Examenvragen kunstgeschiedenis tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
129 vragen over kunstgeschiedenis uit 11 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Kunstgeschiedenis komt in 11 van de 11 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo voor, met 129 vragen (40% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 1 (18 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over kunstgeschiedenis
Per examen de vragen over kunstgeschiedenis, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Het portret van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In de vijftiende eeuw was de Vlaamse stad Brugge een welvarende handelsstad. Er waren veel zakenlieden die kunst kochten. Mede om die reden werd de stad een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kunstenaars. Een van hen was Jan van Eyck (1390-1441). Van Eyck was tijdens zijn leven al een bekend en veelgevraagd schilder. Op afbeelding 1, 1a en 1b (details) zie je Het Arnolfiniportret, dat Van Eyck in 1434 maakte.



Kort na de dood van Jan van Eyck verscheen een eerste biografie. De auteur, Bartolommeo Fazio, noemde Van Eyck “de leidende schilder van onze tijd”, onder andere vanwege zijn uitzonderlijke technische kwaliteiten op het gebied van het schilderen met olieverf.
Op de muur boven de spiegel staat de inscriptie “Johannes de Eyck fuit hic 1434”, wat betekent ‘Jan van Eyck was hier 1434’. Deze prominente ‘handtekening’ van Van Eyck was in die tijd ongewoon. Het signeren van kunstwerken kwam in de middeleeuwen nauwelijks voor.
Vraag 3 2 punten
Geef twee verklaringen waarom veel kunstwerken uit de middeleeuwen niet gesigneerd zijn.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- kunstenaars hadden in de middeleeuwen doorgaans de (eenvoudige) positie van ambachtsman. Bij deze opvatting van het vak paste het ondertekenen van het werk niet. (Het was pas later, in de renaissance, dat het genie van de individuele kunstenaar een rol ging spelen en de naam van de kunstenaar belangrijk werd.)
- veel werk in de middeleeuwen was religieus van aard en werd gemaakt ter ere van God; de maker was niet relevant en ondertekenen was daarom niet gepast.
- veel werk werd gemaakt in werkplaatsen, waar soms verschillende makers aan een kunstwerk meewerkten; daarbij past een persoonlijke ondertekening niet.
- veel werk werd gemaakt naar een (geslaagd) voorbeeld. De maker was dus vaak niet de bedenker van het idee. Het past in deze praktijk van kopiëren om het werk niet te ondertekenen.
per juist antwoord 1
Dürer ging regelmatig op reis en nam daarbij gravures mee die hij zelf had vervaardigd. Op figuur 2 zie je zo’n gravure. Deze verbeeldt het populaire verhaal van St. Eustachius die zich tot het christendom bekeerde toen hij op jacht was en een visioen kreeg van een hert met een crucifix tussen zijn gewei.

Dürer ruilde dergelijke gravures onder meer voor tol- en aanbevelingsbrieven die hij nodig had op zijn reizen. Ook kon verkoop ervan hem direct van inkomsten voorzien.
Vraag 8 2 punten
Geef twee andere redenen waarom Dürer dergelijke gravures meenam op zijn reizen.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- Dürer kon door middel van dergelijke gravures nieuwe opdrachten verwerven, want hij kon zijn kwaliteiten als kunstenaar aantonen. (De gravure laat zien dat hij in staat is om Bijbelse onderwerpen, mensen, dieren en landschap in samenhang, op overtuigende wijze te verbeelden.)
- Dürer werkte met de verspreiding van zijn gravures aan zijn naamsbekendheid / aan (het verspreiden van) zijn eigen roem. (Zijn werk kon zo in vele collecties van vorsten / verzamelaars terechtkomen.)
- Dürer kon op deze manier bijdragen aan de verspreiding / bekendheid van door hem bedachte voorstellingen / beelden / poses et cetera (inventies). Deze prenten konden dienen als voorbeeld voor anderen, bijvoorbeeld in ateliers van kunstenaars.
- Dürer kon met zijn gravures aantonen dat hij een kundig graficus was en op dat terrein naam maken en/of opdrachten verwerven.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: Het huis van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 12
Gerrit Rietveld (1888-1964) ontwierp samen met Truus Schröder (1889-1985) het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht, dat in 1924 gereed kwam. De bovenverdieping was bedoeld als woonruimte voor Truus Schröder en haar kinderen. Op de benedenverdieping was er werkruimte voor het architectuur- en ontwerpbureau van Rietveld en Schröder.
Op afbeelding 5 zie je een recente foto, op figuur 3 zie je een foto uit de tijd van oplevering vanuit een andere hoek.

Behalve met stedenbouwkunde, ruimtelijke ordening en gebouwen, hielden architecten van moderne architectuur zich vaak ook bezig met het ontwerpen van alledaagse objecten. Zo ontwierp Rietveld in 1923 een speelgoedkruiwagen. Je ziet deze op figuur 5.

Het ontwerpen van dergelijke objecten voor alledaags gebruik paste bij de visie die de kunstenaars van De Stijl hadden ten aanzien van de relatie tussen kunst en leven.
Vraag 14 1 punt
Leg uit hoe de aandacht voor alledaagse objecten paste bij die visie.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende):
- voor de kunstenaars van De Stijl moest de kunst (ook of vooral) een maatschappelijk doel dienen: het ging om kunst voor een nieuw leven / voor een nieuwe, moderne maatschappij, en daarbij past het om alle facetten (van groot tot klein) van het nieuwe leven (opnieuw) vorm te geven.
- voor de kunstenaars van De Stijl moest de kunst de nieuwe mens zowel praktisch als geestelijk dienen, en daarbij past het om alle facetten (van groot tot klein) van het nieuwe leven (opnieuw) vorm te geven.
Het Belgische architectenbureau dmvA, de afkorting van ‘door middel van Architectuur’, ontwierp in 2009 Blob VB3. Je ziet het op afbeelding 9 tot en met 12. Op figuur 12 zie je ontwerptekeningen.





Architectuurplatform architectura beschrijft Blob VB3 als volgt: “Wat doe je als architect als je geen stedenbouwkundige vergunning te pakken krijgt voor een uitbouw van een kantoor? Om de opdrachtgever, een designbedrijf… alsnog van een nieuwe werkplek te voorzien, ontwierp het architectenbureau dmvA een opmerkelijke oplossing voor dit probleem: een mobiel en futuristisch ogende ‘blob’ met daarin een keuken, douche, bed en opslagruimte…”
Vraag 19 4 punten
Geef twee argumenten waarom Blob VB3 aansluit bij Rietvelds visie op modern wonen en/of werken. Geef daarna twee argumenten waarom het ontwerp niet aansluit bij Rietvelds visie op modern wonen en/of werken.
Bekijk het antwoord
Blob VB3 sluit aan bij Rietvelds visie op modern wonen en/of werken, want (twee van de volgende):
- (visie op vorm) het gaat uit van Rietvelds ontwerpprincipes: het ontwerp van Blob is ‘universeel’ te noemen / ‘ontstijgt het tijdelijke’, want Blob kent eenvoud van vorm en/of Blob verwijst niet naar stijlen uit het verleden en/of Blob heeft geen toegevoegde, versierende ornamenten.
- (visie op materiaal) Blob is gemaakt van moderne, niet traditionele materialen / heeft een glad en/of wit oppervlak (geen zichtbare (bak)steen, geen zichtbaar hout).
- (visie op totaalontwerp) Blob is een totaalontwerp: exterieur, interieur en meubels zijn vanuit één visie (en in één keer) ontworpen.
- (visie op vorm en functie) het ontwerp/de vorm van Blob is bedacht vanuit de functie / rondom de functie die de ruimte moet vervullen. (Deze aanpak blijkt ook uit de naam van het architectenbureau ‘door middel van Architectuur’, waarin de functie centraal lijkt te staan en het gebouw als middel functioneert.)
- (visie op functie) het heeft een flexibele indeling (waarbij slim wordt omgegaan met de beschikbare ruimte). Of: in Blob moet je actief wonen: je moet de ruimte transformeren om te kunnen werken / wonen.
- (visie op architectuur en omgeving) door het ontwerp met een scharnierende luifel is er een grote, open verbinding tussen binnen-buiten / je kunt interieur en exterieur verbinden.
- (werkplaats) met moderne (digitale) ontwerptechnieken kun je in de kleine ruimte goed werken of je met de open luifel laten inspireren door de omgeving.
Blob VB3 sluit niet aan bij Rietvelds visie op modern wonen en/of werken, want (twee van de volgende):
- (visie op vorm) Blob heeft een vloeiende, organische vorm / Blob is niet opgebouwd uit horizontalen en verticalen / uit een structuur van geometrische vormen / Blob is geen compositie van lijnen en vlakken.
- (visie op functie) Blob is niet echt praktisch / functioneel; hoewel woonfuncties aanwezig zijn (koken / sanitair / slapen) is het meer een concept dan praktisch bruikbaar en/of is er bijvoorbeeld geen ruimte om belangstellenden / opdrachtgevers te ontvangen.
- (visie op architectuur) Blob heeft geen ramen; er is (in gesloten toestand) geen sprake van tegenstelling of relatie van natuur-cultuur of interieur-exterieur en/of er is geen sprake van het uitgangspunt van licht, lucht, ruimte.
- (werkplaats) Blob is klein en/of zonder daglicht en om die reden minder geschikt als woon- en/of werkplaats (voor een designbedrijf).
2026, tijdvak 1: De heroïsche kunstenaar?
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 23
In 1916 maakte de fotograaf Alfred Stieglitz (1864-1946) voor het eerst kennis met het werk van de kunstenaar Georgia O’Keeffe (1887-1986). Later leerden ze elkaar persoonlijk kennen en kregen ze een relatie. Hij vroeg haar regelmatig om model te staan en maakte honderden foto’s van haar.
Op afbeelding 13 zie je een houtskooltekening van O’Keeffe, Drawing XIII uit 1915. Op afbeelding 14, 15 en 16 zie je foto’s uit een grote reeks die Stieglitz maakte van O’Keeffe. Hij noemde deze reeks als geheel ‘een portret’.




Volgens de schrijfster Alice Cohen “resoneerden” de tekeningen van O’Keeffe in Stieglitz’ foto’s. Zo is er in de tekening sprake van organische, ronde vormen. Deze zijn bij Stieglitz terug te zien, bijvoorbeeld in de ronde vorm van de borsten. Ook is er zowel bij O’Keeffe als bij Stieglitz sprake van een centrale plaatsing van de motieven, en daardoor van een zekere vorm van symmetrie of evenwicht.
Het werk van O’Keeffe wordt, al vanaf de eerste beschouwingen, vaak geïnterpreteerd vanuit haar vrouw-zijn. O’Keeffe ging aanvankelijk mee in deze ‘vrouwelijke’ lezing van haar werk, maar presenteerde zich later vooral als een Amerikaanse, moderne kunstenaar. Ze wordt ook wel ‘De moeder van het Amerikaans modernisme’ genoemd.
Vraag 22 1 punt
Leg uit, aan de hand van Black Iris (afbeelding 17), waarom O’Keeffe een modernist genoemd kan worden.
Bekijk het antwoord
O’Keeffe kan een modernist genoemd worden (een van de volgende):
- vanwege de abstractie (van kleur en vorm) in haar werk en/of vanwege het loslaten van de traditionele (academische) weergave van de zichtbare werkelijkheid.
- omdat zij in dit werk de essentie van haar onderwerp probeert te vatten en daarbij nieuwe uitdrukkingsvormen onderzoekt, zoals uitvergroting en/of vereenvoudiging en/of abstrahering.
- vanwege de (surrealistische) vervreemding in haar werk door uitvergroting / afsnijding / verwarrende dieptewerking.
per juist antwoord 1
Een andere vrouwelijke kunstenaar van wie het werk vaak wordt geïnterpreteerd vanuit haar vrouw-zijn is Louise Bourgeois (1911-2010).
Op afbeelding 18 zie je een sculptuur van Bourgeois, The Blind Leading the Blind (De blinde leidt de blinden) uit 1949. De titel verwijst naar het gelijknamige schilderij van Pieter Bruegel de Oude uit circa 1568, te zien op figuur 14. Het schilderij van Bruegel is gebaseerd op een verhaal uit de Bijbel.


Bourgeois’ werk The Blind leading the Blind bestaat uit zeven paar latten die bovenin verbonden zijn met dwarslatten. De ‘poten’ staan in een parallelle lijn naast elkaar en raken elkaar niet. Dit werk uit 1949 wordt wel gezien als een voorloper van het minimalisme.
Vraag 23 4 punten
Geef drie kenmerken van het minimalisme die je terugziet in het werk op afbeelding 18. Geef daarna een kenmerk van het werk waardoor het afwijkt van het minimalisme.
Bekijk het antwoord
kenmerken van het minimalisme (drie van de volgende):
- eenvoudige / abstracte vormen
- herhaling van vormen
- beperkt aantal kleuren
- het gebruik van harde / ongemengde / verzadigde kleuren
- het werk staat direct op de grond (zonder sokkel)
- in het werk ontbreekt een persoonlijk handschrift
- de materialen zijn beperkt bewerkt (eenvoudig beschilderd, gezaagd)
- het werk heeft een eenvoudige / heldere constructie (staande en liggende / verbindende latten)
afwijking ten opzichte van het minimalisme (een van de volgende):
- het werk is (door toedoen van de titel) niet abstract, maar (ook) een verbeelding / representatie (van een verhaal of groep mensen)
- het werk heeft een verhalende titel
- het werk is expressief / met de hand gemaakt (niet strak / machinaal afgewerkt)
De Feministische Handwerk Partij, afgekort FHP, werd opgericht in 2019. Het is een politieke feministische kunstenaarsbeweging die zich bezighoudt met “studeren, repareren, spreken, oplappen, ontleren en verstellen”. De leden beogen “herstel van de beschadigde wereld en van onze verstoorde relatie tot onze directe omgeving”.
In september 2022 organiseerde de FHP bijeenkomsten waarbij een katholiek vaandel van de Heilige Familie (Maria, Jozef en het Christuskind) door de kunstenaarsgroep getransformeerd werd tot een vaandel voor de FHP. Tijdens deze bijeenkomsten werd voorgelezen uit het boek Heksen en heidenen: Vrouwen in Europese volksreligie 700-1100. Ook lieten zij zich inspireren door vaandels van de suffragettes, een feministische activistische groepering uit het begin van de twintigste eeuw. Op afbeelding 21 zie je een voorbeeld van een vaandel van de suffragettes.

Op figuur 15 zie je het oorspronkelijk katholieke vaandel dat de FHP bewerkte. Op figuur 16 en 17 zie je foto’s van het transformatieproces tot een vaandel voor de FHP. Op afbeelding 22 zie je het uiteindelijke vaandel voor de FHP.




Camiel van Winkel onderscheidt als vierde mythe van het kunstenaarschap het model van de post-artist. Van dit model zijn elementen te herkennen in de FHP.
Vraag 25 2 punten
Leg aan de hand van twee kenmerken van (het werk van) de FHP uit waarom gesproken kan worden van het model van de post-artist.
Bekijk het antwoord
per juist antwoord 1 (maximumscore 2), bijvoorbeeld twee van de volgende:
- de FHP en haar werk zijn te zien als een vorm van nabootsing van het avant-gardeproject van de kunst / van eerdere (kunst)bewegingen met een maatschappelijk doel / van eerdere avant-gardeprojecten met een verbondenheid van kunst en leven, zoals de suffragettes of (groeperingen van) feministische kunstenaars.
- de FHP bedient zich van / kopieert maatschappelijke verschijnselen, zoals gemeenschapswerk (vanwege het community-karakter) en/of antropologisch onderzoek (vanwege de studie en de inzet van historische bronnen).
- het gaat niet zozeer om het werk dat de FHP produceert, maar veeleer om de groep als zodanig, als beweging of initiatief. De groep/beweging vormt het kunstwerk. / De activiteit / de performance / de bijeenkomsten vormt/vormen het kunstwerk.
2025, tijdvak 1: Het gebouw als totaalkunstwerk
Opgavetekst
afbeelding 1

Buitenaanzicht van de kathedraal van Reims vanaf de zijkant, met het dak, de torens en de steile spits tegen een lichtblauwe lucht.
afbeelding 2

Voorgevel van de kathedraal van Reims met de twee torens en de portalen met beeldhouwwerk.
afbeelding 3

Blik omhoog in het hoge schip: slanke gebundelde zuilen die omhoog lopen naar de kruisribgewelven, met lichtinval uit de hoge vensters en een roosvenster in de verte.
Vraag 4 3 punten
Glas-in-loodramen met gebrandschilderd glas werden gemaakt in gespecialiseerde werkplaatsen. De glazeniers behoorden, net als de schilders, tot het gilde van Sint Lucas. Een gilde was een belangenorganisatie die verschillende regels vastlegde, bijvoorbeeld op het gebied van de financiën, zoals de hoogte van de lonen en de in- en verkoopprijzen. Noem nog drie andere onderwerpen waarover in schildersgilden afspraken werden gemaakt.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende onderwerpen: opleiding van leerlingen (het meester-gezel-leerlingsysteem); de vereiste kwaliteit van de producten; de arbeidsomstandigheden in de ateliers; opvang bij ziekte of overlijden (financiële vergoeding of pensioen voor nabestaanden van een overleden kunstenaar); het exclusieve recht op uitoefening van het ambacht of bescherming tegen concurrentie; eisen voor toelating tot het gilde; verdeling van werk of afstemming van verschillende taken op elkaar. (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3 punten. Het onderwerp mag niet de financiën zijn, dat staat al in de vraag.
Vraag 5 2 punten
In de bouwloods bij de kathedraal werkten, onder leiding van een bouwmeester, glazeniers, schilders en steenhouwers samen. De namen van de makers van de (kunst)objecten en onderdelen zijn meestal niet bekend. Geef twee verklaringen waarom deze namen meestal niet bekend zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende verklaringen: het werk stond met zijn religieuze betekenis of functie centraal en niet de maker; de makers hadden in de middeleeuwen de status van ambachtsman en hun namen bleven vaak onbekend; in de ateliers werd samengewerkt aan objecten of onderdelen, er was geen sprake van één maker; er is een beperkte hoeveelheid gegevens overgeleverd en de studie naar makers is beperkt. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 2 punten.
figuur 1

Omslag (voor- en achterkant), eerste pagina en enkele bijlagen van het eerste nummer van De Stijl (1917), met typografische vormgeving en geometrische vlakken.
Vraag 6 3 punten
Op figuur 1 zie je de omslag (voor- en achterkant), de eerste pagina en enkele bijlagen van het eerste nummer van De Stijl. In het voorwoord schreef Van Doesburg dat de “werkelijk moderne – d.i. bewuste – kunstenaar” ernaar zou moeten streven het publiek ontvankelijk te maken voor de schoonheid van de kunst. Daarmee zou het “de mogelijkheid voorbereiden eener verdiepte kunstcultuur, gegrond op gemeenschappelijke belichaming van het nieuwe beeldende kunstbewustzijn”. Van Doesburg streefde naar een ‘nieuw beeldend kunstbewustzijn’. Leg uit wat Van Doesburg hiermee bedoelde. Geef vervolgens twee manieren waarop het tijdschrift De Stijl een bijdrage kon leveren aan dit streven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Van Doesburg streefde naar een van de volgende: een universele vormentaal voor de kunsten; een vormentaal gebaseerd op zuivere geometrische vormen; een kleurkeuze gebaseerd op de primaire kleuren; een (zuivere) functionele vormgeving; een (gelijkwaardige) samenwerking tussen de verschillende kunstdisciplines. (1p)
- Noemt twee van de volgende manieren waarop het tijdschrift kon bijdragen: beeldend kunstenaars, vormgevers en architecten een podium bieden voor het uitwisselen van ideeën over samenwerking en een universele vormentaal; concrete voorbeelden tonen van de universele vormentaal (zoals het logo op de omslag of de voorbeelden uit de bijlage); het gedachtegoed van De Stijl verspreiden onder een (internationaal) publiek. (2p)
Per juiste manier 1 scorepunt. De uitleg levert 1 punt op, de twee manieren samen maximaal 2 punten.
afbeelding 9

Buitenaanzicht van de KoepelKathedraal in Haarlem: een groene koepel, torens met spitsen en een gevel van baksteen.
afbeelding 10

Detail van de koepel van de KoepelKathedraal: een kegelvormige groene koepel met torentjes en de gevel eronder.
afbeelding 11

Interieur van de KoepelKathedraal met hoge ramen en bogen. In de wand een mozaiek van Gijs Frieling dat het Bijbelse verhaal van het brandende braambos verbeeldt, met Mozes en geiten.
Vraag 8 3 punten
Op afbeelding 9 zie je de KoepelKathedraal in Haarlem, gebouwd tussen 1895 en 1930. Het ontwerp is van Joseph Cuypers (1861-1949), zoon van Pierre Cuypers. Op afbeelding 10 zie je een detail van de koepel en op afbeelding 11 een gedeelte van het interieur. Bekijk afbeelding 9, 10 en 11. De architectuur van deze kerk wordt gekenmerkt door een mengelmoes van bouwstijlen. Noem, telkens aan de hand van een voorbeeld, drie verschillende bouwstijlen die je herkent in de KoepelKathedraal.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie verschillende bouwstijlen, elk met een voorbeeld, uit de volgende lijst: (neo)gotiek (spitsbogen, kruisribgewelf, straalkapellen); (neo)romaans (ronde straalkapellen, vensters met rondbogen, gesloten muurvlakken, stereometrische grondvlakken); byzantijnse, oosterse of oriëntaalse bouwkunst (vele puntige torentjes, kegelvormige spitse koepel, vele ramen in de tamboer); (neo)renaissance (tamboer, lantaarn op de koepel); (neo)barok (parabolische boog van de koepel, spiraalvormige lijnen op de koepel); art-nouveau of jugendstil (slingerende, golvende of organische lijnen op de koepel). (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3 punten. Elke bouwstijl telt één keer, met een voorbeeld uit het gebouw.
2025, tijdvak 1: Binnen buiten
Opgavetekst
afbeelding 15

Gedeeltelijke reconstructie van een 'kamer in 't rond' in het Dordrechts Museum: wanden met geschilderde behangsels van landschappen met een haven en water, een betimmerd wandpaneel en een lichte vloer.
afbeelding 16

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): een brede lucht met wolken, een lage horizon, een boerderij en vee in het landschap, en een boom links.
afbeelding 17

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): zeilschepen op zee bij een haven met een vuurtoren en een kade met gebouwen.
afbeelding 18

Behangsel van de gebroeders Van Strij (1795): een rivier met een zeilboot, mensen op de oever, een huis en een wolkenlucht.
figuur 3

Gedeeltelijke reconstructie van een achttiende-eeuwse 'kamer in 't rond': een lange zaal met een lange tafel en stoelen, en op de wanden geschilderde behangsels met landschappen, bomen en lucht.
Vraag 13 3 punten
De behangsels van de gebroeders Van Strij passen qua voorstelling in de traditie van de Hollandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw. Zo past de keuze voor de weergave van schepen op zee (afbeelding 17) in de zeventiende-eeuwse traditie van zeestukken. Bekijk afbeelding 16, 17 en 18. Geef voor nog drie andere aspecten van de voorstellingen van deze drie behangsels aan hoe ze passen in de traditie van de Hollandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw.
Bekijk het antwoord
- Geeft drie andere aspecten van de voorstellingen aan die passen in de traditie van de Hollandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw. (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: koeien als populair onderwerp en symbool voor Nederland; een vlak rivierlandschap met een stad; opvallende wolkenluchten of een lage horizon, zoals bij Ruysdael; een stadsgezicht met een huis met trapgevel, of een havengezicht; een zomers heuvelachtig landschap in de traditie van de Italianiserende landschappen; kleding die vergelijkbaar is met die op zeventiende-eeuwse schilderijen.
Vraag 14 1 punt
Vanaf 1800 raakte de behangselschilderkunst uit de mode. Er ontstond aan het begin van de negentiende eeuw, rond 1815, een bloei van 'traditionele', op een schildersezel gemaakte, schilderijen. Beschrijf een ontwikkeling in de kunstwereld in Nederland uit die tijd die bijdroeg aan deze bloei.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende ontwikkelingen: de kunstmarkt, met een bloeiende presentatie van en handel in kunst van levende meesters (salons, kunsthandel, kunstzalen), waarbij kleinere schilderijen makkelijker te verhandelen waren en de groeiende vraag tot een groeiend aanbod leidde; of het groeiend nationalisme, dat leidde tot een voorliefde voor de zeventiende-eeuwse 'gloriedagen van de kunst' en dus voor vergelijkbare schilderijen op paneel of doek. (1p)
afbeelding 22

Gimenes en Snijder staan naast elkaar, in witte overhemden en donkere schorten, voor een beschilderd landschap met bomen en een reiger.
afbeelding 23

Gimenes en Snijder in hun atelier: verfpotten, kwasten en materiaal op tafel, een beschilderd doek op de achtergrond, en een bril op de neus van een van hen.
Vraag 17 3 punten
In de kunsthistorische literatuur worden verschillende kunstenaarstypen onderscheiden. Afbeelding 22 en 23 tonen foto's van de website van Snijder&CO, waarop Gimenes en Snijder zichzelf presenteren. Noem het kunstenaarstype waartoe Gimenes en Snijder gerekend kunnen worden op basis van deze foto's én geef daarvoor twee argumenten op basis van (aspecten van) de foto's.
Bekijk het antwoord
- Noemt de kunstenaar als ambachtsman en/of het klassieke kunstenaarstype. (1p)
- Geeft twee argumenten op basis van (aspecten van) de foto's, die het ambachtelijke karakter van het kunstenaarschap laten zien. (2p)
Het type telt 1 punt; elk van de twee argumenten telt 1 punt. Voorbeelden van argumenten uit het correctievoorschrift: ze presenteren zich in het werkatelier; ze lijken het werk even onderbroken te hebben, te midden van verf en kwasten; ze dragen werkkleding vol verfvlekken; ze tonen hun ambachtelijke werkwijze met voorbeeldboeken en materialen; ze staan met hun traditionele behangsels op de achtergrond.
Vraag 18 2 punten
Snijder&CO biedt, naast het maken van behangsels in opdracht, ook workshops aan waarin deelnemers zelf leren behangselschilderen. De wijze waarop Gimenes en Snijder het kunstenaarschap invullen, past in de beleidslijn van de Nederlandse overheid sinds eind jaren negentig van de twintigste eeuw. Geef aan welke invulling van het kunstenaarschap sinds eind jaren negentig door de Nederlandse overheid werd gestimuleerd én geef aan hoe Gimenes en Snijder daaraan voldoen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de overheid stimuleerde dat kunstenaars zich opstellen als cultureel ondernemers, die zoveel mogelijk zelf inkomsten genereren en dicht bij de samenleving staan. (1p)
- Geeft aan dat Gimenes en Snijder daaraan voldoen doordat ze in opdracht werken, workshops geven en daarmee inkomsten genereren met hun kunstpraktijk en/of dicht bij de samenleving staan. (1p)
Vraag 19 2 punten
De beleidslijn die de Nederlandse overheid inzette aan het eind van de jaren negentig van de twintigste eeuw was een reactie op het kunstsubsidiebeleid zoals dat in de jaren zeventig en tachtig gebeurde. Geef eerst aan op welk idee van kunstenaarschap de beleidslijn van de jaren zeventig en tachtig was gebaseerd. Geef vervolgens aan welke kritiek er in de jaren negentig klonk op het subsidiëren van beeldend kunstenaars.
Bekijk het antwoord
- Noemt het idee van de autonome kunstenaar: de kunstenaar die niet voor de markt of in opdracht werkt, maar vanuit kunst als zelfexpressie, kunst om de kunst en de visie van de kunstenaar als enige norm. (1p)
- Noemt de kritiek dat kunstenaars door de subsidies werk maakten dat (te) ver van de maatschappij afstond, of dat kunstenaars te sterk afhankelijk waren van subsidies. (1p)
2025, tijdvak 1: De kunstenaar is aanwezig
Opgavetekst
afbeelding 24

Tehching Hsieh in grijze werkkleding bij een prikklok in zijn atelier, op een witte wand.
afbeelding 25

Film van Hsieh geprojecteerd in een ruimte, met een prikklok op de vloer en op de wand een grote reeks ingeklapte tijdkaarten met foto's.
afbeelding 26

Drie beelden onder elkaar van Hsieh in uniform bij de prikklok, telkens op dezelfde plek en in dezelfde houding.
afbeelding 27

Gele tijdkaarten van de prikklok met handgeschreven tijden en datums, daaronder foto's van Hsieh.
afbeelding 28

Twee rijen van drie foto's van Hsieh in uniform naast de prikklok, telkens in dezelfde pose.
figuur 4

Aankondiging van het project, 11 december 1986, in een getypte verklaring. Vertaling: VERKLARING. Ik Tehching Hsieh heb een 13-jaren-plan. Ik zal KUNST maken gedurende deze tijd. Ik zal het niet PUBLIEKELIJK tonen. Het plan begint op mijn 36e verjaardag, 31 december 1986, en duurt voort tot mijn 49e verjaardag, 31 december 1999. Tehching Hsieh.
figuur 5

Verklaring van 1 januari 2000, met uitgeknipte letters uit krantenkoppen. Vertaling: Ik hield mezelf in leven. Ik ben de 31e december 1999 gepasseerd. Tehching Hsieh, 1 januari 2000.
Vraag 23 3 punten
Op 11 december 1986 kondigde Hsieh de start van zijn project Thirteen Year Plan op 31 december 1986 aan. Je ziet de aankondiging op figuur 4. De aankondiging is hieronder ook als vertaling, in een uitgeschreven tekst te lezen. Op 1 januari 2000 eindigde Hsieh het project met een verklaring die je ziet op figuur 5. Thirteen Year Plan is een conceptueel kunstwerk te noemen. Beschrijf voor drie kenmerken van conceptuele kunst hoe die van toepassing zijn op dit kunstwerk.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft voor drie kenmerken van conceptuele kunst hoe die van toepassing zijn op Thirteen Year Plan. (3p)
Per juist kenmerk 1 punt, maximaal 3 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: het idee staat centraal en niet het beeld, het gaat om het tonen van tijd en leven; een van tevoren opgesteld plan met begin- en einddatum en werkwijze; afwijken van traditionele vormen en een project dat in het dagelijks leven plaatsvindt; de kunstenaar staat in de uitvoering minder centraal en het werk kan opnieuw of door anderen worden uitgevoerd.
2024, tijdvak 1: Uit de privésfeer
Opgavetekst
Figuur 1

Zwart-wit reproductie van een tekening: een vrouw ligt slapend in bed, het hoofd op een kussen. De voorstelling is met losse, snelle lijnen en vegen in houtskool of krijt gemaakt; boven het bed zijn donkere arceringen te zien. Rechtsonder een klein signatuur.
Figuur 2

Zwart-wit reproductie van een tekening in een boogvormige omlijsting. Een vrouw met een breedgerande hoed met veren en een kraag zit achter een tafel of rand, het bovenlichaam zichtbaar. Onder de voorstelling staat een handgeschreven opschrift in het Nederlands met een datering: 1633.
Afbeelding 1

Schilderij van een jonge vrouw in een donkere ruimte. Zij draagt een krans van bloemen in het haar en houdt een staf met bloemen vast. Ze is gekleed in een groenig, gestreept gewaad met een geborduurde zoom.
Vraag 2 2 punten
Op figuur 2 zie je Saskia met een strooien hoed, een tekening van Rembrandt met het opschrift: 'Dit is mijn vrouw toen ze 21 jaar oud werd op de derde dag na onze verloving op 8 juni 1633'.
Rembrandt liet mensen uit zijn persoonlijke omgeving, onder wie zijn vrouw Saskia, soms model staan voor personages in zijn werk. Het schilderij op afbeelding 1 is bekend onder de titel Flora of Saskia als Flora (1634). Flora is de Romeinse godin van de lente en de bloemen.
Volgens kunsthistoricus Gary Schwartz is het niet altijd duidelijk of Rembrandts schilderijen portretten van individuen zijn of dat ze bedoeld zijn als personificaties.
Geef op basis van figuur 2 een argument waarom het aannemelijk is dat Saskia model heeft gestaan voor het schilderij op afbeelding 1. Geef vervolgens een argument voor de stelling dat het schilderij op afbeelding 1 een personificatie (van Flora) betreft.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de figuur op afbeelding 1 sterke gelijkenis vertoont met Saskia, zoals geportretteerd op figuur 2, waarvan zeker is dat dit een portret van Saskia is. (1p)
- Noemt dat de figuur attributen draagt die verwijzen naar de godin Flora (bloementooi op het hoofd, staf met bloemen in de hand) en/of een kostuum dat naar Flora verwijst en/of een geposeerde, voorname houding die past bij een voorstelling van Flora. (1p)
2024, tijdvak 1: Van binnenuit
Opgavetekst
Figuur 5

Zwart-wit foto van het exterieur van de turbinehal van AEG. Het gebouw is lang en heeft een sterk gebogen dak. De gevel bestaat uit grote ramen tussen smalle, verticale penanten, met een rij ramen op de begane grond en een ingang met een voorplein.
Figuur 6

Zwart-wit foto van het interieur van de turbinehal. Boven de vloer loopt een grote hijskraan langs de rails onder een hoog, glazen dak met stalen spanten. Op de vloer staan grote machineonderdelen en turbines, op de achtergrond zijn bogen en galerijen te zien.
Figuur 7

Zwart-wit foto van een lange, gebogen loods met een boogvormig dak en een rij grote ramen in de gevel. Op de voorgrond gras en een paar struiken, boven een bewolkte lucht.
Afbeelding 8

Interieur met een grote constructie van houten balken en stijlen. Aan de zijkant zijn glazen wanden, met doorkijk naar buiten. Het licht valt van buiten naar binnen en de vloer is van hout.
Afbeelding 9

Vierkant, transparant element met een stalen omlijsting in een grote glazen gevel. In het glas spiegelt de lucht met wolken en bomen.
Vraag 13 2 punten
Rond 1980 kocht de Amerikaanse kunstenaar Donald Judd een verlaten militair terrein met een aantal loodsen in de stad Marfa, gelegen in de dunbevolkte woestijn van Texas (Verenigde Staten). Hier kon hij wonen en werken combineren en een omgeving creëren voor de permanente presentatie van zijn kunst. Op figuur 7 zie je een van de loodsen, een voormalige artillerieloods.
Op afbeelding 8 en 9 zie je het interieur met het werk 100 untitled works in mill aluminium (100 werken zonder titel in gewalst aluminium) uit 1982-1986. De installatie is verdeeld over twee loodsen. De blokken hebben allemaal hetzelfde rechthoekige formaat, maar de opbouw van elk blok is uniek.
Uitgaande van de installatie 100 untitled works in mill aluminium vormt de (voormalige) artillerieloods een passende omgeving voor het werk van Judd.
Geef hiervoor een argument op basis van de stijl én geef hiervoor een argument op basis van de voormalige functie. Betrek in beide argumenten zowel de loods als de installatie.
Bekijk het antwoord
- Stijl (een van de volgende): de stijl van de loods is strak, sober of modernistisch, en die stijl past bij de minimal art van de installatie; of de stijl van de hal is streng geometrisch, met een balkenstructuur in het plafond, een geometrische indeling van de raampartijen en rechthoekige vloerplaten, wat aansluit bij de rechthoekige balken of blokken van Judd; of de regelmatige herhaling of ordening van de ramen en elementen in de loods komt overeen met de herhaling of ordening van elementen in het werk van Judd. (1p)
- Voormalige functie (een van de volgende): de loods als opslagplaats of verzamelplaats voor goederen past bij de installatie, die bestaat uit een tentoonstelling van 100 elementen of objecten; of de loods was een opslagplaats van militair materieel dat vaak van staal is (bijvoorbeeld metalen kisten of containers), wat past bij de verzameling van metalen of aluminium objecten van Judd; of de loods diende oorspronkelijk om grote hoeveelheden (series) militair materieel op te slaan, het seriële of streng geordende karakter van Judds werk sluit daarop aan. (1p)
Vraag 15 2 punten
Judd beoogde met de verhuizing naar Marfa zo veel mogelijk afstand te nemen van 'het establishment' (de gevestigde kunstwereld). Toch kan zijn vertrek naar het afgelegen buitengebied de aandacht voor zijn werk en kunstenaarschap ook vergroot hebben.
Geef een argument waarom deze verhuizing de aandacht voor zijn werk kon vergroten. Geef vervolgens een argument waarom deze verhuizing de aandacht voor zijn kunstenaarschap kon vergroten.
Bekijk het antwoord
- Vergroting van de aandacht voor zijn werk (een van de volgende): Judd kon in Marfa werk op veel grotere schaal maken dan mogelijk was in New York of op de gebruikelijke tentoonstellingslocaties (monumentaal, groot werk), wat bijdraagt aan nieuwe belangstelling; of op de locatie in de dunbevolkte woestijn komen de werken optimaal tot hun recht door de bijzondere werking van licht en ruimte, wat de impact op de bezoeker vergroot en aandacht trekt. (1p)
- Vergroting van de aandacht voor zijn kunstenaarschap (een van de volgende): Judd realiseerde met zijn verbouwde loodsen een eigen woon- en werkgebied of een eigen 'museum', wat kan leiden tot nieuw publiek dat geïnteresseerd is in de werkpraktijk én het leven van de kunstenaar; of met zijn verhuizing uit 'het centrum van de kunst' kan Judd de aandacht trekken, doordat het beeld ontstaat van een excentrieke, eigenzinnige, antiburgerlijke en daarmee 'geniale' kunstenaar die aan de mythe van de bohémien of romantische kunstenaar voldoet. (1p)
2024, tijdvak 1: De kunstenaarspraktijk
Opgavetekst
Afbeelding 12

Een man in een blauw overhemd en overall staat met gekruiste armen tussen twee vloerlampen. Beide lampen hebben een driepotige voet en een arm met meerdere kappen; de ene lamp is zwart, de andere wit. Op de achtergrond een grijze betonnen muur.
Afbeelding 13

Detailfoto van een lichtgroene lamp: een cilindrische kap van metaal met een zichtbare naad en een buisvormige steun die met een lasverbinding aan de kap vastzit.
Afbeelding 14

Foto van een hand die op een open boekje of schema wijst. Op de pagina staat een boomdiagram: rode, ovale vakjes met tekst, verbonden met lijnen in een vertakte structuur.
Afbeelding 15

Witte maquette op lange tafels in een zaal met een stenen vloer. De maquette toont een krachtcentrale: gebouwen, een hoge schoorsteen, ketels en leidingen. Aan de muur hangt een tekening van een maquette.
Afbeelding 16

Lange houten tafel met stoelen, gedekt met wit servies: borden, schalen, kopjes, glazen en een grote deksel-schaal. De voorwerpen hebben een reliëf met tekst of tekening.
Figuur 9

Zwart-wit foto van een witte sculptuur op drie ronde voeten. De sculptuur bestaat uit vertakte, buisvormige elementen met trappen en platforms, en staat voor een lichte achtergrond met een deur.
Figuur 10

Detail van servies op een donkere achtergrond: witte schalen en borden met daarop een tekening van een lange tafel met figuren die aan het eten zijn. Op de rand van de schaal staat een afbeelding van een gedekte tafel met mensen.
Vraag 21 3 punten
Het ontwerp van de lamp op afbeelding 12 is gebaseerd op een boomdiagram uit het omvangrijke project Slave City (Stad der slaven) van AVL. Je ziet het diagram op afbeelding 14. In dit diagram zijn de aard en de omvang weergegeven van afdelingen in een ziekenhuis uit Slave City. Ook de sculptuur op figuur 9 is gebaseerd op dit diagram.
Slave City is een dystopische wereld waarin mensen tot slaven gereduceerd zijn om een zelfvoorzienende stad te onderhouden. Wie niet langer productief is in deze wereld, wordt 'gerecycled' tot een nieuwe grondstof of tot voedsel. Op afbeelding 15 zie je een maquette van een krachtcentrale van Slave City waarin slaven werken.
Op afbeelding 16 zie je een ander onderdeel van Slave City: een gedekte tafel uit de installatie Board Room (Directiekamer). Een detail van het servies van Board Room zie je op figuur 10.
Bekijk afbeelding 12 tot en met 16 en figuur 9 en 10.
Leg uit op welke wijze autonome en toegepaste kunst zich tot elkaar verhouden in dit project van AVL. Geef hiervan vervolgens twee voorbeelden.
Bekijk het antwoord
- Uitleg: binnen dit project van AVL bestaat een voortdurende wisselwerking tussen autonome kunst en toegepaste kunst. AVL werkt op basis van thema's, themaprojecten of modellen, en daarbinnen vervagen de grenzen tussen toegepaste en autonome kunst. (1p)
- Noemt twee voorbeelden, bijvoorbeeld: (1) het servies met de voorstelling van 'recycling van slaven' is onderdeel van de installatie Board Room (autonome kunst), maar de eettafel en het servies kunnen ook gewoon gebruikt worden (toegepaste kunst). (2) het model of de maquette van de krachtcentrale is een architectuurontwerp, waarvan de Board Room weer een afgeleide is. (3) het concept van een boomdiagram vormt de basis voor een toegepast werk, zoals de vloerlamp Statistocrat, en voor een autonome sculptuur, zoals die op figuur 9. (2p)
Per juist voorbeeld 1 punt, maximaal 2 voor de voorbeelden.
Vraag 24 1 punt
In de theorie van Camiel van Winkel (De mythe van het kunstenaarschap) zou je Van Lieshout een modernistisch-avantgardistisch kunstenaarstype noemen.
Geef een argument waarom Van Lieshout gezien kan worden als een representant van het modernistisch-avantgardistische kunstenaarstype.
Bekijk het antwoord
- De modernistisch-avantgardistische kunstenaar positioneert zich als een kunstenaar die zich met zijn of haar werk (al dan niet kritisch) verhoudt tot de samenleving en/of zich richt op de toekomst. Op basis van zijn maatschappijkritische, aanstootgevende of utopische of dystopische wereldbeelden (schrikbeelden) kan Van Lieshout gezien worden als een representant van dit kunstenaarstype. (1p)
Vraag 25 1 punt
New Tribal Labyrinth was te zien op een grote solotentoonstelling van AVL in New York. AVL ontving voor deze tentoonstelling een Bijdrage Presentatie Buitenland van het Mondriaan Fonds van de Nederlandse overheid. Van Lieshout vulde het tentoonstellingsbudget aan met eigen financiële middelen.
Leg uit dat de manier waarop deze tentoonstelling is bekostigd, past bij het nieuwe kunstbeleid van de Nederlandse overheid sinds het begin van de 21e eeuw.
Bekijk het antwoord
- Een van de volgende: het nieuwe beleid, sinds het begin van de 21e eeuw, gaat ervan uit dat de kunstenaar zich meer dan voorheen als cultureel ondernemer opstelt en naast subsidie alternatieve bronnen van inkomsten aanboort (en niet volledig leunt op subsidie van de overheid); of de bijdrage van het Mondriaan Fonds (als uitvoerder van het overheidsbeleid voor subsidieverstrekking aan beeldende kunst en vormgeving) aan een internationale tentoonstelling van AVL in New York kan gezien worden als het promoten van Nederlandse kunst in het buitenland, als een investering in de internationale bekendheid van Joep van Lieshout en AVL, wat bijdraagt aan de versterking van zijn positie op de kunstmarkt en/of een brug slaat naar een nieuw publiek in de samenleving. (1p)
Afbeelding 19

Interieur van een hal met een houten trap. De trapleuning heeft spijlen met spitse, gedraaide pinakels op de palen. Het plafond bestaat uit een versierd patroon van vlechtwerk of geometrische vormen, en een rond gewelf is zichtbaar boven de trap. Een lantaarn hangt aan het plafond.
Vraag 26 3 punten
William Morris was de grondlegger van de arts-and-crafts-beweging. In 1859 ontwierp hij samen met architect Philip Webb het Red House. Het huis was bedoeld om in te wonen en te werken.
Op afbeelding 19 zie je een deel van het interieur en op afbeelding 20 zie je een kast die voor het Red House gemaakt werd.
Morris had duidelijke opvattingen over de stijl die gehanteerd moest worden bij het ontwerpen van producten. Hij werkte overwegend in de typische arts-and-crafts-stijl, maar had ook een voorkeur voor de gotiek.
Geef drie verwijzingen naar de gotiek die zichtbaar zijn in afbeelding 19.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende verwijzingen naar de gotiek: de 'pinakels' van de trapleuning; de (gemetselde) spitsboog; de middeleeuwse dakconstructie; de rijke, complexe of geometrische versiering van het plafond; de accentuering van het verticale door de ornamentiek in de balustrade of trapleuning, in de vorm van verticale profielen en/of hoog geplaatste cirkelgaten en/of de langgerekte hoofdbalusters of spil; de ruitvorm van de lampen of lantaarns; het gebruik van glas in lood bij de lantaarns. (3p)
Per juiste verwijzing 1 punt, maximaal 3.
Afbeelding 21

Kamer met groen behang met een gestippeld patroon. Onderaan blauwe lambrisering met geschilderde panelen, bovenaan een gedecoreerde, geschilderde band. Het plafond heeft een decoratief patroon en hangt vol met lampen met ronde kappen. In het midden een hoog venster met glas in lood en een lage kast met een schilderij op de voorzijde.
Vraag 28 3 punten
In 1865 kreeg Morris met zijn firma Morris, Marshall, Faulkner & Co. de opdracht om een (stijl)kamer in te richten in het South Kensington Museum in Londen.
Op afbeelding 21 zie je De groene eetkamer. Morris ontwierp het patroon op de groen gepleisterde muren, de kunstenaar Edward Burne-Jones het glas in lood en architect Philip Webb ontwierp samen met Morris het gedecoreerde plafond en de raamkozijnen.
De groene eetkamer voldoet aan de idealen van de arts-and-crafts-beweging. Zo is de kamer volledig uitgevoerd in de arts-and-crafts-stijl.
Beschrijf nog drie andere idealen van de arts-and-crafts-beweging die in De groene eetkamer gerealiseerd zijn. Laat stijlkenmerken buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende idealen: (1) samenwerking: de samenwerking van meerdere kunstenaars en ambachtslieden, of het samenwerken aan een totaalkunstwerk. (2) geen onderscheid tussen de kunsten: er wordt geen onderscheid gemaakt tussen toegepaste en autonome kunst; de decoratieve patronen voegen evenveel waarde toe aan de ruimte als de schilderingen. (3) hoge kwaliteit: het idee dat de kunsten bijdragen aan de verhoging van de kwaliteit van het dagelijks leven; in deze eetkamer, voor een museum, is veel aandacht geschonken aan vormgeving en decoratie. (4) ambachtelijke vervaardiging: de decoraties zijn ambachtelijk vervaardigd of aangebracht. (5) specialisme: kunstenaars kunnen zich binnen de samenwerking richten op hun specialisme. (3p)
Per juist ideaal 1 punt, maximaal 3.
2023, tijdvak 1: Bohemiens en tragische helden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Raden Saleh (1811-1880) was afkomstig uit een vooraanstaande Javaanse familie en kwam naar Nederland om een schildersopleiding te volgen. Hij laveerde tussen de Javaanse en de Europese identiteit. Op afbeelding 1 en 2 zie je portretten van Saleh uit respectievelijk circa 1840 en 1841.
Gesteld kan worden dat Saleh op afbeelding 1 geportretteerd wordt als 'Europees kunstenaar' en op afbeelding 2 als 'oosterse prins'.
In 1839 begon Saleh aan een rondreis langs Europese vorsten en aristocraten. Tijdens zijn reis presenteerde Saleh zich als een oosterse prins. Dit viel in de smaak bij zijn gastheren.
In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het idee op van de bohemien-kunstenaar en won het ideaal van 'l'art pour l'art' (kunst om de kunst) aan belangstelling.
De Nederlandse kunstenaar George Hendrik Breitner (1857-1923) voldoet volgens kunsthistorica Mayken Jonkman aan het beeld van de kunstenaar-bohemien. Zij schrijft: "Een goed voorbeeld was de kunstenaar Breitner […]: hij had chronisch geldgebrek, was drankzuchtig, en koesterde bijzondere belangstelling voor vrouwen."
Op afbeelding 3 zie je Zelfportret van Breitner uit 1882. Breitner draagt het idee van de bohemien-kunstenaar zowel uit in de voorstelling als in de vormgeving.
[figuur 1: zie het originele examen]
[figuur 2: zie het originele examen]
De fotograaf Sigmund Löw maakte in 1903 een atelierportret van Joseph Israëls (figuur 1) en een van diens zoon Isaac Israëls (figuur 2). Op beide foto's poseren de kunstenaars tussen hun schilderijen, maar de inrichting van de ateliers van vader en zoon verschilt nogal.
Francis Bacon was een Britse kunstenaar (1909-1992). Zijn leven werd gekenmerkt door een ongelukkige jeugd, alcoholisme en een losbandige levensstijl. Eenzaamheid, wanhoop en depressiviteit worden genoemd als kenmerken van zijn werk. Op afbeelding 4 zie je het drieluik Drie studies voor een kruisiging van Bacon uit 1962. Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je details uit dit werk. Bacon werd mede bekend door de interviews van kunstjournalist David Sylvester. In een van deze interviews vraagt Sylvester naar de oorsprong van het gewelddadige karakter van zijn werk. Bacon legt een relatie met zijn gewelddadige jeugd en de verschillende Europese steden waar hij heeft gewoond tussen de twee wereldoorlogen: "Ik zou kunnen zeggen dat ik gewend raakte aan het leven met vormen van geweld."
Op figuur 3 zie je een portret van Bacon in zijn atelier. Op figuur 4 zie je een foto van zijn atelier zoals het is nagelaten en nog steeds te bezichtigen is.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Kunsthistorica Sandra Kisters toont in haar boek Leven als een kunstenaar aan dat Bacon bewust invloed uitoefende op de beeldvorming van hemzelf, vooral door middel van de interviews met Sylvester. Ook foto's zoals op figuur 3 en 4 dragen bij aan deze beeldvorming.
De mythe van de kunstenaar als 'tragische held' kan de beroemdheid van een kunstenaar op verschillende manieren versterken.
Vraag 3 1 punt
Geef vanuit de romantische belangstelling in de negentiende eeuw een verklaring voor de waardering van deze presentatie van Saleh.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Vanuit de romantische belangstelling was er een hevig verlangen naar / interesse in het exotische / was er sprake van exotisme / oriëntalisme, met zijn exotische presentatie kwam Saleh tegemoet aan deze interesse. (1)
Vraag 4 3 punten
Geef aan wat l'art pour l'art inhoudt. Noem vervolgens twee functies van 'oude' kunst die afgewezen werden door kunstenaars die dit bohemien- ideaal nastreefden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Functies die kunst niet moet hebben (twee van de volgende): (2p)
- Kunst is bedoeld voor decoratieve doeleinden.
- Kunst is bedoeld voor gebruiks- of nuttigheidsdoeleinden / praktische / utilitaristische doeleinden.
- Kunst is bedoeld voor morele en/of didactische (levensbeschouwelijke) doeleinden, bijvoorbeeld een mythologisch onderwerp of een historisch verhaal.
- Kunst is bedoeld voor propagandadoeleinden / het uitdragen van een politieke boodschap.
- Kunst is bedoeld om een religieuze boodschap over te brengen.
- Kunst is bedoeld als eenvoudig / plat vermaak.
- Kunst is (primair) bedoeld als manier om een inkomen te verwerven / als handelswaar.
2023, tijdvak 1: Ster of verbinder, de rol van de architect
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 19
Na de Vrede van Münster (1648) startte het stadsbestuur van Amsterdam met de bouw van een nieuw stadhuis.
Op afbeelding 8 zie je het nieuwe stadhuis op de Dam op een schilderij uit 1693. Het ontwerp voor het gebouw is van de hand van Jacob van Campen. Hij had al naam gemaakt met enkele andere gebouwen, waaronder het Mauritshuis in Den Haag (1644). Van Campen gebruikte verschillende inspiratiebronnen voor het nieuwe stadhuis. Hij bestudeerde bijvoorbeeld het werk van Italiaanse architecten zoals Andrea Palladio. Op figuur 5 zie je een ontwerp uit 1570 voor Villa Pisani in Montagnana door Palladio.
[figuur 5: zie het originele examen]
Vergelijk afbeelding 8 met figuur 5.
Van Campen liet zich bij het ontwerp van het stadhuis leiden door ideeën van de Griekse filosoof Plato en de Romeinse architect en schrijver Vitruvius. Plato ging ervan uit dat het universum zich in de mens weerspiegelt. De mens is dus als het ware in het klein wat het universum in het groot is. Vitruvius zag de volmaaktheid van het universum weerspiegeld in de rekenkundige en meetkundige verhoudingen van klassieke tempels. De opdracht van het nieuwe stadhuis was van belang voor Van Campens status als architect, zo was er veel geld mee gemoeid.
Het project van het nieuwe stadhuis op de Dam bevatte verschillende aspecten die doen denken aan wat men nu 'starchitecture' noemt.
Op afbeelding 9 zie je de openbaar toegankelijke burgerzaal in het stadhuis. In de vloer zijn drie mozaïeken met een doorsnede van ruim zes meter aangebracht met wereldkaarten en sterrenkaarten. Je ziet de vloer van het stadhuis op figuur 6.
[figuur 6: zie het originele examen]
De burgerzaal had voor Amsterdam een symbolische functie. Met de mozaïeken in de vloer verwees de zaal naar de status die het bestuur van Amsterdam voor de Republiek en de stad in gedachten had.
[figuur 7: zie het originele examen]
Van Campen was een groot bewonderaar van de beroemde Antwerpse schilder Peter Paul Rubens (1577-1640). Dit blijkt bijvoorbeeld uit de manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis organiseerde. Van Campen besteedde net als Rubens het werk uit aan andere kunstenaars en hij coördineerde de samenwerking.
Van Campen ontwierp voor de voorgevel van het stadhuis het timpaan dat je ziet op afbeelding 10, 11 en 12 en op figuur 7 (op de vorige pagina). Hieronder tref je een pre-iconografische beschrijving.
- In het midden van het timpaan is een vrouw met een kroon en een schild afgebeeld.
- Links en rechts van haar zijn fantasie-, dier- en mensfiguren met attributen aangebracht.
In 2006 kreeg Neutelings Riedijk Architecten de opdracht om een nieuw gebouw voor de stad Deventer te ontwerpen. Het ontwerp moest een stadhuis, een parkeergarage en een bibliotheek omvatten. Je ziet het eerste ontwerp van Neutelings Riedijk op een maquette op afbeelding 13 (de ovale vorm in het midden). Op afbeelding 14 zie je een doorsnede van het ontwerp. Dit eerste ontwerp riep veel weerstand op bij de inwoners van Deventer. De stichting Oud Deventer liet het ontwerp op schaal monteren in een foto met bestaande bebouwing. Je ziet deze fotomontage op afbeelding 15.
Naar aanleiding van de felle reacties die het eerste ontwerp voor het stadhuis opriep, ontstond er een bestuurscrisis in Deventer. Om een weg te vinden uit deze crisis werd de volgende aanpak gevolgd:
- Rijksbouwmeester Jo Coenen en Rijksadviseur voor Cultureel Erfgoed Fons Asselbergs werden aangesteld om een advies te geven.
- Coenen en Asselbergs maakten een analyse van de situatie en voerden tal van gesprekken met inwoners, bedrijven en organisaties.
- Coenen en Asselbergs presenteerden in 2010 hun advies met richtlijnen in een visiedocument: 'Een bericht aan de stad'.
Deze aanpak leidde tot een weg uit de bestuurscrisis.
In 2016 werd uiteindelijk het nieuwe stadhuis gebouwd volgens een nieuw plan van Neutelings Riedijk. Je ziet de voorgevel van het nieuwe stadhuis op afbeelding 16 en op figuur 8. De nieuwe gevel verving de oude schouwburggevel, die je ziet op figuur 9.
[figuur 8: zie het originele examen]
[figuur 9: zie het originele examen]
In het nieuwe ontwerp van de gevel komen aspecten van de oude gevel terug. Zo had de oude gevel een hellend dak met drie dakkapellen, de nieuwe gevel heeft ook een hellend dak, maar met zeven dakkapellen.
Kunstenares Loes ten Anscher ontwierp Deventer raamwerk, de rasters voor de ramen van het nieuwe stadhuis. Het kwam tot stand als een community-project. Ten Anscher heeft vingerafdrukken van 2.264 Deventenaren verzameld. De afdrukken zijn vergroot en in aluminium gegoten, zoals te zien op afbeelding 17 en 18.
Op afbeelding 19 zie je een (beeld)verslag van het afnemen en verwerken van de vingerafdrukken (tekst is niet relevant), dat plaatsvond in de openbare ruimte. Ook tegenstanders van het stadhuis konden een afdruk laten maken, bijvoorbeeld van hun middelvinger of een teen.
In een semiotische analyse zou 'middelvinger' of 'teen' aangeduid worden als letterlijke betekenis (denotatie) met als bijbetekenis (connotatie): afwijzing of afkeer van het idee.
Vraag 11 3 punten
Noem drie kenmerken van het stadhuis op de Dam die overeenkomen met het ontwerp van Villa Pisani van Palladio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − strakke symmetrie − een centraal deel met twee vleugels − een vooruitspringend volume in het midden − vooruitspringende volumes op de hoeken − gebouw in twee lagen/verdiepingen met een horizontale lijst/architraaf in de gevel − (gebeeldhouwd) timpaan − pilasters − rondbogen (onderin) − beeldhouwwerk (bovenop timpaan) − trap(verhoging) bij de entree per juist antwoord (1) (3)
Vraag 12 3 punten
Geef nog twee aspecten van de opdracht die Van Campens status konden verhogen. Geef vervolgens aan hoe Van Campen zijn status onderstreepte door de ideeën die hij volgde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- aspecten van de opdracht die Van Campens status konden verhogen (twee van de volgende): (2p)
- Het was een heel groot gebouw (formaat).
- Het stadhuis moest gebouwd worden op een belangrijke, centrale locatie: het hart van Amsterdam (locatie).
- Het was een ingewikkeld / veelomvattend project (met exterieur / interieur / zaal / torentje / galerijen / beeldhouwwerk).
- Het was het belangrijkste gebouw van de stad / het gebouw had een stedelijke symboolfunctie (om de politieke / economische/culturele aspiraties van Amsterdam uit te drukken) (functie).
- Het gebouw had een landelijke symboolfunctie (om het succes van de nieuwe Republiek, na de Tachtigjarige Oorlog, uit te drukken).
- Hij kreeg de leiding over de werkplaatsen / hij had de supervisie over het gehele project.
- Van Campen onderstreepte zijn status door (een van de volgende): (1p)
- te tonen dat hij kennis heeft van klassieke filosofie (Plato).
- te tonen dat hij kennis heeft van / bouwt in de traditie van klassieke bouwkunst (Vitruvius).
- te tonen dat hij kennis heeft van recente ontwikkelingen in Italië (renaissance-architectuur van onder andere Palladio).
- te tonen dat hij klassieke (of universele) reken- / meetkundige principes kan verwerken / toepassen in nieuwe architectuur.
Vraag 13 3 punten
Geef voor drie aspecten van het project van het stadhuis op de Dam aan waarom hier gesproken zou kunnen worden van starchitecture.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het stadhuis op de Dam doet denken aan starchitecture, want (drie van de volgende): − een beroemde of vooruitstrevende architect wordt ingehuurd. − de opdracht is gericht op het neerzetten van een iconisch gebouw / landmark (qua omvang en stijl) / het gebouw moet Amsterdam op de kaart zetten. − kosten noch moeite worden gespaard. − de bestaande structuur van de stad moet wijken voor een megalomaan project. − er was veel 'gedoe' omheen, spraakmakende besluitvorming / er was weinig aandacht voor bezwaren vanuit de bevolking. − er was veel publiciteit, het gebouw was in binnen en buitenland bekend als 'nieuw wereldwonder'. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 16 3 punten
Geef in een korte bespreking (maximaal 100 woorden)
- een iconografische beschrijving waarin je de twee bovenstaande elementen betrekt en
- de boodschap van het timpaan als geheel.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- de boodschap van het timpaan als geheel (1p)
voorbeeld van een juist antwoord: De vrouw draagt een schild met het wapen van de stad Amsterdam (ze symboliseert de stad Amsterdam) / de Stedemaagd van Amsterdam en/of de vrouw draagt in haar hand een olijftak (teken van vrede en/of voorspoed). De figuren om haar heen stellen rivier- en/of zeewezens voor en/of stellen rivier- en/of zeegoden voor (ze symboliseren de wereldzeeën) en/of links staat de zeegod Neptunus met drietand, ze reiken haar kransen aan en/of eren de Stedemaagd. (boodschap) Het timpaan toont de welvaart die uit de vrede voortkomt. / Amsterdam heerst over de wereldzeeën. / Het water brengt voorspoed voor Amsterdam.
Vraag 17 3 punten
Geef aan de hand van het ontwerp op afbeelding 13, 14 en 15 drie redenen voor de weerstand bij de inwoners van Deventer.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (formaat) Het (centrale gedeelte) is heel groot, het torent boven de omliggende binnenstad uit / het drukt de oude bebouwing weg. − (vorm of stijl) De koepelvorm wijkt (volledig) af van de overige bebouwing. / Het ontwerp ziet eruit als een ruimteschip dat vanuit de ruimte midden in de stad is gevallen. − (ruimte / positionering) Het gebouw staat meer in de open ruimte dan de overige, compacte bebouwing met smalle straatjes. − (ruimte / positionering) Het gebouw neemt een grote binnenruimte in beslag (pleinfunctie verdwijnt). − (moderne vormgeving) Het is opgebouwd uit horizontale ringen met open verdiepingslagen en/of grote raampartijen en dit botst met de 'oude' architectuur die meer gesloten is. − (materiaal en constructie) Het gebouw bestaat uit veel glas en beton/staal, de bebouwing in de binnenstad is vooral traditioneel in baksteen met dakpannen. per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 1: Kunst en leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 29
De Mexicaanse kunstenaar Frida Kahlo (1907-1954) construeerde een zorgvuldig beeld van zichzelf door middel van 65 zelfportretten en vele foto's. Op afbeelding 20 zie je een foto van Kahlo uit 1932 gemaakt door de fotograaf Nickolas Muray, een beroemde societyfotograaf, die enige tijd haar geliefde was.
Kahlo werd sterk beïnvloed door de Mexicanidad-beweging. Deze nationalistische beweging zette zich af tegen het kolonialisme en legde de nadruk op de Mexicaanse identiteit. De fotograaf Muray benadrukt met de foto op afbeelding 20 de Mexicaanse identiteit die Kahlo wilde uitstralen. Zo draagt Kahlo traditionele Mexicaanse kleding en sieraden en heeft ze een pre-koloniaal beeldje in haar hand. Ook de compositie draagt bij aan het benadrukken van de Mexicaanse identiteit.
Op afbeelding 21 zie je een Mexicaanse ex voto uit de negentiende eeuw. Een ex voto is een verhalend schilderijtje, meestal gemaakt door katholieke gelovigen, als dank voor een redding of genezing die ze toeschrijven aan de tussenkomst van Christus of een heilige. Deze schilderijtjes werden in Mexico vaak op tin geschilderd. Op afbeelding 22 zie je Mijn voedster en ik, een klein schilderij van Kahlo uit 1937 dat gebaseerd is op een dergelijke ex voto. Het is gemaakt met olieverf op metaal. Frida Kahlo werd als kind gevoed door een inheemse voedster.
De Franse schrijver en voorman van de surrealisten, André Breton, verbleef tijdens zijn reis naar Mexico bij Kahlo en haar man Diego Rivera. Breton zag in Kahlo een Mexicaanse surrealist.
In besprekingen van het werk Mijn voedster en ik wordt vaak het biografische gegeven vermeld dat Kahlo een zusje kreeg toen ze elf maanden oud was. Vanaf dat moment kreeg Kahlo borstvoeding van een inheemse vrouw, terwijl haar moeder borstvoeding ging geven aan haar zusje.
Het werk Mijn voedster en ik kan geïnterpreteerd worden volgens een biografische benadering.
Iris Kensmil (Amsterdam, 1970) is een Nederlandse beeldend kunstenaar van Surinaamse afkomst. Haar werk richt zich op de geschiedenis van de emancipatie van de zwarte mens. Kensmil vertegenwoordigde Nederland tijdens de Biënnale van Venetië in
2019 met de presentatie Measurement of Presence (Meten van aanwezigheid). Voor deelname vanuit Nederland aan de Biënnale van Venetië worden kunstenaars voorgedragen door het Mondriaan Fonds. Door sommige kunstcritici werd de keuze voor Kensmil om Nederland te vertegenwoordigen gezien als een cultuurpolitiek statement.
Kensmils presentatie vond plaats in het Nederlandse paviljoen, dat door Gerrit Rietveld is ontworpen. Een deel van het interieur van dit paviljoen zie je op figuur 10.
[figuur 10: zie het originele examen]
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 23 zie je de installatie The New Utopia Begins Here #1 (Het nieuwe Utopia begint hier #1), een onderdeel van Kensmils presentatie. Deze installatie bevat zeven portretten van zwarte feministen gebaseerd op bestaande foto's. De ruimte waarin ze hangen is door Kensmil beschilderd met zwarte en grijze rechthoeken.
Bekijk afbeelding 23 en figuur 10. In de installatie The New Utopia Begins Here #1 legt Kensmil een relatie met de architectuur van het Rietveldpaviljoen.
De portretten die je ziet op afbeelding 24, 25 en 26 zijn onderdeel van de installatie The New Utopia Begins Here #1.
- Op afbeelding 24 zie je bell hooks (1952-2021), een feministische activist (die wilde dat haar naam zonder hoofdletters werd geschreven). Zij schreef over de oorzaken van racisme en seksisme.
- Op afbeelding 25 zie je Sister Nancy (1962), een zangeres en de eerste vrouwelijke dj die dancehall (of raggamuffin) draaide, een Jamaicaans muziekgenre.
- Op afbeelding 26 zie je Amy Ashwood Garvey (1897-1969), een Jamaicaanse pan-Afrikaanse activist die in de twintigste eeuw streed voor de vrijheid van Afrika en de rechten van zwarte vrouwen.
Afbeelding 27 tot en met 29 zijn de foto's van internet die Kensmil gebruikte voor haar werk. Kensmil zegt hierover: "Foto's zijn het beginpunt, zodat de portretten herkenbaar zijn, vervolgens bewerk ik het beeld, […] zo dat er statigheid en trots uitstraalt."
Met de titel The New Utopia Begins Here #1 verwijst Kensmil naar utopische ideeën van de vroeg-modernistische beweging De Stijl.
Door de titel van de installatie The New Utopia Begins Here #1 wekt Kensmil de indruk ook zelf een ideaal uit te dragen.
Vraag 22 3 punten
Geef drie aspecten van de voorstelling van Mijn voedster en ik die geïnspireerd zijn door een ex voto zoals te zien op afbeelding 21.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Net als op de ex voto wordt in Kahlo's werk een vrouw / moeder weergegeven die een kind draagt / vasthoudt. − Net als op de ex voto is er in Kahlo's schilderij een cartouche of tekstband onderaan het beeld. − Net als op de ex voto is er in Kahlo's werk een liggende figuur in witte kleding / doeken weergegeven. − Net als de ex voto bevat Kahlo's werk vervreemdende / bovennatuurlijke / voorouderlijke elementen (bij de ex voto Christus aan het kruis, in Kahlo's werk het mysterieuze masker en/of het inwendige van de moederborst en/of de melk die lijkt te regenen en/of het volwassen hoofd van de baby). − (mystieke gebeurtenis) Net als op de ex voto verbeeldt het schilderij van Kahlo een mystieke gebeurtenis (bij de ex voto een wonderbaarlijke genezing door Christus, in het schilderij van Kahlo de voeding door een soort oermoeder en/of de adem / boodschap in de vorm van een boom bij de baby). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 24 1 punt
Geef aan de hand van de voorstelling of de inhoud van Mijn voedster en ik (afbeelding 22) een argument waarom het schilderij tot het surrealisme gerekend kan worden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − Het schilderij bevat vervreemdende / absurde / droomachtige elementen, bijvoorbeeld de baby met het volwassen hoofd en/of de voedster die een masker op lijkt te hebben. − Er is sprake van symboliek die verwijst naar het onderbewuste, bijvoorbeeld verlangens of angsten, zoals een voedende moeder (met een beangstigend masker). − Het combineren of laten samenvloeien van twee werelden: de 'echte' wereld en een andere, fantastische wereld. (1)
Vraag 29 2 punten
Benoem eerst een utopisch idee van deze vroege modernisten en geef vervolgens aan welke rol kunst volgens de kunstenaars van De Stijl daarbij moest spelen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- utopisch idee (een van de volgende): (1p)
- het utopisch geloof in de vooruitgang van de mens / een nieuwe kunst voor een nieuwe maatschappij / wereld
- het utopisch geloof in een universele beeldtaal / kunst
- rol van kunst (een van de volgende): (1p)
- via kunst de leefwereld van alle mensen verbeteren (door de samenhang van toegepaste en autonome kunst)
- kunst voor alle mensen bereikbaar maken, zodat eenieder kan profiteren van de heilzame werking
- via kunst het idee van de nieuwe, moderne wereld tonen / met kunst een universele beeldtaal tot stand brengen waardoor internationale eenheid kon worden bereikt
- door de autonome en toegepaste kunst (inclusief de architectuur) samen te laten vloeien in één stijl is de universele beeldtaal goed te zien en te ervaren
2023, tijdvak 2: De mythische Michelangelo
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In 1534 gaf paus Clemens VII aan Michelangelo de opdracht om in de Sixtijnse kapel een fresco te schilderen. Dit fresco, Het laatste oordeel, werd in 1541 voltooid. Op afbeelding 1 zie je Het laatste oordeel. Op afbeelding 2 en 3 zie je details van afbeelding 1. Op figuur 1 zie je het fresco in de kapel.
[figuur 1: zie het originele examen]
Het Laatste oordeel is een verhaal uit de Bijbel en een veel voorkomend onderwerp in de kunst van de middeleeuwen en de renaissance.
Religieuze voorstellingen, zoals het Laatste oordeel, waren bedoeld als illustratie van een Bijbelverhaal.
De paus gaf Michelangelo de opdracht om het Laatste oordeel op de muur achter het altaar te schilderen. Met fresco's als dit wilde de Kerk een boodschap overbrengen aan de gelovigen.
De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari schreef in 1550 over het leven van zijn vriend en tijdgenoot Michelangelo. Hij prees in zijn beschrijving vooral Het laatste oordeel van Michelangelo: "Toen [...] werd duidelijk dat Michelangelo hiermee niet alleen de kunstenaars die voor zijn tijd in deze kapel hadden gewerkt in de schaduw had gesteld, maar ook dat hij zijn eerdere werk, waarmee hij het gewelf zo beroemd had doen worden, had willen voorbijstreven."
Bekijk afbeelding 1, 2 en 3. Vasari roemde onder meer de virtuositeit waarmee Michelangelo de figuren weergeeft.
De kunsthistoricus Arnold Hauser schreef in 1951 het boek Sociale geschiedenis van de kunst. Hierin beschreef hij de periode dat Michelangelo werkte aan het fresco: "Nergens was het verlangen naar verinnerlijking en verdieping sterker dan in Rome, en nergens was men zich meer bewust van het gevaar, waaraan de eenheid van de kerk blootstond […]."
Hauser hanteerde in bovenstaand citaat een sociologische benadering van de kunst(geschiedenis).
Hauser constateerde in zijn boek dat er veranderingen zichtbaar zijn in het werk van Michelangelo. Over Het laatste oordeel van Michelangelo schreef hij: "Het is niet meer een monument van schoonheid en volmaaktheid, van kracht en jeugd, maar een beeld van verwarring en vertwijfeling, een schreeuw om verlossing uit de chaos, die plotseling alles dreigt te verslinden. Het verlangen om zich over te geven, al het aardse, lichamelijke, zinnelijke uit de eigen ziel te bannen, beheerst het werk. Weg is de welluidendheid van de ruimte van de Renaissancecompositie."
Uit de manier waarop de ruimte in Het laatste oordeel is weergeven viel volgens Hauser af te leiden dat Michelangelo het schoonheidsideaal van de hoge renaissance had verlaten.
Op figuur 2 tot en met 5 zie je beelden van Michelangelo die waren bedoeld als onderdeel van een grafmonument. Op figuur 6 zie je een voorstudie voor het grafmonument.
figuur 2 Bebaarde slaaf figuur 3 Atlasslaaf
figuur 4 Jonge slaaf figuur 5 Ontwakende slaaf
figuur 6 voorstudie voor het grafmonument van Julius
Michelangelo kreeg van paus Julius II de opdracht om een grafmonument te maken. Met onderbrekingen werkte Michelangelo hier veertig jaar aan. Het ontwerp bevatte veel mensfiguren waaronder 'de slaven', ook wel 'de gevangenen' genoemd. Je ziet enkele van die slaven op figuur 2 tot en met 5. Michelangelo heeft deze beelden nooit afgemaakt.
Vasari schreef hierover: "Met deze gevangenen werden alle door de pontifex [de paus Julius II en bisschoppen] onderworpen en aan de Kerk onderhorig gemaakte provincies bedoeld."
De kunsthistoricus Horst Janson gaf in zijn boek Wereldgeschiedenis van de kunst uit 1962 aan dat in de ogen van Michelangelo de kunst te vergelijken is met "het Goddelijke scheppen". Janson schreef verder: "Mindere goden konden zich houden aan conventies, maatstaven en tradities, hij erkende geen ander gezag dan zijn inspiratie." Over de beeldhouwkunst van Michelangelo schreef Janson dat de figuren "bewogen worden door een immense psychische energie waarvan ze zich niet door fysieke daden kunnen bevrijden".
Jansons interpretatie getuigt van een romantische visie op het kunstenaarschap.
Op afbeelding 4 zie je het schilderij Michelangelo in zijn atelier dat Eugène Delacroix maakte in 1850. Camiel van Winkel bespreekt in zijn essay De mythe van het kunstenaarschap uit 2013 het zogenaamde 'romantische kunstenaarschap'.
Gesteld kan worden dat het portret van Michelangelo op afbeelding 4 voldoet aan 'het romantische kunstenaarschap'.
Vraag 1 3 punten
Beschrijf drie gebeurtenissen, aan de hand van afbeelding 1, 2 en 3, die behoren tot de gebruikelijke voorstellingselementen van het Laatste oordeel.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Scorepunten alleen toekennen aan gebeurtenissen die gebruikelijk zijn in voorstellingen van het Laatste oordeel.
Vraag 2 1 punt
Geef de belangrijkste boodschap die de Kerk wilde overdragen met een fresco over het Laatste oordeel.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Belangrijkste boodschap: het Laatste oordeel was bedoeld om de mensen aan te sporen om te leven volgens de Christelijke leer / naar het voorbeeld van Christus / te kiezen voor het goede en niet voor het kwade en/of om mensen te waarschuwen dat hun daden in het leven gevolgen zouden hebben voor het leven in het hiernamaals. (1)
Vraag 4 1 punt
Geef aan welke religieuze ontwikkeling aan het einde van de hoge renaissance de eenheid van de Kerk bedreigde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De eenheid van de katholieke kerk werd bedreigd door de reformatie / opkomst van het protestantisme (vanuit Noord-Europa). (1)
Vraag 6 3 punten
Beschrijf wat Hauser bedoelt met "de welluidendheid van de ruimte van de Renaissancecompositie". Geef vervolgens twee voorbeelden uit Het laatste oordeel waaruit blijkt dat Michelangelo de regels uit de renaissance ten aanzien van ruimte en/of compositie niet (meer) volgde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- voorbeelden (twee van de volgende): (2p)
- (perspectiefwerking) Veel figuren (zoals Christus) bevinden zich hoog boven de beschouwer, maar zijn frontaal en niet van onderen weergegeven.
- (perspectiefwerking) Frontale aanzichten (figuren rondom Christus) worden gecombineerd met aanzichten van onderen (bijvoorbeeld de figuren die opstijgen naar de hemel).
- (perspectiefwerking) De laag met figuren vlak boven Christus lijkt in elkaar geperst doordat de figuren sterk verkort zijn weergegeven en achter elkaar geplaatst zijn. (Dit klopt niet met de ruimteweergave van de lagen erboven en eronder.)
- (verhouding tussen de figuren / verkleining) Het formaat van de figuren volgt niet de wetmatigheid van het perspectief / figuren op de achtergrond zijn niet altijd kleiner dan figuren op de voorgrond (Bijvoorbeeld: de figuren naast Christus zijn veel groter dan de figuren vlak boven hem. / De figuren in de buurt van Christus zijn veel groter dan de figuren op de wolk rechts die door overlapping zich meer op de voorgrond lijken te bevinden. / De figuren (rechtsonder) zijn in verhouding te groot voor de boot).
- (ordening in de diepte) De meeste figuurgroepen lijken zich op hetzelfde plan te bevinden in de voorgrond en/of de figuurgroepen zijn boven elkaar gestapeld.
- (ordening in de ruimte) De ordening van de figuurgroepen in de ruimte in de vorm van een spiraal of ellips (hoewel symmetrisch in de basis) maakt de ruimte dynamisch (in plaats van harmonisch geordend of statisch).
- In de hoge renaissance stonden figuren meestal in perspectivisch geconstrueerde ruimten zoals kamers of pleinen, terwijl Michelangelo de ruimtelijke omgeving/context hier beperkte tot wat landschap op de lage achtergrond.
2023, tijdvak 2: Werken en leven tussen idealen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 8
In het midden van de negentiende eeuw werd in Nederland de wet op de vrijheid van godsdienst van kracht. Als gevolg hiervan steeg vooral in het zuiden van Nederland de vraag naar (katholieke) kerkgebouwen en kerkinterieurs. De architect Pierre Cuypers (1827-1921), van huis uit rooms-katholiek, profiteerde hiervan. Hij bouwde, verbouwde en restaureerde in de tweede helft van de negentiende eeuw talloze kerken.
In 1852 richtte Cuypers samen met beeldhouwer E.F. Georges en fabrikant van kerkelijke ornamenten F. Stoltzenberg in Roermond een atelier op dat beeldhouwkunst en meubels vervaardigde voor katholieke kerken. Op figuur 7 zie je een foto van dit Cuypers Atelier (waarschijnlijk rond 1860).
[figuur 7: zie het originele examen]
Het Cuypers Atelier sloot in de werkwijze en organisatie aan bij de praktijk van middeleeuwse gilden en de werkplaats (of bouwloods) bij een kathedraal.
In de praktijk van het Cuypers Atelier stonden de beeldhouwers, schilders en ornamentwerkers in dienst van de architect. Als architect maakte Cuypers de ontwerpen voor de vele kerken en had hij de supervisie over de bouw- en restauratiewerkzaamheden, maar als hoofd van het Atelier bestond zijn beroepspraktijk ook nog uit andere functies of werkzaamheden.
Op afbeelding 5 zie je de voorgevel van het gebouw dat Cuypers in 1853 ontwierp als woonhuis en atelier/werkplaats. Op afbeelding 6 zie je een zijaanzicht. Op figuur 8 zie je de indeling, deel A betreft het woongedeelte en B, C en D het atelier en de werkplaatsen.
[figuur 8: zie het originele examen]
De gevels op afbeelding 5 en 6 bevatten kenmerken die verwijzen naar de functie van atelier/werkplaats en kenmerken die verwijzen naar de functie van een deftig woonhuis.
In 1863 werd een 'open' prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van een 'Muzeüm Willem I', zoals het huidige Rijksmuseum in Amsterdam destijds werd genoemd. Naast het herbergen van verschillende collecties zoals kunst uit de zestiende en zeventiende eeuw, zou het museum ook dienst doen als monument voor de 50-jarige onafhankelijkheid van Nederland. Cuypers deed mee aan deze prijsvraag en zond verschillende ontwerpen in, waaronder een renaissancistische variant (figuur 9) en een gotische variant (figuur 10).
[figuur 9: zie het originele examen]
[figuur 10: zie het originele examen]
Voor het renaissancistische ontwerp ontving Cuypers een prijs van de jury, het gotische ontwerp viel niet in de prijzen.
In 1876 won Cuypers de opdracht voor de bouw van het Rijksmuseum in Amsterdam (geopend in 1885). Op figuur 11 zie je de eregalerij in het museum naar Cuypers' ontwerp, op een foto uit 1907. Op figuur 12 zie je dezelfde galerij, maar dan op een foto uit 1984.
[figuur 11: zie het originele examen]
[figuur 12: zie het originele examen]
Het oorspronkelijke ontwerp van Cuypers heeft in de twintigste eeuw plaatsgemaakt voor een meer modernistische visie op architectuur en museuminrichting.
Tussen 2003 en 2013 is het Rijksmuseum verbouwd naar een ontwerp van Cruz en Ortiz Architecten. In 2000 werd bepaald waar de vernieuwing van het Rijksmuseum aan moest voldoen. Het motto daarbij was 'Verder met Cuypers'. Bij deze grote ingreep zijn verschillende oorspronkelijke elementen uit de tijd van Cuypers opnieuw tevoorschijn gehaald, in oude staat hersteld of gereconstrueerd, zoals te zien op afbeelding 7 en 8.
Vraag 11 3 punten
Beschrijf nog drie verschillende functies of werkzaamheden van Cuypers' beroepspraktijk als hoofd van het Atelier.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (werkgever) Cuypers was werkgever van de werknemers in het Atelier (hij moest salaris betalen). − (leermeester) Cuypers was verantwoordelijk voor de scholing/opleiding van werknemers. − (ambachtelijke en artistieke kwaliteit) Cuypers moest de kwaliteit (van de productie) van ornamentiek waarborgen. − (zakelijk) Cuypers moest contact leggen / onderhouden met (nieuwe) opdrachtgevers en/of afnemers. − (productie) Cuypers was verantwoordelijk voor het op peil houden / brengen van de productie (leveranciers, fabrieken). − (facilitair) Cuypers was verantwoordelijk voor de uitrusting/outillage van de werkplaats (gereedschap, materiaal). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 17 3 punten
Benoem drie verschillende kenmerken van de modernistische visie en beschrijf hoe je die terugziet in de eregalerij op figuur 12. Laat de presentatiewijze van de schilderijen buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (drie van de volgende): − Less is more: decoraties / decoratieve patronen zijn witgepleisterd / de wanden en plafonds zijn zoveel mogelijk egaal en wit gemaakt ("white cube") en/of beelden op sokkels en zitjes zijn verwijderd. − Form follows function: de 'toegevoegde' decoratie is verdwenen, alleen de functionele vormen blijven zichtbaar, zoals de zuilen/pilaren, de dragende balken en de bogen. − Licht: de gordijnen zijn verwijderd en/of de muren zijn wit geverfd, zodat er zoveel mogelijk (dag)licht de ruimte kan binnenvallen. − Open ruimte: afscheidingen in de vorm van lange gordijnen zijn verwijderd en/of elementen, als beelden op sokkels en zitjes zijn verwijderd. − Evenwicht tussen vlak en lijn: met het wit pleisteren van de wanden ontstaan egale vlakken die een contrast vormen met de donkere lijnen van de dragende balk. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 18 3 punten
Geef drie redenen voor deze herwaardering van Cuypers' ontwerp aan het begin van de eenentwintigste eeuw.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (drie van de volgende): − (herwaardering van het ambacht) Er is aan het begin van de 21e eeuw onder architecten en kunstenaars sprake van een herwaardering van het ambachtelijke. − (herwaardering van ornamentiek) Net als bij Cuypers (maar nu als reactie op het 'anonieme' modernisme) is er aan het begin van de 21e eeuw aandacht voor versiering / symboliek in architectuur. − (herwaardering van nationaal erfgoed) Cuypers wordt inmiddels tot het Nederlands cultureel erfgoed gerekend / het Rijksmuseum is zelf onderdeel van de nationale geschiedenis (waarvoor meer aandacht is sinds het begin van de 21e eeuw). − (herwaardering van dienende architectuur) Er is aan het begin van de 21e eeuw sprake van een tendens waarin architecten zich nadrukkelijk opstellen in dienst van de samenleving, net als Cuypers deed. − (waardering voor het authentieke / oorspronkelijke) Er is aan het begin van de 21e eeuw sprake van een trend waarin authentieke / oorspronkelijke ontwerpen en producten (vintage) worden gewaardeerd. − (erkenning van geschiedenis als 'een verhaal') De (postmoderne) erkenning dat zoiets als een "neutrale" presentatie, zoals het modernisme dat met de "white cube" pretendeerde, eigenlijk niet mogelijk is. per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 2: Interpretaties van kunst en kunstenaars
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14
Op afbeelding 9 en figuur 13 zie je het werk Promise IV (Belofte IV) uit 2018-2019 van de Surinaams-Nederlandse kunstenaar Remy Jungerman (1959). Op afbeelding 10 en 11 zie je details.
[figuur 13: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13. De vormgeving van Promise IV maakt enerzijds een monumentale indruk, maar is ook speels te noemen.
Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13. Promise IV kan beschouwd worden vanuit de formele benadering.
De cultuur van de Surinaamse Marrons, die Jungerman kent vanuit zijn jeugd in Suriname, vormt een van de inspiratiebronnen in zijn oeuvre. Marrons zijn afstammelingen van tot slaaf gemaakten die na hun vlucht van de plantage in het binnenland van Suriname leefden. Sommige vormen die Jungerman gebruikt zijn gebaseerd op de schouderdoeken van de Marrons. Op afbeelding 12 zie je zo'n schouderdoek.
Bekijk afbeelding 9 t/m 12 en figuur 13. Promise IV kan ook beschouwd worden vanuit de iconologische benadering.
Bekijk afbeelding 9 t/m 12. Het werk Promise IV kan postmodernistisch genoemd worden.
Het paviljoen op de Biënnale van Venetië, waar Jungerman in 2019 exposeerde met onder andere het werk Promise IV, werd in 1954 ontworpen door Gerrit Rietveld. Op figuur 14 zie je het exterieur van het door Rietveld ontworpen paviljoen.
Op afbeelding 13 zie je een zaalfoto met het werk van Jungerman zoals tentoongesteld in dit paviljoen. Vooraan staat een 'tafel' met 58 poten met erboven drie hangende elementen. Dit is het kunstwerk Visiting Deities: Kabra Tafra (Bezoekende goden: Kabra Tafra). Achteraan in de ruimte zie je Promise IV staan.
[figuur 14: zie het originele examen]
Bekijk figuur 14 en afbeelding 13. Jungerman heeft het werk Visiting Deities: Kabra Tafra speciaal voor deze ruimte gemaakt. Hij heeft daarbij rekening gehouden met het ontwerp van het Rietveldpaviljoen.
In een interview met dagblad Trouw in 2019 vertelde Jungerman dat hij wel iets gemeen heeft met de Nederlands kunstenaar Piet Mondriaan (1872-1944).
Mondriaan had (bij leven) een internationaal publiek voor zijn werk. Aan het begin van de twintigste eeuw was in Nederland het financiële bestaan van vernieuwende beeldend kunstenaars zoals Mondriaan soms onzeker. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde deze situatie enigszins.
De publieke beeldvorming van de kunstenaar Mondriaan is beïnvloed door de inrichting van zijn atelier. Mondriaans atelier was al tijdens zijn leven beroemd onder kunstenaars en architecten. Door foto's in internationale tijdschriften raakte zijn atelier later ook bekend bij een breder publiek.
[figuur 15: zie het originele examen]
Op figuur 15 je een foto uit 1933: Piet Mondriaan in zijn atelier met (boven) Lozenge Composition with Four Yellow Lines en (onder) Composition with Double Lines and Yellow.
Op afbeelding 14 zie je een portret van Remy Jungerman in zijn atelier uit 2017. Hoewel de opzet in de basis hetzelfde is als bij Mondriaan, een kunstenaar in zijn atelier, wordt hier een ander beeld opgeroepen van de kunstenaar.
Vraag 25 2 punten
Geef twee bronnen van inkomsten (gebaseerd op het maken van kunst) voor vernieuwende kunstenaars in de eerste helft van de twintigste eeuw.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − verkoop van (autonoom of 'voor de markt gemaakt') werk (via de kunsthandel / galerie / direct aan particulieren vanuit het atelier) − het uitvoeren van opdrachten (van de overheid en/of particulieren) − financiële ondersteuning vanuit een mecenas / verzamelaar (die op voorhand de kunstenaar financieel ondersteunt en/of een vaste afnemer is van het werk van de kunstenaar) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 26 1 punt
Geef aan welke verandering er in Nederland optrad in de inkomensvoorziening voor vernieuwende beeldend kunstenaars na de Tweede Wereldoorlog.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw spelen subsidies vanuit de Nederlandse overheid een rol in de ondersteuning van vernieuwende kunstenaars. (1)
Vraag 27 2 punten
Beschrijf, aan de hand van twee kenmerken van de foto op figuur 15, welk beeld hier van Mondriaan als kunstenaar wordt opgeroepen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerkingen Voor een beschrijving van het beeld van de kunstenaar zonder kenmerken van de foto, geen scorepunten toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van één kenmerk, 1 scorepunt toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van twee kenmerken, 2 scorepunten toekennen.
Vraag 28 2 punten
Beschrijf, aan de hand van twee kenmerken van de foto op afbeelding 14, welk beeld hier van Jungerman als kunstenaar wordt opgeroepen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerkingen Voor een beschrijving van het beeld van de kunstenaar zonder kenmerken van de foto, geen scorepunten toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van één kenmerk, 1 scorepunt toekennen. Voor een juiste beschrijving aan de hand van twee kenmerken, 2 scorepunten toekennen.
2022, tijdvak 1: Inspiratie en emotie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 12
De kruisafneming en graflegging van Christus zijn sinds de middeleeuwen veelgebruikte thema's in de westerse schilderkunst. Op afbeelding 1 zie je de Graflegging van Rafaël uit 1507. Rafaël toont op het schilderij twee figuurgroepen die elk een andere activiteit uitbeelden.
De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). De kwestie was of de kunstenaar het voorbeeld voor zijn kunst moest zoeken in het eerste, of juist in het tweede concept. Bij Rafaëls schilderij de Graflegging kun je stellen dat er sprake is van natura naturans als voorbeeld.
Op afbeelding 2 zie je de Kruisafneming uit 1521 van de Florentijnse schilder Rosso Fiorentino. De kunsthistoricus Janson noemt Fiorentino iemand "die in opstand is gekomen tegen het klassieke evenwicht van de hoge renaissance".
De schilder Jacopo Pontormo, een vriend van Fiorentino, maakte in 1522 ook een Kruisafneming. Je ziet dit fresco op afbeelding 3. Pontormo liet zich hierbij inspireren door prenten van Albrecht Dürer. Giorgio Vasari behandelde dit werk van Pontormo in zijn boek Le Vite (De levens) uit 1550. Hij schreef: "Pontormo richtte zich op het imiteren van Dürers manier en wist deze zo precies te treffen dat de bekoring van zijn eigen vroege stijl, die hem door de natuur was gegeven, zacht en sierlijk, eronder te lijden had."
Tussen 1525 en 1528 schilderde Pontormo nog een Kruisafneming. Je ziet deze op afbeelding 4.
De uitbeelding van scènes uit het lijdensverhaal, waartoe de kruisafneming en graflegging behoren, kent een iconografische traditie: de voorstelling wordt opgebouwd uit vaste beeldelementen. Pontormo's Kruisafneming uit 1525-1528 (afbeelding 4) wijkt af van de iconografische traditie. Vergelijk afbeelding 1, 2, 3 en 4.
Het maniërisme wordt wel omschreven als een 'late renaissance' waarin kunstenaars werden gezien als 'oppervlakkige imitators' van de grote meesters van de hoge renaissance. De kunsthistoricus Janson stelde voor om het maniërisme "te zien als een kritisch tijdperk, waarin verschillende wedijverende stromingen ontstonden en niet één, algemeen erkend ideaal; een tijd dus vol innerlijke tegenstellingen". Hij gaf daarbij ook aan dat het maniërisme bijzonder interessant is 'voor onze tijd'. Janson schreef dit in 1989, de tijd van het postmodernisme.
De Amerikaanse kunstenaar Bill Viola (1951) vindt inspiratie in de kunst van de renaissance. Hij bestudeerde onder andere het werk van Pontormo in Florence. In 2000 maakte Viola The Quintet series (De Kwintetserie). Deze serie bestaat uit vier werken. Op afbeelding 5 en 6 zie je filmstills uit respectievelijk Het Kwintet van de Herinnering en Het Kwintet van de Verbaasde. Viola toont in deze serie telkens vijf mensen in wisselende samenstelling, in medium shot voor een zwarte achtergrond. De video's spelen in slow motion: de afspeelsnelheid is ongeveer 15 keer vertraagd. De video's hebben geen geluid.
Op basis van kunsttheoretische opvattingen uit de renaissance kan zowel beargumenteerd worden dat Viola kunstenaars van de renaissance overtreft, als dat hij er niet in slaagt ze te overtreffen.
Op figuur 1 zie je het werk Mary (Maria) dat Viola maakte in 2016. Deze installatie bestaat uit drie videoschermen.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op afbeelding 7 tot en met 12 zie je filmstills uit Mary. De video toont eerst een vrouw met een baby, voor een stedelijke achtergrond (afbeelding 7 en 8). De beelden van de stad en de lucht op de achtergrond worden versneld weergegeven. In het tweede deel van de video worden personen in onherbergzame landschappen getoond (afbeelding 9). In het derde deel worden de beelden opgedeeld in kleinere kaders (afbeelding 10). Het laatste deel van de video toont een piëta. Je ziet de dode Christus op schoot van Maria, te midden van enkele architectuur-resten (afbeelding 11 en 12).
Viola maakte Mary in opdracht voor St. Paul's Cathedral in Londen. De installatie staat daar permanent opgesteld in een zijbeuk, de plaats waar zich traditioneel het (zij)altaar in een kerk bevindt. De titel van het werk duidt op een traditioneel, religieus thema. Het werk Mary sluit ook in de vormgeving aan op tradities in kerkelijke, christelijke kunst.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 12. Het werk Mary gaat niet alleen over de Bijbelse Maria. Viola zegt hierover: "[Het gaat over] een universele vrouwelijke figuur die aanwezig is in vrijwel alle spirituele en religieuze tradities … die gerelateerd is aan ideeën over creativiteit, schepping, innerlijke kracht, liefde en mededogen." Viola probeert dit universele karakter van Maria in zijn werk weer te geven. Hij laat het traditionele beeld van Maria met een aureool los en toont beelden van vrouwen in verschillende religieuze kledij, waardoor het beeld van Maria los komt van één religie.
Vraag 2 3 punten
Geef aan waarom er bij Rafaël gesproken kan worden van natura naturans. Beschrijf daarbij twee aspecten van de Graflegging waaruit dit blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Dit blijkt uit (twee van de volgende): (2p)
- de ideale verhoudingen in de lichamen / de perfecte anatomie.
- de geïdealiseerde / klassieke gezichten van de figuren.
- de weergave van een geïdealiseerd / gecomponeerd landschap.
- het gebruik van zuivere / ongemengde kleuren (rood, blauw, geel groen) en/of het afgewogen, harmonieuze gebruik van kleur.
- de evenwichtige/harmonieuze plaatsing van de figuren ten opzichte van elkaar en/of in het landschap.
Vraag 3 2 punten
Noem twee aspecten van de weergave van de figuren waaruit blijkt dat Fiorentino in opstand kwam tegen het klassieke evenwicht van de hoge renaissance.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − de gecompliceerde / onnatuurlijke houdingen (zoals de figuur bovenin het kruis) − de gecompliceerde groepering of plaatsing van de figuren, waarbij figuren (vrijwel geheel of deels) schuilgaan achter anderen / op de rug getoond worden en/of gezichten onzichtbaar blijven − de hoekige of harde vormgeving (bijvoorbeeld in de plooival van de kleding) − (plasticiteit) de harde belichting / weinig subtiele overgangen in de weergave van bijvoorbeeld de ledematen van de figuren. − het onnatuurlijke (harde) kleurgebruik / het beperkte kleurgebruik (rood-, geel-, bruintinten) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 4 1 punt
Geef aan welke opvatting over het navolgen van voorbeelden uit deze woorden van Vasari blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De opvatting van Vasari is dat het kopiëren van andermans stijl niet wenselijk is (want de kunstenaar moet zijn eigen 'natuur' volgen). (1)
Vraag 5 1 punt
Geef aan op welke manier Pontormo in de voorstelling van afbeelding 4 afwijkt van deze traditie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Pontormo toont alleen een groep personen; het kruis en de ladders en/of (aanduidingen van) het landschap en/of de attributen zijn (vrijwel geheel) verdwenen. (1)
Vraag 6 2 punten
Geef twee verklaringen voor de waardering van maniëristische kunst vanuit het postmodernisme.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (twee van de volgende): − Er is vanuit de postmoderne visie op kunst meer aandacht en waardering voor het mixen van stijlen. − Er is vanuit de postmoderne visie op kunst geen sprake meer van één algemeen erkend ideaal, daarom zijn juist de (innerlijke) tegenstellingen binnen het maniërisme interessant. − Er is vanuit de postmoderne visie op kunst kritiek op het streven naar eenvoud/zuiverheid/strengheid in het modernisme, daarom is juist de veelheid / complexiteit van het maniërisme interessant − Er is vanuit de postmoderne visie op kunst sprake van waardering voor 'kitsch' en/of overdreven pathos, daarom is juist de sterke stilering en/of de hevige emotionaliteit van het maniërisme interessant. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 7 2 punten
Geef twee argumenten, gebaseerd op kunsttheoretische opvattingen uit de renaissance, dat er bij Viola sprake is van aemulatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (twee van de volgende): − Viola introduceert een nieuwe techniek en/of eigen stijl / een eigen manier, hij gebruikt videotechniek. − Viola's werk is een overtreffing vanwege de overtuigende(re) weergave van emotie, want de emoties zijn in beweging / gelaagd. − Viola's werk is vanwege de slow motion te zien als een vernieuwing / overtreffing op het gebied van de weergave van spanning / de weergave van het cruciale moment in een verhaal. − Viola's werk richt zich op het hogere / het ideaal / het universele, zijn werk toont de emotie (als iets absoluuts), zonder specifieke (aardse) context. − Viola ontleedt de werkelijkheid en toont de 'wetmatigheden' (het ideale achter de natuurlijke verschijning van zaken), door de vertraging van de beelden. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 8 1 punt
Geef een argument, gebaseerd op kunsttheoretische opvattingen uit de renaissance, dat er bij Viola géén sprake is van aemulatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − Viola's werk heeft geen eigen stijl, in die zin dat Viola zich sterk richt op 'de manier' van de grote meesters van de renaissance en/of de barok. − Viola's werk is 'overgemanierd' of overgestileerd en daarom niet harmonieus, de emoties zijn te overdadig / te weinig ingehouden. − Viola's werk is te beschouwen als een variatio, een eigen(tijdse) variant van een (voor)beeld / een vrije interpretatie. Deze vorm van navolgen kon in de renaissance op de minste waardering rekenen. − Viola's werk betreft een detail in plaats van het hele verhaal, in de renaissance vormde een complete weergave juist het ideaal. (1)
Vraag 9 2 punten
Geef twee voorbeelden van de vormgeving van Mary waarmee het aansluit op tradities in de kerkelijke, christelijke kunst.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Maria wordt (in de laatste beelden) weergegeven in blauw en wit, dit sluit aan op de traditionele weergave van Maria in de christelijke kunst. − De panelen van Mary staan opgesteld als een drieluik (met een middenpaneel en twee zijpanelen). Hiermee verwijst Viola naar traditionele altaarstukken. − De driehoekscompositie waarin Maria en Jezus zijn gevat (in de laatste beelden / de piëta) staat in de christelijke traditie van piëta's (bijvoorbeeld zoals bij Michelangelo). − Het weergeven van het verhaal van Maria in verschillende fases / scènes past in de christelijke / kerkelijke traditie waarin Bijbelverhalen in verschillende scènes werden uitgebeeld. per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 1: Eerlijk design
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 20
In 1878 vond Thomas Edison een machine uit waarmee geluiden konden worden opgenomen en afgespeeld: de fonograaf. Geluidstrillingen werden met een naald overgebracht op een metalen cilinder. Het afspelen van het geluid verliep door de cilinder te laten draaien. Een hoorn versterkte het geluid of men luisterde met een soort koptelefoon zoals te zien op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op afbeelding 13 zie je de fonograaf zoals die rond 1900 werd verkocht aan consumenten voor thuisgebruik.
Op afbeelding 14 zie je een advertentie uit 1888 waarin de kwaliteit van de fonograaf wordt geprezen. De tekst luidt: "De Edison fonograaf, de zoetste zanger kan ervan leren." Deze aanprijzing is ook uitgewerkt in de voorstelling.
De cilinder als geluidsdrager bij de fonograaf maakte op den duur plaats voor een ronde schijf met een groef: de grammofoonplaat. Op afbeelding
15 zie je een meubelstuk dat een fabrikant in 1919 speciaal voor de grammofoon ontwierp. Op afbeelding 16 zie een detail van het meubel.
Hoewel de technologie vernieuwend was, gold dit niet voor de vormgeving van de behuizing van de grammofoon. In de vormgeving wordt bijvoorbeeld verwezen naar de spitsboog uit de gotiek.
Het gebruik van neostijlen, zoals de neogotische, stond (al) sinds de negentiende eeuw onder druk. Neostijlen werden als 'vals' gezien. Bekijk afbeelding 15 en 16.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 zie je The Houses of Parliament (Parlementshuizen) uit 1836-1852, ontworpen door Charles Barry en Augustus Pugin.
Pugin verdedigde zich tegen het verwijt dat de neogotische stijl vals zou zijn. Hij stelde dat voor een gebouw als The Houses of Parliament de gotiek de ware stijl was en hij noemde de classicistische stijl juist vals.
[figuur 4: zie het originele examen]
[figuur 5: zie het originele examen]
Vanaf het begin van de twintigste eeuw verloor het gebruik van neostijlen terrein en ontstonden er nieuwe, typisch twintigste-eeuwse stijlen. Op figuur 4 zie je een Amerikaanse platenspeler met ingebouwde radio uit 1951. De ronde schijf aan de voorzijde dient voor het selecteren van het radiosignaal én als ingebouwde luidspreker. De vormgeving is vergelijkbaar met die van auto's uit die tijd, zoals die op figuur 5. Zo is de forse ronde schijf aan de voorzijde van de platenspeler geënt op de grille (het ventilatierooster) van een auto.
De keuze voor deze vormgeving van de platenspeler is ingegeven door het imago dat de fabrikant/vormgever wilde creëren voor dit product.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je een gebouw in Dessau uit 1925/1926, ontworpen door Walter Gropius. Op afbeelding 17 en 18 zie je de TP1, de draagbare radio-platenspeler die Dieter Rams in 1959 ontwierp voor Braun. Rams zei te zijn beïnvloed door modernistische architecten zoals Gropius. Zo is het kleurgebruik bij de TP1 sober en licht en maakte Rams gebruik van gladde vlakken.
Op afbeelding 19 je de Braun T3-radio, ontworpen door Rams in 1958. Op afbeelding 20 zie je een iPhone met daarop de T3 Player App. Deze app om muziek af te spelen op je smartphone is ontworpen door Eder Rengifo in 2013.
In de kunstgeschiedenis worden drie termen gebruikt om de wijze te typeren waarop een voorbeeld is nagevolgd: imitatio, variatio en aemulatio. Gesteld kan worden dat bij de T3 Player App sprake is van variatio.
Rams vond dat een goed ontwerp moest voldoen aan verschillende principes. Twee daarvan waren:
- Een goed ontwerp moet innovatief zijn.
- De vormgeving moet helpen om een product te begrijpen.
Over de T3 Player App (afbeelding 20) zou gezegd kunnen worden dat deze niet helemaal voldoet aan Rams' principes voor een goed ontwerp.
Vraag 13 3 punten
Geef nog drie voorbeelden van elementen uit de gotische bouwkunst die als decoratie toegepast zijn in dit meubel.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − pilaarbeelden − verticale accentuering − roosvensters − vierpassen − rozetten − gebeeldhouwde figuren die loskomen van de achtergrond en/of met aanduidingen van plooival die het lichaam volgen − traceerwerk / maaswerk − visblaasmotief / (gestileerde) vlammende vormen per juist antwoord (1) (3)
Vraag 14 2 punten
Geef op basis van de afbeeldingen 15 en 16 twee redenen waarom de neogotische stijl als vals werd bestempeld.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De ornamentiek ('vensters', zuilen, bloemmotieven, figuren) heeft geen relatie met de functie van de grammofoon. − De (neo)gotische stijl is een historische stijl die niet 'van deze tijd is' / die hoort bij een inmiddels 'dood' verleden en past daarom niet bij een nieuw, twintigste-eeuws product als de grammofoon. − De (neo)gotische stijl hoort bij objecten met een religieuze functie (kerken, kloosters) en past daarom niet bij een technisch of wereldlijk product als de grammofoon. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 15 2 punten
Geef aan met welk argument Pugin de (neo)gotische stijl als ware stijl verdedigde. Geef daarna aan waarom in Pugins ogen de neoclassicistische stijl vals was.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: • Volgens Pugin vormt de gotiek de volmaakte uitdrukking van bouwen in gehouwen steen of baksteen en is daarom passend voor een gebouw (als The Houses of Parliament) dat uit steen wordt opgetrokken (1) of • Volgens Pugin was de gotiek 'de ware stijl', want het is een stijl waarbij de decoratie/verrijking past bij de wezenlijke structuur van het gebouw (1) • De neoclassicistische stijl was in Pugins ogen vals, want de Griekse tempels waren kopieën in steen van houten prototypen en daarom vervalsingen / want de Griekse stijl en/of de decoraties passen niet bij de wezenlijke structuur van een stenen gebouw (1) (2)
Vraag 19 3 punten
Geef een argument waarom hier
- wel sprake is van variatio, maar
- niet van imitatio en ook
- niet van aemulatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Variatio: Rengifo gaat uit van dezelfde principes / vormgevingsesthetiek als Rams en past deze toe in zijn eigen tijd / in zijn eigen ontwerp (1)
- Geen imitatio: door de 'eigen' toepassing / de toepassing in een nieuwe context, is er geen sprake van imitatio (een letterlijke kopie) (1)
- Geen aemulatio: door het volgen van de principes / de esthetiek van Rams, zonder die te vernieuwen / aan te passen / te verbeteren, is er geen sprake van aemulatio (1)
2022, tijdvak 1: De erfenis van Malevich
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 21 tot en met 34
Op afbeelding 21 zie je Zwart vierkant uit 1915 van Kasimir Malevich. Het werk is een voorbeeld van suprematistische kunst. Malevich was de grondlegger van het suprematisme. Volgens hem was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen".
Malevich zag Zwart vierkant als een venster op de oneindige ruimte ofwel het immateriële.
Malevich richtte in 1919 samen met andere kunstenaars en kunststudenten het collectief UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst) op. De suprematistische motieven werden toegepast op affiches, trams en gebruiksvoorwerpen. Op afbeelding 22 zie je een Suprematistische theepot en op afbeelding 23 zie je een suprematistisch ontwerp voor een trambeschildering.
De kunstenaars van UNOVIS vonden dat de kunsten een bijdrage moesten leveren aan een ideale, nieuwe maatschappij.
In 1915 exposeerde Malevich zijn revolutionaire schilderij Zwart vierkant op de tentoonstelling 0.10 in Sint-Petersburg. Op figuur 7 zie je een deel van die tentoonstelling, met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Aan de tentoonstelling nam nog een tiental andere kunstenaars deel.
[figuur 7: zie het originele examen]
Malevich verwees met de plaatsing van Zwart vierkant naar de icoonschilderkunst. Door deze verwijzing wordt de inhoudelijke betekenis van dit werk benadrukt.
In de jaren vijftig van de twintigste eeuw maakte Yves Klein schilderijen en sculpturen in diep ultramarijn blauw. Hij patenteerde de kleur verf en noemde deze I.K.B (International Klein Blue). De verf IKB lijkt op puur pigment. Er is geen enkele weerkaatsing of glans zichtbaar, de objecten lijken bepoederd. Het werk van Klein kwam voort uit een sterke fascinatie voor de hemel, die hij zag als allesomvattende leegte. Op afbeelding 24 zie je RE 19 uit 1958. Het bestaat uit verf, steentjes en sponzen op hout. Op afbeelding
25 zie je een zijaanzicht van het werk.
Klein liet zich inspireren door Malevich, maar vond zelf dat hij Malevich overtrof. Hij schreef: "Daarom kan ik, nu ik 30 ben, in 1958, zeggen dat toen Malevich omstreeks 1915-1916 als toerist in de ruimte opdook ik hem ontving en hij mij opzocht omdat ik er al eigenaar en bewoner was […] Malevich had in feite het oneindige voor zich
- maar ik zit erin. Men beeldt het oneindige niet af, men schept het."
Klein beweerde dat Malevich het oneindige slechts afbeeldde en dat hijzelf het oneindige schiep.
Donald Judd is een Amerikaanse kunstenaar die behoort tot de kunststroming minimal art of minimalisme. Op afbeelding 26 zie je Untitled uit 1968. Het minimalisme kenmerkt zich door het gebruik van elementaire (ruimtelijke) geometrische vormen.
In 1994 werd Judd gevraagd om deel te nemen aan de The Moscow Installation, een tentoonstelling in een galerie waarbij zijn werk tentoongesteld werd samen met het werk van Malevich. Op afbeelding 27 en 28 zie je afbeeldingen van een remake van deze tentoonstelling uit 2017.
Judds reactie op het idee voor deze gezamenlijke tentoonstelling was: "Ik zou het heel leuk vinden, maar wat zou Malevich zeggen?"
Op afbeelding 29 zie je Wedgework III, een werk van James Turrell uit 1968. Het bevindt zich in een afgezonderde ruimte van museum De Pont in Tilburg. De bezoeker komt via een volledig verduisterde entree in de ruimte en ziet vervolgens een volume van fluorescerend licht. Het lijkt alsof diagonaal door de ruimte een scherm gespannen is, maar dat is niet het geval. De rechthoekige vorm ontstaat door een lichtbron die uit het zicht is geplaatst.
Turrell behoorde in de jaren zestig van de twintigste eeuw tot een groep kunstenaars voor wie 'het kunstwerk als object' had afgedaan.
In 2013 werd op de universiteit van Texas in Austin (VS) The Color Inside (De Kleur Binnenin) geïnstalleerd. Het is ontworpen door Turrell en gebouwd op het dak van het cultureel activiteitencentrum van de universiteit. De ruimte is bedoeld om tot rust te komen. In de ovale ruimte kan het publiek door een gat in het plafond (de oculus, het oog) naar de lucht kijken. Tijdens zonsopkomst en zonsondergang worden gedurende één uur de muren verlicht met ledlampen in veranderende kleuren. Op afbeelding 30 zie je het exterieur, op afbeelding 31 zie je het interieur zoals dat er overdag uitziet. Op afbeelding 32 tot en met 34 zie je foto's van de ruimte die genomen zijn tijdens zonsopkomst of zonsondergang, als de ruimte verlicht wordt met veranderende kleuren licht.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Het werk van Turrell is te beschouwen als een onderzoek naar de waarneming. Hij wil het publiek bewust maken van de eigen waarneming door werken te creëren die de waarneming beïnvloeden.
Volgens Malevich was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen en stond voor de heerschappij van het zuivere gevoel". Het suprematisme zou daardoor alle andere kunststromingen overtreffen. Je zou kunnen stellen dat Turrell te beschouwen is als een opvolger van Malevich en dat hij Malevich zelfs overtreft.
Vraag 22 2 punten
Leg uit dat Malevich met deze visie verwijst naar én reageert op een schilderkunstige traditie die ontstond in de renaissance.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Verwijzing naar de renaissance-traditie: het idee van het schilderij als een venster op de (ideale) wereld (naar Alberti) (1)
- Reactie op de renaissance-traditie: Malevich wijst een concrete nabootsing van de (ideale) wereld af. Dit is een venster op het immateriële (1)
Vraag 24 2 punten
Geef aan op welke manier Malevich naar iconen verwees door de presentatiewijze van Zwart vierkant. Leg vervolgens uit hoe de verwijzing naar iconen de inhoudelijke betekenis die Malevich aan dit werk toekende, benadrukt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Net als een icoon vertegenwoordigt Zwart vierkant volgens Malevich (een van de volgende): (1p)
- de overgang van de tastbare wereld naar een immateriële / spirituele / religieuze wereld / de heerschappij van het zuivere gevoel.
- Gods aangezicht / kiem van het mogelijke.
2022, tijdvak 2: Slaafse volgelingen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Michelangelo (Michelangelo Buonarroti 1575-1564) werd aan het begin van de zestiende eeuw door paus Julius II naar Rome gehaald om een grafmonument te maken. Dit grafmonument zou tientallen beelden bevatten en zou architectuur en beeldhouwkunst verenigen. Op figuur 1 zie je een van de ontwerpschetsen van Michelangelo voor het grafmonument.
[figuur 1: zie het originele examen]
Verschillende losse beeldhouwwerken die Michelangelo voor het grafmonument maakte, staan nu bekend als 'slaven'. Op afbeelding 1, 2 en 3 zie je een van deze slaven (hoogte 215 cm). Deze staat bekend als de Rebelse slaaf.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op figuur 2 zie je Apollo Belvedère. Het beeld is 224 cm hoog en gemaakt omstreeks 120 n.C. Michelangelo kende dit beeld, dat in het bezit was van zijn opdrachtgever paus Julius II. In de renaissance werd de klassieke beeldhouwkunst uit de oudheid vaak als voorbeeld gesteld voor kunstenaars. De opvatting van Michelangelo ten aanzien van het volgen van de klassieke beeldhouwkunst was tweeledig.
[figuur 3: zie het originele examen]
Toen de Apollo Belvedère werd ontdekt aan het einde van de vijftiende eeuw miste het beeld beide handen. Giovanni Angelo Montorsoli, een leerling van Michelangelo, maakte 'nieuwe' handen aan het beeld en voegde een extra stuk boomstronk toe om de nieuwe rechterhand te ondersteunen (figuur 3).
Stelling: via het restaureren van klassieke beelden, zoals de Apollo Belvedère, konden renaissancekunstenaars leren om zelf kunst te maken die de natuur zou overtreffen.
Al tijdens zijn leven was Michelangelo beroemd en werd zijn kunst even hoog aangeschreven als de klassieke kunst. De voorbeelden uit de klassieke oudheid werden naast het werk van Michelangelo, Rafaël en Leonardo bestudeerd door jonge kunstenaars. De verspreiding gebeurde op verschillende manieren, onder meer door middel van (op schaal vervaardigde) driedimensionale (gipsen) kopieën.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op figuur 4 zie je het schilderij De tekenles van Jan Steen uit circa 1665. Op het schilderij is, boven het hoofd van de meester, een kleine gipsen kopie van de Rebelse Slaaf van Michelangelo afgebeeld.
In de zeventiende eeuw diende de leerling-kunstenaar zich te bekwamen in het natekenen van gipsen beelden. Pas in een later stadium werden de goede leerlingen door hun leermeesters aangespoord om naar levende modellen te werken.
[figuur 5: zie het originele examen]
De riviergod Ilissos, afkomstig van het Parthenon, circa 438-432 v.C.
[figuur 6: zie het originele examen]
[figuur 7: zie het originele examen]
De Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) bezocht vanaf 1881 regelmatig het British Museum om de originele Griekse beelden van het Parthenon, zoals te zien op figuur 5, te bestuderen. Rodin maakte kopieën en variaties naar aanleiding van deze beelden. Op figuur 6 en 7 zie je respectievelijk de voor- en achterzijde van Torso (Studie voor Ariadne) die Rodin maakte tussen 1900 en 1905. Rodins beeld is gemaakt van terracotta (gebakken klei).
Rodins interpretatie van de Griekse kunst is impressionistisch te noemen.
Op afbeelding 4 zie je het beeld Het Bronzen tijdperk. Rodin maakte dit beeld in 1876. Het was zo levensecht, dat critici destijds beweerden dat het een afgietsel van een levend model was en dit was negatief bedoeld. Want zowel in de ogen van de aanhangers van het classicisme als in die van de romantici voldeed dit kunstwerk niet aan de toen geldende esthetische opvattingen over 'wat een goed kunstwerk is'.
[figuur 8: zie het originele examen]
Auguste Rodin, Lopende man, Lijnbaan in Rotterdam, circa 225 cm hoog
In zijn latere werk maakte Rodin keuzes om het verwijt te voorkomen dat hij een afgietsel van een levend model gebruikte. Zo maakte hij zijn beelden kleiner of juist groter dan levensgroot. Voorbeelden hiervan zijn variaties van het beeld Lopende man, die je ziet op figuur 8 en afbeelding 5.
Op figuur 9 en 10 zie je Balzac, een beeldhouwwerk dat Rodin presenteerde in gips tussen 1891 en 1898 (hoogte 282 cm). Hij maakte het beeld in opdracht als een monument voor de Franse romanschrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Naar eigen zeggen ging het Rodin om het treffen van de persoonlijkheid van Balzac, om diens sterke karakter en niet om de uiterlijke gelijkenis.
figuur 9 figuur 10
Het beeld riep felle reacties op en werd door de opdrachtgevers geweigerd. Critici omschreven het als 'een sneeuwpop' en 'een pinguïn'.
In 1908 vroeg Rodin aan de Amerikaanse fotograaf Edward J. Steichen (1879-1973) om een serie foto's van zijn Balzac te maken. Op afbeelding
6 en 7 zie je foto's die Steichen van het beeld maakte. Over de foto's zei Rodin tegen Steichen: "Je zult de wereld mijn [sculptuur van] Balzac laten begrijpen door middel van je foto's."
Rond 1900 werd fotografie vaak nog niet als een volwaardige kunstvorm gezien. De Britse kunstrecensent Clive Bell schreef in 1914 dat alleen een 'significante vorm' kunst kan onderscheiden van wat geen kunst is. In de visie van Bell was het belangrijk dat in het werk de kwaliteiten van het medium worden benadrukt. Fotografen als Steichen zagen fotografie als een autonome kunstvorm en maakten keuzes in hun werk die pasten in deze visie van Bell.
Op afbeelding 8 zie je de foto Michael Reed uit 1987 van de Amerikaanse fotograaf Robert Mapplethorpe (1946-1988). De foto is een gelatine zilverdruk op het formaat van 58×48 cm. Dit werk van Mapplethorpe kan in de traditie van Bell en Steichen worden geplaatst.
[figuur 11: zie het originele examen]
Mapplethorpes werken werden onder meer bekend vanwege de expliciete homoseksuele erotiek van sommige van zijn werken. Deze thematiek leidde vaak tot problemen met overheden bij tentoonstellingen van zijn werk. In 2014 organiseerde het Rodin Museum in Parijs een tentoonstelling met beelden van Rodin gecombineerd met foto's van Mapplethorpe. Op figuur
11 zie je een affiche voor deze tentoonstelling. Op het affiche is het beeld Lopende man van Rodin rechts afgebeeld en links de foto Michael Reed van Mapplethorpe. In de renaissance werd het idee van imitatio uitgelegd als
- de creatie van een nieuw kunstwerk,
- waarin de stijl van de meester werd geïmiteerd.
Vraag 2 3 punten
Geef aan in welke zin Michelangelo's opvatting tweeledig was. Noem vervolgens een overeenkomst en een verschil tussen de Rebelse slaaf en de Apollo Belvedère.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- overeenkomst (een van de volgende): (1p)
- de keuze voor een vrijstaande figuur
- naakte weergave (met alleen een doek)
- de uitvoering op (meer dan) levensgroot formaat
- de uitvoering in marmer
- veel aandacht voor anatomie / levensechte verhoudingen
- verschil (een van de volgende): (1p)
- beweging / rusteloosheid (in plaats van rust of harmonie)
- uitdrukking van karakter / persoonlijkheid / expressie (in plaats van stilering / idealisering)
- gespannen houding (in plaats van ontspanning of kalmte)
- sterk aangezette spierbundels / anatomische eigenschappen (in plaats van ingetogenheid)
Vraag 4 2 punten
Noem nog twee manieren waarop het werk van deze grote voorbeelden in de zestiende eeuw als studiemateriaal verspreid raakte.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − door tekeningen / schetsen / studies (die gemaakt werden door kunstenaars die naar Italië waren gereisd en die bij thuiskomst getoond of verkocht werden) − via afbeeldingen van deze beelden op schilderijen (letterlijke weergaven en/of doordat de beelden als voorbeeld werden gebruikt om figuren in schilderijen weer te geven (houdingen, anatomie)) − door prenten (gravures) (die afgedrukt werden in boeken) − door beschrijvingen / teksten (bijvoorbeeld in brieven of opgenomen in boeken) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 3 punten
Geef twee redenen waarom het werken naar gipsen model destijds een logische eerste stap was in het leerproces. Geef vervolgens een reden waarom het werken naar levend model destijds een logisch vervolg was. Laat financiële overwegingen buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (natekenen van gipsmodellen) Het werken naar gipsen model is eenvoudiger (het staat stil / keuzes in de vorm / een zekere stilering is al aangebracht) (1)
- (natekenen van gipsmodellen) Door het nabootsen van (handelingen of prestaties van) grote kunstenaars kon men uiteindelijk deze kunstenaars evenaren en/of leren van geslaagde voorbeelden (1)
- (naar levend model werken) Door te werken naar de werkelijkheid kon een kunstenaar ontdekken wat het best bij zijn eigen natuur paste en/of zich (uiteindelijk) losmaken van het voorbeeld (en de handelingen van de grote kunstenaars) en zijn eigen stijl vinden (1)
Vraag 9 2 punten
Leg aan de hand van twee aspecten van de foto's van Steichen uit hoe deze Rodins idee van 'zijn Balzac' uitdrukken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het werk van Steichen geeft uitdrukking aan Rodins idee doordat (twee van de volgende): − er door de nachtelijke foto's (bij maanlicht) sprake is van expressie van een sfeer / gevoel / karakter, zoals Rodin ook wenste (het beeld zelf is niet goed zichtbaar, het gaat niet om een fysieke gelijkenis). − er door het beperkte, suggestieve licht vooral een krachtig silhouet / een sterke, expressieve vorm getoond wordt, zoals Rodin ook wenste. − er door het lage standpunt sprake is van een krachtige figuur, zoals Rodin ook wenste. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 11 2 punten
Leg uit dat Michael Reed voldoet aan beide elementen van deze definitie van imitatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Mapplethorpe maakt een nieuw, eigen kunstwerk door (een van de volgende): (1p)
- te werken in een ander medium.
- de klassieke thematiek te verbinden met de eigentijdse of persoonlijke context (homoseksuele erotiek).
2022, tijdvak 2: Retro-architectuur
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1937 werd de wereldtentoonstelling gehouden in Parijs, met aandacht voor kunst en techniek in de moderne tijd. Het Duitse paviljoen werd ontworpen door Albert Speer. Op afbeelding 9 zie je de voorzijde van het Duitse paviljoen en op figuur 12 het interieur.
[figuur 12: zie het originele examen]
Het gebouw van Speer was op een eigentijdse techniek van stalen constructie-elementen gebaseerd en werd afgewerkt met kalksteen. De vormgeving bevatte veel verwijzingen naar oude architectuurstijlen.
Bekijk afbeelding 9 en figuur 12. Kenmerkend voor de ideologie van nazi-Duitsland was het streven om van Duitsland een superieure wereldmacht te maken. De architectuur van Speer gaf uitdrukking aan deze ideologie.
De waardering van bouwwerken is afhankelijk van tijd en plaats, en van visies op architectuur die veranderen. Dit geldt ook voor de waardering van nazi-architectuur, zoals het gebouw van Speer.
Vanaf het eind van de twintigste eeuw is in Nederland bij de bouw van nieuwbouwwijken de historiserende stijl populair. In 1996 ontwierp de architect Rob Krier een masterplan voor Brandevoort, een nieuw te bouwen wijk bij Helmond (Noord-Brabant). Op afbeelding 10 zie je een luchtfoto van Brandevoort. Op afbeelding 11, 12 en 13 zie je het straatbeeld en diverse gebouwen in Brandevoort. Op figuur 13 zie je een ontwerptekening van een gevelrij voor De Veste, een wijk in Brandevoort. Figuur 14 toont het binnenplein dat zich achter deze gevels bevindt. Op figuur 15 zie je een foto als voorbeeld van een historische binnenstad (Bergen op Zoom, Noord Brabant).
De architectuur van de gebouwen in Brandevoort is gebaseerd op historische gebouwen. Zo hebben de belangrijke, centrale gebouwen torens en hebben de ramen (soms) een traditionele roedeverdeling.
[figuur 13: zie het originele examen]
[figuur 14: zie het originele examen]
[figuur 15: zie het originele examen]
Op afbeelding 14 zie je een impressie van een woonblok in Brandevoort, De Veste. Architect en stedenbouwkundig adviseur Pepijn Bakker schreef in zijn blog: "Brandevoort biedt beproefde twintigste-eeuwse standaardbouw in een historisch jasje."
Bakker schrijft verder in zijn blog dat Brandevoort ontworpen is vanuit het verticale vlak, dus de gevel waartegen je aankijkt: "Het is een radicaal andere benadering dan wat in Nederland gangbaar is en dáárom is Brandevoort bijzonder." In het moderne bouwen werden architectuur en wijken vaak vanuit de plattegrond ontworpen.
Op afbeelding 15 zie je het stadhuis van Zaanstad, ontworpen door de architect Sjoerd Soeters en gebouwd tussen 2004 en 2008. Het stadhuis wordt wel gezien als retro-architectuur.
De retro-architectuur zoals toegepast in Brandevoort verschilt van die van het stadhuis van Zaanstad, er is sprake van een andere omgang met historische voorbeelden.
Vraag 12 3 punten
Beschrijf van dit gebouw drie verwijzingen naar oude architectuurstijlen. Laat het materiaal kalksteen buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − trappenopgang zoals bij Romeinse tempels (voorzijde) − verhoogde ligging op een podium / basement, zoals een Griekse / Romeinse tempel − entree in de vorm van een portico (met zuilen), zoals een Griekse / Romeinse tempel − een kroonlijst, zoals bij Griekse / Romeinse tempels − halfzuilen / blokvormige zuilen, zoals bij de Romeinen / in de renaissance / bij Egyptische grafmonumenten − ingangstoren als een domtoren/kerktoren, zoals in de gotische stijl − een langgerekt schip, zoals de plattegrond van een kerk in de romaanse stijl (basilica) − centrale hal en podium/altaar zoals bij romaanse en/of gotische kerken − cassetteplafond zoals in vroegchristelijke kerken en/of Romeinse openbare ruimten per juist antwoord (1) (3)
Vraag 14 1 punt
Geef een reden waarom nazi-architectuur op weinig waardering kan rekenen vanuit de architectuurvisie van het modernisme.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − Nazi-architectuur wordt onder invloed van het modernistische criterium van originaliteit vooral gezien als retro / traditioneel: teruggrijpend op voorbeelden uit het verleden en niet als vernieuwend of origineel. − Nazi-architectuur wordt onder invloed van modernistische criteria als transparant / eerlijk / functioneel bouwen niet gewaardeerd: de architectuur van het Derde Rijk werd gezien als 'façadearchitectuur' / als uiterlijk vertoon om te imponeren. (1)
Vraag 18 3 punten
Noem nog drie andere uitgangspunten van het moderne bouwen waar het ontwerp van Brandevoort van afwijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − vorm volgt functie als ontwerpprincipe − licht, lucht en ruimte als belangrijkste kwaliteiten van architectuur − geometrische vormen als basis voor het ontwerp − uniformiteit (tegenover pluriformiteit / herkenbare identiteit / functie van gebouwen) − scheiding van functies (wonen, werken, winkels, industrie) − hoogbouw − gescheiden verkeersstromen − veel ruimte voor openbaar groen per juist antwoord (1) (3)
Vraag 19 3 punten
Beschrijf drie aspecten van het stadhuis van Zaanstad waardoor hier sprake is van retro-architectuur.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (de vormen in de gevel) De gevel is opgebouwd uit verschillende gevels van traditionele Zaanse huisjes, een punt, een trap et cetera. − (het kleurgebruik) het gebruik van (verschillende kleuren) groen gecombineerd met wit lijstwerk, waarin ook traditionele Zaanse huizen werden geschilderd − (het materiaalgebruik) De gevel suggereert opgebouwd te zijn uit (houten) planken, het materiaal waarmee ook traditionele Zaanse huizen werden gebouwd. − (de opzet, alsof er sprake is van een straatje) de plaatsing van vier 'huizen' op een rijtje (met daarnaast een vijfde bouwsel, een schuur) − (interpretatie van / variatio op beroemde voorbeelden) Zoals de gevels van Zaanse huisjes soms interpretaties zijn van architectuur uit Italië en Frankrijk, zijn in de gevels van het stadhuis internationaal vermaarde architecten geparafraseerd. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 20 1 punt
Geef een argument waarom er sprake is van variatio in het geval van Brandevoort. Geef daarbij eerst een definitie van variatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Bij variatio wordt het voorbeeld (deels) overgenomen en vertaald naar een eigen / andere vorm en/of wordt het voorbeeld in zijn geheel overgenomen en in een nieuwe context geplaatst. Van Brandevoort kan gezegd worden dat (een mix van) historische voorbeelden vertaald of overgenomen zijn naar de eigen tijd. (1)
Vraag 21 1 punt
Geef een argument waarom er sprake is van aemulatio in het geval van het stadhuis van Zaanstad. Geef daarbij eerst een definitie van aemulatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Bij aemulatio wordt het voorbeeld gebruikt als inspiratiebron / als maatstaf om te overtreffen. Het gaat bij het stadhuis van Zaanstad om een uitvergroting in letterlijke zin (formaat) en/of figuurlijke zin (overdrijving van stijl en specifieke kenmerken) van de traditionele Zaanse bouw. (1)
2022, tijdvak 2: Vaarwel kunstgrepen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 20
De stad Rouen gaf de Franse schilder Pierre Puvis de Chavannes in 1888 de opdracht voor een wandschildering in het trappenhuis van het nieuwe gebouw van het Musée des Beaux Arts. Op figuur 16 zie je de wandschildering Inter Artes et Naturam (Tussen de kunsten en de natuur) uit 1890. Van dit werk maakte Puvis een replica op doek (olieverf, 40 x
113 cm), deze zie je op afbeelding 16.
[figuur 16: zie het originele examen]
afmeting van de wandschildering: 295 x 830 cm
Sommige architecten aan het eind van de negentiende eeuw, onder wie de architect van het Musée des Beaux Arts, vonden dat de wandschilderkunst 'decoratief' moest zijn en ondergeschikt aan de architectonische omgeving: de wand moest gerespecteerd worden. Al eerder, in 1863, had de Franse criticus Théophile Gautier gezegd dat het uit moest zijn met 'kunstgrepen': "Vaarwel, clair-obscur, het spel van penseelstreken, impasto, […] glinsterende hooglichten, al deze kunstgrepen van het palet waartoe amateurs zich zo aangetrokken voelen. De wand verwerpt deze aardigheden; hij wil zuiverheid van ontwerp en grandeur van stijl."
Bekijk afbeelding 16 en figuur 16. Dit respect voor de wand blijkt uit de manier waarop Puvis de Chavannes de vlakheid van de wand benadrukte in Inter Artes et Naturam.
Een replica zoals Puvis de Chavannes maakte (afbeelding 16) biedt een kunstenaar die wandschilderingen maakt een aantal voordelen. De verkoop ervan levert hem bijvoorbeeld extra inkomsten op.
Puvis de Chavannes streefde naar het ideaal van een volmaakte kunst gebaseerd op de klassieken. In Inter Artes et Naturam geeft hij enkele voorbeelden van hoe die volmaaktheid bereikt kan worden. Zo verwijst de vrouw die op een schaal een tulp naschildert naar het klassieke ideaal van het nauwgezet navolgen van de natuur.
Het Musée des Beaux Arts omvatte onder meer een collectie aardewerk en oudheidkundige vondsten uit de regio. De wandschildering van Puvis de Chavannes sloot thematisch aan bij deze collectie. De voorstelling van Inter Artes et Naturam is ook te interpreteren als een pleidooi voor de herwaardering van 'les arts décoratifs', de toegepaste kunsten, in een tijd waarin de vrije kunst als het hoogst haalbare werd gezien.
Op afbeelding 17 zie je een zelfportret van de Russische kunstenaar Kazimir Malevich uit 1907. Hij was gefascineerd door Russische kunst, zowel door iconen als door Russische volkskunst. Je ziet een Russische icoon op afbeelding 18.
In zijn zelfportret maakt Malevich gebruik van een bijna symmetrische compositie en een frontale weergave, die ook kenmerkend is voor de icoon.
In 1915 exposeerde Malevich verschillende revolutionaire schilderijen op 'De laatste futuristische tentoonstelling 0.10' in Sint-Petersburg. Op figuur
17 zie je een zaaloverzicht van die tentoonstelling met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Op figuur 18 zie je het schilderij Zwarte cirkel, dat ook te zien was op de tentoonstelling.
figuur 17 figuur 18
Op afbeelding 19 zie je de wandschildering Ex Voto van Gijs Frieling. Hij citeert in dit werk een aantal kunstwerken van bekende kunstenaars, waaronder Zwarte cirkel van Malevich. De werken worden omgeven door een zee van vlammen, Frieling steekt ze als het ware in brand.
Bij Ex Voto schreef Frieling een tekst, een pleidooi voor een soort schilderkunst waarin hij zelf sterk gelooft. In zijn tekst schaart hij het werk van Malevich onder "opdringerige zwart-witte schilderijen die meer iets óver schilderkunst leken te willen zeggen dan zelf schilderkunst te zijn".
Het 'in brand steken' van werk van Malevich wijst op de wens om af te rekenen met een traditie van de moderne kunst.
Het is denkbaar dat Malevich in sommige opzichten (toch) een voorbeeld kan zijn voor Frielings kunst.
Vraag 24 2 punten
Beschrijf nog twee van dergelijke voorbeelden uit Inter Artes et Naturam. Geef daarbij steeds aan naar welk ideaal het voorbeeld verwijst.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De figuren die de oudheidkundige vondsten blootleggen en/of de voorbeelden van klassieke architectuur verwijzen naar (het ideaal van) het bestuderen/navolgen van voorbeelden uit de klassieke oudheid (imitatio). − De voorstellingen/houdingen van de halfnaakte mannen en vrouwen in klassieke kleding verwijzen naar (het ideaal van) de klassieke beeldhouwkunst. − De klassieke voorstellingen/composities in het schilderij, zoals madonna met kind (piëta, de melancholicus, Olympia) verwijzen naar het bestuderen/navolgen van klassieke meesters / renaissancemeesters. − De peinzende houdingen van de kunstenaars / studenten verwijzen naar reflectie/het filosoferen/het (rationeel) denken / de klassieken (literatuur). − De Latijnse titel Inter Artes et Naturam verwijst naar de klassieken (literatuur) als inspiratiebron. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 27 1 punt
Leg aan de hand van het citaat uit met welke traditie van de moderne kunst Frieling wil afrekenen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Frieling wil breken met de traditie van kunst die 'meer iets óver schilderkunst leek te willen zeggen': kunst die (nadrukkelijk) reflecteert op de kunstgeschiedenis en/of (conceptuele) kunst die gaat over de vraag wat kunst is / de grenzen onderzoekt van wat kunst is. (1)
Vraag 28 2 punten
Noem twee manieren waarop Malevich een voorbeeld kan zijn voor Frielings kunst.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Malevich zou een voorbeeld kunnen zijn voor Frieling vanwege (twee van de volgende): − zijn strijdlust / wens om de (kunst)wereld te veranderen, zoals Malevich in zijn suprematistische periode deed met manifesten en uitdagende tentoonstellingen. − het feit dat Malevich' werk meer is dan schilderkunst (zo blijkt uit het manifest), namelijk een middel om de wereld te veranderen. − zijn geloof in de magie van het beeld / spirituele kracht van kunst. − de directe of indirecte verwijzingen naar (oud-)christelijke voorstellingen in zijn werk. − zijn interesse in / waardering voor volksschilderkunst. − de wens om kunst te verbinden met het dagelijks leven. − de manier waarop schilderkunst een volledige ruimte in beslag neemt / een totaal kunstwerk wordt. per juist antwoord (1) (2)
2021, tijdvak 1: Mooi van nature
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Albrecht Dürer (1471-1528) was een invloedrijk kunstenaar en graficus, afkomstig uit Neurenberg, Zuid-Duitsland. Op afbeelding 1 en 2 (detail) zie je Haas (1506). Het is geschilderd met waterverf.
Bekijk afbeelding 1 en 2. Het is zeer aannemelijk dat Dürer de haas naar eigen waarneming heeft geschilderd. Daarbij heeft hij de vacht van de haas zo levensecht mogelijk weergegeven.
In de renaissance dienden de meeste studies naar de natuur als voorstudies voor schilderijen en gravures, of als illustraties bij wetenschappelijke teksten. Kunsthistorici veronderstellen echter dat Dürers Haas bedoeld was als autonoom kunstwerk. Zo is het werk voorzien van een signatuur en een jaartal. Bekijk afbeelding 1.
Verschillende kunstenaars uit het noorden van Europa, zoals Dürer, trokken de Alpen over. Ze verdiepten zich in het werk en gedachtegoed van hun Italiaanse collega-kunstenaars en ze bestudeerden de klassieken.
Op afbeelding 3 zie je een kopergravure van Dürer uit 1504 van Adam en Eva in het paradijs. Voor de twee Bijbelse figuren baseerde Dürer zich op voorbeelden uit de klassieke beeldhouwkunst, zoals Apollo Belvedère voor de man (figuur 1) en Aphrodite van Knidos voor de vrouw (figuur 2).
figuur 1 figuur 2
De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). Goede kunst zou de natuur kunnen overtreffen door uit te gaan van de scheppende kracht van de natuur.
Dürer zette zijn signatuur ALBRECHT DVRER NORICUS FACIEBAT (Albrecht Dürer uit Neurenberg heeft dit gemaakt) op het bordje aan de tak die Adam vasthoudt. Door dit bordje direct naast Adam te plaatsen bevestigde Dürer zijn status als geniaal kunstenaar.
Dürer verwierf in relatief korte tijd bekendheid bij kunstenaars en verzamelaars in zowel Noord- als Zuid-Europa. Prenten, zoals die van Adam en Eva, droegen daaraan bij.
Op afbeelding 4 zie je Brillo Box, gemaakt in 1964 door Andy Warhol. Brillo Box is een imitatie van de kartonnen dozen waarin schuursponsjes van het merk Brillo verpakt werden. Warhols doos is echter gemaakt van hout en de merknaam is er handmatig met een sjabloon op aangebracht. Op afbeelding 5 zie je Warhols Box Show, een presentatie die bestond uit stapels houten kisten die een nabootsing waren van dozen uit de supermarkt, met verschillende merken in zeefdruk op de zijkanten (Brillo, Heinz, Del Monte, Campbell's).
Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van de Brillo-verpakking moest dynamiek uitstralen.
Bekijk afbeelding 4 en 5. Kunstenaars in de renaissance streefden naar universele schoonheid. Warhols visie op schoonheid verschilt sterk van die van kunstenaars en theoretici uit de renaissance, zoals Rafaël en Vasari.
De filosoof Arthur Danto stelde de vraag waarom Brillo Box kunst was en de originele verpakkingen van Brillo dat niet zijn. Hij nam geen genoegen met de gangbare definitie dat alles kunst is wat door de kunstwereld
- de musea, kunstcritici, verzamelaars, de kunstenaar zelf
- als zodanig wordt aangemerkt. Danto voegde daaraan toe dat een object alleen een kunstobject kan worden op grond van een argumentatie.
Op afbeelding 6 en 7 zie je twee kunstwerken gemaakt in 2013 door de beeldend kunstenaar Danh Vo. In 1979 vluchtte hij samen met zijn ouders in een zelfgemaakte boot uit Vietnam. Ze hoopten in de Verenigde Staten een betere toekomst op te kunnen bouwen. Het gezin werd onderweg door een schip opgepikt uit zee en kwam terecht in Denemarken.
Danh Vo's persoonlijke (familie)geschiedenis is een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk, dat gaat over culturele identiteit, handel en kolonisatie. De werken op afbeelding 6 en 7 zijn gebaseerd op kartonnen verpakkingen van het Amerikaanse biermerk Budweiser. De kunstenaar heeft het originele Budweiser-ontwerp nageschilderd in goudverf op een nagenoeg identieke doos. Het werk op afbeelding 7 is getiteld Promised Land (Beloofde land).
Bekijk afbeelding 6 en 7. Een mogelijke betekenis van deze werken houdt verband met de reis die het gezin ooit maakte en de verwachtingen die ze hadden.
Bekijk afbeelding 7. Danh Vo's Promised Land refereert ook aan Brillo Box. Vo's werk kan gezien worden als een eerbetoon aan Andy Warhol. Dit werk kan echter ook uitgelegd worden als een kritiek op Warhol.
Vraag 3 3 punten
Geef drie redenen waarom juist deze beeldhouwwerken geschikte voorbeelden vormden voor de verbeelding van Adam en Eva.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende redenen: − Klassieke beeldhouwwerken (zoals deze Apollo en Aphrodite) beantwoorden aan het klassieke / renaissancistische schoonheidsideaal, zoals harmonische verhoudingen en ideale anatomie, en zijn daarmee passende voorbeelden voor de representatie van belangrijke Bijbelse figuren zoals Adam en Eva. − Deze Apollo en Aphrodite zijn voorbeelden van goddelijke figuren en/of vertegenwoordigen een streven naar goddelijke perfectie, en zijn daarmee passende voorbeelden voor de eerste mensen (Adam en Eva) die God schiep. − Klassieke beeldhouwwerken (zoals deze Apollo en Aphrodite) behoorden tot de weinige voorbeelden van (toegestane) naakte figuren. (Ze legitimeerden de weergave van naakte figuren zoals Adam en Eva.) − Door Adam en Eva weer te geven naar het voorbeeld van klassieke beeldhouwkunst liet Dürer zien dat hij kennis had van de klassieken. (Hij verhoogde daarmee zijn status van geleerd en vooraanstaand kunstenaar.) per juiste reden (1) (3)
Vraag 4 1 punt
Waarom kunnen Dürers Adam en Eva gezien worden als voorbeelden van het concept 'natura naturans'? Omdat ze gecreëerd zijn
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 6 2 punten
Ondersteun deze stelling door uit te leggen
- dat prenten bijdroegen aan naamsbekendheid van een kunstenaar, en
- dat Dürer dankzij zijn prenten in relatief korte tijd bekend werd in Europa.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Prenten zijn relatief goedkope reproducties van kunstwerken en/of zijn eenvoudig in grote oplagen te maken. Op deze manier kon Dürers kunst door veel mensen gekend / gezien worden (1)
- Prenten zijn relatief makkelijk mee te nemen (licht en klein) en te verhandelen (goedkoop) aan andere kunstenaars en/of verzamelaars, en werden zo verder verhandeld. Daardoor werd (het werk van) Dürer snel bekend (in Europa) (1)
Vraag 8 2 punten
Leg
- aan de hand van Brillo Box en Box Show Warhols visie op schoonheid uit, en
- leg vervolgens uit in welk opzicht Warhols schoonheidsopvatting verschilt van die van de renaissance.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Warhol zag schoonheid in het alledaagse / tijdelijke leven en/of in de producten van de moderne consumptiemaatschappij, zoals de verpakking van een schoonmaakproduct als Brillo en/of in de kleuren en/of materialen van producten uit zijn eigen tijd, zoals te zien op zijn Box Show (1)
- In de renaissance gold juist het tegenovergestelde schoonheidsideaal: kunstenaars verbonden schoonheid met een ideale harmonie die zij herkenden in de (goddelijke) universele wetmatigheid van de natuur en/of in de kunst van de klassieken (1)
2021, tijdvak 1: De strijd om een passende stijl
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 16
Op afbeelding 8 zie je de San Carlo alle Quattro Fontane van Borromini, gebouwd tussen 1638 en 1677.
De San Carlo wordt beschouwd als een voorbeeld van hoge barok, onder andere vanwege het grote dynamische effect in de voorgevel. Bekijk afbeelding 8.
Op figuur 3 zie je links een plattegrond van de San Carlo en rechts het interieur van de kerk met een onderaanzicht van de koepel.
[figuur 3: zie het originele examen]
Borromini wilde een koepel met een ovale basis. Dat was een probleem vanwege de gekozen posities van de zuilen in het grondplan. Borromini moest enkele ingrepen doen om de koepel volgens zijn plan te kunnen laten aansluiten.
Vlak bij de San Carlo staat de Sant'Andrea al Quirinale, een kerkje van de architect Gianlorenzo Bernini. Je ziet het op afbeelding 9. Het werd gebouwd tussen 1658 en 1678. Het Pantheon in Rome (figuur 4) diende als voorbeeld voor Bernini's kerkje.
[figuur 4: zie het originele examen]
De architecten Bernini en Borromini waren rivalen. Ze voerden een bittere strijd over 'de juiste stijl'. Bernini beweerde dat Borromini met zijn 'fantastische' benadering van de architectuur 'was gestuurd om de architectuur te vernietigen'.
In 1834 legde een grote brand het oude parlementsgebouw in Londen in de as. Het bestuur van de stad schreef een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een nieuw parlementsgebouw. Op afbeelding 10 en 11 zie je enkele ontwerpen die werden ingediend. Het ontwerp op afbeelding 10 is in neoclassicistische stijl.
In de eerste helft van de negentiende eeuw ging de voorkeur van de overheid meestal uit naar een neoclassicistische stijl voor haar bestuursgebouwen.
Ondanks de toepassing van de neoclassicistische stijl in het ontwerp op afbeelding 10 werd dit ontwerp toch afgewezen. De voorkeur ging uit naar het ontwerp in neogotische stijl op afbeelding 11.
In 1835 werd het ontwerp van afbeelding 11 alsnog verworpen ten gunste van het ontwerp van Charles Barry en Augustus Pugin (afbeelding 12). Barry en Pugin verschilden onderling echter van mening over de architectonische stijl. Ze waren met moeite op dit compromis uitgekomen. Pugin noemde de façade 'een klassieke structuur in middeleeuwse vermomming'.
Bekijk afbeelding 12.
Op afbeelding 13 en 14 zie je City Hall, het gemeentehuis dat Norman Foster voor Londen ontwierp. Het werd in 2002 opgeleverd. Met dit nieuwe gebouw beoogde het stadsbestuur om Londen nog meer de uitstraling van moderne wereldstad te geven.
Het exterieur van City Hall heeft een opvallende vorm, die het resultaat is van een specifieke gelaagde opbouw, zoals te zien is op figuur 5.
[figuur 5: zie het originele examen]
Afbeelding 15 en 16 tonen het interieur met de monumentale wenteltrap, die in het steeds smaller wordende trappenhuis tot aan de bovenste verdieping reikt. Op afbeelding 16 zie je de Assembly Chamber, de grote raadszaal.
Eén doelstelling van het stadsbestuur is om met City Hall de 'transparantie van het democratisch proces' uit te dragen. Foster heeft de raadszaal zo gesitueerd dat dit doel zowel heel concreet als in symbolische zin tot uiting komt.
Bekijk afbeelding 16 en figuur 5.
Met City Hall laat Foster zien dat architecten aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog steeds voortborduren op het gedachtegoed van het Nieuwe Bouwen. Het gebouw, dat in de volksmond De Ui wordt genoemd, is echter even goed te plaatsen in de traditie van de barok.
Vraag 14 2 punten
Geef
- Bernini's visie op wat in zijn ogen juiste architectuur was, en
- leg uit welke kritiek Bernini had op Borromini's 'fantastische' benadering van de architectuur.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • Bernini streefde een architectuur gebaseerd op klassieke regels na / een architectuur gebaseerd op voorbeelden uit de klassieke oudheid na (zoals het Pantheon): een architectuur die uitging van harmonische verhoudingen ontleend aan het (ideale) menselijk lichaam (regels van Vitruvius) (1) • Bernini's kritiek op Borromini richtte zich op het loslaten van klassieke idealen / op het feit dat Borromini's architectuur niet uitging van de (ideale) verhoudingen van het menselijk lichaam, waardoor zijn architectuur getuigde van disharmonie ('fantastisch' was, in de betekenis van waanzinnig) of Bernini's kritiek richtte zich op Borromini's keuze voor de natuur als vertrekpunt van zijn architectuur. Daarmee was Borromini's architectuur in Bernini's ogen 'fantastisch' (waanzinnig), dat wil zeggen, ze verloor de aanspraken op universele / goddelijke schoonheid (1) (2)
Vraag 15 2 punten
Geef hiervoor twee redenen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende redenen: − De neoclassicistische stijl straalt macht / gezag / status uit. − De neoclassicistische stijl straalt rede / rationaliteit uit. − De neoclassicistische stijl verwijst naar het Romeinse / Griekse rijk en daarmee naar (de traditie van) machtige leiders / heersers. − De neoclassicistische stijl verwijst naar de klassieke (Griekse) oudheid en daarmee naar een (voorbeeld van) oude beschaving / democratie per juiste reden (1) (2)
Vraag 16 3 punten
Noem
- aan de hand van het ontwerp op afbeelding 11 drie kenmerken van de neogotische stijl, en
- geef vervolgens een verklaring voor het feit dat deze stijl door de opdrachtgevers toch geschikt werd geacht voor het nieuwe parlementsgebouw.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- drie van de volgende aspecten: (2p)
- de hoge / steile daken
- De plattegrond is gebaseerd op een (gotische) kerk / een lang schip met een dwarsbeuk.
- muren met hoge (glas-in-lood)ramen
- veel torens / de vele torentjes
- ramen met spitsbogen
- exterieur rijk versierd met traceerwerk en balustrades
- steunberen en luchtbogen
indien drie aspecten juist (2) indien twee aspecten juist (1) indien minder dan twee aspecten juist (0)
- De neogotische stijl was passend omdat die (een van de volgende): (1p)
- beschouwd werd als de Engelse nationale stijl.
- beschouwd werd als de enige 'ware' (volmaakte) stijl (Pugin).
Vraag 17 3 punten
Beschrijf
- twee aspecten van het exterieur die Pugins typering ondersteunen, en
- leg uit waarom de klassieke stijl in Pugins ogen 'vals' was en de gotische 'waar'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De façade laat enerzijds veel gotische elementen zien, zoals smalle, hoge vensters en/of torentjes en/of ornamenten zoals pinakels. Anderzijds is het ontwerp in de basis klassiek vanwege de strenge symmetrie en/of regelmatige ordening (classicistisch) (1)
- Er zijn veel verticale elementen zichtbaar, zoals de uitstekende (kerk)torens en hoge versterkte hoeken (gotisch), maar de totale opzet van de gevel is overwegend horizontaal en daarmee klassiek (classicistisch) (1)
- De klassieke (Griekse) stijl was 'vals', omdat die volgens Pugin gebaseerd was op houten voorbeelden (tempels van hout), die vervolgens werden uitgevoerd in steen (met een constructiewijze en decoraties die verwijzen naar kenmerken van een houten gebouw), terwijl de gotische stijl voortvloeide uit de (functionele) eisen die aan een gebouw werden gesteld (constructie, gerieflijkheid, decorum), en daarom de enige ware stijl was (1)
2021, tijdvak 1: Kunst en gietwerk
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Aan het einde van de achttiende eeuw maakte de Engelse aardewerkfabriek Wedgwood internationaal naam met hoogwaardige keramische productie. Wedgwood moderniseerde het procedé om aardewerk met behulp van gietmallen te produceren. Duizenden experimenten werden gedaan om de samenstelling van de klei, de mallen en het bakproces te verbeteren. Het resultaat was aardewerk van zeer hoge kwaliteit met een mat oppervlak.
Op afbeelding 17 zie je een vaas van Wedgwood met een voorstelling van 'De dansende uren'. De vaas is ontworpen door vormgever John Flaxman.
Wedgwood maakt onderscheid tussen gebruiksvoorwerpen en decoratieve voorwerpen. De vaas op afbeelding 17 was bedoeld als een decoratief voorwerp. De vaas heeft bijvoorbeeld geen praktische handvatten.
Vazen van het type op afbeelding 17 worden 'Jasperware' genoemd. Deze objecten moesten met de hand afgewerkt worden. Hoewel er een grote markt was voor goedkoop massa-geproduceerd serviesgoed, richtte Wedgwood zich ook op dit bijzondere Jasperware-aardewerk.
Flaxman bestudeerde tijdens zijn opleiding aan de Royal Academy kopieën en gipsen afgietsels van klassieke beeldhouwkunst. Op figuur 6 zie je een reliëf van zijn hand met een voorstelling van 'De dansende uren'. Flaxman ontwierp dit in de jaren na zijn opleiding, toen hij werkte voor Wedgwood.
[figuur 6: zie het originele examen]
In een belangrijk naslagwerk, de Encyclopaedia Brittanica, staat over Flaxman dat hij een 'echt Grieks instinct had voor ritmisch design en compositie'. Bekijk figuur 6.
'De dansende uren' is een allegorische voorstelling, ontleend aan Griekse en Romeinse mythologische figuren, zoals de Horae, godinnen van de jaargetijden. Het is een thema dat Wedgwood regelmatig en in verschillende varianten toepaste op serviesgoed.
Wedgwood bracht 'De dansende uren' ook als vrijstaande beeldjes uit in verschillende varianten en in gelimiteerde oplagen. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 18.
Bij deze vrijstaande beeldjes raakt de allegorische betekenis op de achtergrond.
Ontwerpers hielden zich aan het einde van de achttiende eeuw niet alleen bezig met het vormgeven van gebruiksvoorwerpen, sommige ontwierpen zelfs volledige interieurs. Serviesgoed zoals dat van Wedgwood vormde onderdeel van deze interieurs. Op figuur 7 zie je de eetkamer van Lansdowne House, ontworpen door Robert Adam en gerealiseerd in 1768.
[figuur 7: zie het originele examen]
De vaas die Flaxman ontwierp voor Wedgwood en het interieur van Lansdowne House op figuur 7 zijn voorbeelden van neoclassicistische vormgeving. Het neoclassicisme ontstond als een reactie op de overdadige vormgeving van de barok en de rococo, en werd gevoed door enkele wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van kunst en cultuur.
De meeste beelden op figuur 7 zijn gipsafgietsels van klassieke Romeinse beelden. Boven de schouw, waar Adam aanvankelijk een authentiek klassiek reliëf had gepland, hangt een grisaille: een olieverfschilderij naar ontwerp van Adam zelf.
De eetkamer werd gebruikt als representatieve ruimte waar voorname burgers discussieerden over smaak en politiek. De aankleding van het interieur droeg daaraan bij.
Op figuur 8 zie je de installatie Kopienkritik (Kopieënkritiek, 2011) van Oliver Laric in Skulpturhalle Basel. De installatie bestaat uit een combinatie van afgietsels die Laric maakte van klassieke beelden in hars en negentiende-eeuwse gipsmodellen van klassieke beelden, die hij selecteerde uit de collectie van het museum.
[figuur 8: zie het originele examen]
Net als Robert Adam presenteert Laric afgietsels van klassieke beelden in een ruimte. De functie van de klassieke beelden in het interieur van Adam verschilt nogal van de functie van de klassieke beelden in de installatie van Laric.
Laric ontleent de titel van zijn installatie aan de negentiende-eeuwse term 'Kopienkritik'.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Nederlandse vormgever Hella Jongerius ontwierp in 2004 een serie schalen voor de gerenommeerde Duitse porseleinfabriek Nymphenburg. De fabriek werd opgericht in 1747. Op afbeelding 19, 20 en 21 zie je drie schalen uit deze serie, respectievelijk Ree, Vogel en Slak.
Voor een vormgever zoals Jongerius biedt een dergelijke samenwerking met een gerenommeerde porseleinfabriek veel voordelen.
Voor deze serie nam Jongerius de collectie van Nymphenburg als uitgangspunt. Ze selecteerde enkele dierfiguurtjes uit de bestaande porseleincollectie en plaatste deze op schalen van verschillend formaat. Elk dierfiguurtje kreeg een decoratief patroon. Deze patronen zijn ook afkomstig uit de collectie van Nymphenburg.
Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Elk vrijwel abstract patroon is zo gekozen en aangebracht, dat het in combinatie met het dierfiguurtje betekenis krijgt.
Op afbeelding 22 zie je een porseleinen haas uit de collectie van Nymphenburg. De haas, naar een ontwerp uit 1913 van de Duitse kunstenaar Theodor Kärner, wordt nog steeds geproduceerd. Op de website van de firma wordt het beeld aangeprezen met de woorden: "Wat zou de kunst zijn zonder Dürers haas? En wat zou u zijn zonder het prachtexemplaar uit de Nymphenburg-fabriek?" Dürers haas zie je op afbeelding 1.
In hun publicatie Practices of Looking (2009) voeren Marita Sturken en Lisa Cartwright het gegeven van de pastiche op als een strategie waarbij kunstenaars historische elementen stelen en ze combineren op een manier die eerder speels is dan van historische betekenis.
Vraag 25 2 punten
Geef twee van deze ontwikkelingen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De esthetica / publicaties van schrijvers zoals J. Winckelmann over de (ideale) Griekse stijl: deze theorieën gaven de aanzet tot herwaardering van de klassieke / Griekse ideeën over schoonheid. − De opgravingen van oude Romeinse steden (zoals Pompeï en Herculaneum): deze zorgden voor een heropleving van de belangstelling voor de klassieke cultuur / voor het classicisme. − De opkomst van de verlichting: bij deze (intellectuele, filosofische) stroming stond de rede / het rationalisme centraal (en dit wordt geassocieerd met het classicisme). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 26 3 punten
Beschrijf nog drie neoclassicistische voorbeelden uit het interieur. Laat de inrichting buiten beschouwing.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende voorbeelden: − (klassieke ordening) streng symmetrische ordening van de ruimte door muren met nissen en pilasters − (elementen uit de klassieke architectuur) zuilen en/of pilasters − (elementen uit de klassieke architectuur) een architraaf en/of het doorlopend fries langs de muren − (klassieke versiering, ornamenten) witte ornamenten in reliëf op de muren en/of in het pleisterwerk op het plafond, die bestaan uit geometrische/symmetrische patronen en/of guirlandes per juist voorbeeld (1) (3)
Vraag 27 1 punt
Leg uit in welk opzicht het interieur zal hebben bijgedragen aan de inhoud van de discussies over smaak en/of politiek.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Het classicistische interieur gaf / De (kopieën van) Romeinse beelden gaven aanleiding om de klassieken te bediscussiëren en/of de betekenis van de klassieke waarden voor politiek / filosofie te bediscussiëren en/of om te discussiëren over wat goede smaak / kwaliteit (in de kunst) is. (1)
Vraag 29 2 punten
Leg uit
- wat in de negentiende eeuw met de term 'Kopienkritik' bedoeld werd, en
- geef aan wat Laric met zijn installatie Kopienkritik beoogde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Met de term 'Kopienkritik' werd geduid op de theorie waarmee Romeinse beelden werden geclassificeerd als minderwaardige kopieën van originele / authentieke Griekse beelden (dus verheerlijken van Griekse beeldhouwkunst ten opzichte van de 'minderwaardige' Romeinse beeldhouwkunst) (1)
- Laric wil met deze installatie de discussie op gang brengen over de rol van de kopie en/of de aanspraken op originaliteit / authenticiteit (Een discussie over de vraag of er wel sprake kan zijn van een zuiver origineel en over de status / betekenis die kopieën hebben gekregen.) (1)
2021, tijdvak 2: Trans-Atlantische fantasie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
Op de wereldtentoonstelling in Parijs (1889) werden aan de voet van de Eiffeltoren woningen uit niet-westerse culturen getoond.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op figuur 1 zie je een foto uit 1889 met op de voorgrond links een woning uit Afrika en op de voorgrond rechts een woning uit Lapland.
Niet-westerse gebieden werden aan het einde van de negentiende eeuw in het Westen vaak gezien als onderontwikkelde gebieden.
Paul Gauguin bezocht de wereldtentoonstelling in Parijs. Hij wilde naar Tahiti reizen. Hij zag zichzelf er al wonen "in de stilte van prachtige tropische nachten, in vredelievende harmonie met de mysterieuze schepsels om mij heen".
Verschillende kunstenaars uit de negentiende eeuw reisden af naar verre oorden. Deze behoefte ontstond vaak vanuit een afkeer van de eigen, westerse cultuur en vanuit een romantisch verlangen.
Op Tahiti werd Gauguin geconfronteerd met een cultuur die erg was veranderd door het Franse kolonialisme. In zijn kunst trachtte hij het naar zijn mening verloren paradijs als een soort mythische droomwereld vast te leggen.
Op afbeelding 1 zie je het werk Manao Tupapau (De geest van de doden waakt) dat Gauguin in 1892 op Tahiti maakte.
Gesteld kan worden dat Gauguin in dit werk het exotische of primitieve karakter van de (verloren gegane) Tahitiaanse cultuur ook tot uitdrukking bracht in de vormgeving.
Gauguin nam reproducties van kunstwerken mee naar Tahiti en verwerkte elementen ervan in zijn Tahitiaanse schilderijen. De verzameling bevatte onder meer een reproductie van het schilderij Olympia van Manet uit 1863 (afbeelding 2). Gauguins Manao Tupapau werd door critici ook wel de 'Olympia van Tahiti' genoemd. Zo gaat het in beide schilderijen om een liggend naakt op een bed.
In zijn streven naar een "mooie moderne stijl" werkte Gauguin bij het maken van schilderijen vanuit de herinnering. Hij zette zich hiermee af tegen een relatief nieuwe stroming in de schilderkunst uit zijn eigen tijd.
De negentiende-eeuwse dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire sprak over 'moderniteit' als een levenshouding waarbij de veranderlijkheid en de vluchtigheid van de eigen tijd omarmd moesten worden. Een kunstenaar moest volgens Baudelaire "van zijn tijd zijn".
Gezien Baudelaires opvatting over moderniteit zou hij Gauguins keuze voor werken en leven in Tahiti waarschijnlijk afkeuren.
Gauguin nam reproducties mee naar Tahiti ter inspiratie. Reproducties zijn ook een inspiratiebron voor de Britse pop-artkunstenaar Richard Hamilton (1922-2011). Hij gebruikte bestaande plaatjes uit Amerikaanse kranten en tijdschriften in zijn werk Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? (Wat is het toch dat de huizen van vandaag zo anders maakt, zo aantrekkelijk?) uit 1956. Je ziet het werk op afbeelding 3.
Het werk verbeeldt het moderne leven van de jaren vijftig. Zo wordt de toenmalige interesse in de ruimtevaart gevisualiseerd door een foto van de onderkant van de maan.
Kunsthistoricus Graham Smith beschreef dit werk van Hamilton als een "in essentie trans-Atlantische fantasie" van de Verenigde Staten uit de jaren vijftig.
Sommige critici vinden dat Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? getuigt van ironie ten aanzien van de invloed die nieuwe media op het alledaagse leven in de jaren vijftig hadden. Bekijk afbeelding 3.
Op afbeelding 4 zie je een werk van Hamilton uit 2011, het jaar waarin hij is overleden. Hamilton heeft het werk niet voltooid. Het is een digitale schets die een indruk geeft van hoe het uiteindelijke olieverfschilderij eruit moest komen te zien.
Het werk is gebaseerd op Le Chef-d'oeuvre inconnu (Het onbekende meesterwerk, 1831) van Honoré de Balzac: een verhaal over de kunstenaars Poussin, Pourbus en de oude schilder Frenhofer. Frenhofer vertelt de jonge kunstenaars dat hij al jaren werkt aan de creatie van het ideale naakt, zonder dat iemand het schilderij ooit heeft gezien. Als Poussin en Pourbus het schilderij komen bewonderen, zien zij slechts een voet in een bont geheel van kleuren en lijnen. Hun teleurstelling is groot. Dat maakt Frenhofer gek: hij vernietigt al zijn werk en sterft.
Bekijk afbeelding 4. Hamilton introduceert in zijn versie naast Poussin twee andere kunstenaars: Titiaan en Courbet. Je ziet hun zelfportretten op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Hamilton plaatst Courbet in discussie met Titiaan. Het onderwerp is vermoedelijk schilderkunst en het ideale naakt. Titiaans uitgangspunt verschilt daarin aanzienlijk van dat van Courbet.
Bekijk afbeelding 4. Uit dit laatste werk van Hamilton is ook zijn eigen, postmoderne visie op het onderwerp schilderkunst en het ideale naakt af te leiden.
Vraag 2 2 punten
Geef aan:
- welke visie kunstenaars zoals Gauguin hadden op hun eigen, westerse cultuur en
- waarom Gauguins verlangen romantisch te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (visie) Zij hadden een afkeer van de verstedelijking / technische ontwikkeling (industrialisering) / rationalisme / decadentie / burgerlijkheid (1)
- (romantisch) Het verlangen bestaat uit de wens te ontsnappen aan de eigen wereld (escapisme) en/of het verlangen naar één zijn met de natuur / naar een onbedorven cultuur / naar een spirituele en/of mysterieuze wereld (1)
Vraag 6 2 punten
Noem:
- de stroming waartegen Gauguin zich afzette, en
- leg uit waarom het werken vanuit de herinnering bijdroeg aan Gauguins streven naar een "mooie moderne stijl".
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Het werken uit de herinnering droeg bij aan Gauguins streven naar een "mooie moderne stijl" (een van de volgende): (1p)
- (essentie) omdat daarmee de kern / het belangrijkste van een idee / beeld kon worden verbeeld (in plaats van het volledig waarneembare).
- (emotie) omdat daarmee de essentie van een bepaalde ervaring / emotie / gevoel kon worden verbeeld (in plaats van een concrete / beschrijfbare gebeurtenis).
- (vrijheid van verbeelding) omdat daarmee regels konden worden losgelaten / beelden konden worden gecombineerd (in plaats van de waarneembare werkelijkheid weergeven).
- (veelheid van bronnen) omdat daarmee geput kon worden uit een veelheid van bronnen (van literatuur en fantasie tot concrete kunstwerken).
Vraag 8 3 punten
Noem nog drie thema's uit de jaren vijftig die je terugvindt in Hamiltons werk. Geef per thema een concreet voorbeeld uit afbeelding 3.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen als bij een juist thema ook een juist voorbeeld wordt gegeven
1 scorepunt toekennen.
Vraag 11 2 punten
Beschrijf het verschil in uitgangspunt tussen Courbet en Titiaan als het gaat om het ideale naakt. Betrek in je antwoord steeds de kunststroming die de kunstenaar vertegenwoordigt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Courbet en het realisme: Courbet benaderde het naakt vanuit het alledaagse / de directe observatie en/of met als uitgangspunt dat perfectie / schoonheid relatief is (voor Courbet bestond er niet zoiets als het perfecte naakt in lijn en vorm) (1)
- Titiaan en de renaissance: Titiaan benaderde het perfecte naakt vanuit de klassieke perfectie / schoonheid als eenheid van delen (proportieleer) (1)
Vraag 12 1 punt
Beschrijf welke postmoderne visie op schilderkunst en het ideale naakt is af te leiden uit dit laatste werk van Hamilton.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − Hamilton refereert met dit werk aan verschillende visies op het ideale naakt, waardoor hij lijkt aan te geven dat er verschillende waarheden over het ideale naakt zijn en/of er geen ideaal bestaat. (En dat getuigt van een postmoderne visie, namelijk het in twijfel trekken van een absolute waarheid.) − Hamiltons werk gaat over mannelijke visies op het ideale naakt (zij bepalen het ideale naakt) / over de vrouw als lustobject / male gaze. (En dat getuigt van een postmoderne visie / feministische / kritische genderblik.) (1)
2021, tijdvak 2: Wolkenkrabbers
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 10
De architect Ludwig Mies van der Rohe deed kort na de Eerste Wereldoorlog mee aan een prijsvraag van de stad Berlijn voor het ontwerpen van een wolkenkrabber. Het gebouw moest komen op een driehoekig stuk grond in het centrum van de stad, begrensd door een rivier, een station en een winkelstraat.
Op figuur 3 zie je een fotomontage van Mies van der Rohe met zijn ontwerp van de wolkenkrabber erin. De foto is gemaakt op de Friedrichstrasse.
[figuur 3: zie het originele examen]
Mies van der Rohe, fotomontage, 1921, 140 x 100 cm.
Figuur 4 toont een schets van de situatie en figuur 5 een schets van de plattegrond van de wolkenkrabber.
figuur 4 figuur 5
De opdracht om zo kort na de oorlog een wolkenkrabber te ontwerpen voor het centrum van Berlijn moet een enorme uitdaging zijn geweest voor een architect.
De meeste wolkenkrabbers uit die tijd bestonden uit een staalskelet bekleed met steen. Mies van der Rohe bedacht deze wolkenkrabber die alleen zou bestaan uit staal en glas. Hij wilde dat het gebouw de ruimtelijke uitdrukking zou zijn van de moderne tijd: "levend, veranderend, nieuw".
Bekijk figuur 3, 4 en 5. Die uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw", weet Mies van der Rohe te bereiken door een specifieke vormgeving van de wolkenkrabber.
Kort voor de Tweede Wereldoorlog emigreerde Mies van der Rohe naar de Verenigde Staten. Hij werd een van de grondleggers van de Internationale Stijl. Daarvan is Seagram Building, een kantoorgebouw uit
1958 in New York, een beroemd voorbeeld. Je ziet het gebouw op afbeelding 5 en 6.
De gevel, een zogeheten 'vliesgevel', bestaat uit ramen van getint glas ingekaderd door bronskleurige metalen I-vormige balken. Deze balken hebben een decoratieve functie: ze accentueren het rasterpatroon. Een moderne constructiewijze maakte de bouw van een wolkenkrabber met vliesgevel mogelijk.
De Internationale Stijl borduurt voort op het modernisme van Bauhaus. De vliesgevel van glas en staal en het platte dak zijn kenmerken van het modernisme in architectuur.
De directe omgeving van het gebouw werd mee-ontworpen. Het gebouw staat op een granieten plateau dat doorloopt tot in de lobby van het hoofdgebouw (zie afbeelding 6). Aan weerszijden van het plateau zijn fonteinen met zitplekken, bedoeld als uitnodiging om het kantoorgebouw binnen te gaan (zie afbeelding 5).
Seagram Building is in veel opzichten een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Toch is in dit werk van Mies van der Rohe ook de invloed herkenbaar van het classicisme van Karl Friedrich Schinkel, bijvoorbeeld van het Altes Museum in Berlijn.
Je ziet het Altes Museum op afbeelding 7 en een plattegrond ervan op figuur 6 (zie volgende pagina).
figuur 6 figuur 7
Plattegrond Altes Museum Plattegrond Seagram Building
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7 en figuur 6 en 7.
Architectuurhistoricus Charles Jencks liet zich in 1973 kritisch uit over moderne architectuur die gebaseerd was op voorbeelden uit de klassieke traditie en waarin het streven naar het essentiële, universele en ware zo naar voren kwam. Sommige van deze moderne architectuur maakte in zijn visie propaganda voor totalitaire ideologieën (zoals de gebouwen van Albert Speer voor het Derde Rijk).
Ook Seagram Building, gebouwd in opdracht van de multinational Seagram Company, gaf volgens Jencks aanleiding om ingedeeld te worden bij architectuur die een soort 'totalitaire ideologie' uitdraagt.
De Nederlandse architect Rem Koolhaas wordt gezien als een van de meest invloedrijke architecten van de wereld, ook op het gebied van wolkenkrabbers. Hij ontwierp er onder meer een voor Rotterdam. Je ziet De Rotterdam op afbeelding 8 en figuur 8 (op de volgende pagina). Het gebouw, dat werd opgeleverd in 2014, bestaat uit drie torens op een basis van 30 meter hoog. Op afbeelding 9 zie je waar de functies wonen (residential), kantoor (office), semi-publieke ruimte (public), parkeergarage (parking) en het hotel zijn ondergebracht.
Bekijk afbeelding 8 en 9. Koolhaas omschrijft De Rotterdam als "een verticale stad".
De architectuur van Rem Koolhaas wordt gezien als een voortzetting van het modernisme. Sommige architectuurtheoretici noemen zijn architectuur zelfs "supermodernisme": een overtreffing van het modernisme.
[figuur 8: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 8 en figuur 8 (op de vorige pagina). De Rotterdam is te zien als een overtreffing van het modernisme.
De Duitse beeldend kunstenaar Isa Genzken (1948) woont en werkt in Berlijn. Zij zag hoe na de val van de Muur, in 1989, het grotendeels braakliggende centrum van Berlijn binnen enkele jaren werd gevuld met hoogbouw. Zij vond deze "trieste architectuur" verschrikkelijk, net zo droevig als de meeste naoorlogse hoogbouw uit andere grote steden. De steden bleven volgens Genzken alleen maar feestelijk en vrolijk door het enorme dynamische leven dat zich afspeelde in bars en clubs en door de uitbundige winkeletalages.
Iets van die vrolijke dynamiek wil Genzken oproepen in New Buildings for Berlin (2004). De sculpturen zijn gemaakt van aan elkaar gelijmde glasplaten. Bekijk afbeelding 10.
New Buildings for Berlin doet sterk denken aan de wolkenkrabber die Mies van der Rohe ontwierp voor Berlijn (figuur 3 op pagina 6, 4 en 5 op pagina 7). Toch is het ontwerp voor de wolkenkrabber in Berlijn duidelijk het werk van een architect, en New Buildings for Berlin het werk van een beeldend kunstenaar.
Mies van der Rohe is een inspiratiebron voor Genzken. Net als hij toont Genzken in haar werk een visioen: een uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw". Genzken is echter van een andere generatie, en neemt met haar sculptuur duidelijk afstand van het functionalisme in de architectuur zoals uitgedragen door Mies van der Rohe. Bekijk figuur 3 op pagina 6 en afbeelding 10.
Vraag 13 2 punten
Noem twee uitdagingen waarvoor de architect zich geplaatst ziet:
- één gelet op de plek in de stad, en
- één uitgaand van de historische context kort na de Eerste Wereldoorlog.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- plek in de stad (een van de volgende): (1p)
- (centrale ligging) Het gaat om een opdracht voor het centrum van een belangrijke stad / Berlijn en dat vereist een bijzonder ontwerp van een architect (iedereen ziet / weet het).
- (ligging t.o.v. omgeving) Het gebouw heeft drie belangrijke aanzichten, vanaf de straat, het station en de rivier, en vraagt dus om drie bezienswaardige gevels.
- (vorm) De eerste hoogbouw in het centrum van de stad moet zich verhouden tot bestaande laagbouw (harmonie en esthetiek)
- (vorm van kavel) De driehoekige vorm van het kavel vraagt om bijzondere oplossingen voor de plaatsing en/of vorm van het gebouw op dit stuk grond (meeste kavels zijn rechthoekig).
- historische context (een van de volgende): (1p)
- (machtsvertoon) Kort na de oorlog (waarbij Duitsland als agressor betrokken was) is de Duitse bevolking gevoelig voor de negatieve uitstraling van een dergelijk imponerend gebouw.
- (armoede) Kort na de oorlog is er weerstand (van de arme bevolking) tegen dure, grootschalige projecten zoals dit.
Vraag 16 2 punten
Noem nog twee kenmerken van het modernisme die je terugvindt in Seagram Building.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − de geometrische vorm / het strakke grid op basis van een rechthoekig plan / een doos op pilaren − soberheid van het decoratieve rasterpatroon (alleen maar accentuering van constructie) − het gebouw staat op pilaren waardoor het 'zweeft' per juist kenmerk (1) (2)
Vraag 17 3 punten
Noem drie kenmerken van (Schinkels) classicisme die je terugvindt in het ontwerp van Seagram Building.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − het verhoogde / iets verheven plateau waarop het gebouw rust (het mee-ontwerpen van de omgeving) − de brede (centraal geplaatste) trap − heldere / harmonieuze (geometrische) verhoudingen − open loggia / (zuilen)galerij / zuilen (pilaren) bijna rondom − (strenge) symmetrie in de plattegrond / gevelopstand − het monumentale volume / blok per juist kenmerk (1) (3)
Vraag 23 3 punten
Geef:
- de voornaamste overeenkomst tussen Genzken en Mies van der Rohe als het gaat om de uitdrukking van het moderne, en
- beschrijf de manier waarop Genzken afstand neemt van het functionalisme, en
- geef daarvoor de reden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (overeenkomst) Beide kunstenaars zien de uitdrukking van het moderne in (de dynamiek van) glasarchitectuur (1)
- (afstand nemen) Genzken neemt afstand van het functionalisme door alleen maar buitenkant te ontwerpen / geen functioneel maar vooral een kleurrijk en verbeeldingsvol ontwerp te maken (decoratief, veel verschillende soorten ontwerpen in allerlei varianten gekleurd glas) (1)
- (reden) Daarmee verzet zij zich tegen de treurige architectuur / de deprimerende hoogbouw die het functionalisme / modernisme (zoals Seagram Building van Mies van der Rohe en diens navolgers) heeft opgeleverd (1)
2021, tijdvak 2: Geïnspireerd door Vermeer
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
Het oeuvre van de zeventiende-eeuwse schilder Johannes Vermeer is niet groot, maar het is wereldberoemd en vormt een inspiratiebron voor veel kunstenaars. Een bekend schilderij is Het meisje met de parel uit 1665 (afbeelding 11). Daarnaast schilderde hij ook intieme, huiselijke taferelen, zoals Brieflezend meisje bij het venster (1657). Je ziet dit werk op afbeelding 12.
Bekijk afbeelding 12. Vermeer heeft het meisje zo in het interieur geplaatst, dat je als beschouwer het gevoel krijgt haar te bespieden.
De Nederlandse fotograaf Jan Banning maakte in 2011 de serie National Identities (Nationale identiteiten). Bekende meesterwerken, zoals die van Vermeer, nam hij als basis voor een serie foto's waarin migranten de hoofdrol spelen. Op afbeelding 13 zie je uit deze fotoserie Marokkaans meisje (Nissrine) leest aanvraagformulier voor inburgeringscursus bij gesloten raam. Banning refereert in dit werk nadrukkelijk aan de twee eerder genoemde schilderijen van Vermeer.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13. Kennelijk ziet Banning deze werken van Vermeer als passende bron voor zijn onderwerp 'nationale identiteiten'.
In de tijd dat Banning deze fotoserie maakte was er in Nederland veel ophef over de inburgeringsprocedure. Sommigen vonden die veel te streng, anderen juist niet. Banning lijkt hier met het werk op afbeelding 13 commentaar op te geven, door het idee van 'nationale identiteiten' te relativeren.
Voor een andere foto uit de serie National Identities heeft Banning ook een bekend, iconisch schilderij als inspiratiebron gebruikt. Op afbeelding
14 zie je Turkse constructiewerker (naar Rembrandts portret van Jan Six) uit 2011. Op deze foto is een arbeider te zien die meewerkte aan de verbouwing van het Rijksmuseum. De foto verwijst naar een portret dat Rembrandt in 1654 schilderde van Jan Six, de toenmalige burgemeester van Amsterdam en een vriend van Rembrandt. Dit portret van Jan Six is te zien op afbeelding 15.
Banning: "Niet elk schilderij leent zich in mijn ogen voor een fotografische interpretatie. De Nachtwacht met migranten, dat wordt ongelooflijke kitsch of vreselijk barok. Dat wilde ik niet; dat leidt wat mij betreft af van de inhoud." Kennelijk is Banning van oordeel dat het portret van Jan Six zich wel goed leent als uitgangspunt voor een foto uit de serie National Identities.
Het schilderij van Rembrandt is nog steeds in het bezit van de familie Six. Het portret wordt wereldwijd zeer gewaardeerd.
Net als Vermeer heeft de Duitse kunstenaar Gerhard Richter (1932) een serie schilderijen gemaakt van intieme huiselijke taferelen. Op afbeelding
16 zie je S. mit Kind: Richters vrouw Sabine met hun zoontje Moritz. Dit olieverfschilderij uit 1995 heeft Richter gemaakt op basis van een zelfgemaakte foto. Sabine stond ook model voor het werk dat hij maakte in het jaar dat ze trouwden: op afbeelding 17 zie je Lesende (Lezende) uit 1994. Ook dit werk schilderde Richter op basis van een zelfgemaakte foto.
De werken op afbeeldingen 16 en 17 zijn intieme, tijdloze portretten te noemen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Richter benadrukt in deze werken de vluchtigheid van het moment. Bekijk afbeelding 16 en 17.
Wetenschappers vermoeden dat Vermeer bij de totstandkoming van zijn schilderijen gebruik heeft gemaakt van de camera obscura. Ook Richter bediende zich van fotografische hulpmiddelen bij het maken van zijn schilderijen.
Vermeer wilde met behulp van de camera obscura de werkelijkheid zo goed mogelijk vastleggen. Richter lijkt een heel andere visie te hebben op het vastleggen van de zichtbare werkelijkheid.
Vraag 31 2 punten
Leg aan de hand van het werk van Richter uit waarin zijn visie op het vastleggen van de zichtbare werkelijkheid fundamenteel afwijkt van die van Vermeer.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Richter legt in zijn werk / portretten (op afbeelding 16 en 17) juist de vaagheid / onscherpte / tijdelijkheid van de gefotografeerde werkelijkheid vast (1)
- Anders dan Vermeer (die de werkelijkheid zo precies mogelijk wilde vastleggen) gebruikt Richter de schilderkunst om aan te tonen dat een fotografische weergave van de werkelijkheid tekortschiet en/of dat de fotografie te momentgebonden is en/of dat het bijna onmogelijk is om de werkelijkheid vast te leggen / vast te houden (1)
2019, tijdvak 1: Tapijten en borduursels
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 zie je het wandtapijt Koning Lodewijk XIV bezoekt de gobelinwerkplaats, 15 oktober 1667. Het is gemaakt naar een ontwerp van de hofschilder Charles Le Brun. Op afbeelding 2 zie je het geschilderde karton dat diende als voorbeeld voor het tapijt.
Zoals te zien op het wandtapijt en het schilderij werden tijdens het bezoek, behalve wandtapijten, ook verschillende andere soorten producten gepresenteerd aan de koning.
De Manufacture des Gobelins (gobelinswerkplaats) was eigendom van de Franse staat. Net als de academies voor schilderkunst, dans en opera stond deze werkplaats onder ministerieel toezicht. Lodewijk XIV (1638- 1715) bemoeide zich actief met de productie van kunst.
Het wandtapijt op afbeelding 1 maakt deel uit van een serie van veertien tapijten gewijd aan belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Lodewijk XIV. Het tapijt is gemaakt tussen 1673 en 1680.
Lodewijk XIV kende aan wandtapijten een hoge status toe. Het feit dat hij belangrijke gebeurtenissen uit zijn regeerperiode in wandtapijten liet uitbeelden is daarvoor een argument.
Lodewijk XIV gaf Charles Le Brun rond 1665 opdracht om een serie schilderijen te maken gewijd aan het leven van Alexander de Grote (356-
323 v.C.). Deze serie werd later ook als wandtapijt vervaardigd.
Op de achtergrond van het wandtapijt op afbeelding 1 is een deel van het karton voor het tapijt De slag aan de Granikos zichtbaar. Deze veldslag was een glorieuze overwinning van Alexander de Grote op de Perzen en vormde een van de onderwerpen van de serie die Le Brun maakte.
De Franse kunstenaar Louise Bourgeois (1911-2010) was de dochter van een handelaar in wandtapijten. Samen met haar moeder, die weefster was, verrichtte ze herstelwerk aan deze tapijten. Ook pasten ze voorstellingen aan. Ze vervingen bijvoorbeeld aanstootgevende details, zoals de geslachtsdelen van naakte figuren, door een neutraal motief (figuur 1).
[figuur 1: zie het originele examen]
Op afbeelding 3 zie je de collage Untitled uit 2008 van Bourgeois, gemaakt van stukken tapijt en katoen. Het stukje stof in het midden is bedrukt met het motief van een spin. Dit fragment is afkomstig van ander werk van Bourgeois.
Bekijk figuur 1 en afbeelding 3. De collage van Bourgeois doet denken aan reconstructie- of herstelwerk.
Toch is Bourgeois' Untitled (afbeelding 3) geen herstelwerk, maar een kunstobject. Zo heeft het werk een titel (Untitled) die typerend is voor moderne, autonome kunst.
In een interview uit 1990 legt Bourgeois een relatie tussen het repareren van beschadigde tapijten en haar persoonlijke geschiedenis: "Het idee van repareren is me altijd bijgebleven. Dingen kunnen gerepareerd worden […] ik geloof in de symbolische handeling [ervan]. De wil om het verleden te repareren omvat de ervaring van schuld, en schuld is alomtegenwoordig in mijn werk."
Op figuur 2 zie je de installatie Spider (spin) uit 1997 van Bourgeois. Het werk bestaat uit een metershoge bronzen spin en een kooi met daarin een stoel en delen van tapijten.
[figuur 2: zie het originele examen]
Uit het citaat blijkt dat de kunstwerken van Bourgeois betrekking hebben op haar eigen leven.
De Nederlandse beeldend kunstenaar Rob Scholte werd bekend in de jaren tachtig. Op afbeelding 4 zie het schilderij Self portrait (Zelfportret) dat Scholte in 1988 maakte. Hij schilderde het copyrightteken, en signeerde het schilderij rechtsonder met zijn naam en met een zelfportret op postzegelformaat (zie het detail op afbeelding 4a).
Scholtes werk wordt vaak typerend genoemd voor postmoderne kunst uit de jaren tachtig.
Bewering: Scholte laat zich met dit kunstwerk kritisch uit over originaliteit in de kunst.
Scholte verzamelt sinds 2005 borduurwerken. Hij koopt ze onder andere in kringloopwinkels en op rommelmarkten. Hij lijst ze in, signeert ze en presenteert ze met de achterzijde naar voren. In 2016 toonde hij zijn werk op de solotentoonstelling Embroidery Show. Op afbeelding 5 en 6 zie je foto's van de tentoonstelling en op afbeelding 7 en 8 enkele van deze borduurwerken, gemaakt naar Het melkmeisje van Johannes Vermeer.
De borduurwerken komen volgens Scholte vooral tot leven aan de achterkant.
Rob Scholte: "Dat is precies het probleem met de huidige kunstopvatting: we zien de kunstenaar als een uniek genie, liefst iemand zoals Van Gogh bij wie de genialiteit tot waanzin dreef. […] Maar de status van kunstenaar als autonoom scheppend individu is een fabeltje: kunstenaars zijn eerder net wetenschappers, ze werken aan een gezamenlijk project. Dan is het volkomen logisch dat je elementen van elkaar overneemt."
Vraag 1 3 punten
Noem drie van deze andere soorten producten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − meubels (tafel) − schilderijen / kartons − (edel)smeedwerk / (een) schaal − vazen (keramiek, smeedwerk) − stoffen − beeldhouwwerk (een reliëf) per juist antwoord (1) (3)
Vraag 2 2 punten
Geef twee politieke doelen die Lodewijk hiermee nastreefde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Lodewijk XIV kon door zijn actieve bemoeienis de inhoud bepalen van de (kunst)werken en daarmee propaganda (voor zijn macht) voeren / de glorie van Frankrijk uitdragen (in binnen- en buitenland). − Lodewijk XIV onderstreept hiermee zijn positie als absolute vorst / dat de volledige macht bij hem ligt. − Lodewijk XIV kon zich op deze manier positioneren als beschermheer van de kunsten / als een ontwikkeld / verlicht vorst. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 3 3 punten
Geef nog drie argumenten waaruit blijkt dat Lodewijk XIV een hoge status toekende aan wandtapijten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De hoge status van wandtapijten blijkt uit het feit dat (drie van de volgende): − de koning een 'Manufacture des Gobelins' / een speciale werkplaats heeft (en die onder ministerieel toezicht stelt) voor het maken van wandtapijten. − de koning zelf een bezoek brengt aan de 'Manufacture des Gobelins'. − de koning het bezoek aan de werkplaats laat opnemen als onderwerp in de serie over zijn regeerperiode (waaruit je kunt afleiden dat dit een belangrijke gebeurtenis is). − de koning zijn hofschilder de tapijten laat ontwerpen. − deze wandtapijten een plek kregen in belangrijke paleizen van de koning (zoals Versailles). − de wandtapijten bijzonder groot zijn / het formaat hebben van historieschilderijen. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 4 1 punt
Geef een verklaring waarom (het leven van) Alexander de Grote voor Lodewijk XIV een interessant onderwerp vormde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Door de keuze voor het voorbeeld van Alexander de Grote vergelijkt Lodewijk zijn eigen leven met dat van deze grote vorst en positioneert hij zichzelf tussen de grote vorsten uit de geschiedenis. (Hij presenteerde zichzelf graag als de nieuwe Alexander.) (1)
Vraag 8 3 punten
Geef drie argumenten waarom Self portrait van Scholte postmodern is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord heeft de volgende strekking (drie van de volgende): − citeren: Scholte citeert in zijn werk het copyrightteken (het gebruiken van beeldcitaten (uit 'andere' culturen, in dit geval de massacultuur) is kenmerkend voor postmoderne kunst.) − originaliteit als thema: Door het copyright als motief te kiezen vormt originaliteit een van de thema's van het kunstwerk (originaliteit was een van de 'eisen' aan kunst of kunstenaars die ter discussie werd gesteld ten tijde van het postmodernisme). − de aandacht voor media- of massacultuur: Deze blijkt uit de keuze voor het beeldmerk of copyrightteken (elementen uit media- en massacultuur waren geliefde onderwerpen in het postmodernisme als reactie op de aandacht voor het verhevene). − ironie / humor / spel: Dit blijkt uit de grap die Scholte uithaalt door zaken om te draaien. Het 'onbeduidende' copyrightteken wordt hoofdmotief van zijn werk en zijn geschilderde portret wordt voetnoot. − ironie / humor / spel: Dit blijkt uit het met de hand schilderen (het uniek maken) van het copyrightteken, terwijl dit teken een veel gebruikt standaardteken is in massaproductie en massaconsumptie. − ironie / humor / spel: Dit blijkt uit het kopiëren of toe-eigenen van het verbod op kopiëren (de slang die in zijn eigen staart bijt). − deconstructie: Dit blijkt uit de ongebruikelijke, omgekeerde positie van het copyrightteken (namelijk hoofdmotief) en/of het weergeven van het copyrightteken als beeld in plaats van 'tekst'. − reactie op het modernisme / reactie op 'het einde van de schilderkunst': Het werk van Scholte lijkt te reageren op de kwestie van het einde van de schilderkunst (na het fundamentele/formele modernistische onderzoek, geen nieuwe stap meer te zetten). Hij keert terug naar een vorm van figuratieve schilderkunst (het kleine zelfportretje en/of de weergaven van het copyrightteken). per juist antwoord (1) (3)
2019, tijdvak 1: Menselijke maat
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13
Op afbeelding 9 zie je het Tempietto van San Pietro in Montorio, in 1502 ontworpen door Donato Bramante. Op figuur 4 (op de volgende bladzijde) zie je een tekening van het Tempietto, waarin enkele verhoudingen zijn aangegeven.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 (hierboven) zie je De mens van Vitruvius, getekend door Leonardo da Vinci in circa 1490. De tekening van Leonardo toont een stelsel van door de Romeinse architect Vitruvius beschreven maatverhoudingen. Onder meer uit deze tekening blijkt op welke manier architecten de natuur als voorbeeld zouden moeten gebruiken, volgens Leonardo.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 9 en figuur 4. Vitruvius formuleerde drie basisprincipes waaraan een goed gebouw moest voldoen: firmitas (stevigheid), utilitas (nut) en venustas (schoonheid). Stelling: in de architectuur van het Tempietto zijn deze drie basisprincipes evenwichtig toegepast.
Op afbeelding 10 zie je De ideale stad. De schildering is gemaakt halverwege de vijftiende eeuw. Dit stadsgezicht weerspiegelt de idealen van de Italiaanse architecten van de vroege renaissance. De stedenbouwkundige opzet van de ideale stad wordt gekenmerkt door een strenge ordening.
[figuur 5: zie het originele examen]
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 5 en 6 zie je de stad van de toekomst zoals Le Corbusier die in
1930 voor ogen had. In 1933 werkte hij zijn ideeën verder uit tot het concept La Ville Radieuse (De Stralende Stad). Hiervan zie je de maquette op afbeelding 11.
Le Corbusier beschouwde de stad van de toekomst als een machine. Zijn stadsplannen zijn dan ook ontworpen naar analogie van een machine, zoals blijkt uit zijn ontwerpen.
De mens moest bevrijd worden van de tekortkomingen van de negentiende-eeuwse stad, vond Le Corbusier.
figuur 7 figuur 8
Op figuur 7 en 8 zie je een maatsysteem (modulor) dat ontwikkeld is door Le Corbusier. De modulor in figuur 7 heeft een andere functie dan die in figuur 8.
Op afbeelding 12 en 13 zie je impressies van een nieuw te bouwen stad, Cayalá. De architect Leon Krier ontwierp deze kleinschalige stad met verschillende typen huizen voor 800 families. De stad herbergt 80 winkels, een ondergrondse parkeerplaats, een stadhuis en een kerk. De huizen, kantoren, winkels, pleinen en parken bevinden zich op loopafstand van elkaar. De gebouwen zijn ontworpen in samenwerking met plaatselijke architecten en gebouwd met traditionele, lokale materialen. Cayalá is omheind en bewaakt, een 'gated city'.
Leon Krier wordt gezien als een vertegenwoordiger van de stroming 'nieuw urbanisme' en van de 'nieuwe klassieke architectuur'. Dat is onder andere te zien aan zijn ontwerpen, waarin hij lijkt te verwijzen naar De ideale stad uit de renaissance op afbeelding 10. Toch is het ontwerp van Krier geen imitatie van De ideale stad uit de renaissance. Uit zijn ontwerpen spreekt een andere visie op stedenbouw.
Bekijk afbeelding 10, 12 en 13.
Op figuur 9 (op de volgende bladzijde) zie je een model van Leon Krier met als titel De architectonische afstemming van gebouwen. De afbeelding is te beschouwen als een recept voor de ideale stad volgens Krier. De stroming nieuw urbanisme is te beschouwen als een reactie op de opvattingen van Le Corbusier en de naoorlogse stedenbouw.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13 en figuur 5 en 9.
[figuur 9: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 12 en 13 en figuur 9. Er bestaat kritiek op het nieuwe urbanisme van Leon Krier. Zijn ideeën zouden geen oplossing vormen voor hedendaagse stedenbouwkundige vraagstukken.
Vraag 12 3 punten
Geef aan op welke manier de architect de natuur als voorbeeld zou moeten gebruiken volgens Leonardo. Geef vervolgens twee voorbeelden van de samenhang tussen De mens van Vitruvius en het Tempietto.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- twee van de volgende voorbeelden: (2p)
- Zowel het Tempietto als de mens van Vitruvius is opgebouwd uit vierkant en cirkel, zuivere wiskundige vormen.
- Het Tempietto is symmetrisch, evenals De mens van Vitruvius.
- De onderdelen van het Tempietto vertonen harmonische verhoudingen (1 : 2, 2 : 3, 3 : 4), evenals De mens van Vitruvius.
Vraag 14 3 punten
Geef drie voorbeelden van deze strenge ordening in de stedenbouwkundige opzet van de ideale stad.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De gebouwen en/of de fonteinen aan de linker- en rechterzijde van het plein zijn (grotendeels) symmetrisch geordend ten opzichte van elkaar. − De ordening is gebaseerd op een streng geometrisch grondvlak. − De gebouwen (aan weerszijden) staan precies op één lijn (rooilijn) (of na een verspringing vervolgens weer precies op één lijn). − De gebouwen vertonen qua indeling van de gevel / daklijsten doorlopende lijnen. − Het belangrijkste gebouw wordt centraal, in precies het midden geplaatst. − Er is sprake van een duidelijke scheiding tussen vierkante/rechthoekige gebouwen (aan de zijdes van het plein) en een gebouw met een cirkelvormige plattegrond in het midden. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 15 2 punten
Geef twee voorbeelden van de manier waarop de analogie met de machine van toepassing is op deze ontwerpen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Net als een machine bestaat de stad van Le Corbusier uit verschillende onderdelen met verschillende functies (wonen, werken, vervoer en recreëren), die efficiënt samenwerken. − Net als bij een puur functionele machine is de ordening volkomen rationeel. Deze rationaliteit blijkt uit de strakke geometrische structuur die Le Corbusier hanteerde in zijn ontwerpen. − Net zoals standaard- of prefab-onderdelen van een machine bevatten de ontwerpen gelijkvormige gebouwen die op verschillende manieren zijn gecombineerd. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 16 3 punten
Geef aan op welke wijze de nieuwe architectuur volgens Le Corbusier het leven van de mens moest verbeteren. Geef vervolgens twee concrete voorbeelden uit La Ville Radieuse waarbij je telkens toelicht op welke manier het leven van de mens wordt verbeterd.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Wijze waarop de architectuur het leven van de mens moest verbeteren (een van de volgende): (1p)
- Functionele architectuur en ruimtelijke inrichting moesten de mens helpen om een rationeel en hygiënisch leven vorm te geven.
- Licht, lucht en ruimte in de architectuur moesten zorgen voor een gezonde en aangename omgeving.
- twee van de volgende (voorbeelden met toelichting): (2p)
- Een goed georganiseerde indeling van de stad zorgt ervoor dat mensen sneller op de plaatsen van bestemming zoals werk of winkels zijn en in hun behoeftes kunnen worden voorzien.
- Rechte en ruime straten zijn beter geschikt voor auto's en stimuleren de mobiliteit van de nieuwe mens/zorgen voor een goede circulatie.
- Door de strakke vormgeving zijn de gebouwen en de omgeving gemakkelijk schoon te houden.
- In de stadsplannen is veel openbare ruimte en groen, hier kan de mens vrijuit (samen) bewegen en recreëren.
- De ruime opzet van de woonblokken en/of de toepassing van grote raamoppervlaktes zorgt voor meer licht en lucht in de woningen en dat is gezonder voor de mens.
- Gemeenschappelijke voorzieningen en openbare groenvoorzieningen zorgen voor een gevoel van verbondenheid tussen de bewoners.
Vraag 17 2 punten
Beschrijf de functie van de modulor in figuur 7 en beschrijf de functie van de modulor in figuur 8.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- figuur 7: Deze modulor is een instrument om te komen tot ideale / universele, op de menselijke maat gebaseerde verhoudingen / is een van het menselijk lichaam afgeleid wiskundig systeem om alle maten en verhoudingen te bepalen (1)
- figuur 8: Deze modulor is een praktisch maatsysteem om maten van enkel woningen en/of meubilair te bepalen. Zo wordt bijvoorbeeld de hoogte van een ruimte bepaald door de lengte van een mens die zijn armen naar boven strekt en/of zo zijn de hoogtes van zitmeubels om te lezen, te werken of te eten vastgelegd (1)
Vraag 18 2 punten
Geef twee voorbeelden waaruit blijkt dat hier sprake is van een andere visie op stedenbouw dan in de renaissance.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De gebouwen van Krier zijn minder streng en minder symmetrisch geordend ten opzichte van elkaar (Kriers visie is 'organisch', minder rationeel). − Krier toont in zijn ontwerpen veel meer verschillende typen gebouwen (Krier denkt vanuit variatie en herkenbaarheid van functies voor de bewoners). − De gebouwen van Krier zijn eclectischer van stijl, er zijn naast klassieke elementen ook andere (Italiaanse/Spaanse/of barokke) invloeden zichtbaar. − Krier neemt in zijn ontwerpen ook mensen op, hieruit kan afgeleid worden dat de mens centraal staat / dat de mens zich prettig moet voelen (het zijn niet de architectonische principes die leidend zijn). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 19 3 punten
Beschrijf de verschillen tussen de stedenbouwkundige plannen van Krier en die van Le Corbusier op het gebied van:
- schaal
- ordening van functies en
- vervoer. Betrek per gebied beide ontwerpen in je beschrijving.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • schaal: (1) Bij Krier is kleinschaligheid de maatstaf in tegenstelling tot grootschaligheid bij Le Corbusier (enorme woondichtheid/verticale stad). of schaal: (1) Bij Krier is een kleinschalig traditioneel dorp of stadje het uitgangspunt, met een centraal gelegen plein. Bij Le Corbusier is de stad van de toekomst/grootschaligheid het uitgangspunt, met een verdeling van de stad in hiërarchisch geordende zones zonder centrum. • ordening van functies: (1) Bij Krier zijn de verschillende functies (wonen, werken en recreëren) evenwichtig gedistribueerd / 'organisch' met elkaar verweven. Bij Le Corbusier is sprake van een strenge scheiding van de verschillende functies • vervoer: (1) Bij Krier is de stad vooral bedoeld voor voetgangers, er zijn minder of geen auto's in de stad (alle functies liggen op loopafstand van elkaar). Bij Le Corbusier krijgen auto's en andere snelle vervoermiddelen ruim baan (3)
2019, tijdvak 1: Kritiek op Venus
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 18
De 'Salon de peinture et de sculpture' (Tentoonstelling van schilder- en beeldhouwkunst) in Parijs was een door de Franse staat georganiseerde tentoonstelling. Op afbeelding 14 zie je Geboorte van Venus van Alexandre Cabanel uit 1863.
Dit schilderij voldeed volgens de jury aan de toelatingseisen van de Salon. Zo heeft het schilderij een zeer glad oppervlak.
[figuur 10: zie het originele examen]
Op figuur 10 zie je een spotprent waarin de kunstenaar Honoré Daumier commentaar geeft op de gang van zaken bij de Salon. Het onderschrift luidt: "Dit jaar nóg meer Venussen... altijd Venussen… alsof er vrouwen bestaan die er zo uitzien !". De kritiek blijkt niet alleen uit het onderschrift, maar ook uit de wijze waarop Daumier deze scène heeft verbeeld. Zo zijn er veel schilderijen van Venus te zien.
In 1863 wees de jury van de Salon meer dan de helft van de ingediende werken af. De protesten van kunstenaars en de pers die volgden leidden ertoe dat afgewezenen hun werken elders mochten laten zien: op de Salon des Refusés (Salon der geweigerden). Daar kon het publiek zelf oordelen.
Op afbeelding 16 zie je Le Déjeuner sur l'Herbe (Lunch op het gras) dat Edouard Manet exposeerde op de Salon des Refusés. Het werk veroorzaakte veel ophef. De verontwaardiging lijkt opmerkelijk, want Manets werk toont gelijkenissen met Le Concert champêtre (Pastoraal Concert) uit 1509, dat wordt toegeschreven aan Titiaan (afbeelding 15). Dit werk bevond zich sinds 1671 in de Franse koninklijke collectie en werd hoog gewaardeerd.
Een van de redenen voor de ophef was de grove wijze van schilderen van Manet. Zijn werk miste de verfijnde afwerking zoals het werk van Titiaan en werd daardoor als onaf gezien.
De schrijver en criticus Émile Zola, die bevriend was met Manet, schreef (ook) een commentaar op Le Déjeuner sur l'Herbe en bekritiseerde de jury van de officiële Salon, omdat die geen enkele representant van het realisme toeliet.
Op afbeelding 17 zie je Olympia van Manet. Dit schilderij werd in 1865, twee jaar na Le Déjeuner sur l'Herbe, wél toegelaten op de officiële Salon. Het werk leidde tot heftige discussies en kreeg veel kritiek. In 1866 en 1867 werd Manet, met weer andere schilderijen, geweigerd door de jury van de officiële Salon. Manet probeerde ondanks zijn moeizame relatie met de Salon er steeds weer een expositieplek te bemachtigen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Amerikaanse kunstenaar Larry Rivers verwijst in zijn werken onder andere naar de kunst van Rembrandt, Delacroix, Duchamp en Manet. Op afbeelding 18 zie je Rivers werk I like Olympia in blackface (Ik hou van Olympia in blackface) uit 1970. Het kunstwerk is een assemblage van twee- en driedimensionale elementen.
De term 'blackface' uit de titel verwijst naar een theatrale make-up-act waarbij een blanke een persoon met donkere huidskleur speelt. De blackface-act werd populair in de negentiende eeuw en droeg bij aan de verspreiding van raciale stereotypen. Donkere mensen werden in deze acts neergezet als lui en dom.
I like Olympia in blackface ontstond ten tijde van de Civil Rights Movement, die streed voor gelijke rechten voor Afro-Amerikanen in de Verenigde Staten.
Rivers stelt in dit werk racisme en het denken in stereotypen aan de orde.
Rivers verklaarde competitie te voelen met de grote kunstenaars uit de negentiende eeuw, zoals Géricault en Manet. Gesteld kan worden dat Rivers met I like Olympia in blackface Manet probeert te overtreffen.
Vraag 21 2 punten
Noem nog twee aspecten van de vormgeving die voldeden aan de eisen van de jury.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − zuivere contouren − schaduwen aan de binnenkant van de contouren die zorgen voor een plastisch effect − zachte kleurovergangen − een evenwichtige compositie − licht: een gelijkmatige en natuurgetrouwe lichtval per juist antwoord (1) (2)
Vraag 22 1 punt
Geef aan waarom het schilderij van Cabanel voldeed aan de eisen van de jury qua onderwerp.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het onderwerp toont een klassiek mythologisch thema (de godin Venus) dat een traditie heeft in de kunstgeschiedenis. (1)
Vraag 23 3 punten
Noem nog drie aspecten waaruit de kritiek blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De vrouwen keren de schilderijen de rug toe, ze lopen weg (en de mannen kijken wel). − De gezichtsuitdrukkingen en houdingen van de vrouwen tonen ontzetting (ze trekken een lelijk gezicht/opgeheven handen). − De vrouwen zijn (overdreven) realistisch / karikaturaal weergegeven (met al hun 'oneffenheden'), dit in tegenstelling tot de geïdealiseerde naakten die in enkele vloeiende lijnen zijn getekend. − De vrouwen gaan gebukt onder het ideaal, ze staan lager en/of dragen in tegenstelling tot de Venussen veel kleding. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 24 3 punten
Beschrijf nog drie aspecten van Le Déjeuner sur l'Herbe waarover ophef ontstond. Betrek daarbij telkens het verschil met Le Concert champêtre in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (alledaags) De weergave van de blote vrouw (temidden van de twee geheel geklede mannen) in Le Déjeuner sur l'Herbe werd beschouwd als ongepast, omdat het bij Manet een alledaags onderwerp betreft ('lunch op het gras') en niet een allegorische voorstelling met personificaties, zoals bij Le Concert champêtre. − (vulgair) Le Déjeuner sur l'Herbe werd als obsceen/vulgair beschouwd, omdat de vrouw de beschouwer aankijkt en/of omdat er geen interactie is tussen haar en de twee mannen, terwijl de naakten in Titiaans werk de beschouwer niet aankijken en/of deze interactie er wel is in het werk van Titiaan. − (formaat) Het alledaagse en eigentijdse onderwerp ('lunch op het gras') paste niet bij het pretentieuze formaat van een historiestuk, Le Concert champêtre heeft een bescheidener formaat. − (contrast) De harde belichting / het ontbreken van licht- donkermodellering / het ontbreken van plasticiteit bij de naakte vrouw links vooraan maakt het té realistisch / te weinig geïdealiseerd. Bij Le Concert champêtre zijn verschillen tussen licht en donker genuanceerd uitgewerkt. − (maatverhoudingen) De verhoudingen tussen de figuren op de voorgrond en de 'grote' baadster op de achtergrond passen niet bij het gewenste streven naar kloppende verhoudingen / een natuurgetrouwe / natuurlijke plaatsing van figuren in de omgeving en ten opzichte van elkaar. Bij Le Concert champêtre doet de plaatsing van de figuren ten opzichte van elkaar en in het landschap harmonisch/natuurlijk aan. − (schoonheidsideaal) De vrouw in Le Déjeuner sur l'Herbe voldeed niet aan het negentiende-eeuwse schoonheidsideaal, terwijl de vrouwen in Le Concert champêtre wel voldoen aan het schoonheidsideaal van de renaissance. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 26 2 punten
Geef twee redenen voor Manets pogingen om te kunnen exposeren op de officiële Salon.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Manet wilde in de traditie staan van de grote historische kunstenaars vóór hem. − Manet wilde de academische traditie vernieuwen/verder brengen. / Hij wilde het systeem van binnenuit veranderen. − Manet had de Salon nodig voor zijn economische positie. − De Salon was dé (enige) plek waar officiële erkenning behaald kon worden, er was geen alternatief. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 28 2 punten
Geef twee voorbeelden van de manier waarop Rivers Manet probeert te overtreffen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Rivers speelt, veel radicaler dan Manet, met oppervlak/vlakheid en diepte in het kunstwerk. − Rivers kopieert het werk van Manet niet alleen, maar verdubbelt het en/of maakt er twee varianten op, waardoor hij Manet in verwijzingen / in complexiteit probeert te overtreffen. − Rivers kiest (meer nog dan Manet) expliciet voor een zeer gevoelig / provocerend onderwerp / Rivers ent zijn werk (meer nog dan Manet) op de eigentijdse realiteit en geeft een scherp commentaar. − Rivers' schilderstijl is nog losser/grover/meer 'onaf' dan die van Manet. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 1: Een ideaal portret
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 zie je het schilderij Portret van een man van Titiaan uit 1509. De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari identificeerde de geportretteerde als een lid van de aristocratische Barbarigo-familie. Later is wel gesuggereerd dat het een zelfportret van Titiaan is. Deze suggestie wordt onder meer onderbouwd door te wijzen op de nieuwe positie die kunstenaars ten tijde van de renaissance krijgen.
In 1568 schreef Vasari in zijn levensbeschrijvingen van renaissancekunstenaars over dit schilderij: "Toen Titiaan nog maar pas begonnen was Giorgones stijl na te volgen
- hij was niet ouder dan achttien jaar
- schilderde hij het portret van een met hem bevriende edelman uit de Barbarigo familie, een portret dat prachtig werd gevonden, daar de gelaatskleur heel goed en levensecht was weergegeven en de haren zozeer van elkaar onderscheiden dat men ze had kunnen tellen, zoals ook het geval was met de steken van een zilvergrijs satijnen wambuis dat hij in dit portret schilderde. Kortom men vond het zo goed en zorgvuldig gedaan dat het voor een werk van Giorgone zou zijn gehouden als Titiaan er, tegen een donkere achtergrond, niet zijn naam op had gezet.
In dit citaat draagt Vasari argumenten van verschillende aard aan waarom Titiaan als een groot kunstenaar werd beschouwd.
Het Portret van een man op afbeelding 1 wordt vaak genoemd als inspiratiebron voor het zelfportret van Rembrandt uit 1640 dat je ziet op afbeelding 2. Het schilderij van Titiaan was in 1640 in Amsterdam. Het is goed mogelijk dat Rembrandt het heeft gezien. Voor Rembrandts zelfportret worden ook andere inspiratiebronnen genoemd, zoals een portret van Rafaël dat zich destijds in Italië bevond. Van Rembrandt is bekend dat hij nooit in Italië is geweest. Toch kon een zeventiende-eeuwse kunstenaar als Rembrandt, bij gebrek aan het originele schilderij, beschikken over andere beeldbronnen.
Bekijk afbeelding 1 en 2 In de kunsttheorie in de Republiek in de zeventiende eeuw wordt de term 'aemulatio' gebruikt voor het overtreffen van een voorbeeld of voorganger.
Rembrandts zelfportret op afbeelding 2 is te zien als een overtreffing van het portret van Titiaan.
Een van de bekendste leerlingen van Rembrandt is Govaert Flinck (1615- 1660). Flinck kreeg les van Rembrandt in Amsterdam van 1631 tot 1635. Op afbeelding 3 zie je een zelfportret van Flinck op 24-jarige leeftijd (1639).
De schrijver Arnold Houbraken omschreef Flinck in zijn boek De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen (1718), als "een groot talent". Volgens Houbraken had Flinck de kwaliteit om het werk van zijn meester Rembrandt al op relatief jonge leeftijd te evenaren. Hierbij maakte Flink gebruik van het zogenaamde 'rapen': het kopiëren van (delen van) het werk van de meester.
Bekijk afbeelding 2 en 3. Het rapen werd in de kunsttheorie van de zeventiende eeuw aangemerkt als een geoorloofde en zelfs zinvolle activiteit. In het zelfportret op afbeelding 3 kopieert Flinck de houding en gezichtsuitdrukking van Rembrandts zelfportret.
Bekijk afbeelding 4. Op afbeelding 4 zie je Portret van Suzanna van Baerle dat Flinck schilderde in 1655. Flinck stapte in de jaren veertig af van de stijl die hij bij Rembrandt had geleerd en koos voor de hofstijl, die classicistisch wordt genoemd.
Bekijk afbeelding 4. Flinck verwierf rond 1650 een positie in het topsegment van de kunstmarkt. Zijn 'moderne' manier van werken sloot blijkbaar beter aan bij de wensen van de opdrachtgevers, de rijke Amsterdamse burgerij, dan zijn oude, Rembrandteske stijl.
Denkbeelden over het ideale portret zijn niet voorbehouden aan de zeventiende eeuw. Ook in de eenentwintigste eeuw wordt hierover volop nagedacht. In 2015 publiceerde de Nederlandse kunstenaar Willem Popelier de Do-It- Yourselfie-Guide, een handboek met bijhorende kaartenset voor het maken van een perfecte selfie (figuur 1 en 2). Voor dit werk analyseerde Popelier duizenden tips, bronnen en selfies op internet.
figuur 1 figuur 2
Bij elke aanwijzing voor het maken van een perfecte selfie hoort een foto waarmee Popelier de aanwijzing illustreert (afbeelding 5 t/m 8). Popelier creëert in zijn handboek een standaard voor selfies.
De Do-It-Yourselfie-Guide van Popelier is te beschouwen als een ironisch commentaar op de selfie-cultuur.
Bekijk afbeelding 2 t/m 8. Het werk van Popelier toont de kracht aan van (het doorwerken van) beeldconventies. Het maken van een selfie is een relatief nieuw fenomeen, toch zou je kunnen beargumenteren dat de selfie in een lange beeldtraditie van (zelf)portretten staat.
Vraag 1 2 punten
Leg uit dat het maken van zelfportretten past bij de positie van kunstenaars ten tijde van de renaissance. Beschrijf vervolgens een kenmerk van Portret van een man dat uitdrukking geeft aan deze positie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- positie van kunstenaars ten tijde van de renaissance (een van de volgende): (1p)
- De kunstenaar zag zichzelf niet langer als louter ambachtsman, maar ook als intellectueel/als homo universalis / kunstenaars bekleedden belangrijke posities aan de hoven. Het past bij dit nieuwe zelfbewustzijn om jezelf te vereeuwigen.
- Kunstenaars wedijverden met elkaar, met een zelfportret kon een kunstenaar laten zien wat hij in huis had / kon hij zijn kunnen (op het gebied van het portretteren) presenteren en opdrachtgevers interesseren / kon hij roem vergaren.
- Vanuit het humanisme ontstond in de renaissance aandacht voor het individu / de eigen identiteit. Het past bij deze aandacht om een zelfportret te maken.
- Het beeld van de geportretteerde past hierbij, omdat (een van de volgende): (1p)
- deze zelfbewust / vol vertrouwen de beschouwer aankijkt.
- de wijze van schilderen getuigt van grote bekwaamheid / groots vertoon van kunnen, bijvoorbeeld in de manier waarop de mouw is weergeven.
- Titiaan ervoor kiest zichzelf af te beelden in voorname kleding (niet als ambachtsman).
Vraag 3 2 punten
Noem twee van deze beeldbronnen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − drukwerk (etsen, prenten) waarin schilderijen werden gerepresenteerd (reproductiegrafiek) − tekeningen naar een schilderij (van de maker zelf of van kunstenaars die een kopie maakten) − schetsbladen (van de kunstenaar zelf die voorstudies maakte) − geschilderde kopieën (van de schilder zelf of van kunstenaars die een kopie maakten) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 4 2 punten
Geef twee redenen waarom Rembrandt juist gekozen zou hebben voor werk van Titiaan en Rafaël als voorbeeld.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De Italiaanse kunst van de renaissance gold als schoolvoorbeeld / zeer hoogstaand. − Het kennen van de kunstgeschiedenis was een vereiste die in Rembrandts tijd van belang werd geacht. Met het verwijzen naar deze bekende voorbeelden toonde hij aan over de nodige kennis te beschikken. − Hij kon door te kiezen voor deze grote meesters laten zien wat hij zelf waard was al schilder. / Op deze manier kon hij zich met hen meten. − Rembrandt spiegelt zich aan de positie die deze kunstenaars innamen/kozen: de kunstenaar als voornaam persoon. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 5 2 punten
Beschrijf aan de hand van twee aspecten van Rembrandts portret waarom hier, volgens kunsttheoretici in de zeventiende eeuw, sprake is van aemulatio.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- Rembrandt baseert zijn zelfportret op dat van Titiaan, waarbij hij probeert dat op verschillende aspecten te overtreffen, zoals (twee van de volgende): − (levendig) Rembrandt kiest voor meer levendigheid door gebruik van grotere licht-donkercontrasten. Rembrandt werkt vooral in bruintinten en kiest voor veel licht-schaduwwerking, bijvoorbeeld het gezicht dat veel licht vangt en de arm / mouw die in donkere tinten uit het schilderij lijkt te steken. (Bij Titiaan zijn de licht-donkerverschillen genuanceerder.) − (realisme) Rembrandt kiest voor realisme in plaats van idealisering / het uitdrukking geven aan (oprechte) emotie / leven in het gezicht. De wijze waarop Rembrandt bijvoorbeeld ogen en mond weergeeft zorgt voor een 'open' of 'eerlijker' of levendiger gezicht. (Bij Titiaan is het gezicht eerder geïdealiseerd of verstild te noemen, oppervlakkiger.) − (directer) Rembrandt kiest voor een opener houding / directer contact met de beschouwer, door een meer naar de beschouwer gedraaide hoofd- en lichaamshouding. (Titiaans portret is meer op afstand, ingetogen.) − (stofuitdrukking) Rembrandt kiest voor het tonen van zijn kunnen in de weergave van verschillende stoffen / hij kiest voor een grotere variatie aan stoffen: bont met patroon, rijke stoffen met verschillende kleurbanen, kant en zilver. (Bij Titiaan is deze variatie kleiner.) − Rembrandt kiest voor een diagonaal, licht vlak en kiest daarmee voor (een theatraal licht)effect in plaats van voor natuurlijke lichtval. (Bij Titiaan is het licht consistent en egaal, geconstrueerd vanuit de waarneming.) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 6 3 punten
Geef aan waarom het rapen zinvol werd geacht. Noem vervolgens nog twee voorbeelden uit dit werk van Flinck die aantonen dat hier sprake is van rapen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- een van de volgende: (1p)
- om te leren (In de zeventiende eeuw was het gangbaar / een vereiste dat je als leerling leert door het werk van een meester te kopiëren. / Op de school (in het atelier) leert de leerling door 'rapen'.)
- om inspiratie op te doen (In de zeventiende eeuw was het gangbaar dat kunstenaars / leerlingen zich lieten inspireren door de traditie.)
- om je kunnen te tonen (Het nabootsen van de handeling van de meester betekende dat je 'de ogen kon bedriegen' en dat was het doel van de schilderkunst.)
- Flinck kopieert Rembrandt voor wat betreft de volgende onderdelen (twee van de volgende): (2p)
- het werken met licht-donkercontrasten (tussen gezicht en kleding, en ook tussen kleding en glimmende versieringen)
- het werken in aarde- of bruintinten
- voorname kledingkeuze: Flinck kiest voor vergelijkbare, donkere (voorname) kleding en een baret (met zilveren versiering).
- de keuze voor een realistische benadering in plaats van een idealiserende (bijvoorbeeld in de weergave van het gezicht)
- de techniek: een gedetailleerd uitgewerkte stofuitdrukking afgewisseld met suggestieve delen
Opmerking Als slechts één juist voorbeeld wordt genoemd, 1 scorepunt toekennen.
Vraag 8 2 punten
Geef twee verklaringen waarom Flincks nieuwe stijl beter paste bij de wensen van de rijke burgerij.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Deze stijl was internationaal in de mode (onder andere aan het Engelse en Franse hof) en was daarom interessant voor de Amsterdamse burgerelite: zij konden zich zo meten met de internationale elite. − In de nieuwe stijl van Flinck is sprake van meer idealisering en het is goed voorstelbaar dat de rijke burgers, zoals Suzanna van Baerle, zich liever op deze verfijnde en elegante wijze geportretteerd zagen (dan op de realistischere wijze van Rembrandts stijl). − Deze stijl leende zich beter voor het (tot in detail) weergeven van rijkdom / pracht en praal, zoals kleding, sieraden en voorwerpen. − Deze stijl leende zich beter voor het verwerken van symboliek / symbolische details en daarmee het vertellen van een verhaal, zoals (in dit geval) de parel en de tulp. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 11 3 punten
Geef, op basis van afbeelding 2 t/m 8, drie argumenten waarmee je aantoont dat de selfie in een lange traditie staat.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- De regels die Popelier geeft / conventies die hij beschrijft of toont, zijn ook al aanwezig in het werk van Rembrandt en Flinck (drie van de volgende): − De waarde van 'een interessante gezichtsuitdrukking' is een van de handelsmerken van Rembrandt (en zijn leerling Flinck). − De waarde van een interessante / elegante pose (iets vasthouden, de stand van de handen) is zichtbaar in Flinks portret van Suzanna van Baerle. − De waarde van een decoratieve / interessante achtergrond of omgeving is zichtbaar in Flinks portret van Suzanna van Baerle. − Het belang van werken in de laatste mode is zichtbaar in Flinks portret van Suzanna van Baerle. (Flinck maakte een stijlwijziging door in de jaren veertig van de zeventiende eeuw.) − Bij selfies worden idolen/beroemdheden/voorbeelden vaak gevolgd in mimiek en gebaar en dit is ook zichtbaar in Flincks zelfportret waarin hij Rembrandt navolgt. per juist antwoord (1) (3)
2018, tijdvak 1: Tussen toverdoos en mystieke grot
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1918 vatte Le Raincy, een gemeente ten noordoosten van Parijs, het plan op voor de bouw van een kerk. Deze moest onder meer dienen als monument ter herinnering aan een veldslag die de Fransen in 1914 leverden in de buurt van Le Raincy. De gemeente wilde dat het gebouw er snel zou komen, maar had
- als gevolg van de Eerste Wereldoorlog
- weinig geld ter beschikking.
Het bedrijf Perret Frères, onder leiding van Auguste Perret, kreeg de opdracht. De firma had enige bekendheid gekregen door haar betrokkenheid bij de bouw van een appartementencomplex, een garage en een theater, met behulp van gewapend beton.
De gemeente nam, met de keuze voor Perret, risico's.
In 1923 werd de Notre-Dame du Raincy opgeleverd. Op figuur 3 en 4 zie je het exterieur van de kerk. Op afbeelding 9 en 10 zie je het interieur.
Perrets manier van bouwen was economisch gezien voordelig.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Perrets kerk in Le Raincy wordt ook wel de 'Sainte-Chapelle van gewapend beton' genoemd. De bijnaam verwijst naar de beroemde middeleeuwse hofkapel van koning Lodewijk IX in Parijs. Op figuur 5 en 6 zie je het exterieur van de Sainte-Chapelle in Parijs en op afbeelding 11 zie je een gedeelte van het interieur.
figuur 5 figuur 6
Het is heel goed mogelijk dat Perret de Sainte-Chapelle als voorbeeld nam voor zijn Notre-Dame du Raincy.
[figuur 7: zie het originele examen]
Plattegrond van de Notre-Dame du Raincy
Bekijk afbeelding 9 en 10, figuur 3 en figuur 7 Auguste Perret was bekend met de theorieën van Viollet-le-Duc. In de Notre-Dame du Raincy zijn voorbeelden te vinden van de Grieks-gotische synthese die Viollet-le-Duc zo waardeerde. Zo zijn de pijlers op te vatten als een synthese van de hoge, gebundelde pijlers uit de gotische traditie met de Griekse traditie waarin pijlers naar boven toe versmallen.
Perret wordt in de kunstgeschiedenis gezien als degene die een moderne, betonnen variant toevoegde aan deze 'Grieks-gotische' traditie. Maar de architectuur van de Notre-Dame du Raincy valt ook te plaatsen binnen andere stijlen dan de (neo-)Griekse of (neo-)Gotische.
De gotische kerk, zoals de Sainte Chapelle in Parijs, was bedoeld om het idee van 'God is licht' in de kerk ervaarbaar te maken. De glas in loodramen stonden in dienst van dit doel.
Bekijk afbeelding 9 tot en met 11. Je kunt stellen dat de Notre-Dame du Raincy de Sainte-Chapelle zelfs overtreft als het gaat om het ervaarbaar maken van 'God is licht'.
De Franse architect Le Corbusier was twee jaar in de leer bij Perret en legde daarmee de basis voor zijn werk in beton. Op figuur 8 zie je de Villa Savoye uit 1929 die Le Corbusier ontwierp. De villa, slechts enkele jaren na de kerk in Raincy gerealiseerd, werd een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Op de begane grond bevinden zich de entree, de garage en ruimtes voor het personeel. De eerste verdieping herbergt de woonkamer, keuken, slaapkamers, badkamers, kantoorruimte en een terras. Op het dak bevindt zich een zonneterras.
[figuur 8: zie het originele examen]
Het moderne bouwen gaat vaak gepaard met functionalisme, maar bij Le Corbusier lijken esthetische overwegingen soms belangrijker dan functionele.
Le Corbusier, en niet Perret, is de geschiedenis ingegaan als dé grote modernist.
Kort na de Tweede Wereldoorlog kreeg Le Corbusier het verzoek om een kerk te bouwen voor een kleine geloofsgemeenschap in Ronchamp. De bouw van deze kerk, de Notre-Dame du Haut, was gereed in 1955. Op afbeelding 12 zie je een foto van het exterieur en op afbeelding 13 tot en met 15 zie je het interieur.
Le Corbusier veroorloofde zich in de architectuur van de Notre-Dame du Haut grote vrijheden. Deze kerk was een totaal nieuwe variant op de bestaande typologie van kerkgebouwen. De onregelmatig geplaatste vensters (met verschillende formaten) van de kerk in Ronchamp wijken bijvoorbeeld sterk af van de bestaande typologie, waarbij vensters op een lijn en op regelmatige afstand worden geplaatst.
Bekijk afbeelding 12.
De architectuurhistoricus Charles Jencks typeerde de villa en de kerk als volgt: "Is de Villa Savoye een koele rationalistische toverdoos waarin een 'promenade architecturale' voert langs een schitterende opeenvolging van in elkaar overlopende ruimtes; de knoestige, sculpturale kerk in Ronchamp is, met zijn dikke muren en kleine ramen, een mystieke bedevaartsgrot."
Bekijk afbeelding 12 tot en met 15. Volgens Jencks legde Le Corbusier met zijn "mystieke bedevaartsgrot" (de Notre-Dame du Haut in Ronchamp) de basis voor het postmodernisme.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15. De typering van de Notre-Dame du Haut als "mystieke bedevaartsgrot" valt niet alleen te verklaren vanuit de knoestige, sculpturale vorm, maar ook door het spel met licht.
Vraag 16 2 punten
Noem twee andere stijlen waarbinnen de kerk van Perret te plaatsen valt. Geef per stijl een argument waarom de Notre-Dame du Raincy er binnen past.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Alleen als zowel de stijltraditie met een daarbij horend juist argument wordt genoemd 1 scorepunt toekennen.
Vraag 19 3 punten
Geef drie verklaringen waarom Le Corbusier die status van grote modernist wel heeft gekregen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- Le Corbusier heeft die status van grote modernist gekregen (drie van de volgende): − door zijn herkenbare stijl / strak moderne esthetiek (Internationale Stijl) die door veel architecten is nagevolgd. − doordat hij zijn visie op (moderne) architectuur in veel publicaties/lezingen uitdroeg (sterke pr voor zichzelf). − doordat hij zowel architect als theoreticus was (anders dan Perret die in de eerste plaats aannemer was en nauwelijks een theorie op schrift stelde). − doordat hem (ook) een bepaald modern mensbeeld voor ogen stond / doordat hij bouwde vanuit een moderne maatschappijvisie (hij bouwde sociale architectuur). − doordat hij als architect internationaal werkzaam was (anders dan Perret die nauwelijks buiten Frankrijk werkte). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 20 3 punten
Leg aan de hand van nog drie aspecten van het exterieur uit waardoor die vernieuwing in typologie wordt bepaald. Noem daarbij telkens zowel de vernieuwing als de bestaande typologie in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − De scheve en gekromde wanden van de kerk in Ronchamp zijn organisch en wijken daarmee sterk af van de traditionele typologie van een kerk met geometrische vormen. − Het dak van de Notre-Dame du Haut is een (holle) vorm die over de gevel heen steekt / die doet denken aan een paddenstoel, en wijkt daarmee sterk af van de traditionele geometrische (punt)daken. − De kerk in Ronchamp heeft een (weinig opvallende) lage toren die los staat van de kerk, terwijl de hoge toren(s) (op de viering of het westwerk) een belangrijk onderdeel is van de typologie van veel traditionele kerken. − De kerk in Ronchamp heeft geen direct herkenbare façade, zij- en achterkant, dit is een belangrijk onderdeel van de typologie van traditionele kerken (westfront, middenschip, koor aan de oostzijde). − De kerk in Ronchamp heeft geen geprononceerde ingangspartij, dit is wel een belangrijk onderdeel van de typologie van traditionele kerken (grote deuren / poort, portaal). per juist antwoord (1) (3)
Vraag 21 2 punten
Geef op basis van de architectuur van de Notre-Dame du Haut twee redenen waarom deze postmodern te noemen is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Materiaalgebruik en vormen van de Notre-Dame du Haut zijn niet (louter) functioneel (form follows function), maar hebben (vooral) een verhalende functie en dat is postmodern te noemen. − De speelse/organische vormgeving van de Notre-Dame du Haut lijkt een directe reactie op de rationele/strenge modernistische vormgeving. Het afzetten tegen het modernisme is postmodern te noemen. − De Notre-Dame du Haut is met haar dikke muren en kleine ramen het tegenbeeld van de moderne uitgangspunten licht, lucht en ruimte. Het afzetten tegen het modernisme is postmodern te noemen. − De Notre-Dame du Haut is door het 'speelse' karakter (spel met licht en kleur, vrij en afwisselend gebruik van vormen) een voorbeeld te noemen van het postmoderne adagium 'less is a bore'. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 1: Theater van de mode
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 22
[figuur 9: zie het originele examen]
foto van het duizend-en-tweede-nacht-feest
De Franse modeontwerper Paul Poiret liet zich voor zijn ontwerpen inspireren door culturen uit het Nabije Oosten en Noord-Afrika, een gebied dat destijds aangeduid werd als de Oriënt. Op afbeelding 16 zie je Poirets ontwerp Sjieke jurk uit 1911. Dit ontwerp werd gedragen op het duizend-en-tweede-nacht-feest dat Poiret organiseerde in de tuin van zijn atelier (figuur 9).
[figuur 10: zie het originele examen]
Het feest van Poiret was geïnspireerd op een bundel Oosterse vertellingen getiteld Duizend-en-één-nacht. Op figuur 10 zie je Poiret die tijdens het feest poseert samen met zijn vrouw en muze Denise Poiret. Het beeld van het Oosten dat tijdens het feest werd gecreëerd, is een beeld dat ook in de schilderkunst van de negentiende eeuw veelvuldig is neergezet. Een voorbeeld daarvan is de voorstelling van een harem in De vrouwen van Algiers in hun vertrek van Eugène Delacroix uit 1834 (afbeelding 17).
De Oriënt had een grote aantrekkingskracht op kunstenaars en ontwerpers zoals Delacroix en Poiret.
Poiret ontwierp, behalve voor zijn themafeesten, ook jurken voor andere speciale gelegenheden. Denise Poiret droeg bijvoorbeeld de avondjurk Théâtre des Champs-Élysées naar de première van de dansvoorstelling Le Sacre du Printemps van het destijds zeer spraakmakende balletgezelschap Les Ballets Russes.
Het bijwonen van premières in bijzondere ontwerpen en het organiseren van themafeesten waren geschikte reclamemiddelen voor Poirets mode.
Op figuur 11 zie je een foto van Denise gekleed in Poirets ontwerp 'Faun' uit 1919. Voor de spiegel staat het beeld Vogel van de avant- gardebeeldhouwer Brancusi. De foto is gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Man Ray. Poiret was een van de eerste couturiers die zijn ontwerpen liet fotograferen. Dergelijke foto's verschenen in modetijdschriften zoals Vogue en Harper's Bazar.
In 1967 schreef de filosoof Roland Barthes een essay over de modefotografie. Volgens Barthes werd de wereld in de modefotografie meestal gefotografeerd in de vorm van een decor, een achtergrond of een scène. Barthes noemde dit 'het theater van de mode', waarbij het decor de betekenis van het getoonde kledingstuk mede bepaalt of versterkt.
Poiret en Man Ray hebben het decor op de foto (figuur 11) op een dusdanige manier gekozen, dat (de betekenis van) het ontwerp wordt versterkt.
[figuur 11: zie het originele examen]
Denise Poiret in 'Faun'-jurk, foto van Man Ray,1919
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 18 tot en met 22 zie je foto's waarop de herfst- en wintercollectie 2013 van het Nederlandse ontwerpersduo Viktor&Rolf wordt getoond. De show begon met een minutenlange meditatie van het ontwerpersduo, zittend op een podium dat bedekt is met een print van aangeharkt grind. Vervolgens verdwenen de ontwerpers naar de achtergrond en klonk er een gong in een herhalend ritme. Daarna kwamen er één voor één twintig modellen het podium op. Om de beurt werden de modellen door Viktor en Rolf op het podium gepositioneerd. De ontwerpers drapeerden vervolgens de kleding om en over de modellen zodat er een beeld van rots en gras ontstond. De show eindigde met vijf groepen modellen verspreid over het podium.
Viktor&Rolf raakten geïnspireerd door de Japanse zentuin of rotstuin (kare-sansui) van de vijftiende-eeuwse tempel in Kyoto. Deze tuin werd nagebootst als setting voor hun modeshow die het thema 'mindfulness' kreeg. Van het ontwerpersduo wordt vaak gezegd dat het de grens opzoekt tussen kunst en mode. In de modeshow van de herfst- en wintercollectie 2013, zijn verschillende stromingen uit de beeldende kunst van na de Tweede Wereldoorlog als inspiratiebron te herkennen.
Poiret is te beschouwen als wegbereider en voorbeeld voor Viktor&Rolf. Zo gebruikte Poiret, net als Viktor&Rolf, de kunst als inspiratiebron voor zijn ontwerpen.
Vraag 24 2 punten
Noem, aan de hand van figuur 9 en 10 en afbeelding 17, twee aspecten waaruit de aantrekkingskracht van de Oriënt bestond.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- De Oriënt vormde een inspiratiebron vanwege (twee van de volgende): − de rijkdom aan andere/'nieuwe' vormen en kleuren (bijvoorbeeld de rijk gekleurde en geornamenteerde kleden, tegels en stoffen). − de associatie met sensualiteit (de pasja's en hun harems). − de (nieuwe) verhalen, thema's / onderwerpen afkomstig uit deze wereld (de sprookjes van Duizend-en-één-nacht bijvoorbeeld). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 25 2 punten
Geef twee argumenten waarom dergelijke evenementen als geschikte reclamemiddelen functioneerden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Beide gelegenheden trekken het 'juiste', mondaine / rijke / hippe / modebewuste publiek aan. − Beide gelegenheden zijn vanwege het feestelijke karakter geschikt om uitbundige (avant-gardistische) ontwerpen te dragen. − Beide gelegenheden genereren publiciteit via artikelen en foto's in kranten en tijdschriften (en bereiken daarmee een groot/breed publiek). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 27 1 punt
Noem een van deze stromingen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − performance art − minimal art (1)
Vraag 28 2 punten
Beschrijf nog twee aspecten van het werk van Viktor&Rolf waaruit blijkt dat Poiret voor hen een voorbeeld vormt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Net als Poiret tonen Viktor&Rolf hun mode in een exotische / oosterse setting. − Net als Poiret tonen Viktor&Rolf hun mode in een theatrale / geënsceneerde setting. − Net als Poiret combineren/gebruiken Viktor&Rolf verschillende kunstdisciplines (muziek, drama / dans) om hun mode te presenteren. − Net als Poiret (oriëntalisme) sluiten Viktor&Rolf aan op een trend door te kiezen voor het thema mindfulness. per juist antwoord (1) (2)
Hoe vaak kunstgeschiedenis in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 3, 8, 14, 19, 22-23, 25 | 7 | 26% |
| 2025, tijdvak 1 | 4-6, 8, 13-14, 17-19, 23 | 10 | 38% |
| 2024, tijdvak 1 | 2, 13, 15, 21, 24-26, 28 | 8 | 27% |
| 2023, tijdvak 1 | 3-4, 11-13, 16-17, 22, 24, 29 | 10 | 33% |
| 2023, tijdvak 2 | 1-2, 4, 6, 11, 17-18, 25-28 | 11 | 39% |
| 2022, tijdvak 1 | 2-9, 13-15, 19, 22, 24 | 14 | 45% |
| 2022, tijdvak 2 | 2, 4-5, 9, 11-12, 14, 18-21, 24, 27-28 | 14 | 50% |
| 2021, tijdvak 1 | 3-4, 6, 8, 14-17, 25-27, 29 | 12 | 38% |
| 2021, tijdvak 2 | 2, 6, 8, 11-13, 16-17, 23, 31 | 10 | 32% |
| 2019, tijdvak 1 | 1-4, 8, 12, 14-19, 21-24, 26, 28 | 18 | 64% |
| 2018, tijdvak 1 | 1, 3-6, 8, 11, 16, 19-21, 24-25, 27-28 | 15 | 54% |
In 11 van de 11 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo staat een vraag over kunstgeschiedenis, samen 129 vragen (40% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 1: 18 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 30% van de vragen over kunstgeschiedenis, daarvoor 44%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met kunstgeschiedenis
Maak de 15 nieuwste examenvragen over kunstgeschiedenis online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over kunstgeschiedenis
Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
Kunstgeschiedenis op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt kunstgeschiedenis voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo?
In de 11 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 129 vragen over kunstgeschiedenis, 40% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 11 van die examens.
In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo stonden de meeste vragen over kunstgeschiedenis?
In het examen van 2019, tijdvak 1, met 18 vragen: 1-4, 8, 12, 14-19, 21-24, 26, 28.
Hoe oefen ik examenvragen over kunstgeschiedenis?
Op deze pagina staan alle vragen over kunstgeschiedenis met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.