder). Patinir reisde zelf niet buiten de Nederlanden.

Op afbeelding 8 zie je een landschap van Patinir: Landschap met de heilige Hieronymus uit 1517. Op de voorgrond zie je de heilige die een doorn uit de poot van een leeuw haalt.

Het landschap op afbeelding 7 heeft Dürer zeer waarschijnlijk buiten, naar de waarneming geschilderd. Uit het schilderij op afbeelding 8 is af te leiden dat Patinir, anders dan Dürer, meer naar de fantasie heeft gewerkt.

Bekijk afbeelding 8. Dürer omschrijft Patinir in zijn dagboek als een "goede landschapsschilder" en daarmee als een kunstenaar die voor zijn tijd vernieuwend werk maakte.

Op afbeelding 9 zie je Het grote stuk gras, een aquarel geschilderd door Dürer. Op afbeelding 10 zie je een tekening in inkt en krijt van de renaissancekunstenaar Leonardo da Vinci: Ster van Bethlehem (deze titel verwijst naar een plant met die naam).

De werken zijn ongeveer rond dezelfde tijd gemaakt. Uit de werken is echter af te leiden dat Dürers benadering van de natuur verschilt van die van Da Vinci. Dürer wil vooral de schoonheid van Gods schepping weergeven. Da Vinci heeft met zijn tekening een wetenschappelijk doel.

Dürer leidde in Neurenberg een drukkerij waar hij ook zijn eigen prenten produceerde. Daarnaast reisde Dürer veel. Op die manier leverde hij met zijn werk een grote bijdrage aan de verspreiding van kennis over kunst en natuur door heel Europa. Toch werd hij, anders dan in Italië, in zijn eigen land veel minder gewaardeerd.

Vraag 15 2 punten

Geef twee redenen waarom dit werk van Patinir in zijn tijd werd gezien als vernieuwend.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende redenen: − Het werk van Patinir is vernieuwend omdat de meeste aandacht uitgaat naar de weergave van het landschap in plaats van naar het religieuze onderwerp (anders dan in de middeleeuwen, toen het landschap nog volledig in dienst stond van het religieuze verhaal). − Het werk van Patinir is vernieuwend vanwege de virtuoze manier waarop hij een indruk van enorme diepte weet te scheppen (bijvoorbeeld door atmosferisch perspectief). − Het werk van Patinir is vernieuwend omdat het landschap met hele (fris)groene velden en/of schilderachtige plaatsjes en/of fraaie vergezichten geïdealiseerd wordt. per juiste reden (1) (2)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Geef een reden waarom Dürer

  • in Italië wel werd gewaardeerd, en
  • in Duitsland veel minder.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • In Italië kwam de renaissance (mede door de opkomst van het humanisme) eerder en sterker op gang dan in het noorden van Europa, en daarmee ook de waardering voor kunstenaars (zoals Dürer) (1)
  • Reizende kunstenaars zoals Dürer brachten de (Italiaanse) renaissance naar het noorden. Daar domineerde de (strenge) kerk de samenleving, en die stond nog niet open voor Dürers moderne ideeën, zoals het humanisme (die Dürer via zijn prenten makkelijk kon verspreiden) (1)

Vraag 17 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Mysterieuze materie

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17

De Franse kunstenaar Paul Gauguin werd aangetrokken door het pure leven zoals hij dat hoopte aan te treffen op eilanden in de Stille Oceaan. Hij vond deze 'primitieve' samenlevingen oorspronkelijker en eerlijker dan zijn eigen westerse cultuur. In 1891 verhuisde hij zelfs naar Tahiti. De bouwwerken en voorwerpen uit deze verre gebieden werden een inspiratiebron voor zijn werk.

Op afbeelding 11 zie je een beschilderd houtsnijwerk dat Gauguin in 1890 maakte. De titel, Soyez mystérieuses (Wees mysterieus), is linksboven in het hout gegraveerd. Bekijk afbeelding 11. Het werk heeft een geheimzinnige sfeer, die onder andere tot uiting komt in de manier waarop de natuur wordt voorgesteld. Zo is de maan, rechtsboven, deels voorgesteld als een vrouwenfiguur.

[figuur 3: zie het originele examen]

Gauguin werd geïnspireerd door niet-westerse kunst zoals wandreliëfs van boeddhistische tempels, waarvan je er een ziet op figuur 3. Dergelijke kunst vormde een belangrijke inspiratiebron voor Soyez mystérieuses.

Bekijk afbeelding 11.

Gauguin schreef veel brieven aan zijn collega-kunstenaars. Hij raadde hun aan om in hun werk niet alleen oog te hebben voor het oppervlakkige en zeker niet te vervallen in de "gruwelijke gekunsteldheid van de Academie voor Schone Kunsten".

Op afbeelding 12 zie je een voorbeeld van een dergelijk academisch werk: De geboorte van Venus (1879) geschilderd door Bouguereau. Bekijk afbeelding 12 en lees nog eens de woorden van Gauguin.

De kunstenaar Constantin Brancusi reisde in 1904 vanuit Roemenië naar Parijs. Hij werd aangetrokken door het levendige kunstklimaat aldaar en nam les aan de Academie. In 1908 werkte hij kort voor de beroemde beeldhouwer Rodin.

Op figuur 4 zie je een vroeg werk van Brancusi: Slaap (1908). Zowel uit de voorstelling als uit de bewerking van de steen is de invloed van Rodin af te leiden.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk figuur 4. De figuur in steen lijkt te slapen: de ogen zijn gesloten. Brancusi versterkt deze indruk van 'slapen' door een contrast aan te brengen in het marmer.

Tussen 1908 en 1909 maakte het werk van Brancusi een grote ontwikkeling door. Hij wilde zich onderscheiden van zijn beroemde leermeester Rodin. Op afbeelding 13 zie je Slapende muze uit 1910. Bekijk figuur 4 en afbeelding 13. Vergeleken met het hoofd op figuur 4 is het hoofd op afbeelding 13 sterk vereenvoudigd.

Afrikaanse maskers en andere etnografische voorwerpen waren belangrijke inspiratiebronnen voor kunstenaars zoals Brancusi. Ze werden verzameld en waren te zien bij de kunstenaars thuis, in het volkenkundig museum of in galeries in Parijs.

[figuur 5: zie het originele examen] Maskers, zoals het masker hiernaast, werden gewaardeerd om hun expressieve kwaliteit en veronderstelde magische kracht. Na de Eerste Wereldoorlog (1914

  • 1918) raakte een veel breder publiek geïnteresseerd in 'primitieve kunst': Afrika kwam in de mode.

Op afbeelding 14 zie je Noir et blanche (Zwart en wit). De Amerikaanse fotograaf Man Ray maakte deze foto in 1926 voor het modetijdschrift Vogue. Man Ray was bevriend met Brancusi en ging om met dadaïsten en surrealisten.

Bekijk afbeelding 13 en afbeelding 14. Man Ray liet zich voor deze foto inspireren door Slapende muze van Brancusi. Maar uit de manier waarop het hoofd en het masker zijn gecombineerd blijkt vooral de invloed van het surrealisme, zoals het thema van de droom en het (onder)bewustzijn.

De foto werd in Vogue gepubliceerd met het onderschrift: "Gezicht van parelmoer en masker van ebbenhout".

Op afbeeldingen 15, 16 en 17 zie je This second Dreamer (Deze tweede dromer) uit 2017. Het is een bronzen beeld van de Afro-Amerikaanse kunstenaar Wangechi Mutu. Mutu groeide op in Kenia en volgde haar kunstopleiding in Amerika. In haar werk combineert zij invloeden van haar Afrikaanse achtergrond met invloeden uit de westerse kunst. This second Dreamer is een zelfportret.

Bekijk afbeelding 13, 15, 16 en 17. Mutu baseerde dit werk op Slapende muze van Brancusi (afbeelding 13). Het werk is echter een (zelf)portret.

Stelling: de titel This second Dreamer verwijst naar Mutu's persoonlijke geschiedenis.

Vraag 19 3 punten

Beschrijf drie aspecten van de vormgeving van Soyez mystérieuses waaruit de invloed van niet-westerse kunst blijkt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − (vorm) De figuren zijn sterk vereenvoudigd. − (ruimteweergave) Alle figuren/vormen bevinden zich op hetzelfde plan. / De ruimte is ondiep. − (plasticiteit) De vormen zijn vrij plat / vertonen weinig plasticiteit. − (techniek) De manier waarop de vormen zijn gegutst in hout is vrij grof (niet verfijnd). − (kleur) grote egale kleurvlakken (blauw en bruin) per juist antwoord (1) (3)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Leg uit

  • waarop Gauguins afkeer van de Academie zich precies richtte, en
  • wat de reden was voor deze sterke afkeer.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (afkeer) Gauguins afkeer richtte zich op de academische regels die gebaseerd waren op klassieke idealen / idealisering van de natuur (volmaakte harmonie, verheven onderwerpen, geïdealiseerd naakt), waardoor de werkelijkheid op een geforceerde / gekunstelde manier werd verbeeld (1)
  • (reden) Gauguin associeerde die gekunsteldheid met een (decadente) cultuur van uiterlijk vertoon / een oppervlakkige (bedorven) wereld in plaats van een innerlijke / spirituele / zuivere wereld waartoe hij zichzelf aangetrokken voelde (1)

Vraag 20 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tropisch modernisme

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 18 tot en met 22

Op afbeelding 18 en 19 zie je het museum voor moderne kunst in een voorstad van Rio de Janeiro (Brazilië). Het is ontworpen door de Braziliaanse architect Oscar Niemeyer (1907

  • 2012). Het museum, dat werd geopend in 1996, is gebouwd op een rotspunt met uitzicht over een grote baai.

Niemeyer wilde dat het zou lijken alsof zijn gebouw "als een bloem uit de rots kwam". Bekijk afbeelding 18, 19 en 22.

Op figuur 6 zie je een doorsnede van het gebouw.

[figuur 6: zie het originele examen]

Het dak heeft een diameter van 50 meter en wordt op meerdere plekken ondersteund. Toch kan een dergelijke grote overspanning alleen gerealiseerd worden door het dak van een bepaald (samengesteld) materiaal te maken.

Oscar Niemeyer was tijdens het ontwerpen van dit gebouw sterk beïnvloed door de moderne architectuur van Le Corbusier. Op afbeelding 20 zie je Villa Savoye van Le Corbusier. De villa wordt beschouwd als een voorbeeld van modernistische architectuur.

Bekijk afbeelding 18, 19 en 20. Kenmerken van deze modernistische stijl zijn te herkennen in het gebouw van Niemeyer, zoals de sobere, strak uitgevoerde witte gevels.

Niemeyers architectuur werd door collega-architecten wel omschreven als "een tropische variant op het modernistische ideaal". Volgens de Engelse architect Norman Foster ontwierp Niemeyer vanuit de idee dat een schitterende vorm (schoonheid) vanzelf functioneel wordt. Daarmee draaide Niemeyer in de visie van Foster een belangrijk uitgangspunt van de modernistische ontwerppraktijk om.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Brazilië diende in 2016 als inspiratiebron voor de zogenaamde 'Cruise Collection 2017' van modehuis Louis Vuitton. Een cruisecollectie, ook wel vakantie- of reiscollectie genoemd, wordt in het voorseizoen uitgebracht en liefst op een bijzondere locatie gepresenteerd.

Op afbeelding 21a en 21b zie je twee ontwerpen uit deze collectie. Nicolas Ghesquière, die de collectie voor Vuitton ontwierp, was vol lof over de tropische uitstraling van Brazilië, over de "explosieve energie" en "dynamiek". Bekijk afbeelding 21a en 21b.

Vuitton koos Niemeyers museum uit als locatie om de cruisecollectie te presenteren. Op afbeelding 22 zie je de modellen op het toegangspad van het museum. Je ziet op afbeelding 19 het vervolg van hun looproute langs een slingerende baan van plastic kratten.

Niemeyers gebouw en de ligging ervan moeten voor Vuitton erg aantrekkelijk zijn geweest voor de presentatie van de cruisecollectie.

Vraag 29 3 punten

Noem nog drie kenmerken van modernistische architectuur die je terugvindt in het gebouw van Niemeyer.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende: − de geometrische basisvorm (de cirkelvorm) − een (vrijwel) plat dak − een lange, doorlopende raampartij (veel glas, soort vliesgevel) − de nadruk op horizontaliteit − Het gebouw lijkt te zweven (door de relatief smalle basis). − een grote overstek (het 'dak' dat ver uitsteekt over de basiskolom) − de toepassing van beton en staal (anders kan een dergelijk grote overspanning niet gemaakt worden) per juist antwoord (1) (3)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Geef

  • dit belangrijke uitgangspunt van de modernistische ontwerppraktijk, en
  • leg het verschil uit met Niemeyers schoonheidsopvatting, zoals omschreven door Foster.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • Form follows function: de vorm vloeit voort uit de functie / bij het vormen van nieuwe (ruimte)structuren is de toepassing van moderne materialen (zoals staal en beton) leidend (schoonheid vloeit hieruit voort) (1) • Niemeyer begint met het creëren van een mooie vorm (schoonheid) en probeert deze vervolgens met moderne materialen te realiseren of Voor Niemeyer is esthetiek de belangrijkste functie van architectuur (om daarmee het publiek te verleiden) (1) (2)

Vraag 30 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Forum

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

[figuur 1: zie het originele examen]

In 2006 werd door de gemeente Groningen een prijsvraag uitgeschreven voor het ontwerp van het Groninger Forum, een centrum voor informatie, cultuur en geschiedenis. Het Forum, dat onder meer een bibliotheek, expositieruimtes en een bioscoop zou moeten huisvesten, moest een opvallend gebouw worden, dat de aantrekkingskracht van de stad zou vergroten.

De gemeente nodigde zeven beroemde architecten uit om een ontwerp te maken. Hun ontwerpen werden gedurende enkele weken tentoongesteld.

Op afbeelding 1 en 2 zie je de inzending van het Londense architectenbureau Foreign Office. Afbeelding 1 is een computerontwerp, afbeelding 2 een maquette.

Het gebouw kreeg al snel de bijnaam 'moskee', omdat het doet denken aan oosterse architectuur.

De gevel heeft een patroon dat systematisch is geordend, maar die regelmaat wordt speels doorbroken.

Op afbeelding 3 en 4 zie je de inzending van het Amsterdamse bureau NL Architects. Figuur 1 op de pagina hiernaast toont verschillende aanzichten van de gevels. Op figuur 2 hieronder zie je enkele etages.

[figuur 2: zie het originele examen]

Midden in het gebouw bevindt zich een open ruimte, het atrium. Je kunt van daaruit op alle etages komen en ook op het dak, waar je uitzicht hebt over de hele stad.

Dit atrium versterkt het openbare karakter van het gebouw.

Bekijk afbeelding 3 en 4, figuur 1 en figuur 3. Op figuur 1 op pagina 2 zie je hoe de contour van het gebouw verandert als je eromheen loopt. Dat was precies wat de ontwerpers wilden. Vanuit elk standpunt krijgt het een andere vorm. Het aanzicht op afbeelding 3 zie je bijvoorbeeld als je op de pijl staat in figuur 3 hieronder.

[figuur 3: zie het originele examen]

Op afbeelding 5 en 6 zie je het voorstel van het Amsterdamse architectenbureau UN Studio. Afbeelding 7 toont een detail van de voorgevel.

Bekijk afbeelding 5, 6 en 7. Ook dit ontwerp is spectaculair. Dat geldt vooral voor het prominente deel aan het plein. De traditionele manier waarop gevels worden vormgegeven is hier helemaal losgelaten.

Het ontwerp op afbeelding 6 is typerend voor een stroming in de architectuur.

Op afbeelding 8 en 9 zie je het ontwerp van de Irakese architecte Zaha Hadid. Hadid tilt het gebouw boven de stad uit. Het staat op kolommen die hoger zijn dan de daken. Het zou op die manier deel uitmaken van de skyline van Groningen: een baken dat iedereen herkent.

Bekijk afbeelding 8 en 9. Het ontwerp kreeg een bijnaam: het werd 'ruimteschip' genoemd.

Via internet mochten de bewoners van Groningen een top 3 insturen met hun favoriete ontwerpen. Het ontwerp op afbeelding 3 en 4 van NL Architects werd zowel door het publiek als door een vakjury tot winnaar uitgeroepen. Ook de gemeenteraad koos unaniem dit ontwerp.

Een journalist van Het Dagblad van het Noorden schreef dat het 'meest behoudende ontwerp' had gewonnen.

Vraag 6 1 punt

Geef aan tot welke stroming het ontwerp op afbeelding 6 gerekend moet worden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • deconstructivisme / postmodernisme (1)

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Dubbelportretten

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 10 en 11

Op afbeelding 10 zie je twee portretten, die omstreeks 1482 zijn geschilderd door de Italiaanse kunstenaar Piero di Cosimo.

Vasari, een tijdgenoot van Piero die de levens van kunstenaars in de renaissance beschreef, noemde Piero "een zeer voortreffelijk schilder naar het leven" en merkte op dat bovengenoemde portretten "van een sprekende gelijkenis" zijn.

Bekijk afbeelding 10. De beide mannen zijn heel natuurgetrouw weergegeven, met duidelijke individuele kenmerken. Zo heeft bijvoorbeeld de man rechts zeer specifieke gelaatstrekken: een kromme neus en een vooruitstekende kin.

De schilder wil de indruk wekken dat beide mannen gelijktijdig en samen in een en dezelfde ruimte geschilderd zijn. Toch is dat niet zo. Eerst werd de man op het linker schilderij geportretteerd. Zijn vader, die je op het rechter schilderij ziet, is pas enkele maanden later geschilderd, nadat hij al gestorven was, waarschijnlijk naar een eerder gemaakte tekening.

Hoewel Piero moeite deed om van beide portretten één geheel te maken, kun je toch zien dat het hier om twee afzonderlijke schilderijen gaat. Beide hebben bijvoorbeeld een eigen kader.

Vader en zoon waren bekende architecten. De zoon was daarnaast ook beeldhouwer en militair ingenieur. De vader was tevens musicus. Deze veelzijdigheid beantwoordt aan een bepaald renaissance-ideaal.

De voorwerpen op de voorgrond, zoals de passer en de bladmuziek, verwijzen niet alleen naar een specifiek beroep of een specifieke vaardigheid. Kunsthistorici zien hierin ook een verwijzing naar het streven naar harmonie in de renaissance.

In de renaissance verandert de status van de kunstenaar ten opzichte van de periode daarvoor. De portretten op afbeelding 10 bewijzen dit.

Op afbeelding 11 zie je twee samengevoegde portretten die de Oostenrijkse kunstenaar Oskar Kokoschka schilderde in 1919. Links zie je de typograaf Hans Mardersteig en rechts zijn vriend de kunsthistoricus Carl Georg Heise.

Bekijk afbeelding 11. Hoewel Kokoschka de twee mannen in afzonderlijke kaders weergeeft, laat hij toch zien dat de mannen gerelateerd zijn aan elkaar.

Kokoschka probeert in een portret "het innerlijk te vinden".

Kokoschka benadrukt in het portret van Mardersteig (links) diens introverte, verlegen karakter en in het portret van Heise diens extraverte karakter.

De portretten op afbeelding 10 en 11 zijn beide in olieverf geschilderd. Di Cosimo en Kokoschka benutten elk een andere eigenschap van olieverf.

Kokoschka schilderde veel portretten. In kunstenaarskringen oogstte hij veel bewondering, maar bij het grote publiek was hij niet populair.

Vraag 9 4 punten

Geef van elk portret nog twee van zulke voorbeelden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • de man links (twee van de volgende): (2p)
    • rimpeltjes, vouwen, kraaienpootjes bij de ogen
    • lang (grijs) haar met slagen en/of grijze plukjes in het haar
    • vrij smal gezicht / gezicht met ingevallen wangen
    • neus met een lichte welving
    • kleine ogen met rustige blik
  • de man rechts (twee van de volgende): (2p)
    • opgezwollen aderen bij de slaap
    • ingevallen mond
    • geplooide / gerimpelde huid (kenmerkend voor een oude man)
    • het grote / dubbelgevouwen oor
    • diepliggende / grote ogen met alerte blik

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Leg uit bij welk renaissance-ideaal deze veelzijdigheid past.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Deze veelzijdigheid past bij het ideaal van de universele mens (ontstaan door een groeiend zelfbewustzijn van de mens) / de homo universalis, waarbij een mens zich ontwikkelt (vooral) op het gebied van kunst en wetenschap (zoals deze architecten zich dus ook ontwikkelden op het gebied van beeldhouwkunst en muziek). (1)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Geef met twee voorbeelden aan waaruit je die veranderde status van de kunstenaar kunt afleiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (het onderwerp) Er worden twee kunstenaars geportretteerd, terwijl dat in de periode voor de renaissance vrijwel nooit gebeurde. Dit laat zien dat burgers, met name kunstenaars, in de renaissance meer aanzien hebben gekregen (1)
  • (de manier waarop) De kunstenaar wordt afgebeeld als een geleerd man / als wetenschapper / als een voornaam persoon, terwijl de kunstenaar in de periode daarvoor vooral werd afgebeeld als (werkend) ambachtsman (1)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Tot welke kunststroming wordt het schilderij op afbeelding 11 gerekend?

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • expressionisme (1)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Verklaar dit verschil in waardering.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Kunstenaars die op zoek waren naar vernieuwing / naar een manier van schilderen die uitdrukking gaf aan een innerlijke wereld / die een andere opvatting hadden over schoonheid (dan de meer traditionele, natuurgetrouwe portretschilders), zullen het werk van Kokoschka gewaardeerd hebben (1)
  • Voor het grote publiek was het werk van traditionele/natuurgetrouwe portretschilders de norm. Met zijn persoonlijke, 'grove' werkwijze voldeed Kokoschka niet aan het beeld dat men van een goede portretschilder had (1)

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Design en leven

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22

In 1919 werd het Bauhaus opgericht door Walter Gropius. Het was een nieuwe opleiding voor kunstenaars, vormgevers en architecten. In een manifest riep Gropius kunstenaars op om niet langer "kunst te maken", maar zich te wijden aan "het samen bouwen en ontwerpen van het dagelijks leven". Om aan een breed publiek duidelijk te maken waar de opleiding voor stond, werd in 1923 een grote tentoonstelling georganiseerd met Bauhausontwerpen.

Er werd ook architectuur tentoongesteld. De schilder Georg Muche, zelf docent aan het Bauhaus, ontwierp de eengezinswoning Haus am Horn. Je ziet het huis op afbeelding 17. Op afbeelding 18 zie je een deel van de kinderkamer.

Bekijk afbeelding 17 en 18. Het huis, waarvan de kamers waren ingericht met Bauhausontwerpen, werd gepresenteerd als een 'modelwoning'.

Bekijk afbeelding 19. Op afbeelding 19 zie je de wieg die Peter Keler ontwierp voor de kinderkamer van Haus am Horn. De wieg is gemaakt van hout, ijzer en vlechtwerk, en is een voorbeeld van modernistische vormgeving.

Gropius zag het als een uitdaging om goed vormgegeven producten uiteindelijk industrieel te kunnen vervaardigen. Zijn doel was om meubelen zo te ontwerpen dat ze vrij eenvoudig in grote oplagen konden worden geproduceerd.

De wieg op afbeelding 19 is gemaakt in de houtwerkplaats van Bauhaus. Toch lijkt Keler in zijn ontwerp al rekening te hebben gehouden met de mogelijkheid om het ontwerp machinaal te kunnen produceren.

[figuur 6: zie het originele examen]

Op figuur 6 zie je een foto van een werkbespreking met studenten van de vooropleiding (Vorkurs) van het Bauhaus. In deze lessen stond het ontwikkelen van materiaal-, kleur- en vormgevoel centraal.

Bauhaus-student Alma Buscher ontwierp voor de kinderkamer van Haus am Horn een 'bouwspel'. Je ziet dit spel op afbeelding 20. Zij wilde met dit spel vormonderzoek en creativiteit bij kinderen bevorderen.

Afbeelding 20 en bekijk figuur 6. Je kunt stellen dat Buscher met haar 'bouwspel' kinderen uitdaagt om vorm- en kleuronderzoek te doen op een manier waarop de Bauhaus- studenten dit zelf ook deden.

Ook vormgevers van nu zijn voortdurend op zoek naar nieuwe vormen en materialen. Ze houden zich vaak bezig met vraagstukken als: hoe kun je duurzame producten maken? Vormgever Eric Klarenbeek heeft onderzoek gedaan naar een schimmel: mycelium. Mycelium is het netwerk van draden dat zorgt voor de groei van paddenstoelen. De schimmel fungeert als een natuurlijke lijm die vezels groenafval (biomassa) met elkaar verbindt.

Op afbeelding 21 zie je hoe je met behulp van een schimmel een lampenkap kunt maken. De biomassa wordt eerst 'geactiveerd' door hem nat te maken en te vermengen met het mycelium. Daarna wordt dit mengsel aangebracht in een mal. De schimmelgroei die zo ontstaat, wordt tot stilstand gebracht door het product te laten drogen. De vorm wordt dan hard.

Bekijk afbeelding 21. Schimmels associeer je niet direct met een designproduct.

Klarenbeeks onderzoek leidde tot de oprichting van het label Krown-design, dat producten op basis van schimmels op de markt brengt, zoals geluidspanelen en verpakkingsmaterialen. Daarnaast biedt het label onder de noemer Grow-It-Yourself (GIY) online enkele 'groei-het-zelf- pakketten' aan. Zo ook voor de bureaulamp die je ziet op afbeelding 22.

Elk GIY-pakket bevat alle benodigde schimmels, materialen en een handleiding om bijvoorbeeld een bureaulamp, een bloempot of verpakkingsmateriaal te maken.

Werk van Eric Klarenbeek was in 2017 te zien op de tentoonstelling Change the system (Verander het systeem) in museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Hier waren werken of liever ideeën van de nieuwste generatie Nederlandse ontwerpers te zien. Samensteller van de tentoonstelling, Annemartine van Kesteren, stelt dat "het design [van deze nieuwe generatie ontwerpers] inspireert, de verbeelding in gang zet en met nieuwe oplossingen kan komen".

Ditzelfde gold in feite ook voor de Bauhaus-tentoonstelling in 1923. Toch verschilt de huidige visie op 'het leven vormgeven', zoals getoond in Rotterdam, op een bepaald punt sterk van die van de Bauhaus- ontwerpers ten tijde van de tentoonstelling in 1923.

Vraag 27 1 punt

Leg uit waarom het ontwerpen van een volledig ingerichte eengezinswoning past bij de visie van Gropius.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het ontwerpen van zowel het huis / gebouw als de totale inrichting ervan (het interieur) is een (ideaal) voorbeeld van het samengaan van architectuur en vormgeving (totaalconcept) en/of van architecten, kunstenaars en vormgevers die samenwerken aan één project. of Het ontwerpen van een eengezinswoning (zowel het gebouw als het interieur) past bij het ideaal om het alledaagse leven goed vorm te willen geven ter verheffing van de (gewone) mens / ter verbetering van de wereld (om in de toekomst efficiënter te bouwen en ontwerpen machinaal te produceren). (1)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Noem twee kenmerken van het modernisme die je herkent in de wieg.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende kenmerken: − de abstracte / geometrische vormen (driehoek, rechthoek, cirkel) − het ontbreken van decoratie/versiering − het gebruik van primaire kleuren (geel, rood en blauw) en zwart en wit − het zichtbaar laten van de constructie per juist kenmerk (1) (2)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 33 2 punten

Beschrijf dit belangrijke verschil in visie tussen de Bauhaus-ontwerpers en de jongste generatie ontwerpers als het gaat om 'het leven vormgeven'.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • De antwoorden dienen de volgende strekking te hebben: • Bauhaus-ontwerpers ontwierpen in een bepaalde stijl / een abstracte moderne vormgeving die gold als universeel / voorbeeldig (omgeven door deze producten zou de wereld vanzelf mooier, beter worden) (1) of • Bauhaus-ontwerpers hielden zich niet bezig met vraagstukken rondom duurzaamheid en/of klimaat, maar meer met het bedenken van nieuwe vormen / een ideale nieuwe esthetiek (voor de mens) (1) • De huidige generatie ontwerpers bedenkt oplossingen voor verschillende problemen (van mens en milieu) zoals duurzaam en/of milieuvriendelijk produceren en het reduceren van de afvalstoffen (footprint), en is minder bezig met universele vorm / stijl en/of vernieuwing in esthetiek (1) (2)

Vraag 33 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Onder water

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 13

Op afbeelding 1 zie je het baptisterium van Pisa uit 1153. Een baptisterium is een doopkapel. Dopen is een religieus inwijdingsritueel waarbij iemand wordt ondergedompeld in een bad met water of waarbij het hoofd van iemand met een beetje water wordt overgoten.

In 1153 werd begonnen met de bouw van de doopkapel in romaanse stijl. De loggia

  • een ondiepe zuilengalerij
  • en de koepel werden pas later toegevoegd, aan het begin van de veertiende eeuw. Deze zijn in gotische stijl gebouwd.

Bekijk afbeelding 1. Het onderste deel van de doopkapel is gebouwd in romaanse stijl.

Vergeleken met het onderste deel lijkt het bovenste, gotische deel van het exterieur luchtiger.

Op afbeelding 2 zie je het interieur van het baptisterium met onder in de foto het marmeren doopvont. Bij de doop wordt het doopvont gevuld met water. Dit doopvont is groot genoeg om iemand helemaal in onder te dompelen. Op afbeelding 3 zie je het doopvont van dichtbij.

Bekijk afbeelding 2 en 3. Het doopvont neemt binnen dit baptisterium een belangrijke plek in. Dit blijkt onder andere uit de vormgeving van het interieur.

Het doopvont heeft een achthoekige vorm. De achthoek verwijst naar de wederopstanding van Christus na zijn dood. Vanwege die symboliek wordt de achthoek vaak gebruikt als grondplan voor een baptisterium of doopvont.

Op afbeelding 4 en 5 zie je het Zuiderbad, een overdekt zwembad in Amsterdam. Het gebouw dateert van 1897. In die tijd was het een rijwielschool, een hal waar je kon leren fietsen. In 1908 sloot de school en stond het gebouw enkele jaren leeg. De arts Otto Lanz kwam op het idee om in dit gebouw een zwembad te maken. In die tijd droeg een zwembad bij aan een betere hygiëne en gezondheid van de bevolking.

[figuur 1: zie het originele examen]

Op figuur 1 zie je het interieur met de oorspronkelijke ijzeren dakconstructie van het gebouw. Die constructie biedt praktische voordelen voor (de aanleg van) een zwembad.

In de negentiende eeuw grepen veel architecten terug op stijlen uit het verleden. Elk gebouwtype kreeg bij voorkeur een neostijl die paste bij de functie van het gebouw. Zo werden kerken uitgevoerd in een neogotische stijl en bestuursgebouwen in een neoclassicistische stijl.

Bekijk afbeelding 4 en 5. Het exterieur van dit gebouwtype, een fietshal of later dus overdekt zwembad, laat juist een mengelmoes van stijlen zien met kenmerken van bijvoorbeeld de gotiek en de renaissance.

Zwemmen in dit Zuiderbad was in eerste instantie bedoeld voor de gegoede burgerij. Aan het interieur werd dan ook extra aandacht besteed, zoals aan de fontein die je ziet op afbeelding 6 en 7.

Bekijk afbeelding 6 en 7. De fontein van het Zuiderbad straalt luxe uit.

Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je het Noorderparkbad te Amsterdam. Het zwembad, ontworpen door de Architekten Cie., opende in 2016. Een verslaggever van Het Parool was erg onder de indruk van het nieuwe bad en schreef: "Het Noorderparkbad is het mooiste van de wereld. Het is een ode aan de waterdruppel."

Het meest opvallende element van dit gebouw zijn de gordijnen van geweven staal. Je ziet een gordijn meer in detail op figuur 2 en figuur 3.

figuur 2 figuur 3

Via deze stalen gordijnen stroomt overtollig regenwater van het dak naar beneden. Het wordt opgevangen in goten en deels hergebruikt voor het spoelen van toiletten en

  • na zuivering
  • als zwemwater.

Bekijk afbeelding 9 en 10 en figuur 2 en 3. De vormgeving van de stalen gordijnen roept associaties op met water.

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10. De gordijnen maken de overgang tussen het gebouw en de parkachtige omgeving voor het oog minder hard.

Op afbeelding 11 zie je de buitenbaden en ligweides van het Noorderparkbad. Het zwembad wil een ontmoetingsplek zijn.

Het Zuiderbad werd oorspronkelijk opgericht met het doel om bij te dragen aan een gezonde manier van leven van burgers. Dit geldt ook voor het Noorderparkbad, maar de invulling van dit doel

  • gezond leven
  • verschilt. Bekijk afbeelding 4 tot en met 11.

Op figuur 4 zie je Swimming Pool (Zwembad) van de Argentijnse kunstenaar Leandro Erlich. Hij maakte dit werk voor Museum Voorlinden in Wassenaar. Het werk bestaat uit een grote rechthoekige bak afgedekt met een transparante glasplaat. Op deze glasplaat is een laagje water (6 cm diep) aangebracht.

[figuur 4: zie het originele examen]

Op het eerste gezicht ziet dit zwembad in deze museumzaal er heel vanzelfsprekend uit.

Op afbeelding 12 zie je het zwembad van boven en op afbeelding 13 zie je het zwembad van binnenuit. De mensen die in het zwembad staan hebben toegang tot het bad via een ingang die een verdieping lager ligt.

Of de beschouwer nu van buiten af op het zwembad kijkt of onder in het bad staat en naar boven kijkt, op beide plekken ervaart de beschouwer een gevoel van vervreemding.

Vraag 1 2 punten

Noem twee kenmerken van de romaanse stijl die je terugziet in het exterieur.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende kenmerken: − zware muur / gesloten muurvlak (weinig ramen) − ronde boogvormen / rondbogen − sober gedecoreerd / weinig versiering per juist kenmerk (1) (2)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Geef een verklaring voor deze mengelmoes van stijlen bij dit gebouwtype.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Voor dit nieuwe type gebouwen (fietshal, overdekt zwembad) bestonden nog geen voorbeelden in de geschiedenis. Architecten zochten naar een passende stijl (een mengelmoes van stijlen). of Het nieuwe gebouw (fietshal, overdekt zwembad) moest passen bij bestaande gebouwen uit de directe omgeving (zoals het in neogotische en neorenaissancistische stijl opgetrokken Rijksmuseum). (1)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

Beschrijf het verschil in doelstelling tussen het Zuiderbad aan het begin van de twintigste eeuw en het Noorderparkbad nu als het gaat om 'gezond leven'.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het voornaamste doel van het Zuiderbad was oorspronkelijk om de hygiëne van burgers te verbeteren en/of burgers meer te laten bewegen (fysieke gezondheid verbeteren), terwijl het voornaamste doel van het Noorderparkbad is om burgers te laten ontspannen / te laten recreëren en te bewegen (geestelijke gezondheid en fysieke conditie). (1)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Leg uit waarom dit zwembad in deze museumzaal er vanzelfsprekend uitziet.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het is een klein zwembad (met een trapje) dat in een lege / strakke ruimte past (en lijkt daarmee op een particulier / privézwembad bij iemand thuis). of Het zwembad met trapje past goed bij de lege / strakke ruimte met houten vloer en glazen dak, alsof het een ruimte voor sport / ontspanning betreft. (1)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Swimming Pool is een voorbeeld van

  1. A een happening.
  2. B een installatie.
  3. C een readymade.
  4. D land art.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De zondvloed

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19

Op afbeelding 14 zie je een miniatuur uit een dertiende-eeuws manuscript met de voorstelling van de ark van Noach. Het verhaal van de ark van Noach komt uit de Bijbel. Noach krijgt van God de opdracht een ark (een woonschip) te bouwen. De ark moet zo groot zijn dat daarop, naast de familie van Noach, van elke diersoort één mannetje en één vrouwtje past.

Uit onvrede over wat de mens op aarde aanricht, is God van plan om de aarde te laten overstromen. Dit wordt 'de zondvloed' genoemd. Iedereen verdrinkt, behalve Noach en alle andere mensen en dieren die aan boord van de ark zijn.

Afbeelding 14 laat een moment vóór de zondvloed zien: een engel helpt de dieren bij het binnengaan van de ark. Afbeelding 15 verbeeldt een moment tijdens de zondvloed. Vergelijk afbeelding 14 en 15. Aan de verbeelding van het water kun je het verschil zien tussen het moment vóór en tijdens de zondvloed.

Bekijk afbeelding 14. Aan boord van de ark bevindt zich een groot aantal mensen en dieren. De maker van deze miniatuur wilde die enorme hoeveelheid laten zien en tegelijk de voorstelling overzichtelijk houden.

Op afbeelding 16 zie je ook een voorstelling van de ark van Noach. Hier betreft het een miniatuur uit een laatveertiende-eeuws manuscript. De voorstelling op afbeelding 16 is levensechter dan die op afbeelding 14. Dit komt onder andere door de ruimteweergave.

Miniaturen zoals die op afbeelding 14, 15 en 16 werden niet gemaakt met het doel om een levensechte weergave van de werkelijkheid te geven. Ze dienden een ander doel.

Op afbeelding 17 zie je Sneeuwstorm

  • stoomboot bij de monding van een haven (die noodsignalen afgeeft in ondiep water) uit 1842 van de Engelse schilder William Turner. Turner was gefascineerd door storm op zee en ook door technologische uitvindingen, zoals de stoommachine die een nieuw type boot aandreef.

Bekijk afbeelding 17. Turner schildert het meest hevige moment van een storm op zee.

Turner versterkt het stormachtige effect door zijn manier van schilderen.

Bekijk afbeelding 17. Het onderwerp van dit schilderij past bij een visie op de natuur die kenmerkend was voor de romantiek.

Op afbeelding 18 en 19 (detail) zie je een werk uit 2014 van de Chinese kunstenaar Cai Guo-Qiang. Dit werk bestaat uit een oude vissersboot waarop 99 levensgrote replica's van dieren zijn geplaatst. De boot vaart over een rivier die ernstig is vervuild naar een verderop gelegen galerie.

Bekijk afbeelding 18 en 19. Dit werk roept associaties op met het verhaal van de ark van Noach.

Zowel in de miniatuur met de voorstelling van de ark van Noach als in het werk van de Chinese kunstenaar, speelt de dreiging door water een grote rol. In beide gevallen is de mens de oorzaak van het onheil. Er is echter een groot inhoudelijk verschil tussen beide werken.

Guo-Qiang laat de boot met dieren over de vervuilde Huangpu-rivier varen, op weg naar de galerie waar zijn werk tentoongesteld wordt. Bewering: door deze tocht werkt dit kunstwerk effectiever als protestmiddel dan wanneer de kunstenaar de boot rechtstreeks in de galerie geplaatst had.

Vraag 17 1 punt

Leg uit wat het voornaamste doel was van dergelijke miniaturen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het voornaamste doel van deze miniaturen is het vertellen / illustreren (soort stripverhaal) van een religieus verhaal / een religieuze boodschap (in dit geval het verhaal van de ark van Noach). (1)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Geef:

  • de romantische visie op de natuur, en
  • leg uit waarom het onderwerp van dit schilderij hierbij past.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • (romantische visie) De mens is klein / nietig en onmachtig ten aanzien van de overweldigende (goddelijke) kracht / macht van de natuur en/of de mens is overgeleverd aan de kracht / macht van de natuur (1)
  • (onderwerp) De stoomboot, in die tijd een voorbeeld van (menselijke) vooruitgang in techniek, heeft de grootste moeite om stand te houden tegen de overweldigende kracht van de natuur (1)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Leg het inhoudelijke verschil uit tussen de miniatuur met de ark van Noach en het werk van de Chinese kunstenaar.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • In de miniatuur met de ark van Noach gaat het om een religieuze boodschap / een straf van God (met de zondvloed straft hij de mens voor diens fouten / zonden) (1)
  • In het werk van de Chinese kunstenaar gaat het om (een commentaar op) een maatschappelijk probleem / milieuprobleem / klimaatprobleem: de mens bedreigt het voortbestaan van de aarde (bijvoorbeeld door vervuiling van rivieren of door de opwarming van de aarde) (1)

Vraag 22 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Boodschap in een fles

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25

Op afbeelding 20 zie je een kristallen karaf met een stop, ontworpen door de Nederlandse glaskunstenaar A. D. Copier (1901-1991). Het ontwerp dateert van 1963. De karaf is bedoeld om water of wijn uit te schenken.

De vormgeving van de karaf doet denken aan vloeistof, zoals water.

Bekijk afbeelding 20. De karaf is een voorbeeld van modernistische vormgeving.

[figuur 5: zie het originele examen]

Op figuur 5 zie je de stop van de karaf. De stop is zo ontworpen dat de hals van de karaf er goed mee wordt afgesloten.

Op afbeelding 21 zie je een plastic wegwerpflesje met bronwater. Het flesje wordt in grote hoeveelheden geproduceerd en verkocht. Bekijk afbeelding 21. Het ribbelpatroon op de fles is gebaseerd op de beweging van water.

De ribbels in het flesje hebben ook een praktische functie.

figuur 6 figuur 7

Op figuur 6 (links) zie je een reclame-affiche voor mineraalwater van het merk Spa uit 1931 door de Franse ontwerper Jean d'Ylen. Op figuur 7 (rechts) zie je het veel later ontworpen logo voor SPA.

Bekijk figuur 6 en 7. Veel bedrijven kiezen ervoor om het logo van hun merkproduct te vereenvoudigen.

Op afbeelding 22 zie je een drinkfles van de Nederlandse ontwerper Rinke van Remortel. Met dit ontwerp won hij de prijsvraag die het bedrijf Dopper in 2010 had uitgeschreven voor een herbruikbare drinkfles voor kraanwater. Het bedrijf wil met dit soort drinkflessen het wegwerpen van plastic flessen tegengaan.

De fles bestaat uit drie delen: het grote blauwe deel, het witte deel en de blauwe dop. Dit systeem heeft voordelen voor de gebruiksfunctie.

De Dopper is verkrijgbaar in verschillende kleuren en is ook te bestellen met een persoonlijke opdruk op het witte deel (afbeelding 23). Deze variaties in kleur en opdruk bieden de consument voordelen voor het gebruik. Zo kan de consument een kleur kiezen die past bij zijn of haar outfit.

De internationale organisatie Join the Pipe produceert ook herbruikbare waterflessen, zoals het prijswinnende ontwerp van Mark Schulte uit 2009. Je ziet dit ontwerp waterflessen op afbeelding 24.

Afbeelding 25 is afkomstig van de website van Join the Pipe. De organisatie omschrijft haar doelstellingen als volgt: "Het doel is om iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien en het gebruik van milieuvervuilend voorverpakt water (zoals plastic wegwerpflessen) tegen te gaan. Van de opbrengst van de Join the Pipe- producten zoals de duurzame drinkwaterflesjes, Join the Pipe (horeca)- water en kraanwatertappunten, worden water- en sanitaire voorzieningen, zoals drinkwaterputten in ontwikkelingslanden als Afrika en Azië gefinancierd."

Het ontwerp van Schulte is gebaseerd op het idee van een waterleiding. Bekijk afbeelding 24 en 25.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

In het ontwerp van Schulte ligt de nadruk meer op de inhoudelijke betekenis van de waterfles voor de organisatie dan op de gebruiksfunctie van de waterfles.

Op figuur 8 zie je een logo dat Join the Pipe in haar campagne gebruikt om wereldwijd aandacht te vragen voor de problematiek rond schoon drinkwater.

[figuur 8: zie het originele examen]

De organisatie promoot haar project met de woorden: "Dit is het eerste sociale netwerk van kraanwaterdrinkers met als droom het bouwen van de langste waterleiding om zo iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien." Het logo draagt de maatschappelijke doelstelling van de organisatie uit.

Vraag 25 2 punten

Noem twee kenmerken van het modernisme die je herkent in de karaf.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − de (herhaling van de) geometrische vorm / bolvorm − Het ontwerp / de vorm van de karaf vloeit voort uit de functie (form follows function) een bol met een schenktuit (kolf) en/of uit het blazen van glas (bolvorm). − geen versiering / eenvoudige versiering (die voortkomt uit de basisvorm, zoals de stop met drie kleine bollen) en/of strakke vormgeving per juist antwoord (1) (2)

Vraag 25 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Waterlelie, water, waterlicht

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 zie je Impression, soleil levant (Impressie, zonsopgang) van de Franse schilder Claude Monet. Hij schilderde het aan de haven van Le Havre.

Bekijk afbeelding 1. Het schilderij riep bij de presentatie ervan op de eerste tentoonstelling van de impressionisten in Parijs (1874) heftige reacties op. Veel bezoekers en (kunst)critici vonden dat dit werk niet voldeed aan de eisen van de Academie.

In 1883 betrok Monet een huis met een groot atelier in Giverny, op het platteland buiten Parijs. De schilder legde er een grote tuin aan met een vijver waarin hij verschillende soorten waterlelies liet groeien.

De vijver met waterlelies was voor Monet een onuitputtelijke bron van inspiratie. Hij schilderde wel 250 varianten op dit onderwerp.

De vijver in Giverny vormde de belangrijkste inspiratiebron voor Monets monumentale serie: Les Nymphéas (De waterlelies). Op afbeelding 2 en 3 zie je twee schilderijen uit deze serie, die in totaal acht doeken omvat. Monet werkte eraan van 1914 tot aan zijn dood in 1926. Op figuur 1 zie je Monet in zijn atelier in Giverny, met op de achtergrond enkele doeken uit deze serie.

[figuur 1: zie het originele examen]

Van Monet is bekend dat hij bij voorkeur in de open lucht schilderde. Uit bovenstaande foto is echter af te leiden dat Monet deze serie waterlelies in zijn atelier in Giverny maakte.

Bekijk figuur 1. Voor het maken van deze serie schilderijen bood het atelier in Giverny Monet een aantal voordelen ten opzichte van het werken in de open lucht.

Bekijk afbeelding 2, 3 en het detail op afbeelding 4. In elk schilderij wordt een enorme ruimte gesuggereerd.

Aan het eind van zijn leven schonk Monet de acht werken aan de stad Parijs. Hij bedacht zelf hoe de werken tentoongesteld moesten worden, namelijk verdeeld over twee ovale ruimtes.

Op afbeelding 5 zie je een van deze twee ovale ruimtes in het museum in Parijs, waar de werken tentoongesteld zijn precies zoals Monet het heeft gewild.

Bekijk afbeelding 5. Het tentoonstellingsplan van Monet gaat ervan uit dat de beschouwer helemaal kan opgaan in de schilderijen.

Les Nymphéas van Monet is wereldberoemd. In de kunstgeschiedenis wordt deze serie soms genoemd als een voorloper van het abstract expressionisme van na de Tweede Wereldoorlog. Op figuur 2 zie je een voorbeeld van zo'n abstract expressionistisch werk.

[figuur 2: zie het originele examen]

Jackson Pollock, Autumn Rhythm Number 30, 1950, 266 x 525 cm

Bekijk afbeelding 2 en 3.

Op figuur 3 zie je Sticky Water (2015) van de Engelse kunstenaar Claire Harvey. Op afbeelding 6 en 7 zie je enkele details van het werk. Het bestaat uit kleine stukjes plakband waarop met acrylverf in miniatuur mensen getekend zijn. De stukjes plakband worden verspreid op een doek of op een deel van een muur aangebracht.

[figuur 3: zie het originele examen]

Claire Harvey, Sticky Water, 360 x 600 cm

Op enige afstand van het werk doet de voorstelling denken aan een groep badgasten op een strand (zie figuur 3). Meer van dichtbij bekeken lijkt het een voorstelling van een groep mensen in een ondergelopen gebied. Bekijk afbeelding 6 en 7.

Bekijk figuur 3 en afbeelding 6 en 7. Het werk lijkt zowel plat als ruimtelijk.

Sticky Water zou je kunnen interpreteren als een werk over de vergankelijkheid van de mens.

Op afbeelding 8 en 9 zie je de installatie Waterlicht van Studio Roosegaarde. De installatie bestaat uit nevel- en lichteffecten en werd in

2015 tijdelijk gerealiseerd op het Museumplein in Amsterdam. De golvende blauwe lijnen werden een meter boven de mensen geprojecteerd. Doel van de installatie was te laten zien tot waar het water zou komen als de dijken zouden breken.

De installatie werd door sommige aanwezigen ervaren als "droomachtig en beklemmend tegelijk". Bekijk afbeelding 8 en 9.

Daan Roosegaarde van Studio Roosegaarde zegt: "Waterlicht laat je ervaren hoe Nederland eruit zou zien zonder waterwerken, als een virtuele overstroming. Innovatie zit in ons landschap, we zijn het alleen een beetje vergeten."

Stelling: Studio Roosegaarde slaagt erin om met Waterlicht mensen bewust te maken van de noodzaak om Nederland te beschermen tegen overstromingen als gevolg van klimaatverandering.

Vraag 1 2 punten

Geef een reden

  • waarom de voorstelling aanleiding gaf voor kritische reacties.
  • waarom de vormgeving aanleiding gaf voor kritische reacties.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • voorstelling (een van de volgende): (1p)
    • (alledaagse leven) De voorstelling van een haven met (rokende) schoorstenen en kranen / een industriegebied en/of een zonsopgang in een verder weinig aantrekkelijke omgeving is een te onbelangrijk / alledaags / weinig verheven onderwerp (in tegen- stelling tot een bijbels, mythologisch, historisch onderwerp).
    • (onderwerp nauwelijks te zien) De voorstelling wijkt af van academische (klassieke) stadsgezichten / landschappen, omdat het onderwerp (de haven) nauwelijks te zien is.
    • (aandacht gericht op het onbelangrijke) De voorstelling wijkt af van academische (klassieke) stadsgezichten / landschappen omdat de aandacht uitgaat naar onbelangrijke zaken zoals een bootje op het water en de zonsopgang.
  • vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • (penseelstreek) Door het geheel van grove (losse) penseelstreken lijkt het schilderij een impressie / (voor)studie / niet af (en daarmee is het voor de Academie geen volwaardig schilderij).
    • (kleurgebruik) De verschillende tinten grijs, blauw, oranje geven een indruk / impressie weer van een moment / van wat de schilder op een bepaald moment ziet / ervaart en niet wat hij weet/kent (en zijn volgens de Academie niet klassiek of realistisch genoeg).

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 3 punten

Leg uit dat een vijver met waterlelies een bron van inspiratie is voor een impressionist, zoals Monet. Geef twee voorbeelden die je uitleg ondersteunen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • twee van de volgende voorbeelden: (2p)
    • Het water in een vijver (met waterlelies) is voortdurend in beweging.
    • De kleur van water verandert bij verschillende weersomstandigheden / als er meer of minder licht is gedurende de dag.
    • Het wateroppervlak weerspiegelt licht/lucht.
    • De waterlelies drijven in steeds wisselende vormen / plekken op het water.
    • De groei / bloei van waterlelies verschilt voortdurend (meer en minder kleur, open en gesloten).
    • Het wateroppervlak kan troebel (of doorzichtig) zijn.

Opmerking Als één juist voorbeeld wordt gegeven, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 6 3 punten

Noem drie aspecten van de vormgeving die aanleiding geven om Monets serie te zien als een voorloper van het abstract expressionisme.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende aspecten: − de snelle expressieve penseelvoering / toets − de sterke abstrahering, het werk van Monet is bijna abstract − de indruk van oneindigheid − de enorm grote formaten (breed, liggend) − de verschillende (deels transparante) verflagen per juist aspect (1) (3)

Vraag 6 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Stil water

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 16 tot en met 24

Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw worden wereldtentoonstellingen gehouden. Hier tonen verschillende landen hun vooruitgang op het gebied van (bouw)kunst, techniek en wetenschap. Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je het paviljoen dat de architect Ludwig Mies van der Rohe ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona in 1929. Op figuur 5 zie je de plattegrond van het paviljoen.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 5. Het langgerekte Barcelona-paviljoen met het platte dak is een voorbeeld van het Nieuwe Bouwen.

Bekijk afbeelding 16, 18, 19 en figuur 5. Het paviljoen ligt iets verhoogd op een plateau met twee waterbassins. Op afbeelding 19 zie je dat de vloertegels een beetje uitsteken over de rand van de bassins. De architect creëert hiermee een specifiek ruimtelijk effect.

Anders dan in traditionele architectuur vloeien in het Barcelona-paviljoen de ruimtes in elkaar over. Bekijk afbeelding 16, 17, 18 en figuur 5.

Het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe was een inspiratiebron voor veel architecten, onder wie de Mexicaanse architect Luis Barragan (1902-1988). Op afbeelding 20, 21 en 22 zie je La Cuadra San Cristobal, een luxueus paardenstallencomplex met twee woonhuizen, dat Barragan in 1966 ontwierp. Figuur 6 toont een tekening van dit complex.

[figuur 6: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 20, 21 en 22 en figuur 6. Uit de vormgeving van het complex is af te leiden dat Barragan zich liet inspireren door het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe.

Bekijk afbeelding 16, 18, 20, 21 en 22 en figuur 6. De waterbassins van Barragan hebben een andere functie dan de waterbassins van het Barcelona-paviljoen.

Barragan heeft zich ook laten inspireren door de architectuur uit zijn jeugd, namelijk die van Mexicaanse haciënda's. Op afbeelding 23 zie je een voorbeeld van zo'n haciënda.

Barragans architectuurstijl is expressiever dan veel Europese modernistische architectuur. Bekijk afbeelding 20 tot en met 23.

Op afbeelding 24 zie je een foto uit de voorjaarscollectie van het modemerk Nine West. De producer vond dat het gebouw van Barragan de volmaakte omgeving vormde voor het presenteren van deze voorjaarscollectie.

Blijkbaar vormt het complex met paarden, stallen en water een aantrekkelijk decor voor het maken van een fotoshoot. Bekijk afbeelding 24.

Vraag 20 3 punten

Noem drie kenmerken van het Nieuwe Bouwen die je terugvindt in de vormgeving van het paviljoen .

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende kenmerken: − het (zuivere) gebruik van moderne materialen zoals staal en glas − de strakke vorm / geometrische vormen (rechthoeken) − het zichtbaar laten van de constructie, zoals de pilaren, glaswanden, wanden van marmer (de constructie is niet verborgen achter andere materialen) − de open / heldere (luchtige) structuur − geen versiering en/of sobere toepassing van decoratieve natuursteen (marmer) − het gebouw lijkt door het vele wit / water te zweven / licht per juist kenmerk (1) (3)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 23 3 punten

Noem drie aspecten van de vormgeving van het complex waaruit die invloed van het Barcelona-paviljoen blijkt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • drie van de volgende aspecten: − (vlak) de grote muurvlakken en/of het ontbreken van decoratie − (vorm) het gebruik van strakke / rechthoekige / geometrische vormen − (horizontaal) overwegend horizontale bouw / plat dak − (ruimte, structuur) openingen in de wand en/of open kaders (zorgen voor een open structuur) − (ordening, ritmiek) het verspringen van vlakken / vormen ten opzichte van elkaar per juist aspect (1) (3)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

Beschrijf het verschil in functie tussen de waterbassins van Barragan en die van Mies van der Rohe.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Erratum Voorblad examenpakket

Bekijk het antwoord
  • Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Bij Mies van der Rohe hebben de waterbassins een esthetische functie en/of versterken de waterbassins ruimtelijke / esthetische effecten, terwijl bij Barragan de waterbassins een praktische functie hebben als verkoeling / zwemwater / drinkwater (voor de paarden). (1)

Vraag 24 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Een superpassage

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

Halverwege de negentiende eeuw verschenen in Parijs winkelpassages waar gegoede burgers kleding en luxe etenswaren konden kopen en waar ze bijvoorbeeld een grand café konden bezoeken. Dit winkelconcept werd al snel in heel West-Europa nagevolgd.

In Nederland werd de eerste winkelpassage, de Passage, in 1879 gebouwd in Rotterdam, door architect J.C. van Wijk. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je de Passage. Op figuur 2 zie je enkele winkels uit deze passage met daarboven enkele appartementen.

De winkelpassage was een groot succes.

In de negentiende eeuw werd niet langer alleen door architecten gebouwd, maar ook steeds vaker door ingenieurs. Zij hadden een ander uitgangspunt (dan architecten) en hun nieuwe bouwwijze verschilde dan ook van die van de architecten. De Passage is een combinatie van de traditionele en de nieuwe manier van bouwen door deze verschillende specialisten.

Bekijk figuur 1 en figuur 2 op de pagina hiernaast. De gevels zijn door een architect ontworpen en het dak door een ingenieur.

De Passage is in 1940 bij het bombardement op Rotterdam vernietigd. Pas in 2014 kwam in het centrum van de stad een gebouw met een vergelijkbare functie: de Markthal. Je ziet het gebouw op afbeelding 1. Deze 'superpassage' werd gebouwd door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV onder leiding van Winy Maas.

De gemeente Rotterdam gaf opdracht voor een overdekte markthal en wilde ook meer woningen en parkeerruimte in de binnenstad

  • een locatie waar de grondprijs hoog is.

[figuur 3: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 1 en de dwarsdoorsnede op figuur 3. Winy Maas draagt met zijn ontwerp een oplossing aan voor alle drie de kwesties

  • wonen, parkeren en overdekt winkelen
  • en houdt daarbij ook rekening met de hoge grondprijs.

Als je de hal binnengaat zie je een enorme afbeelding op het gewelf, zoals te zien op afbeelding 2 en 3. Afbeelding 4 is een detail. Dit werk, Hoorn des overvloeds, is ontworpen door Arno Coenen en Iris Roskam. Het is een overweldigend beeld van 'ultieme verleiding'.

De enorme afbeelding in de Markthal doet denken aan plafondschilderingen uit de barok. Op afbeelding 5 zie je zo'n plafondschildering in een kerk in Rome.

In de Markthal is een vorm van ruimtesuggestie toegepast die doet denken aan die van barokschilders. De ruimte lijkt daardoor enorm. Vergelijk afbeelding 3 en 5.

In de barokkerk (afbeelding 5) is recht onder de plafondschildering één plek op de vloer gemarkeerd waar je als beschouwer moet gaan staan om het maximale effect van de schildering te ervaren.

Ook de barok wil verleiden en indruk maken op de beschouwer. Op afbeelding 6 zie je een detail van de schildering in de kerk in Rome, met virtuoze licht-donkereffecten.

Bekijk afbeelding 6.

De afbeelding in de Markthal bestaat uit 4500 vierkante aluminium platen waarop de voorstelling is geprint. Het lijkt alsof er één enorme foto is gemaakt, maar het geheel is samengesteld uit beelden die met hulp van de computer zijn opgebouwd.

Op de architectuur kwam ook kritiek. Een journalist schreef dat de Markthal niet uitnodigend is om naar te kijken en "pas 's avonds visueel tot leven komt". Op afbeelding 7 zie je hoe de hal er dan uitziet.

Bekijk afbeelding 1 en 7.

Vraag 7 3 punten

Beschrijf:

  • nog twee kenmerken waarmee de barokke schildering hier indruk maakt op de beschouwer, en
  • geef de reden waarom de katholieke Kerk de gelovigen op deze wijze wilde verleiden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • twee van de volgende kenmerken: (2p)
    • grote dynamiek door gedraaide houdingen / vallende figuren met lichamen / ledematen / wapperende gewaden in alle richtingen
    • virtuoze verkortingen in de lichamen waardoor diepte en/of grote plasticiteit wordt gesuggereerd
    • dramatiek in de voorstelling door het vallen en/of het naar beneden steken
    • de enorme hoeveelheid figuren (die over de muren klauteren, in de lucht hangen)
    • De schildering / geschilderde architectuur loopt visueel naadloos over in de echte architectuur van de kerk (trompe l'oeil).

Opmerking per juist kenmerk 1 scorepunt toekennen

Vraag 7 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Mooi en ijdel

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11

Op afbeelding 8 zie je een schilderij uit 1598 van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Een jongeman kijkt naar zijn spiegelbeeld in het water.

Bekijk afbeelding 8. De suggestie van spiegelen wordt versterkt door de vormgeving. De weerspiegeling is bijvoorbeeld donkerder van kleur dan de jongen zelf. Ook de compositie versterkt de suggestie van spiegelen.

De jongen op het schilderij is Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was zo mooi dat zowel jongens als meisjes verliefd op hem werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De goden straften hem toen hij, tijdens de jacht, verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld, waarop hij tot over zijn oren verliefd werd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet omhelzen en hij stierf uiteindelijk van verlangen.

Caravaggio laat de verliefdheid van Narcissus goed zien. De blik van de jongen is bijvoorbeeld vol verlangen op de spiegeling gericht. Bekijk afbeelding 8.

Caravaggio was een van de meest invloedrijke schilders van de Italiaanse barok. In het schilderij op afbeelding 8 paste hij op een virtuoze manier verkortingen toe in de figuur van Narcissus. Maar Caravaggio werd vooral beroemd door de manier waarop hij het licht kon weergeven. Bekijk afbeelding 8.

Op afbeelding 9 zie je Echo en Narcissus uit 1903 van de Engelse schilder John Waterhouse. Echo is een nimf die Narcissus probeert te verleiden.

Waterhouse schildert net als Caravaggio het moment waarop Narcissus verliefd wordt op zijn spiegelbeeld. Maar de voorstelling van afbeelding 9 is anders en daarmee krijgt het schilderij een andere inhoud. Vergelijk afbeelding 8 en 9.

Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 2013 van de Grieks-Australische kunstenaar Michael Zavros.

Het schilderij heeft bijna dezelfde opzet als Caravaggio's Narcissus en kan gezien worden als een hedendaagse variant daarop.

Bekijk afbeelding 10. Het schilderij van Zavros kan postmodern genoemd worden.

In de psychologie wordt iemand die voornamelijk met zichzelf bezig is narcistisch of een narcist genoemd. Een narcist is egoïstisch en vaak gericht op zijn uiterlijk.

Het schilderij op afbeelding 10 heeft als titel Bad Dad (Slechte vader). Deze titel stuurt de betekenis van het schilderij.

Bad Dad is een zelfportret. Zavros schilderde zichzelf. Bekijk afbeelding 10.

Op afbeelding 11 zie je een portret van Justin Bieber. In eerste instantie lijkt het of iemand de popster gefotografeerd heeft, maar het is een selfie Bekijk afbeelding 11.

Bieber kan hier een hedendaagse Narcissus worden genoemd. Bekijk afbeelding 11.

Vraag 12 2 punten

Geef aan op welke nieuwe manier hij hier licht weergeeft. Leg daarna uit dat hiermee een effect werd bereikt dat in de barok vaak werd nagestreefd.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • Hij past een clair obscur of sterk licht-donkercontrast toe, waarbij Narcissus oplicht uit / helder afsteekt tegen de donkere achtergrond (en ook de mouwen van zijn spiegelbeeld, maar dan in mindere mate) (1)
  • Het effect is dat de voorstelling (kracht en) dramatiek krijgt (en dat was een streven van de barok) (1)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Noem een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving waaruit je kunt afleiden dat het een hedendaags schilderij is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • voorstelling (een van de volgende): (1p)
    • Het beeld van een zwembad / het typisch zwembadblauwe water is hedendaags.
    • Het opblaasbare waterspeelgoed is / de plastic objecten / schuimcilinders zijn hedendaags.
    • Het beeld van een (zongebruind) fotomodel / reclame-achtige foto is hedendaags.
  • vormgeving (een van de volgende): (1p)
    • De kleuren zijn fel / hard.
    • De vormen zijn fotografisch-realistisch (hyperrealisme).

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Geef twee argumenten waarom dit werk postmodern genoemd kan worden.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende argumenten: − Zavros citeert een bekend werk / een bekende kunstenaar uit de kunstgeschiedenis (namelijk Narcissus van Caravaggio). − Er is sprake van ironie / lichte spot: een kunstwerk / motief uit de high art of een figuur uit de mythologie wordt banaal gemaakt, namelijk tot een man (fotomodel) met speelgoed in een zwembad. − Zavros schildert (foto)realistisch en in felle kleuren. Hij speelt op die manier (door het te mooi / te glad te maken) met de grens / het onderscheid tussen hoge en lage kunst / kunst en kitsch. per juist argument (1) (2)

Vraag 15 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Bont tapijt

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16

Op afbeelding 12 zie je het schilderij Het Slapend Meisje (1657) van de schilder Johannes Vermeer. De jonge vrouw zit aan een tafel bedekt met een oosters tapijt. Op de tafel staan onder meer een schaal met fruit en een karaf.

In de zeventiende eeuw nam in Nederland de welvaart sterk toe onder andere door de bloeiende handel met het Verre Oosten. Veel burgers werden rijk. Het schilderij op afbeelding 12 toont het interieur van een rijke burger.

Bekijk afbeelding 12. Alleen al uit het interieur en de inrichting kun je afleiden dat deze burger rijk was.

Vermeer was in zijn eigen tijd al beroemd om zijn meesterlijke schildertechniek. Hij toonde zijn kunnen in dit schilderij onder meer in de weergave van het tapijt.

Het tapijt op afbeelding 12 was voor Vermeer een echte uitdaging om te schilderen.

Op afbeelding 13 zie je de ontvangstruimte met reusachtige koepelschildering van bioscoop Tuschinski in Amsterdam. De bioscoop werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en in 1921 geopend. Tuschinski wilde een "filmpaleis voor de burger" oprichten.

Bekijk afbeelding 13. De term 'filmpaleis' is een passende omschrijving voor deze bioscoop, waarvan het interieur doet denken aan het interieur van een paleis.

Het ontwerp voor de wanddecoraties, het tapijt en de koepelschildering is van de Nederlandse architect en ontwerper Jaap Gidding. Gidding was een vernieuwer die verschillende stijlen uit zijn tijd samenbracht in zijn ontwerpen. Het tapijt is overwegend in art deco, en de koepelschildering is een voorbeeld van art nouveau.

Bekijk afbeelding 13.

Op afbeelding 14 zie je Liquid (2014), een kunstwerk van de Azerbeidjaanse kunstenaar Faig Ahmet. Hij ontwerpt tapijten op de computer en laat die vervolgens in wol uitvoeren door tapijtknopers uit zijn geboorteland. Ahmets kunstwerken zijn gebaseerd op traditionele oosterse tapijten.

Bekijk afbeelding 14. Ahmet zet in zijn kunstwerk enerzijds een oosterse traditie voort, anderzijds wil hij die traditie doorbreken door erop te variëren.

Over de oosterse traditie zegt Ahmet: "De oosterse traditie is heel sterk. Ze is heel rijk maar tegelijk ook heel star

  • te star voor de toekomst."

De titel Liquid kun je vertalen als vloeibaar of vloeistof. Dit zie je terug in de vormgeving van het tapijt.

Op afbeelding 15 en 16 zie je werk van het Nederlandse kunstenaars- en ontwerperscollectief We Make Carpets (Wij maken tapijten). Het collectief maakt tapijten van makkelijk verkrijgbare alledaagse producten, zoals pleisters, cocktailprikkers en bakstenen.

Op afbeelding 15 zie je Umbrella Carpet 2. Afbeelding 16 toont een detail. Dit wandtapijt werd oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van warenhuis de Bijenkorf. Het is samengesteld uit verschillende papieren ijsparasolletjes, van het type dat je ziet op figuur 4.

[figuur 4: zie het originele examen]

Bekijk afbeelding 15 en 16, en figuur 4. Het collectief wilde een verrassend en spectaculair tapijt maken. De ontwerpers maakten gebruik van de kenmerkende eigenschappen van het ijsparasolletje om dit doel te bereiken.

Umbrella Carpet 2 was in 2016 te zien op de tentoonstelling Dream out Loud (Hardop dromen) in het Stedelijk Museum Amsterdam. Op deze tentoonstelling was werk te zien van ontwerpers die de aandacht wilden vestigen op allerlei sociale en ecologische problemen.

Volgens het museum nemen aan deze tentoonstelling kunstenaars deel die "hardop dromen over een betere wereld".

Vraag 23 2 punten

Geef twee kenmerken van art nouveau die je ziet in de koepelschildering.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende kenmerken: − de vloeiende lijnen − het amorfe / marmerachtige patroon − (voorstelling) stralende zon / vlammen per juist kenmerk (1) (2)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Geef voor het kunstwerk als geheel twee voorbeelden waaruit de voortzetting van oosterse traditie blijkt.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − Het kunstwerk/tapijt wordt op een traditionele manier gemaakt / is (hand)geknoopt volgens de oude techniek. − Het tapijt heeft franjes langs de bovenste rand en onderste rand (al is de vorm grillig). − Het kleurenpalet van rode, blauwe en gele kleuren is kenmerkend voor traditionele oosterse tapijten. − Het traditionele tapijt hangt aan de muur en ligt op de grond. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 24 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Beeldige varkens

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 23

Op afbeelding 17 zie je een Hummel-beeldje, genoemd naar de oorspronkelijke ontwerpster: zuster Maria Hummel. Haar jeugd op het platteland vormde de belangrijkste inspiratiebron voor het ontwerpen van deze porseleinen beeldjes, met voorstellingen van jongetjes omringd door dieren, meisjes met rieten mandjes, zingende kinderen, et cetera.

Afbeelding 17 geeft, in plaats van een levensechte weergave, een beetje een sentimenteel beeld van een boerenjongetje met twee biggetjes.

Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je een kunstwerk uit 1988 van de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons. Hij baseerde zijn ontwerp voor dit kunstwerk op zo'n decoratief Hummel-beeldje. Hij liet een houtbewerker het ontwerp uitvoeren op groot formaat.

Het kunstwerk van Koons is weliswaar gebaseerd op zo'n decoratief beeldje uit de Hummel-serie, maar de voorstelling is nogal ongewoon: die wekt vervreemding op.

De titel van het kunstwerk is Ushering in Banality, wat 'aanzet geven tot het banale' betekent. Je kunt het woord banaal uitleggen als supersimpel, tegen het vervelende aan.

Bekijk afbeelding 18 en 19. Koons laat dit 'banale' onder andere tot uitdrukking komen in de manier waarop het beeld beschilderd is.

Koons: "De big [Ushering in Banality] staat in de traditie van de barok, zoals al mijn werk, omdat dit werk het publiek wil verleiden. (…) Het is een heel vanzelfsprekend en herkenbaar beeld. Je wilt het aanraken, je wordt ernaar toegetrokken, het krijgt haast een religieuze geur."

Koons verwijst in dit citaat naar een kenmerk van kunst uit de barok, namelijk verleiden en imponeren. Toch heeft Koons met zijn kunst een ander doel voor ogen dan de katholieke Kerk had ten tijde van de barok.

Bekijk afbeelding 18 en 19.

Het Stedelijk Museum Amsterdam kocht het beeld in 1988 aan. Dat leidde destijds tot veel verontwaardiging. Een criticus vond het een "uitvergrote replica van een mierzoete snuisterij op het dressoir van tante Annie".

De criticus keurt het werk duidelijk af. Zijn uitspraak is gebaseerd op een bepaalde opvatting over wat kunst is, een opvatting die tegengesteld is aan de visie van Koons op kunst.

Op afbeelding 21 zie je een werk van de Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy. Deze Inflatable Pigs (Opblaasbare varkens) waren met andere metershoge opblaassculpturen in 2009 te zien op een tentoonstelling in Utrecht.

Het beeld op afbeelding 21 lijkt in eerste instantie op een attractie voor een pretpark: een soort springkussen of reclame-object. Maar het is onmiskenbaar bedoeld als kunstwerk.

Geef aan welke term het best van toepassing is op de Inflatable Pigs.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

De Belgische kunstenaar Wim Delvoye zette in 2004 in China een Art Farm (Kunstboerderij) met varkens op. De varkens groeien daar op en worden goed verzorgd. Delvoye tatoeëert dan hun huid met allerlei voorstellingen en patronen. Als een varken uiteindelijk doodgaat, wordt zijn huid als kunstwerk verkocht of wordt het dier opgezet.

Op afbeelding 22 zie je Delvoye die zijn varkens verzorgt. Zijn kunstproject draagt bij aan de discussie over het gebruik van dieren in kunst. Sommigen zijn van mening dat de dieren schade lijden, anderen zien ook positieve gevolgen.

Op afbeelding 23 zie je een opgezet varken van Delvoye met een tatoeage van Sneeuwwitje en haar prins tegen een patroon van het modemerk Louis Vuitton. Je kunt stellen dat Delvoye met het varken op afbeelding 23 spot met de gevestigde kunstwereld.

Vraag 34 1 punt

Het werk op afbeelding 21 is een voorbeeld van

  1. A constructivisme.
  2. B een installatie.
  3. C een performance.
  4. D land art.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 34 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bouwen om te bekoren

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7.

Op figuur 1 hieronder zie je een voorbeeld van een vroeg barokke kerk uit Italië: Il Gesù. De kerk werd eind zestiende eeuw gebouwd en staat in Rome.

[figuur 1: zie het originele examen]

Il Gesù

Op afbeelding 1 zie je Val-de-Grace, een kerk uit de Franse barok. Deze kerk staat in Parijs en is later gebouwd, in de tweede helft van de zeventiende eeuw. De architect François Mansart wilde een kerk die uitbundiger was dan het Italiaanse voorbeeld.

Vergelijk de voorgevel op afbeelding 1 met die op figuur 1. De voorgevel van Val-de-Grace lijkt vergeleken met die van Il Gesù heel imponerend.

Op figuur 2 zie je twee soorten koepelbouw: links zonder trommel en rechts met trommel. Het type met trommel is toegepast in Val-de-Grace.

[figuur 2: zie het originele examen]

Op figuur 3 en 4 zie je de verhoogde koepel zoals die is toegepast in Val- de-Grace.

figuur 3 figuur 4

Het voordeel van een verhoogde koepel voor het exterieur is dat de kerk hoger wordt, zodat je die van een afstand goed kunt zien. Een verhoogde koepel biedt ook voordelen voor het interieur. Bekijk figuur 4.

Op afbeelding 2 zie je de plafondschildering in de koepel. God is afgebeeld in de hemelopening en wordt omringd door allerlei Bijbelse figuren, zoals engelen en profeten.

De kunstenaar heeft de koepel zo geschilderd dat de blik van de beschouwer als vanzelf naar de hemelopening wordt gestuurd.

Op afbeelding 3 zie je de beeldengroep die onder de koepel geplaatst is. De beeldengroep stelt de geboorte van Christus voor. Maria begroet het kind eerbiedig. Jozef reageert verrast op het bijzondere kind.

Op afbeelding 4 zie je Jozef. De kunstenaar heeft veel moeite gedaan om het gevoel van verrassing zo overtuigend mogelijk te verbeelden in de houding van Jozef. Bekijk afbeelding 4.

De katholieke kerk had met het plaatsen van een dergelijke levensechte beeldengroep in de kerk een doel.

Architectenbureau FAT kreeg rond 2005 de opdracht om nieuwbouw te ontwerpen voor een voormalige arbeiderswijk in Manchester, Engeland. Op afbeeldingen 5, 6 en 7 zie je het nieuwbouwproject. FAT wilde de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren door meer sfeer in de straten te brengen en bij het ontwerpen van woningen rekening te houden met de persoonlijke smaak en huiselijke stijl van de (voormalige) inwoners van dit gebied.

In figuur 5, op de pagina hiernaast, zie je een impressie die FAT maakte van een alledaags interieur in de huiselijke stijl van de wijkbewoners. De impressie bestaat uit allerlei aspecten van een interieur die doorgaans als gezellig of sfeervol worden ervaren, zoals een open haard.

[figuur 5: zie het originele examen]

Bekijk figuur 5.

FAT nam deze impressie van een huiselijk interieur als uitgangspunt voor het ontwerpen van het exterieur van de nieuwbouwwoningen. Elke woning kreeg een eigen stijl en een huiselijke sfeer. Bekijk afbeelding 5 en 6.

FAT is de afkorting van Fashion, Architecture, Taste (mode, architectuur, smaak). Het bureau typeert zichzelf als dwars, als een groep architecten die op allerlei niveaus ingaat tegen gewoontes in de architectuur. Hun motto bij het ontwerpen is: "Kill the modernist in you!" (Dood de modernist in jezelf!).

[figuur 6: zie het originele examen]

Walter Gropius, woningbouwproject Törten, Dessau 1926-1928

Op figuur 6 zie je een voorbeeld van een modernistische woonwijk uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Afgaand op het project in Manchester kun je stellen dat het FAT niet helemaal gelukt is om de modernist in henzelf te doden. Bekijk afbeelding 5, 6 en 7.

De architectuurcriticus Hans Teerds vraagt zich af of het doel om de wijk in Manchester meer af te stemmen op de wensen van de inwoners wel is gehaald. Teerds: "Gaat de alledaagsheid van 'de straat' niet verloren? En bereikt men het doel: kan de bewoner zich nog identificeren met het resultaat?"

Vraag 5 2 punten

Geef aan

  • welk effect een dergelijke levensechte beeldengroep heeft op de gelovigen, en
  • welk doel de kerk hiermee wilde bereiken.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • Een dergelijke levensechte beeldengroep maakte veel indruk op de gelovigen / betrok de gelovigen bij en/of overtuigde gelovigen van het Bijbelse verhaal (1)
  • De katholieke kerk wilde met dit soort kunst de gelovigen voor zich winnen / haar macht en aanzien vergroten (als reactie op de reformatie) (1)

Vraag 5 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Man en vrouw

Opgavetekst

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12.

Op figuur 7 zie je een portret van een verloofd paar dat Pieter Codde schilderde in 1634.

[figuur 7: zie het originele examen]

Het paar liet zich vereeuwigen als voorname, zelfbewuste burgers. Bekijk figuur 7.

In de zeventiende eeuw werden in Nederland veel portretten, groepsportretten en huwelijksportretten geschilderd. Dat hing samen met de kunstmarkt, die hier anders was dan in zuidelijke baroklanden als Frankrijk en Italië.

Op afbeelding 8 zie je Het joodse bruidje, dat Rembrandt omstreeks 1665 schilderde. Een man en een vrouw lieten zich, in historische kostuums, afbeelden als Bijbelse personages. Het werk krijgt daardoor een andere betekenis dan het portret van het echtpaar op figuur 7.

Rembrandts schilderij toont de intimiteit van de liefde.

In Het joodse bruidje paste Rembrandt een vrije, losse manier van schilderen toe. Bekijk afbeelding 8 en het detail op afbeelding 9.

Op afbeelding 10 zie je De kus uit 1908 van de Oostenrijkse schilder Gustav Klimt.

De man en vrouw vormen een eenheid, die versterkt wordt door de vormgeving.

Ondanks die eenheid zijn de figuren toch goed van elkaar te onderscheiden. Klimt maakt in de decoratie duidelijk verschil tussen het mannelijke en vrouwelijke.

Het werk van Klimt behoort tot de jugendstil.

Op afbeelding 11 zie je een schilderij van de Amerikaanse illustrator James Avati uit 1950. Het is gebruikt voor het omslag van het boek op afbeelding 12. Avati maakte dit soort ontwerpen voor honderden pocketboeken. De omslagen moesten een miljoenenpubliek verleiden de boeken te kopen.

Een spannende voorstelling op het omslag van een boek verleidt het publiek tot aankoop.

Avati kreeg pas heel laat een overzichtstentoonstelling in een museum. Zijn werk werd in de jaren vijftig niet serieus genomen door de kunstwereld.

Vraag 11 2 punten

Leg uit

  • dat juist in Nederland de portretkunst door de kunstmarkt tot bloei kwam, en
  • waardoor het aanbod van genres op de Nederlandse kunstmarkt heel divers werd (stillevens, landschappen, genrestukken).

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • (divers aanbod) Naast portretkunst waren ook andere genres zoals stillevens en landschappen in trek, vooral die genres waarin de burgerij zichzelf / het eigen leven kon herkennen en daardoor werd het aanbod groot en divers / ontstonden specialisaties op verschillende gebieden (1p)

Opmerking Ook goed is als bij 'divers aanbod' als reden wordt gegeven dat er als gevolg van het protestantisme meer vraag was naar schilderijen met een moraliserende betekenis, zoals stillevens met vanitassymboliek.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Noem twee kenmerken van de jugendstil die je ziet in het werk op afbeelding 10.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende kenmerken: − sierlijke / vloeiende / gebogen lijnen of contouren − vlakke vormen (zonder veel schaduw) / ontkennen van diepte − aandacht voor decoratieve patronen − dure/rijke/exclusieve materialen als goudverf − voorkeur voor organische vormen − bloemmotieven per juist kenmerk (1) (2)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Geef twee redenen waarom zijn schilderijen destijds door de kunstwereld niet serieus werden genomen.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage

Bekijk het antwoord
  • twee van de volgende: − Het werk was figuratief in een tijd dat abstracte en/of (abstract-) expressionistische kunst toonaangevend was. − Het werk was illustratief of verhalend en/of ging over banale onderwerpen en was daarom niet serieus genoeg om tot de 'hoge' kunst gerekend te worden. − Het (meeste) werk was ontworpen als boekomslag en viel om die reden onder de toegepaste kunst of vormgeving in plaats van onder autonome (hoge) kunst. − Het werk was bedoeld om (een massapubliek) te behagen / een clichébeeld te bevestigen en dat was niet meteen het doel van de 'hoge' kunst. per juist antwoord (1) (2)

Vraag 19 in het hele examen

Hoe vaak kunstgeschiedenis in het examen komt

Vragen over kunstgeschiedenis per centraal examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11-5, 15, 28724%
2026, tijdvak 23, 5-6, 8-9, 12, 19-20, 25-261034%
2025, tijdvak 13, 5, 11, 16, 24518%
2025, tijdvak 22, 14, 16, 22, 25, 30620%
2024, tijdvak 11, 8-9, 13-14, 24-26, 28-291034%
2024, tijdvak 21, 4-5, 7, 13, 16, 24, 26, 30930%
2023, tijdvak 11-6, 12, 15, 17, 201031%
2023, tijdvak 22, 6-7, 14, 16-17, 25-26826%
2022, tijdvak 11-3, 13, 16, 18, 28, 30825%
2022, tijdvak 23, 8, 19-20413%
2022, tijdvak 31-2, 5, 7, 11, 16, 19, 22, 27-281030%
2021, tijdvak 11, 13-14, 17-18, 20, 24-25, 30-311029%
2021, tijdvak 22-3, 15, 17, 19-20, 29-30825%
2021, tijdvak 36, 9, 11, 13, 15, 18, 27-28, 33927%
2019, tijdvak 11, 6, 10-11, 13, 17, 20, 22, 25926%
2019, tijdvak 21-2, 6, 20, 23-24619%
2018, tijdvak 17, 12, 14-15, 23-24, 34719%
2018, tijdvak 25, 11, 17, 19411%

In 18 van de 18 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo staat een vraag over kunstgeschiedenis, samen 140 vragen (25% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 27% van de vragen over kunstgeschiedenis, daarvoor 23%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met kunstgeschiedenis

Maak de 15 nieuwste examenvragen over kunstgeschiedenis online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over kunstgeschiedenis

Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo

Kunstgeschiedenis op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt kunstgeschiedenis voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 140 vragen over kunstgeschiedenis, 25% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving havo stonden de meeste vragen over kunstgeschiedenis?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 10 vragen: 3, 5-6, 8-9, 12, 19-20, 25-26.

Hoe oefen ik examenvragen over kunstgeschiedenis?

Op deze pagina staan alle vragen over kunstgeschiedenis met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.