Examenvragen beschouwen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
92 vragen over beschouwen uit 11 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Beschouwen komt in 11 van de 11 examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo voor, met 92 vragen (29% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 1 (16 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over beschouwen
Per examen de vragen over beschouwen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Het portret van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In de vijftiende eeuw was de Vlaamse stad Brugge een welvarende handelsstad. Er waren veel zakenlieden die kunst kochten. Mede om die reden werd de stad een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kunstenaars. Een van hen was Jan van Eyck (1390-1441). Van Eyck was tijdens zijn leven al een bekend en veelgevraagd schilder. Op afbeelding 1, 1a en 1b (details) zie je Het Arnolfiniportret, dat Van Eyck in 1434 maakte.



Kort na de dood van Jan van Eyck verscheen een eerste biografie. De auteur, Bartolommeo Fazio, noemde Van Eyck “de leidende schilder van onze tijd”, onder andere vanwege zijn uitzonderlijke technische kwaliteiten op het gebied van het schilderen met olieverf.
Het Arnolfiniportret toont waarschijnlijk Giovanni Arnolfini en zijn vrouw Constanza Trenta. Arnolfini was een textielhandelaar uit Italië. Dit portret kan beschouwd worden als een statussymbool voor Giovanni Arnolfini.
Vraag 2 3 punten
Geef drie manieren waarop Arnolfini met dit schilderij zijn status kon benadrukken.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- het portret is gemaakt door een van de meest bekwame / beroemde schilders uit die tijd. Hiermee laat Arnolfini zien dat alleen het beste bij hem past.
- het schilderij is erg kostbaar, want zeer tijdrovend om te maken (vanwege de schildertechniek en de details in zowel portretten als de ruimte) / want gemaakt door een befaamd schilder. Arnolfini benadrukt met deze opdracht zijn welvarendheid.
- Van Eyck was (ook) in dienst als hofschilder en/of werkzaam als opdrachtnemer van de Kerk. Arnolfini plaatste zichzelf, als burger, op een lijn met de hogere standen in de maatschappij.
- het is een (dubbel)portret (ten voeten uit). Dergelijke uitgebreide portretten waren destijds (alleen) gebruikelijk voor de adel. Arnolfini plaatst zichzelf zo op één lijn met de adel.
- het stel is geportretteerd in fraaie, dure kleding; hiermee toont Arnolfini zijn rijkdom / vooraanstaande positie.
- het stel is geportretteerd in een luxueuze omgeving; hiermee toont Arnolfini zijn rijkdom / vooraanstaande positie.
per juist antwoord 1
Bekijk afbeelding 1, 1a en 1b.
Aangenomen wordt dat Jan van Eyck zichzelf in de spiegel heeft weergegeven in Het Arnolfiniportret. Op afbeelding 1a en 1b zie je details met daarop de spiegel. In de omlijsting van de spiegel zijn de kruiswegstaties, scènes uit de lijdensweg van Jezus, weergegeven. Van Eyck zou een van de twee figuren in de deuropening zijn, en dan waarschijnlijk de in het rood geklede man. Ervan uitgaande dat Van Eyck zichzelf hier heeft weergeven, kan gesteld worden dat uit het zelfportret zelfbewustzijn van de kunstenaar spreekt.
Vraag 4 2 punten
Geef, op basis van de manier waarop Van Eyck zichzelf neerzet, twee argumenten voor deze stelling.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- Van Eyck (gaf zichzelf weliswaar klein weer, maar hij) neemt een centrale positie in. De spiegel hangt centraal, in het midden van het schilderij. / De perspectieflijnen komen uit in de spiegel.
- Van Eyck toont zijn inventiviteit. Een spiegel is een vindingrijke wijze om jezelf te presenteren.
- Van Eyck toont zijn virtuositeit. De spiegel is bol en dat vergt veel kennis en technisch kunnen om natuurgetrouw weer te geven.
- Van Eyck legt een koppeling tussen het goddelijke en zichzelf door de voorstellingen rond de spiegel (kruiswegstaties) en/of de spiegel als zuiver, goddelijk gegeven (speculum sine macula) / de convexe vorm als instrument voor hoger inzicht (de bolle vorm geeft toegang tot het ondeelbare).
per juist antwoord 1
Camiel van Winkel onderscheidt in zijn studie De mythe van het kunstenaarschap vier verschillende mythes die bijdragen aan de beeldvorming van kunstenaars in de kunstgeschiedenis. Dürers zelfportret op afbeelding 2 past bij de mythe van het klassieke kunstenaarschap.
Vraag 7 3 punten
Geef drie argumenten die deze bewering ondersteunen.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- Dürer presenteert zich als voornaam persoon (edelman-kunstenaar): hij geeft zichzelf weer in dure / rijke (modieuze) kleding / in (renaissance)stijl.
- Dürer toont zichzelf (niet als ambachtsman, maar eerder) als intellectueel: rechtop en/of met de handen ineengevouwen en/of hij kijkt de beschouwer vorsend aan.
- Dürer toont zijn kennis en ervaring door op de achtergrond een Italiaans aandoend landschap weer te geven.
- Het zelfportret toont als geheel in de uitvoering / schilderstijl (verfijning, harmonie en compositie) Dürers kennis en ervaring / de invloed van de renaissance-schilderkunst (verheerlijking van het metier).
- Dürer sluit aan bij de grote traditie: een geïdealiseerd portret zoals in de klassieke oudheid / renaissance.
- Het zelfportret laat zien dat Dürer vaardig is in meerdere genres (portret, interieur, landschap) en/of het verbeelden van vele materialen (stofuitdrukking: steen, textiel, et cetera).
per juist antwoord 1
In de twintigste eeuw is het (zelf)portret nog steeds een belangrijk genre voor kunstenaars. Op afbeelding 3 zie je het dubbelportret Dos Cabezas (Twee hoofden), gemaakt door de Amerikaanse kunstenaar Jean-Michel Basquiat in 1982. Het is een portret van hemzelf (rechts) en Andy Warhol (links).

Vaak wordt in literatuur over Basquiat bij dit schilderij het volgende verhaal verteld, waarbij ook wordt geciteerd uit een dagboek van Warhol.
Tijdens een lunch, georganiseerd door hun galeriehouder, maakte de nog relatief onbekende Basquiat officieel kennis met de beroemde Warhol. Warhol maakte bij deze gelegenheid een polaroidfoto van hen samen. Basquiat griste de foto uit Warhols handen en vertrok naar zijn atelier in Christie Street.
uit Warhols dagboek: “Hij ging naar huis en binnen twee uur was er een schilderij terug, nog nat, van hem en mij samen. Alleen al de reis naar Christie Street moet een uur geduurd hebben. Hij vertelde me dat zijn assistent het had geschilderd.”
In kunstenaarsbiografieën wordt vaak gebruikgemaakt van dezelfde ‘topoi’: vergelijkbare, terugkerende anekdotes, motieven en onderwerpen, die dienen om de bijzondere kwaliteiten van de kunstenaar te onderstrepen.
Vraag 9 2 punten
Benoem twee van dergelijke topoi die in dit verhaal te herkennen zijn.
Bekijk het antwoord
twee van de volgende:
- de ‘ontdekking’ / ontmoeting van de jonge, onbekende(re) kunstenaar en de grote meester (herkenning van het talent)
- een verbazingwekkende / magische snelheid van werken
- de jonge kunstenaar die zijn meester overtreft, bijvoorbeeld in snelheid en/of die zijn meester aftroeft (door net als Warhol het werk door een assistent te laten maken)
- de inspiratie die meteen omgezet moet worden in een verbeelding (Basquiat kan niet wachten en gaat meteen aan de slag)
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: Het huis van de kunstenaar
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 12
Gerrit Rietveld (1888-1964) ontwierp samen met Truus Schröder (1889-1985) het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht, dat in 1924 gereed kwam. De bovenverdieping was bedoeld als woonruimte voor Truus Schröder en haar kinderen. Op de benedenverdieping was er werkruimte voor het architectuur- en ontwerpbureau van Rietveld en Schröder.
Op afbeelding 5 zie je een recente foto, op figuur 3 zie je een foto uit de tijd van oplevering vanuit een andere hoek.

Bekijk afbeelding 5 en 6 en figuur 4.
Volgens Rietveld leidden de traditionele huizen tot een passieve leefwijze, waardoor wonen een vorm van automatisme werd. Rietveld pleitte voor een actieve, bewuste manier van wonen. “Wonen is ook een werkwoord”, aldus Rietveld.
Vraag 13 1 punt
Beschrijf op welke manier Rietveld het actief wonen in het Rietveld-Schröderhuis bevorderde.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende):
- het huis heeft een open indeling, waardoor functies van ruimtes gedurende de dag konden veranderen. / Het interieur bevat verplaatsbare / bewegende panelen (schuivend, vouwbaar, scharnierend), waardoor ruimtes zowel leef-, werk- als slaapplaats konden zijn.
- door de grote raampartijen (met ramen die ver open kunnen) lopen binnen en buiten in elkaar over. Dit geeft een gevoel van vrijheid en/of ruimte en kan aanzetten tot beweging en/of tot naar buiten gaan.
- het meubilair waarmee de woning werd ingericht was niet (alleen) gericht op comfort, maar had ook een visueel-ruimtelijke functie en/of een activerende functie; een actieve houding werd gestimuleerd / was noodzakelijk.
Schrijver en criticus Karl Kraus (1874-1936) zag het ontwerpen van speelgoed, servies en sieraden door modernistische architecten als “bemoeizuchtige” schaalverkleining.
Vraag 15 2 punten
Geef, ter ondersteuning van de mening van Kraus, twee bezwaren tegen de brede, modernistische invulling van het beroep van architect. Laat buiten beschouwing dat modernistische architecten hiermee mogelijk inkomsten voor vormgevers wegkaapten.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van juiste argumenten zijn:
- voor de vormgeving van gebruiksvoorwerpen of accessoires golden andere ontwerpcriteria dan voor architectuur: architecten beschikken niet (altijd) over de juiste expertise / konden die ontwerpen beter overlaten aan vormgevers (specialisten).
- een praktisch / functioneel ontwerp voor een gebruiksvoorwerp is belangrijker dan voldoen aan / passen in een groot modernistisch architectonisch concept. (Vanuit een alomvattende modernistische visie / een groot ‘universeel’ architectonisch plan worden soms keuzes gemaakt die in praktische zin onhandig zijn.)
- keuze van gebruiksvoorwerpen en/of de inrichting van ruimtes behoort tot het privédomein van de gebruiker en het is niet aan de architect zich daarmee te bemoeien. / Er moet ook ruimte overblijven voor invulling van de leefomgeving door de bewoners zelf.
per juist argument 1
In 1962 werd direct naast het Rietveld-Schröderhuis een vierbaansweg aangelegd. Op figuur 6 zie je de woonkamer, gelegen op de eerste verdieping, vóór de aanleg van deze weg. Op figuur 7 zie je de situatie van het Rietveld-Schröderhuis na 1962.


Rietveld was zo teleurgesteld door de aanleg van de weg dat hij overwoog het huis af te breken.
Vraag 16 1 punt
Geef een argument vanuit Rietvelds architectuurvisie waarom hij overwoog het huis af te breken.
Bekijk het antwoord
Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende):
- (relatie binnen-buiten) om goed te kunnen wonen was de relatie tussen binnen en buiten belangrijk. Rietveld ging in zijn ontwerp uit van vrij uitzicht op de natuur / het polderlandschap. Dit werd verstoord door de (hoger gelegen) vierbaansweg, die het gevoel van een doorgaande open ruimte blokkeerde en/of de relatie met de natuur verstoorde.
- (principe van licht, lucht en ruimte) voor Rietveld waren licht, lucht en ruimte belangrijke aspecten van wonen, en daarom speelden ramen een grote rol in zijn ontwerpen, in dit geval raampartijen die ook open konden. De aanleg van de (hoger gelegen) vierbaansweg verstoorde het idee van frisse lucht / maakte het openen van de ramen een stuk minder aantrekkelijk.
Op afbeelding 7 zie je de voorzijde van de atelierwoning van Van Doesburg in Meudon. Op afbeelding 8 zie je de achterzijde, waar ook het atelier zich bevindt. Op figuur 10 zie je een ontwerptekening die Van Doesburg maakte van de atelierwoning, en op figuur 11 zie je het interieur van het atelier.




Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 10 en 11.
Het atelier vormde voor Van Doesburg een belangrijke, functionele ruimte binnen het totaalontwerp.
Vraag 18 3 punten
Beschrijf drie ontwerpkeuzes waaruit blijkt dat het atelier een belangrijke / functionele ruimte was. Licht bij elke ontwerpkeuze het doel ervan kort toe.
Bekijk het antwoord
drie van de volgende:
- een groot deel van het totaalvolume is gereserveerd voor het atelier. Hieruit blijkt dat het atelier belangrijk was voor Van Doesburg.
- het atelier bestaat uit een hoge, open ruimte. Dit biedt veel werkruimte / veel flexibiliteit (om ook grote, driedimensionale, werken te maken).
- het atelier heeft een hoge/grote raampartij (aan één zijde, en aan de andere zijde een smalle, hooggeplaatste raampartij), wat gunstig is voor de inval van daglicht.
- het atelier is zo gepositioneerd dat het (met zijn grote raampartij) gericht is op de schaduwzijde / het noorden / noordoosten (in elk geval niet op het zuiden), en dat betekent dat het daglicht redelijk constant is (geen verschuivingen zoals bij direct zonlicht).
- het atelier is hoog gepositioneerd / vormt het bovenste deel, en dat is gunstig voor het licht / de lichtinval.
- het atelier is hoog gepositioneerd en dat zorgt voor enige afzondering en/of rust.
- het atelier is aan de achterzijde gepositioneerd (niet aan de straatzijde) en dat zorgt voor rust.
- het atelier heeft een eigen balkon en/of directe toegang tot een balkon; dit kan rust bieden en/of zorgen voor afwisseling met het werk.
per juist antwoord 1
2026, tijdvak 1: De heroïsche kunstenaar?
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 23
In 1916 maakte de fotograaf Alfred Stieglitz (1864-1946) voor het eerst kennis met het werk van de kunstenaar Georgia O’Keeffe (1887-1986). Later leerden ze elkaar persoonlijk kennen en kregen ze een relatie. Hij vroeg haar regelmatig om model te staan en maakte honderden foto’s van haar.
Op afbeelding 13 zie je een houtskooltekening van O’Keeffe, Drawing XIII uit 1915. Op afbeelding 14, 15 en 16 zie je foto’s uit een grote reeks die Stieglitz maakte van O’Keeffe. Hij noemde deze reeks als geheel ‘een portret’.




Volgens de schrijfster Alice Cohen “resoneerden” de tekeningen van O’Keeffe in Stieglitz’ foto’s. Zo is er in de tekening sprake van organische, ronde vormen. Deze zijn bij Stieglitz terug te zien, bijvoorbeeld in de ronde vorm van de borsten. Ook is er zowel bij O’Keeffe als bij Stieglitz sprake van een centrale plaatsing van de motieven, en daardoor van een zekere vorm van symmetrie of evenwicht.
Op afbeelding 17 zie je Black Iris (Zwarte iris) uit 1926 van O’Keeffe. Op figuur 13 zie je een detail van het Portinari-altaarstuk van Hugo van der Goes, gemaakt rond 1470.


De feministische kunsthistoricus Linda Nochlin behandelt in een artikel verschillende interpretaties van de iris in de kunst. Dit artikel wordt hieronder geparafraseerd.
De irissen in de vaas op de voorgrond van het Portinari-altaarstuk van Hugo van der Goes zijn geen seksuele symbolen, maar verwijzen naar het toekomstige verdriet van de Maagd bij het lijden van Christus. De betekenis van de bloem is hier visueel nauwelijks vanzelfsprekend. In dit oudere werk hangt de symbolische relatie tussen de minutieus weergegeven irissen en het abstracte lijden van de Maagd af van een dubbele betekenis die de beschouwer geacht werd te weten. In O’Keeffe’s Black Iris daarentegen is de connectie ‘iris-vrouwelijke genitaliën’ onmiddellijk.
In Nochlins bespreking komt de toekenning van een betekenis aan de iris volgens twee verschillende kunsthistorische methodes of benaderingen tot stand.
Vraag 21 2 punten
Leg uit welke kunsthistorische methode of benadering Nochlin gebruikt bij de interpretatie van de iris in het Portinari-altaarstuk en welke bij Black Iris. Benoem in beide gevallen eerst de methode en licht vervolgens toe waarom daarvan sprake is. Laat de feministische benadering buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
Portinari-altaarstuk: iconografische of iconologische benadering: de iris op het schilderij van Van der Goes symboliseert de geboorte (van Christus) en/of verwijst naar (het verdriet van) Maria (om het lijden van Christus); deze interpretatie is gebaseerd op kunsthistorische kennis en/of op culturele / religieuze context van de tijd. (1 scorepunt)
Black Iris: semiotische benadering: de iris op het schilderij wordt benaderd als een teken en vanuit de vorm geassocieerd met vrouwelijke genitaliën. (1 scorepunt)
Bourgeois refereerde in interviews vaak aan haar jeugdtrauma’s als inspiratiebron voor haar werk. De moeder van Bourgeois was weefster en leidde een werkplaats voor de restauratie van tapijten. De band tussen Louise Bourgeois en haar tirannieke vader was ingewikkeld. Toen Bourgeois’ moeder ziek werd, begon haar vader een langdurige affaire met de inwonende gouvernante. Bourgeois voelde dat als verraad. Haar moeder zette Bourgeois in om haar vader en zijn minnares te bespioneren. Later noemde Bourgeois deze episode “kindermisbruik”.
Op afbeelding 19 zie je de sculptuur Rejection (Afwijzing) uit 2001 van Bourgeois. Op afbeelding 20 zie je een foto van Bourgeois met een vergelijkbare sculptuur.


Vraag 24 3 punten
Geef een interpretatie van de sculptuur waarbij je gebruikmaakt van de biografische benadering. Betrek in je antwoord twee aspecten van de sculptuur op afbeelding 19 en/of 20. Beperk je antwoord tot de sculptuur en laat de context op afbeelding 20 (Bourgeois en de setting) buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bestaat uit een beschrijving van de betekenis van de sculptuur, vanuit de biografische benadering (1 scorepunt), waarin twee aspecten van de sculptuur zijn verwerkt (2 scorepunten).
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
De sculptuur is te zien als een zelfportret van Bourgeois waarin zij refereert aan de trauma’s van haar jeugd en uitdrukking geeft aan gevoelens van pijn of afwijzing. Zo heeft het portret beschadigingen of littekens, in de vorm van de stiksels op haar huid. Ook heeft het portret geen oren en de ogen dicht, alsof ze zich probeert af te sluiten van wat er gebeurde.
De sculptuur is te zien als een zelfportret van Bourgeois waarin zij refereert aan de trauma’s van haar jeugd en uitdrukking geeft aan gevoelens van onmacht. Zo heeft het portret de ogen dicht, een (naïeve, kinderlijke) poging om het bestaan van geweld en pijn te ontkennen, en suggereert de open mond het slaken van een (stille) kreet.
Op afbeelding 23 zie je een foto van de FHP, gemaakt door Viviane Sassen, een beroemde mode- en kunstfotograaf. De FHP gebruikt deze foto voor publiciteit.

Op haar website stelt de FHP: “Wij zijn het beu dat het hoogste streven een heroïsche manifestatie in de buitenwereld is. Wie faciliteert de superheld? Wie ruimt zijn rotzooi op?” De foto op afbeelding 23 sluit aan bij deze stellingname en kan gezien worden als toonbeeld van het kunstenaarschap dat de FHP wil uitdragen.
Vraag 27 3 punten
Geef daarvoor drie argumenten.
Bekijk het antwoord
De FHP presenteert zich (drie van de volgende):
- nadrukkelijk als groep, niet als individu (niet als een heroïsche superheld).
- als divers, in allerlei hoedanigheden (inclusief), maar in geen enkel geval als traditionele, stoere en/of bevallige superheld(in).
- binnen, met huiselijke kleding en activiteiten, dus niet in de buitenwereld.
- aan het werk; het gaat om de activiteit, niet om de persoon of personen.
- terwijl ze aan het repareren / herstellen zijn, dus geen rotzooi maken, maar juist opruimen.
- ironisch / met zelfspot, overdreven afwijkend (queer, een persiflage op christelijke beeldtaal), in plaats van in een bombastisch statement vol zelfvertrouwen (zoals bij een heroïsche superheld).
per juist antwoord 1
2025, tijdvak 1: Het gebouw als totaalkunstwerk
Opgavetekst
afbeelding 1

Buitenaanzicht van de kathedraal van Reims vanaf de zijkant, met het dak, de torens en de steile spits tegen een lichtblauwe lucht.
afbeelding 2

Voorgevel van de kathedraal van Reims met de twee torens en de portalen met beeldhouwwerk.
afbeelding 3

Blik omhoog in het hoge schip: slanke gebundelde zuilen die omhoog lopen naar de kruisribgewelven, met lichtinval uit de hoge vensters en een roosvenster in de verte.
Vraag 2 1 punt
In gotische glas-in-loodramen werden vaak Bijbelse taferelen verbeeld. Daarnaast hadden de grote (gekleurde) ramen in gotische kerken, zoals op afbeelding 3, een symbolische functie. Geef aan welke symbolische functie dat was.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende symbolische functies: het (gekleurde) licht symboliseerde het goddelijke of hemelse licht (God is licht, het hemels Jeruzalem); of de (gebrandschilderde) ramen vermengen door hun transparantie of flonkering de stoffelijke wereld met de bovennatuurlijke of geestelijke wereld. (1p)
afbeelding 12

Detail van het mozaiek onder grote bogen: een landschap met groen en blauw, met stilisering van dieren en planten, en gekleurde vensters in de achtergrond.
afbeelding 13

Detail van het mozaiek: Mozes met een wandelstok, in een rode broek en wit overhemd, op een blauwe achtergrond met planten.
afbeelding 14

Klein detail van het mozaiek: de benen van een figuur in rode en witte steentjes op een groene achtergrond.
Vraag 10 3 punten
Het verhaal over het brandende braambos komt uit het Oude Testament. Mozes is een schaapsherder. Op zijn tocht door de woestijn ziet hij een struik in brand staan zonder dat het vuur de plant verteert. Uit de struik klinkt de stem van God, die hem oproept het volk naar veilig gebied te brengen. In het Nieuwe Testament wordt Christus vergeleken met een herder en zijn volgelingen met een kudde schapen. Frieling koos voor de weergave van geiten in plaats van schapen. Hij zegt over de keuze voor geiten dat deze minder mak zijn dan schapen. De iconologische methode bestaat uit drie stappen, waarbij de derde stap de iconologische interpretatie is. Noem eerst de twee stappen die voorafgaan aan een iconologische interpretatie en geef van beide de definitie. Werk vervolgens de derde stap, de iconologische interpretatie, uit voor dit mozaïek van Frieling (afbeelding 11 tot en met 14).
Bekijk het antwoord
- Noemt de pre-iconografische beschrijving en geeft de definitie: een feitelijke of droge beschrijving van wat er te zien is. (1p)
- Noemt de iconografische (beschrijving en) interpretatie en geeft de definitie: betekenis geven aan het werk op basis van kunsthistorische kennis. (1p)
- Werkt de iconologische interpretatie uit vanuit de bredere context van de tijd, bijvoorbeeld: Mozes als jonge, eigentijds geklede persoon (sneakers) die een parallel trekt met de opgave waar jonge mensen nu voor staan; of de eigenwijze, zoekende geiten als uitspraak over een veranderende geloofscultuur of de hedendaagse mens met individualisme en pluralisme. (1p)
Per onderdeel 1 punt. De eerste twee stappen moeten met de definitie genoemd worden: de pre-iconografische beschrijving is een feitelijke, droge beschrijving van wat er te zien is; de iconografische beschrijving en interpretatie is betekenis geven aan het werk op basis van kunsthistorische kennis. De iconologische interpretatie is een interpretatie van het werk vanuit de bredere context van de tijd waarin het is gemaakt.
2025, tijdvak 1: De kunstenaar is aanwezig
Opgavetekst
afbeelding 24

Tehching Hsieh in grijze werkkleding bij een prikklok in zijn atelier, op een witte wand.
afbeelding 25

Film van Hsieh geprojecteerd in een ruimte, met een prikklok op de vloer en op de wand een grote reeks ingeklapte tijdkaarten met foto's.
afbeelding 26

Drie beelden onder elkaar van Hsieh in uniform bij de prikklok, telkens op dezelfde plek en in dezelfde houding.
afbeelding 27

Gele tijdkaarten van de prikklok met handgeschreven tijden en datums, daaronder foto's van Hsieh.
afbeelding 28

Twee rijen van drie foto's van Hsieh in uniform naast de prikklok, telkens in dezelfde pose.
Vraag 21 3 punten
Van de mogelijke 8.760 prikmomenten in Time Clock Piece miste Hsieh er 133. Volgens kunsthistoricus Amelia Groom zijn de gemiste keren een essentieel onderdeel van het werk, omdat ze het conflict tussen lichamelijke tijd en kloktijd benadrukken. Geef aan wat Groom bedoelt met: 'lichamelijke tijd'; 'kloktijd'. Leg vervolgens uit waarom Groom dit conflict een essentieel onderdeel van het werk noemt.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan wat met 'lichamelijke tijd' bedoeld wordt: de persoonlijke, menselijke, subjectieve of geestelijke ervaring van tijd. (1p)
- Geeft aan wat met 'kloktijd' bedoeld wordt: de objectieve, onpersoonlijke, technische of natuurkundige tijd, zoals een klok die aangeeft. (1p)
- Legt uit dat de gemiste tijden laten zien dat Hsieh er is en leeft, omdat de opdracht om ieder uur te klokken menselijkerwijs (fysiek en geestelijk) niet haalbaar is, en/of dat de mens feilbaar is en geen machine. (1p)
Per onderdeel 1 punt. Lichamelijke tijd is de persoonlijke, menselijke, subjectieve of geestelijke ervaring van tijd. Kloktijd is de objectieve, onpersoonlijke, technische of natuurkundige tijd, zoals een klok die registreert of aangeeft.
Vraag 22 1 punt
Hsieh vertrok in 1974 vanuit Taiwan, als verstekeling aan boord van een schip, naar de Verenigde Staten. Daar leefde hij als illegale immigrant totdat hij in 1988 een verblijfsvergunning kreeg. Hsieh deed de volgende uitspraak: “Het leven en kunst maken, het is allemaal hetzelfde - tijd uitzitten. Het verschil is dat je bij kunst een vorm hebt. Deze benadering geeft me vrijheid.” Hsieh verwerpt interpretaties waarin zijn werk autobiografisch wordt opgevat. Toch wordt deze benaderingswijze wel vaak op zijn werk losgelaten. Geef zo'n interpretatie van Time Clock Piece vanuit de biografische benadering.
Bekijk het antwoord
- Geeft een interpretatie van Time Clock Piece vanuit de biografische benadering, waarin de omstandigheden van Hsieh als illegale vluchteling worden verbonden met het werk. (1p)
Een juist antwoord legt een relatie tussen de persoonlijke omstandigheden of biografie van Hsieh en een kenmerk of doel van het project. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: als illegale vluchteling had hij beperkte mogelijkheden en voelde hij zich gevangen, wat terugkomt in het zich trouw melden in uniform; als illegale vluchteling bestond hij officieel niet en maakt het werk zijn bestaan zichtbaar; als vluchteling het werk als dankbetuiging voor een veilig land.
Vraag 24 2 punten
Ash Dilks schreef in een blog op de website Live Art Development Agency over Hsieh: “Hij heeft in zijn performances de grenzen tussen 'art time' (kunsttijd) en 'life time' (levenstijd) doen vervagen.” Je kunt stellen dat in zowel Time Clock Piece als in Thirteen Year Plan kunst en leven bijna helemaal samenvallen. Geef aan op welke manier kunst en leven samenvallen bij: Time Clock Piece; Thirteen Year Plan.
Bekijk het antwoord
- Geeft bij Time Clock Piece aan dat Hsieh zijn leven als materiaal voor het kunstwerk gebruikt: er is nauwelijks tijd voor levenstijd, doordat bijna alles door kunsttijd wordt ingenomen. (1p)
- Geeft bij Thirteen Year Plan aan dat het verschil tussen kunst- en levenstijd onduidelijk is: Hsieh liet dertien jaar niets zien, en aan het eind blijkt dat zijn leven zelf het kunstwerk is, dat wil zeggen dat in leven blijven de kunst is. (1p)
afbeelding 29

Abramović zit op een houten stoel in het museum, tegenover een bezoeker. Op de achtergrond staat veel publiek.
afbeelding 30

Abramović in een rode jurk op een stoel, tegenover een bezoeker aan een houten tafel, met publiek op de achtergrond.
afbeelding 31

Abramović in een donkerblauwe jurk aan een houten tafel, tegenover een bezoeker. Op de achtergrond een camera en publiek.
afbeelding 32

Bovenaanzicht van de ruimte: Abramović in het midden op een wit kleed, omringd door publiek.
afbeelding 33

De slotdag: een grote menigte bezoekers en een kring van collega-kunstenaars in witte laboratoriumjassen rond Abramović.
afbeelding 34

Abramović in een lange witte jurk die in een draaiende beweging het applaus in ontvangst neemt; een rij van meerdere beelden van dezelfde beweging.
figuur 7

Fotocollage van negen portretten van bezoekers die tegenover Abramović plaatsnamen tijdens The Artist is Present (MoMA, New York, 2010), met als laatste beeld een zittende vrouw met een publiek op de achtergrond.
Vraag 26 2 punten
Op afbeelding 29 tot en met 34 zie je beelden van Marina Abramović' performance The Artist is Present uit 2010. Deze performance werd uitgevoerd in een periode van drie maanden. Abramović zat acht uur per dag, zes dagen in de week, zwijgend op een stoel in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York. Tegenover haar konden mensen om de beurt plaatsnemen. Abramović ontmoette tijdens de performance ongeveer duizend personen. Zij zei hierover: “Niemand kon zich voorstellen... dat iemand de tijd zou nemen om te gaan zitten en gewoon een wederzijdse blik met mij aan te gaan”, en “Het was [een] complete verrassing... deze enorme behoefte van mensen om daadwerkelijk contact te hebben.” Op figuur 7 zie je een fotocollage van portretten van bezoekers die plaatsnamen tegenover Abramović. Het MoMA publiceerde deze en andere foto's van bezoekers op de museumwebsite. De deelnemers hadden bij dit werk een bepalende rol: zij maakten deze performance ook voor Abramović intens. Zo betekende de grote opkomst dat er voor Abramović nauwelijks rusttijd of pauzetijd was. Geef nog twee manieren waarop de deelnemers deze performance voor Abramović zo intens maakten.
Bekijk het antwoord
- Geeft twee manieren waarop de deelnemers de performance voor Abramović intens maakten. (2p)
Per juiste manier 1 punt, maximaal 2 punten. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: het voortdurend ondergaan van onderzoekende blikken, wat discipline en mentale kracht vergt; heftige emoties van deelnemers die op Abramović overslaan; onverwachte reacties die vragen om steeds schakelen; afleiding door het publiek, zoals praten, foto's maken en heen en weer lopen.
2024, tijdvak 1: Uit de privésfeer
Opgavetekst
Figuur 1

Zwart-wit reproductie van een tekening: een vrouw ligt slapend in bed, het hoofd op een kussen. De voorstelling is met losse, snelle lijnen en vegen in houtskool of krijt gemaakt; boven het bed zijn donkere arceringen te zien. Rechtsonder een klein signatuur.
Vraag 1 2 punten
Op figuur 1 zie je een tekening van Rembrandt uit circa 1635-1640. De tekening is bekend onder de titel Een zieke vrouw liggend in bed (vermoedelijk Saskia). De afmetingen zijn 16,3 bij 14,5 cm.
Aangenomen wordt dat Rembrandt de tekening op figuur 1 maakte voor eigen gebruik en niet voor de verkoop.
Geef hiervoor een argument op basis van de vormgeving én geef een argument op basis van de voorstelling.
Bekijk het antwoord
- Vormgeving: noemt een argument op basis van de vormgeving, bijvoorbeeld dat de tekening wijzigingen of verbeteringen bevat, afwerking mist of een klein formaat heeft en daardoor een snelle studie lijkt. Werk in deze 'onaffe' staat was niet voor de verkoop bedoeld, maar diende voor eigen gebruik van de kunstenaar, bijvoorbeeld als basis voor een schilderij, uitgewerkte tekening of ets. Ook goed: de tekening lijkt vlug gemaakt, om een moment of herinnering vast te leggen voor Rembrandt persoonlijk. (1p)
- Voorstelling: noemt een argument op basis van de voorstelling, bijvoorbeeld dat de tekening een intiem, persoonlijk moment verbeeldt (Saskia, zijn eigen vrouw, ligt ziek in bed, in slaapkleding) en daarom voor persoonlijk gebruik lijkt. Ook goed: er is geen aanwijzing (attributen, andere personages, handeling) dat het gaat om een genretafereel, een historisch of Bijbels thema, en daarom lijkt de tekening voor persoonlijk gebruik. (1p)
Vraag 4 1 punt
Volgens de cultuurtheoreticus Mieke Bal werd het thema 'Susanna en de ouderlingen' in de beeldende kunst vaak gebruikt als een alibi.
Geef aan wat Bal met deze uitspraak bedoelt.
Bekijk het antwoord
- Bal bedoelt dat het Bijbelverhaal een alibi biedt of een excuus vormt om vrouwelijk naakt af te beelden of naar vrouwelijk naakt te kijken, want in een Bijbelse context werd dat geaccepteerd. (1p)
Afbeelding 4

Installatie in een witte galerieruimte: een ongemaakt bed met verfrommelde witte lakens en kussens op een houten onderstel. Op een blauw vloerkleed liggen lege flessen, kleding, een paar schoenen en andere voorwerpen. Naast het bed staat een klein tafeltje.
Vraag 6 3 punten
Op afbeelding 4 zie je My Bed (Mijn bed) van de Britse kunstenaar Tracey Emin. Zij had naar eigen zeggen een aantal dagen in haar bed doorgebracht toen ze leed aan een depressie, veroorzaakt door relatieproblemen en besloot het vervolgens op deze manier tentoon te stellen.
De presentatie van dit werk in de Tate Gallery in Londen (1999) maakte destijds heftige reacties los in de media, onder meer vanwege het rondslingerende met bloed besmeurde ondergoed. Enkele recensenten vonden dat iedereen zijn bed wel zou kunnen tentoonstellen. Emin reageerde als volgt op deze kritiek: 'Maar niemand deed dat. Er zijn veel kunstenaars die het bed als metafoor of symbool hebben gebruikt, maar ze hebben hun bed niet daadwerkelijk getoond.'
Uit het weerwoord van Emin kun je afleiden welke waarden zij belangrijk vindt bij het maken van kunst.
Geef drie van deze waarden die je kunt afleiden uit haar citaat.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende waarden: (1) originaliteit: kunst moet origineel of vernieuwend zijn ('Niemand doet het. Ik doe het wel.'). (2) moed: kunst moet het resultaat zijn van een moedige, confronterende actie, waarbij eventuele schaamte opzij wordt gezet ('Men zegt wel ik kan het ook, maar men doet of durft het niet.'). (3) authenticiteit, echtheid, persoonlijk: kunst moet een directe relatie hebben met het leven van de kunstenaar, het eigen leven staat centraal ('Ze hebben hun bed niet daadwerkelijk getoond'; het bed fungeerde slechts als metafoor). (4) kunsthistorische traditie: het is belangrijk dat het werk deel uitmaakt van een kunsthistorische traditie ('Er zijn veel kunstenaars die het bed als metafoor of symbool hebben gebruikt'). (3p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 3.
Figuur 3

Foto van een expositieruimte met een grote, lichte vloer. Links staat een vrouw, in het midden staan twee personen, op de achtergrond nog een persoon. Op de grond ligt een bed met witte lakens en kussens dat wordt ingericht.
Figuur 4

Foto van een persoon die bij een bed in een tentoonstellingsruimte voorwerpen schikt. Op het bed liggen onder meer bloemen en kleine spullen. De foto is donker, met een beperkte kleurweergave.
Vraag 7 2 punten
Op figuur 3 en 4 zie je Emin bij de voorbereiding van een expositie in Tate Liverpool in 2016. My Bed maakte deel uit van die expositie.
Een journalist woonde de voorbereiding bij en schreef: 'Tracey Emin gooit haar onderbroek op het bed. Ze is nog niet helemaal tevreden en probeert het nog een keer. Er zijn vijf atletische worpen nodig voordat het lichtblauwe ondergoed precies het juiste nonchalante beeld oplevert [...] alsof ze een expressionistische scène schildert.'
Het lijkt in eerste instantie soms alsof Emin haar leven direct en zonder meer tot kunst verklaart. Toch is hiervan geen sprake, zo blijkt dat Emin haar bed en spullen zodanig arrangeert dat het precies de indruk geeft die ze voor ogen heeft.
Geef aan de hand van My Bed nog twee argumenten voor het idee dat er bij Emin geen sprake is van het zonder meer en direct tot kunst verklaren van haar leven.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende argumenten: (1) Emin herkent in een specifiek beeld of situatie, in dit geval haar bed, een kunstwerk; er is sprake van selectie. (2) Emin plaatst haar bed in een nieuwe context of isoleert het; ze toont het in een museum of galerie. (3) Emin vertelt het publiek zelf dat ze op het idee voor My Bed kwam vanuit haar persoonlijke situatie, maar dit kan ook een door haar zelf gecreëerde mythe zijn (het is misschien niet helemaal documentair of helemaal niet documentair). (4) My Bed wordt steeds opnieuw opgesteld, steeds verder in de tijd, waardoor herinterpretatie kan plaatsvinden en het werk steeds verder af komt te staan van het eigen leven van Emin (het wordt steeds autonomer). (2p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 2.
Afbeelding 5

Witte galerieruimte met aan de wanden groot opgehangen fotoportretten van een vrouw. De portretten tonen het gezicht in verschillende poses en uitdrukkingen. In het midden van de ruimte is een open deur te zien.
Afbeelding 6

Close-up foto van een vrouw in nachtkleding met een rood-geruite stof. Het gezicht is schuin van voren in beeld, het licht is warm en de achtergrond donker.
Afbeelding 7

Close-up van het gezicht van een vrouw, recht van voren gefotografeerd. Het haar is donker en naar achteren. De ogen zijn half dicht en de lippen zijn gezwollen, de uitdrukking is vermoeid.
Vraag 8 3 punten
Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je het werk A Fortnight of Tears: Insomnia Room (Twee weken van tranen: kamer van slapeloosheid) uit 2019. Het werk bestaat uit vijftig sterk uitvergrote selfies van Emin uit de periode dat ze uitgeput van slapeloosheid in haar bed lag.
Kunstcriticus Hettie Judah schreef over dit werk onder de titel 'Meedogenloze portretten van vrouwelijke pijn' dat: 'Emins nachtkleding en de diverse verwondingen aan het gezicht, waaronder een dikke lip, een schurftige wespensteek en postoperatieve hechtingen op haar oogleden, getuigen van de beknelling van het ouder worden: slapeloosheid, uitputting, wervelende angsten en het gevoel van tijdgebrek.'
Judah gebruikt de semiotische benadering om het werk op afbeelding 5, 6 en 7 te verklaren.
Leg uit dat er bij dit citaat gesproken kan worden van een semiotische benadering. Licht je antwoord toe met twee voorbeelden.
Bekijk het antwoord
- Semiotische benadering: de verklaring van Judah dat het werk gaat over de problematiek van de ouder wordende vrouw, is gebaseerd op het toekennen van betekenis aan verschillende 'tekens' in het werk. (1p)
- Noemt twee van de volgende voorbeelden: (1) de rommelige lakens en/of nachtkleding staan voor de slapeloosheid of onrust (uitputting als gevolg van slapeloosheid en angst). (2) de diverse verwondingen aan het gezicht, en/of de dikke lip en/of de schurftige wespensteek staan voor de fysieke ongemakken of het verouderingsproces van de vrouw. (3) de postoperatieve hechtingen op de oogleden staan voor de pogingen om veroudering tegen te gaan of te vertragen (de twijfel of angsten over verval). (2p)
Per juist voorbeeld 1 punt, maximaal 2 voor de voorbeelden.
Vraag 9 2 punten
In de literatuur wordt Rembrandts werk vaak besproken in termen van 'compassie' (gevoel van medeleven).
Geef een argument waarom in Rembrandts werk gesproken kan worden van compassie. Licht vervolgens je antwoord toe aan de hand van een aspect van het schilderij Susanna en de ouderlingen (afbeelding 3).
Bekijk het antwoord
- Argument: bij Rembrandt kan gesproken worden van compassie, omdat hij zich richt op de psychologie, gevoelens of drijfveren van de figuren, en/of omdat hij de beschouwer in de positie van betrokkene weet te plaatsen, en/of omdat hij figuren weergeeft in een intieme, persoonlijke of emotioneel geladen setting of sfeer. (1p)
- Toelichting aan de hand van een aspect van het schilderij (een van de volgende): Rembrandt toont de kwetsbaarheid van Susanna in haar beschermende of afschermende pose, of in haar uitdrukking of blik; Susanna kijkt de beschouwer aan en vraagt hem om onderdeel te worden van de gebeurtenis en mee te leven; Rembrandt toont geen geïdealiseerd portret, waardoor de kijker zich beter kan inleven of identificeren; Rembrandt creëert een intieme sfeer of spanning door lichtval en schaduwwerking, waardoor de beschouwer sterk betrokken raakt. (1p)
Vraag 10 1 punt
In de literatuur wordt Rembrandts werk vaak besproken in termen van 'compassie' (gevoel van medeleven).
Tracey Emin wordt soms verweten dat haar werk egocentrisch is. Toch kan ook in Emins werk het idee van compassie worden herkend.
Leg uit dat ook bij Emins werk gesproken kan worden van compassie.
Bekijk het antwoord
- Voorbeeld van een juist antwoord: door haar gehavende gezicht of haar persoonlijke, heftige ervaringen te tonen, en door nadrukkelijk ruimte te geven in een tentoonstelling, nodigt Emin het publiek uit om mee te leven met deze gevoelens van Emin zelf (of met vergelijkbare ervaringen, gevoelens of het lijden van anderen). (1p)
2024, tijdvak 1: Van binnenuit
Opgavetekst
Figuur 5

Zwart-wit foto van het exterieur van de turbinehal van AEG. Het gebouw is lang en heeft een sterk gebogen dak. De gevel bestaat uit grote ramen tussen smalle, verticale penanten, met een rij ramen op de begane grond en een ingang met een voorplein.
Figuur 6

Zwart-wit foto van het interieur van de turbinehal. Boven de vloer loopt een grote hijskraan langs de rails onder een hoog, glazen dak met stalen spanten. Op de vloer staan grote machineonderdelen en turbines, op de achtergrond zijn bogen en galerijen te zien.
Vraag 12 3 punten
In 1908 kreeg de Duitse vormgever en architect Peter Behrens de opdracht om een nieuwe fabriek te ontwerpen voor AEG, een fabrikant van elektrische producten. Het gebouw moest onderdak bieden aan kantoren en aan een hal voor turbines (aandrijfmachines). Op figuur 5 zie je het exterieur van de turbinehal met op de gevel het logo van AEG dat Behrens ontwierp. Op figuur 6 zie je een deel van het interieur.
Ook werd het ontwerp van de turbinehal geprezen omdat het bijdroeg aan betere werkomstandigheden voor de arbeiders en daarmee aan hun welzijn.
Beschrijf voor drie aspecten van het ontwerp hoe deze bijdroegen aan betere werkomstandigheden voor de arbeiders en daarmee aan hun welzijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende aspecten: (1) de hal en het dak laten door de grote ramen veel daglicht toe, wat goed is voor het zicht en/of de gezondheid van de arbeiders. (2) de sterke skeletconstructie maakt een ononderbroken ruimte mogelijk waarin een hijsconstructie (langs rails) zware onderdelen kan transporteren. (3) de bovenste ramen kunnen open of de ruimte is zo ontworpen dat ze goed geventileerd kan worden, wat goed is voor de gezondheid van de arbeiders. (4) de hal is groot, ruim of open en biedt de arbeiders overzicht over het gehele werk- of productieproces, wat goed is voor de betrokkenheid en/of het begrip van de arbeiders. (5) de hal is zo groot of open dat hij voldoende ruimte biedt om veilig aan machines of machineonderdelen te werken. (6) de hal is groot en biedt voldoende ruimte om een opgeruimde en/of schone werkomgeving te creëren voor de arbeiders. (3p)
Per juist aspect 1 punt, maximaal 3.
Afbeelding 10

Interieur van een witte zaal met hoge ramen en lichtinval van boven. Aan de wanden hangen kleden in rood, blauw, zwart en olijfgroen met geometrische motieven. Op de betonnen vloer staan houten banken en tafels met stoelen. Links is de constructie van het dak zichtbaar.
Vraag 14 2 punten
Op afbeelding 10 zie je het interieur van een van de loodsen in Marfa met meubels die Judd ontwierp, waaronder een bedbank en twee tafels met stoelen.
Over deze ruimtes van de kunstenaar schreef de architectuurcriticus Karen Stein: 'Bij mijn eerste bezoek aan Marfa werd ik getroffen door de bedden in veel van de ruimtes waarin het werk van Judd permanent is geïnstalleerd. [...] ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat er een diepere betekenis in school. [...] de bedden ontmantelden de scheiding tussen zijn private en publieke zelf en tussen zijn kunst en architectuur.'
Geef een argument voor Steins interpretatie dat:
- de bedden de scheiding ontmantelen tussen Judds private en publieke zelf;
- de bedden de scheiding ontmantelen tussen zijn kunst en architectuur.
Bekijk het antwoord
- Argument dat de bedden de scheiding ontmantelen tussen Judds private en publieke zelf: Judd lijkt geen scheiding aan te brengen tussen zijn privéleven en het publieke: spullen en meubels als een tafel om aan te eten, zijn bed en zijn kunstwerken worden gecombineerd in één ruimte die ook toegankelijk is voor publiek. (1p)
- Argument dat de bedden de scheiding ontmantelen tussen kunst en architectuur (een van de volgende): Judd voert zijn minimalistische esthetiek en principes niet alleen door in zijn kunstwerken, maar ook in zijn zelfgemaakte meubels voor privégebruik of in de inrichting van gecombineerde woon-werk-expositieruimtes; of Judd stemt het formaat en de plaatsing van de meubels af op de architectonische ruimte, hij plaatst de meubels in het grid op de vloer en/of gebruikt 'eerlijk' materiaal (onbehandeld, zonder ornament), zodat objecten en architectuur als één worden beschouwd. (1p)
Vraag 17 3 punten
Stelling: Verwoest Huis Op Noord kan worden geïnterpreteerd als een hedendaagse vanitas-voorstelling.
Onderbouw deze interpretatie van Verwoest Huis Op Noord aan de hand van de volgende elementen:
- een pre-iconografische beschrijving;
- een iconografische beschrijving en interpretatie op basis van kunsthistorische kennis;
- en een iconologische interpretatie waarin Verwoest Huis Op Noord in de bredere context van de huidige tijd wordt geplaatst.
Bekijk het antwoord
- Pre-iconografische beschrijving, bijvoorbeeld van de gebroken plafonds, gapende gaten en losse draden, en de nieuwe, weliswaar scheve constructies die kapotte plafonds ondersteunen. (1p)
- Iconografische beschrijving en interpretatie op basis van vanitassymboliek: de gaten en breuken zijn te zien als (hedendaagse) vanitassymbolen die verwijzen naar de kwetsbaarheid en/of vergankelijkheid van het menselijk bestaan; of het slopen en hergebruiken van materialen in nieuwe constructies verwijst naar de dood of de kringloop van het leven (uit de oude levens of woningen ontstaan weer nieuwe vormen). (1p)
- Iconologische interpretatie die de eerste twee elementen in een (hedendaagse) cultuurhistorische context plaatst, bijvoorbeeld: het verwoeste huis staat anno nu voor veranderingen in de maatschappij, waarbij door middel van een sloophamer (sociale) portiekwoningen plaatsmaken voor moderne woningen, (luxe) appartementen of bedrijventerreinen, zodat de beschouwer zich bewust wordt van de vergankelijkheid van het leven; of het verwoeste huis staat voor de gevolgen van oorlog of klimaatverandering, die verwoestende effecten kunnen hebben op het leven van mensen, en de scheve pijlers of diagonale balken zijn pogingen van de mens om keer op keer een nieuw bestaan op te bouwen, het verval tegen te gaan of een circulaire samenleving te creëren. (1p)
Vraag 18 1 punt
Het wooncomplex waarin Teeuwen haar werk uitvoerde, bestond uit huurwoningen uit de jaren zestig, bedoeld voor arbeiders. In een interview zegt Teeuwen dat ze haar werk ziet als een sociale sculptuur: 'Het [werk] is doordrenkt met sociale geschiedenis.'
Gezien deze uitspraak van Teeuwen zou een marxistische benadering van haar werk passend kunnen zijn.
Geef een beknopte beschrijving van Verwoest Huis Op Noord vanuit een marxistische benadering.
Bekijk het antwoord
- Vanuit de marxistische benadering is Verwoest Huis Op Noord te zien als (een van de volgende): een portret van de arbeider, waarin de aandacht wordt gericht op de armoedige of kwetsbare sociale en/of economische leefomstandigheden van de arbeider, waarvan de wankele constructies getuigen; of een kritiek op het kapitalistische systeem, waarin onvoldoende oog is voor goede volkshuisvesting, waardoor de huizen in verval raakten. (1p)
Vraag 19 2 punten
Teeuwen en Judd zijn allebei kunstenaars die autonome kunst en architectuur met elkaar verbinden, waarbij ook hun persoonlijk leven een onderdeel kan vormen van het werk. Toch blijkt uit hun onderzoek en installaties een verschil in visie op kunst.
Beschrijf waarin Teeuwens visie verschilt van die van Judd. Betrek beide kunstenaars in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Teeuwen: de kunstinstallaties van Teeuwen getuigen van (maatschappelijk) engagement, ze transformeren een bestaande architectuur of orde, en daarmee wil de kunstenaar vragen oproepen over het menselijk bestaan, over sociale processen en/of geschiedenissen. (1p)
- Judd: de kunstwerken en installaties van Judd getuigen van zijn belangstelling voor esthetica, formele aspecten, abstracte kunst of conceptuele vraagstukken (als vlak en ruimte). Ze verwijzen naar hun eigen status als esthetisch object in de ruimte en/of verhouden zich tot de directe leefomgeving van de kunstenaar, andere objecten, de ruimte of de architectuur. (1p)
2024, tijdvak 1: De kunstenaarspraktijk
Opgavetekst
Afbeelding 12

Een man in een blauw overhemd en overall staat met gekruiste armen tussen twee vloerlampen. Beide lampen hebben een driepotige voet en een arm met meerdere kappen; de ene lamp is zwart, de andere wit. Op de achtergrond een grijze betonnen muur.
Afbeelding 13

Detailfoto van een lichtgroene lamp: een cilindrische kap van metaal met een zichtbare naad en een buisvormige steun die met een lasverbinding aan de kap vastzit.
Afbeelding 17

Buitenopname van een stalen installatie in het groen. Er zijn verticale en schuine buizen, verdiepingen met trappen, cilindrische vaten, een hoge schoorsteen en een ventilator op de grond. Achter de installatie staan bomen onder een blauwe lucht.
Afbeelding 18

Interieur van de installatie: grote stalen vaten en buizen. Tussen de installatie staat een woonruimte met een paar stoelen, een tafel en een lamp. Op de vloer ligt een blauw bankje.
Vraag 22 3 punten
Op afbeelding 17 en 18 zie je de installatie Blast Furnace (Hoogoven) van AVL. De elf meter hoge stalen installatie is een constructie van verdiepingen met pijpen, liften en trappen voor transport. De installatie omvat industriële onderdelen, maar ook vertrekken zoals een keuken, slaapruimtes en toiletten. De installatie verbeeldt een fictieve wereld van een 'nieuwe stam' van metaalbewerkers die terugkeert naar het begin van de industriële revolutie. Ze hebben een nederzetting in de hoogoven gecreëerd. Alles wordt door mankracht aangedreven.
Als mogelijk beeld van de toekomst noemde een journalist Blast Furnace een 'schrikbeeld'.
Geef aan de hand van Blast Furnace drie argumenten die een dergelijke typering ondersteunen.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende argumenten: (1) het leven en werken in een hoogoven, of in een omgeving van staal, lijkt onnatuurlijk, ongezond of onmenselijk. (2) als een soort toekomstbeeld lijkt Blast Furnace een schrikbeeld van een wereld die totaal uitgeput is geraakt, waarin natuur niet meer bestaat. (3) als woon- en werkplaats van een groep of stam (metaalarbeiders) jaagt Blast Furnace angst aan voor één dominante groep die het leven en de productie beheerst, en/of voor een overheersende ideologie waarin weinig sociale interactie is met anderen of andersdenkenden. (4) Blast Furnace versterkt het gevoel van een hogedrukpan of van een spanningsvolle omgeving; er is geen ruimte om tot rust te komen. (5) in Blast Furnace leven arbeiders in isolement of gevangenschap. (6) in Blast Furnace is er geen scheiding tussen privé en werk, geen privacy en geen ruimte om je af te zonderen. (7) Blast Furnace is een kleurloze of sombere omgeving die zorgt voor een naargeestige leef- en werkomgeving. (3p)
Per juist argument 1 punt, maximaal 3.
Vraag 23 2 punten
Blast Furnace was onderdeel van New Tribal Labyrinth, een labyrintachtig systeem dat verschillende alternatieve en agrarische samenlevingen omvat die onderling met elkaar verbonden zijn. Van Lieshout: 'Ik stel me voor hoe mensen in tribale gemeenschappen de productie weer in eigen hand nemen en de instrumenten van de industriële revolutie opnieuw uitvinden.'
Blast Furnace is in de visie van Van Lieshout de uitdrukking van 'een romantisch verlangen'.
Geef twee argumenten waarom de installatie Blast Furnace ook kan worden gezien als een uitdrukking van een romantisch verlangen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende argumenten: (1) escapisme: Blast Furnace en de ruwe, fysieke wereld waar het in thuishoort, is op te vatten als een teken van verzet tegen de gedigitaliseerde maatschappij, of als een tegenbeeld van de complexe geglobaliseerde samenleving. (2) verlangen naar puurheid, authenticiteit, onafhankelijkheid of vrijheid: Blast Furnace is te beschouwen als een ideaalbeeld van authentiek, puur of eenvoudig wonen en werken, waar mensen onafhankelijk opereren van anderen, zelfvoorzienend en vrij kunnen zijn, los van autoriteiten en instanties. (3) verheerlijken van het verleden of het ambacht: het uit staal opgebouwde, door de hand aangedreven object is te beschouwen als een ambachtelijk object waaruit het verlangen naar vervlogen tijden (het begin van de industriële revolutie) spreekt. (4) hang naar het duistere: de donkere, roestige uitstraling van de hoogoven is te zien als de (romantische) hang naar 'het duistere' of 'verval', als een terugkeer naar de beginjaren van de industriële revolutie, die in veel opzichten zwaar en onplezierig was. (5) aandacht voor het gevoel: uit Blast Furnace en het project waar het onderdeel van is, spreekt een sterk verlangen dat niet-rationeel is, maar dat zoekt naar een gevoel van verbondenheid. (2p)
Per juist argument 1 punt, maximaal 2.
Vraag 29 1 punt
Morris wilde met zijn firma Morris, Marshall, Faulkner & Co. de ideale werkplaats creëren. Toch kreeg dit ideaal in de praktijk weinig navolging.
Geef hiervoor een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Een van de volgende: kwalitatief hoogwaardige producten vragen om vakmanschap en gespecialiseerde werknemers, die niet in grote getale voorhanden zijn; of de handgemaakte producten waren zeer arbeidsintensief om te maken en daarom voor de meeste mensen te duur. De producten waren alleen betaalbaar voor de elite, waardoor het aan voldoende vraag ontbrak. (1p)
Vraag 30 2 punten
Binnen AVL werken circa twintig mensen. Behalve kunstenaars en ontwerpers zijn er een artistiek en een zakelijk leider, een pr-medewerker en een tentoonstellingsmaker in dienst. Van Lieshout ontwerpt alle objecten. De uitwerking in polyester, hout en staal wordt binnen het atelier verricht door gespecialiseerde werknemers. Van Lieshout controleert vervolgens het productieproces en het eindresultaat.
AVL lijkt wel wat op de firma Morris, Marshall, Faulkner & Co. Toch zijn er ook fundamentele verschillen. Als Morris geleefd had in de tijd van AVL, dan zou hij vanuit zijn visie waarschijnlijk kritiek hebben op enkele aspecten van AVL.
Beschrijf twee punten van kritiek die Morris zou hebben op AVL.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende punten van kritiek: (1) kritiek op de hiërarchie in de bedrijfsvoering: Van Lieshout blijft het creatieve genie en de baas van het atelier, zijn medewerkers zijn uitvoerders van zijn ontwerpen; in de firma van Morris was de verhouding tussen ontwerper, kunstenaar en ondernemer meer gelijkwaardig. (2) kritiek op de belangstelling voor industrie: voor Van Lieshout is het werken met industriële materialen en technieken een bron van inspiratie, terwijl Morris zich juist verzette tegen die industriële productie. (3) kritiek op het overwegend autonome karakter van het werk: de producten van AVL zijn het uitvloeisel van het autonome werk van Van Lieshout; bij de firma van Morris staat alles in dienst van de toegepaste vormgeving. (4) kritiek op de afwerking en/of materiaalkeuze: Van Lieshout gebruikt goedkope, in massa geproduceerde materialen (polyester, staal en aluminium), terwijl Morris een voorkeur had voor exclusieve, kostbare materialen (zoals palissander, ebbenhout en ivoor). (5) kritiek op het ontbreken van decoratieve elementen: de producten van AVL geven geen blijk van ambachtelijk vakmanschap; bij de firma van Morris is de ambachtelijke kwaliteit van decoratieve elementen juist een aandachtspunt. (2p)
Per juist punt van kritiek 1 punt, maximaal 2.
2023, tijdvak 1: Bohemiens en tragische helden
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Raden Saleh (1811-1880) was afkomstig uit een vooraanstaande Javaanse familie en kwam naar Nederland om een schildersopleiding te volgen. Hij laveerde tussen de Javaanse en de Europese identiteit. Op afbeelding 1 en 2 zie je portretten van Saleh uit respectievelijk circa 1840 en 1841.
Gesteld kan worden dat Saleh op afbeelding 1 geportretteerd wordt als 'Europees kunstenaar' en op afbeelding 2 als 'oosterse prins'.
In 1839 begon Saleh aan een rondreis langs Europese vorsten en aristocraten. Tijdens zijn reis presenteerde Saleh zich als een oosterse prins. Dit viel in de smaak bij zijn gastheren.
In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het idee op van de bohemien-kunstenaar en won het ideaal van 'l'art pour l'art' (kunst om de kunst) aan belangstelling.
De Nederlandse kunstenaar George Hendrik Breitner (1857-1923) voldoet volgens kunsthistorica Mayken Jonkman aan het beeld van de kunstenaar-bohemien. Zij schrijft: "Een goed voorbeeld was de kunstenaar Breitner […]: hij had chronisch geldgebrek, was drankzuchtig, en koesterde bijzondere belangstelling voor vrouwen."
Op afbeelding 3 zie je Zelfportret van Breitner uit 1882. Breitner draagt het idee van de bohemien-kunstenaar zowel uit in de voorstelling als in de vormgeving.
[figuur 1: zie het originele examen]
[figuur 2: zie het originele examen]
De fotograaf Sigmund Löw maakte in 1903 een atelierportret van Joseph Israëls (figuur 1) en een van diens zoon Isaac Israëls (figuur 2). Op beide foto's poseren de kunstenaars tussen hun schilderijen, maar de inrichting van de ateliers van vader en zoon verschilt nogal.
Francis Bacon was een Britse kunstenaar (1909-1992). Zijn leven werd gekenmerkt door een ongelukkige jeugd, alcoholisme en een losbandige levensstijl. Eenzaamheid, wanhoop en depressiviteit worden genoemd als kenmerken van zijn werk. Op afbeelding 4 zie je het drieluik Drie studies voor een kruisiging van Bacon uit 1962. Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je details uit dit werk. Bacon werd mede bekend door de interviews van kunstjournalist David Sylvester. In een van deze interviews vraagt Sylvester naar de oorsprong van het gewelddadige karakter van zijn werk. Bacon legt een relatie met zijn gewelddadige jeugd en de verschillende Europese steden waar hij heeft gewoond tussen de twee wereldoorlogen: "Ik zou kunnen zeggen dat ik gewend raakte aan het leven met vormen van geweld."
Op figuur 3 zie je een portret van Bacon in zijn atelier. Op figuur 4 zie je een foto van zijn atelier zoals het is nagelaten en nog steeds te bezichtigen is.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Kunsthistorica Sandra Kisters toont in haar boek Leven als een kunstenaar aan dat Bacon bewust invloed uitoefende op de beeldvorming van hemzelf, vooral door middel van de interviews met Sylvester. Ook foto's zoals op figuur 3 en 4 dragen bij aan deze beeldvorming.
De mythe van de kunstenaar als 'tragische held' kan de beroemdheid van een kunstenaar op verschillende manieren versterken.
Vraag 9 1 punt
Geef op basis van figuur 3 en/of 4 aan op welke wijze de foto's bijdragen aan de mythe van de kunstenaar als 'tragische held'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − De foto draagt bij aan de mythe van 'tragische held' doordat deze Bacon toont als een persoon die gepijnigd door het leven ging, te zien aan de ‘trieste’ / sombere / in zichzelf gekeerde blik in een beschadigde en besmeurde spiegel. − De foto draagt bij aan de mythe van 'tragische held' doordat deze een persoon laat zien die in een puinhoop leeft en werkt (en alles opoffert voor zijn kunst), een puinhoop die symbool staat voor zijn tragische leven (terwijl hij een beroemde kunstenaar is). (1)
Vraag 10 3 punten
Geef drie manieren waarop deze mythe de beroemdheid van een kunstenaar kan versterken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De mythe van de kunstenaar als 'tragische held' kan de beroemdheid van een kunstenaar versterken doordat (drie van de volgende): − het doorleefde karakter / de diepgang van het werk wordt onderstreept. (In het geval van Bacon de thematiek van het lijden: het tragische leven is de voedingsbodem voor zijn werk / zijn inspiratie.) − de (vermeende) opoffering en/of het (vermeende) intense lijden en/of de (vermeende) zelfdestructie bewondering of empathie oproept bij het publiek. − de kunstenaar in het romantische 'frame' wordt geplaatst van een zonderling, maar wel een geniale zonderling (met kwaliteiten die gewone mensen niet hebben) / het anders zijn een bevestiging van zijn uitzonderlijke gaven is. − de kunstenaar in een traditie wordt geplaatst van illustere voorgangers, waarbij leven en werk op eenzelfde manier gepresenteerd zijn. (Zo komt Bacon op een lijn met bijvoorbeeld Van Gogh.) − een contrast wordt gecreëerd tussen de ellende in het leven van de kunstenaar en de grootsheid van het werk: een uitzonderlijk talent dat (aanvankelijk) niet wordt herkend / maatschappelijk succes dat geen verzachtend effect heeft op het lijden van de kunstenaar. − de kunstenaar / zijn verhaal interessant ‘materiaal’ vormt voor het schrijven van boeken / een biografie / voor het maken van een documentaire of film. per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 1: Ster of verbinder, de rol van de architect
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 19
Na de Vrede van Münster (1648) startte het stadsbestuur van Amsterdam met de bouw van een nieuw stadhuis.
Op afbeelding 8 zie je het nieuwe stadhuis op de Dam op een schilderij uit 1693. Het ontwerp voor het gebouw is van de hand van Jacob van Campen. Hij had al naam gemaakt met enkele andere gebouwen, waaronder het Mauritshuis in Den Haag (1644). Van Campen gebruikte verschillende inspiratiebronnen voor het nieuwe stadhuis. Hij bestudeerde bijvoorbeeld het werk van Italiaanse architecten zoals Andrea Palladio. Op figuur 5 zie je een ontwerp uit 1570 voor Villa Pisani in Montagnana door Palladio.
[figuur 5: zie het originele examen]
Vergelijk afbeelding 8 met figuur 5.
Van Campen liet zich bij het ontwerp van het stadhuis leiden door ideeën van de Griekse filosoof Plato en de Romeinse architect en schrijver Vitruvius. Plato ging ervan uit dat het universum zich in de mens weerspiegelt. De mens is dus als het ware in het klein wat het universum in het groot is. Vitruvius zag de volmaaktheid van het universum weerspiegeld in de rekenkundige en meetkundige verhoudingen van klassieke tempels. De opdracht van het nieuwe stadhuis was van belang voor Van Campens status als architect, zo was er veel geld mee gemoeid.
Het project van het nieuwe stadhuis op de Dam bevatte verschillende aspecten die doen denken aan wat men nu 'starchitecture' noemt.
Op afbeelding 9 zie je de openbaar toegankelijke burgerzaal in het stadhuis. In de vloer zijn drie mozaïeken met een doorsnede van ruim zes meter aangebracht met wereldkaarten en sterrenkaarten. Je ziet de vloer van het stadhuis op figuur 6.
[figuur 6: zie het originele examen]
De burgerzaal had voor Amsterdam een symbolische functie. Met de mozaïeken in de vloer verwees de zaal naar de status die het bestuur van Amsterdam voor de Republiek en de stad in gedachten had.
[figuur 7: zie het originele examen]
Van Campen was een groot bewonderaar van de beroemde Antwerpse schilder Peter Paul Rubens (1577-1640). Dit blijkt bijvoorbeeld uit de manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis organiseerde. Van Campen besteedde net als Rubens het werk uit aan andere kunstenaars en hij coördineerde de samenwerking.
Van Campen ontwierp voor de voorgevel van het stadhuis het timpaan dat je ziet op afbeelding 10, 11 en 12 en op figuur 7 (op de vorige pagina). Hieronder tref je een pre-iconografische beschrijving.
- In het midden van het timpaan is een vrouw met een kroon en een schild afgebeeld.
- Links en rechts van haar zijn fantasie-, dier- en mensfiguren met attributen aangebracht.
In 2006 kreeg Neutelings Riedijk Architecten de opdracht om een nieuw gebouw voor de stad Deventer te ontwerpen. Het ontwerp moest een stadhuis, een parkeergarage en een bibliotheek omvatten. Je ziet het eerste ontwerp van Neutelings Riedijk op een maquette op afbeelding 13 (de ovale vorm in het midden). Op afbeelding 14 zie je een doorsnede van het ontwerp. Dit eerste ontwerp riep veel weerstand op bij de inwoners van Deventer. De stichting Oud Deventer liet het ontwerp op schaal monteren in een foto met bestaande bebouwing. Je ziet deze fotomontage op afbeelding 15.
Naar aanleiding van de felle reacties die het eerste ontwerp voor het stadhuis opriep, ontstond er een bestuurscrisis in Deventer. Om een weg te vinden uit deze crisis werd de volgende aanpak gevolgd:
- Rijksbouwmeester Jo Coenen en Rijksadviseur voor Cultureel Erfgoed Fons Asselbergs werden aangesteld om een advies te geven.
- Coenen en Asselbergs maakten een analyse van de situatie en voerden tal van gesprekken met inwoners, bedrijven en organisaties.
- Coenen en Asselbergs presenteerden in 2010 hun advies met richtlijnen in een visiedocument: 'Een bericht aan de stad'.
Deze aanpak leidde tot een weg uit de bestuurscrisis.
In 2016 werd uiteindelijk het nieuwe stadhuis gebouwd volgens een nieuw plan van Neutelings Riedijk. Je ziet de voorgevel van het nieuwe stadhuis op afbeelding 16 en op figuur 8. De nieuwe gevel verving de oude schouwburggevel, die je ziet op figuur 9.
[figuur 8: zie het originele examen]
[figuur 9: zie het originele examen]
In het nieuwe ontwerp van de gevel komen aspecten van de oude gevel terug. Zo had de oude gevel een hellend dak met drie dakkapellen, de nieuwe gevel heeft ook een hellend dak, maar met zeven dakkapellen.
Kunstenares Loes ten Anscher ontwierp Deventer raamwerk, de rasters voor de ramen van het nieuwe stadhuis. Het kwam tot stand als een community-project. Ten Anscher heeft vingerafdrukken van 2.264 Deventenaren verzameld. De afdrukken zijn vergroot en in aluminium gegoten, zoals te zien op afbeelding 17 en 18.
Op afbeelding 19 zie je een (beeld)verslag van het afnemen en verwerken van de vingerafdrukken (tekst is niet relevant), dat plaatsvond in de openbare ruimte. Ook tegenstanders van het stadhuis konden een afdruk laten maken, bijvoorbeeld van hun middelvinger of een teen.
In een semiotische analyse zou 'middelvinger' of 'teen' aangeduid worden als letterlijke betekenis (denotatie) met als bijbetekenis (connotatie): afwijzing of afkeer van het idee.
Vraag 18 3 punten
Leg voor drie aspecten van de hierboven beschreven aanpak uit hoe die konden bijdragen aan een oplossing van de crisis.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Het aantrekken van autoriteiten / gezaghebbende personen / van personen met kennis van zaken om te bemiddelen: Een Rijksbouwmeester en een Rijksadviseur voor Cultureel Erfgoed. − Het aantrekken van een onafhankelijke partij / buitenstaanders om te bemiddelen/adviseren. − Het praten met verschillende belanghebbenden uit de gemeente (inwoners, bedrijven en organisaties) zodat bekend is wat iedereen wil/verwacht / zodat er sprake is van inspraak of medezeggenschap / zodat er draagvlak wordt gecreëerd. − Het uitbrengen van een 'visiedocument' als een richtlijn om mee verder te komen, in plaats van een dwingend rapport. − Het nadrukkelijk aan iedereen richten van het visiedocument / iedereen betrekken en informeren, gezien de titel 'Een bericht aan de stad'. per juist antwoord (1) (3)
Vraag 20 2 punten
Geef nog twee verschillende letterlijke betekenissen (denotaties) van onderdelen of het geheel van Deventer raamwerk en noem bij beide de aansluitende bijbetekenis (connotaties).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord bevat twee verschillende letterlijke betekenissen (denotaties) van Deventer raamwerk én twee daarop aansluitende connotaties in de context van het Deventer stadhuis. per juiste combinatie van denotatie en connotatie (1) voorbeelden van een juiste combinatie van denotatie en connotatie: − denotatie: vingerafdruk, connotatie: unieke identiteit / identificatie / de stempel die de bevolking van de gemeente mag drukken op het ontwerp / het grotere idee van democratie in de gemeente, ieder individu heeft een stem − denotatie: raamwerk/rasterwerk met vele vingerafdrukken, connotatie: pluriforme samenleving (eenheid in veelvormigheid) − denotatie: raamwerk/rasterwerk, connotatie: traditionele architectuur / geschiedenis van Deventer / (traditionele) kerkramen (zoals van de tegenoverliggende kerk (Lebuinuskerk) in Deventer) − denotatie: Deventer raamwerk als samenwerkingsproject (een verzameling vingerafdrukken / identiteiten) connotatie: ontmoetingsplek / activiteit voor het volk / gebouw voor én door inwoners. (2)
2023, tijdvak 1: Kunst en leven
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 29
De Mexicaanse kunstenaar Frida Kahlo (1907-1954) construeerde een zorgvuldig beeld van zichzelf door middel van 65 zelfportretten en vele foto's. Op afbeelding 20 zie je een foto van Kahlo uit 1932 gemaakt door de fotograaf Nickolas Muray, een beroemde societyfotograaf, die enige tijd haar geliefde was.
Kahlo werd sterk beïnvloed door de Mexicanidad-beweging. Deze nationalistische beweging zette zich af tegen het kolonialisme en legde de nadruk op de Mexicaanse identiteit. De fotograaf Muray benadrukt met de foto op afbeelding 20 de Mexicaanse identiteit die Kahlo wilde uitstralen. Zo draagt Kahlo traditionele Mexicaanse kleding en sieraden en heeft ze een pre-koloniaal beeldje in haar hand. Ook de compositie draagt bij aan het benadrukken van de Mexicaanse identiteit.
Op afbeelding 21 zie je een Mexicaanse ex voto uit de negentiende eeuw. Een ex voto is een verhalend schilderijtje, meestal gemaakt door katholieke gelovigen, als dank voor een redding of genezing die ze toeschrijven aan de tussenkomst van Christus of een heilige. Deze schilderijtjes werden in Mexico vaak op tin geschilderd. Op afbeelding 22 zie je Mijn voedster en ik, een klein schilderij van Kahlo uit 1937 dat gebaseerd is op een dergelijke ex voto. Het is gemaakt met olieverf op metaal. Frida Kahlo werd als kind gevoed door een inheemse voedster.
De Franse schrijver en voorman van de surrealisten, André Breton, verbleef tijdens zijn reis naar Mexico bij Kahlo en haar man Diego Rivera. Breton zag in Kahlo een Mexicaanse surrealist.
In besprekingen van het werk Mijn voedster en ik wordt vaak het biografische gegeven vermeld dat Kahlo een zusje kreeg toen ze elf maanden oud was. Vanaf dat moment kreeg Kahlo borstvoeding van een inheemse vrouw, terwijl haar moeder borstvoeding ging geven aan haar zusje.
Het werk Mijn voedster en ik kan geïnterpreteerd worden volgens een biografische benadering.
Iris Kensmil (Amsterdam, 1970) is een Nederlandse beeldend kunstenaar van Surinaamse afkomst. Haar werk richt zich op de geschiedenis van de emancipatie van de zwarte mens. Kensmil vertegenwoordigde Nederland tijdens de Biënnale van Venetië in
2019 met de presentatie Measurement of Presence (Meten van aanwezigheid). Voor deelname vanuit Nederland aan de Biënnale van Venetië worden kunstenaars voorgedragen door het Mondriaan Fonds. Door sommige kunstcritici werd de keuze voor Kensmil om Nederland te vertegenwoordigen gezien als een cultuurpolitiek statement.
Kensmils presentatie vond plaats in het Nederlandse paviljoen, dat door Gerrit Rietveld is ontworpen. Een deel van het interieur van dit paviljoen zie je op figuur 10.
[figuur 10: zie het originele examen]
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 23 zie je de installatie The New Utopia Begins Here #1 (Het nieuwe Utopia begint hier #1), een onderdeel van Kensmils presentatie. Deze installatie bevat zeven portretten van zwarte feministen gebaseerd op bestaande foto's. De ruimte waarin ze hangen is door Kensmil beschilderd met zwarte en grijze rechthoeken.
Bekijk afbeelding 23 en figuur 10. In de installatie The New Utopia Begins Here #1 legt Kensmil een relatie met de architectuur van het Rietveldpaviljoen.
De portretten die je ziet op afbeelding 24, 25 en 26 zijn onderdeel van de installatie The New Utopia Begins Here #1.
- Op afbeelding 24 zie je bell hooks (1952-2021), een feministische activist (die wilde dat haar naam zonder hoofdletters werd geschreven). Zij schreef over de oorzaken van racisme en seksisme.
- Op afbeelding 25 zie je Sister Nancy (1962), een zangeres en de eerste vrouwelijke dj die dancehall (of raggamuffin) draaide, een Jamaicaans muziekgenre.
- Op afbeelding 26 zie je Amy Ashwood Garvey (1897-1969), een Jamaicaanse pan-Afrikaanse activist die in de twintigste eeuw streed voor de vrijheid van Afrika en de rechten van zwarte vrouwen.
Afbeelding 27 tot en met 29 zijn de foto's van internet die Kensmil gebruikte voor haar werk. Kensmil zegt hierover: "Foto's zijn het beginpunt, zodat de portretten herkenbaar zijn, vervolgens bewerk ik het beeld, […] zo dat er statigheid en trots uitstraalt."
Met de titel The New Utopia Begins Here #1 verwijst Kensmil naar utopische ideeën van de vroeg-modernistische beweging De Stijl.
Door de titel van de installatie The New Utopia Begins Here #1 wekt Kensmil de indruk ook zelf een ideaal uit te dragen.
Vraag 25 2 punten
Geef een biografische interpretatie van het werk op afbeelding 22, waarbij je:
- de betekenis van het werk formuleert vanuit een biografisch gegeven en
- deze betekenis ondersteunt met een aspect van het schilderij.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- die ondersteund wordt door een (of meer) aspect(en) van het schilderij (1p)
voorbeeld 1 Het schilderij gaat over de verbroken band of afstand tussen moeder en kind: Kahlo's moeder kon haar niet meer voeden. Dit gemis wordt uitgedrukt door het masker dat de voedster draagt, het staat voor anonimiteit, er is geen emotie en/of er is sprake van pijn of verdriet getuige de donkere lucht of de regen van melk, die (ook) als tranen vloeit over het gezicht / uit de borst.
voorbeeld 2 Het schilderij gaat over de diepe band van Kahlo met Mexicaanse / inheemse cultuur: Kahlo werd gevoed door een inheemse voedster en op deze manier werd ze letterlijk (via de melk) of figuurlijk (via verhalen) van jongs af aan gevoed met (de wijsheid van) de inheemse cultuur. Dit wordt uitgedrukt door het oude, exotische masker en/of door de voedende kwaliteit van de melk, gezien de rijke vegetatie / de geest-boom die uit de mond van Kahlo groeit.
Vraag 26 1 punt
Leg uit waarom volgens sommige critici de keuze voor Kensmil gezien kan worden als een cultuurpolitiek statement.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Sommige critici zien het als een cultuurpolitiek statement, omdat (het antwoord moet de volgende strekking hebben): er in de vertegenwoordiging van Nederland en/of in de tentoonstellingen op de Biënnale een lange traditie is die voor een belangrijk deel bepaald werd door een Europese / westerse / koloniale / witte en/of mannelijke blik. De keuze voor kunst gemaakt door een (zwarte) vrouw en/of een kunstenaar met een achtergrond die gerelateerd is aan een voormalige kolonie en/of kunst die gaat over de emancipatie van zwarte mensen kan gezien worden als een statement om deze traditie te veranderen. (1)
Vraag 30 1 punt
Geef een utopisch ideaal dat Kensmil voor ogen kan hebben gehad met The New Utopia Begins Here #1. Betrek in je antwoord de context van de Biënnale.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − Het ideaal dat een betere toekomst mede bepaald wordt door zwarte vrouwelijke feministen / intellectuelen. Dit draagt zij uit door de portretten te tonen aan een internationaal publiek op de Biënnale. − Het ideaal dat de kunst uit alle delen van de wereld en van alle bevolkingsgroepen een plek verdient op een internationaal podium zoals de Biënnale. (1)
2023, tijdvak 2: De mythische Michelangelo
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In 1534 gaf paus Clemens VII aan Michelangelo de opdracht om in de Sixtijnse kapel een fresco te schilderen. Dit fresco, Het laatste oordeel, werd in 1541 voltooid. Op afbeelding 1 zie je Het laatste oordeel. Op afbeelding 2 en 3 zie je details van afbeelding 1. Op figuur 1 zie je het fresco in de kapel.
[figuur 1: zie het originele examen]
Het Laatste oordeel is een verhaal uit de Bijbel en een veel voorkomend onderwerp in de kunst van de middeleeuwen en de renaissance.
Religieuze voorstellingen, zoals het Laatste oordeel, waren bedoeld als illustratie van een Bijbelverhaal.
De paus gaf Michelangelo de opdracht om het Laatste oordeel op de muur achter het altaar te schilderen. Met fresco's als dit wilde de Kerk een boodschap overbrengen aan de gelovigen.
De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari schreef in 1550 over het leven van zijn vriend en tijdgenoot Michelangelo. Hij prees in zijn beschrijving vooral Het laatste oordeel van Michelangelo: "Toen [...] werd duidelijk dat Michelangelo hiermee niet alleen de kunstenaars die voor zijn tijd in deze kapel hadden gewerkt in de schaduw had gesteld, maar ook dat hij zijn eerdere werk, waarmee hij het gewelf zo beroemd had doen worden, had willen voorbijstreven."
Bekijk afbeelding 1, 2 en 3. Vasari roemde onder meer de virtuositeit waarmee Michelangelo de figuren weergeeft.
De kunsthistoricus Arnold Hauser schreef in 1951 het boek Sociale geschiedenis van de kunst. Hierin beschreef hij de periode dat Michelangelo werkte aan het fresco: "Nergens was het verlangen naar verinnerlijking en verdieping sterker dan in Rome, en nergens was men zich meer bewust van het gevaar, waaraan de eenheid van de kerk blootstond […]."
Hauser hanteerde in bovenstaand citaat een sociologische benadering van de kunst(geschiedenis).
Hauser constateerde in zijn boek dat er veranderingen zichtbaar zijn in het werk van Michelangelo. Over Het laatste oordeel van Michelangelo schreef hij: "Het is niet meer een monument van schoonheid en volmaaktheid, van kracht en jeugd, maar een beeld van verwarring en vertwijfeling, een schreeuw om verlossing uit de chaos, die plotseling alles dreigt te verslinden. Het verlangen om zich over te geven, al het aardse, lichamelijke, zinnelijke uit de eigen ziel te bannen, beheerst het werk. Weg is de welluidendheid van de ruimte van de Renaissancecompositie."
Uit de manier waarop de ruimte in Het laatste oordeel is weergeven viel volgens Hauser af te leiden dat Michelangelo het schoonheidsideaal van de hoge renaissance had verlaten.
Op figuur 2 tot en met 5 zie je beelden van Michelangelo die waren bedoeld als onderdeel van een grafmonument. Op figuur 6 zie je een voorstudie voor het grafmonument.
figuur 2 Bebaarde slaaf figuur 3 Atlasslaaf
figuur 4 Jonge slaaf figuur 5 Ontwakende slaaf
figuur 6 voorstudie voor het grafmonument van Julius
Michelangelo kreeg van paus Julius II de opdracht om een grafmonument te maken. Met onderbrekingen werkte Michelangelo hier veertig jaar aan. Het ontwerp bevatte veel mensfiguren waaronder 'de slaven', ook wel 'de gevangenen' genoemd. Je ziet enkele van die slaven op figuur 2 tot en met 5. Michelangelo heeft deze beelden nooit afgemaakt.
Vasari schreef hierover: "Met deze gevangenen werden alle door de pontifex [de paus Julius II en bisschoppen] onderworpen en aan de Kerk onderhorig gemaakte provincies bedoeld."
De kunsthistoricus Horst Janson gaf in zijn boek Wereldgeschiedenis van de kunst uit 1962 aan dat in de ogen van Michelangelo de kunst te vergelijken is met "het Goddelijke scheppen". Janson schreef verder: "Mindere goden konden zich houden aan conventies, maatstaven en tradities, hij erkende geen ander gezag dan zijn inspiratie." Over de beeldhouwkunst van Michelangelo schreef Janson dat de figuren "bewogen worden door een immense psychische energie waarvan ze zich niet door fysieke daden kunnen bevrijden".
Jansons interpretatie getuigt van een romantische visie op het kunstenaarschap.
Op afbeelding 4 zie je het schilderij Michelangelo in zijn atelier dat Eugène Delacroix maakte in 1850. Camiel van Winkel bespreekt in zijn essay De mythe van het kunstenaarschap uit 2013 het zogenaamde 'romantische kunstenaarschap'.
Gesteld kan worden dat het portret van Michelangelo op afbeelding 4 voldoet aan 'het romantische kunstenaarschap'.
Vraag 5 1 punt
Geef aan waarom hier gesproken kan worden van een sociologische benadering.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Hauser bespreekt / verklaart (een (stijl)verandering in) de kunst vanuit veranderende maatschappelijke of religieuze verhoudingen. (1)
Vraag 7 1 punt
Geef aan waarom deze interpretatie van Vasari te beschouwen is als een iconologische interpretatie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: (In de iconologie wordt de (iconografische) interpretatie of betekenis in de bredere context van de tijd geplaatst.) In deze interpretatie / beschrijving geeft Vasari de figuren / de slaven / de gevangenen een betekenis die past in de tijd van paus Julius II: Het zijn de door Julius II onderworpen provincies. (1)
Vraag 8 2 punten
Geef hiervoor twee argumenten op basis van bovenstaande citaten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (twee van de volgende): − (autonome kunstenaar) Volgens Janson gaat Michelangelo niet uit van bestaande regels, maar gaat hij alleen af op zijn eigen oordeel. Dit is een romantisch beeld van het kunstenaarschap: de autonoom opererende kunstenaar die wars is van conventies en vertrouwt op zijn eigen, individuele (geniale) oordeel. − (verhevigd gevoel) Janson legt in zijn interpretatie van de beelden de nadruk op 'de immense psychische energie' / het sterke gevoel / de emotie / de expressie. Hieruit spreekt een romantisch beeld van het kunstenaarschap: Het gaat de romantische kunstenaar om het uitdrukking geven aan (eigen) hevige gevoelens / emoties. − (kunstenaar als schepper, vergelijkbaar met God) Janson beweert dat Michelangelo het maken van beelden vergelijkt met de scheppende kracht van God. Dit is (ook) een romantische interpretatie van het kunstenaarschap: de kunstenaar als scheppend genie (vergelijkbaar met God). per juist antwoord (1) (2)
Vraag 9 3 punten
Geef hiervoor drie argumenten op basis van afbeelding 4.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (drie van de volgende): − Michelangelo is alleen afgebeeld / Michelangelo zit alleen in zijn atelier (tussen zijn werk), dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar die vrij / autonoom werkt. − Michelangelo zit in gedachten verzonken te midden van zijn werk, dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar van wie het werk ontspruit aan zijn ziel / geest. − Michelangelo is niet werkend afgebeeld (gereedschap op de vloer), maar peinzend, nadenkend / wachtend op inspiratie, waaruit blijkt dat romanticus Delacroix de inspiratie belangrijker vond dan het ambacht. − Michelangelo zit in een vergelijkbare pose als een van de beelden achter hem in het atelier, dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar wiens artistieke productie gezien kan worden als een directe expressie van zijn innerlijke gemoedsgesteldheid. − Michelangelo heeft een bijzondere rode mantel aan / hij draagt een bijzondere hoofddoek, dit past bij het beeld van de romantische kunstenaar als onconventioneel / als bohemien / als filosoof (geen ambachtsman). per juist antwoord (1) (3)
2023, tijdvak 2: Werken en leven tussen idealen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 8
In het midden van de negentiende eeuw werd in Nederland de wet op de vrijheid van godsdienst van kracht. Als gevolg hiervan steeg vooral in het zuiden van Nederland de vraag naar (katholieke) kerkgebouwen en kerkinterieurs. De architect Pierre Cuypers (1827-1921), van huis uit rooms-katholiek, profiteerde hiervan. Hij bouwde, verbouwde en restaureerde in de tweede helft van de negentiende eeuw talloze kerken.
In 1852 richtte Cuypers samen met beeldhouwer E.F. Georges en fabrikant van kerkelijke ornamenten F. Stoltzenberg in Roermond een atelier op dat beeldhouwkunst en meubels vervaardigde voor katholieke kerken. Op figuur 7 zie je een foto van dit Cuypers Atelier (waarschijnlijk rond 1860).
[figuur 7: zie het originele examen]
Het Cuypers Atelier sloot in de werkwijze en organisatie aan bij de praktijk van middeleeuwse gilden en de werkplaats (of bouwloods) bij een kathedraal.
In de praktijk van het Cuypers Atelier stonden de beeldhouwers, schilders en ornamentwerkers in dienst van de architect. Als architect maakte Cuypers de ontwerpen voor de vele kerken en had hij de supervisie over de bouw- en restauratiewerkzaamheden, maar als hoofd van het Atelier bestond zijn beroepspraktijk ook nog uit andere functies of werkzaamheden.
Op afbeelding 5 zie je de voorgevel van het gebouw dat Cuypers in 1853 ontwierp als woonhuis en atelier/werkplaats. Op afbeelding 6 zie je een zijaanzicht. Op figuur 8 zie je de indeling, deel A betreft het woongedeelte en B, C en D het atelier en de werkplaatsen.
[figuur 8: zie het originele examen]
De gevels op afbeelding 5 en 6 bevatten kenmerken die verwijzen naar de functie van atelier/werkplaats en kenmerken die verwijzen naar de functie van een deftig woonhuis.
In 1863 werd een 'open' prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van een 'Muzeüm Willem I', zoals het huidige Rijksmuseum in Amsterdam destijds werd genoemd. Naast het herbergen van verschillende collecties zoals kunst uit de zestiende en zeventiende eeuw, zou het museum ook dienst doen als monument voor de 50-jarige onafhankelijkheid van Nederland. Cuypers deed mee aan deze prijsvraag en zond verschillende ontwerpen in, waaronder een renaissancistische variant (figuur 9) en een gotische variant (figuur 10).
[figuur 9: zie het originele examen]
[figuur 10: zie het originele examen]
Voor het renaissancistische ontwerp ontving Cuypers een prijs van de jury, het gotische ontwerp viel niet in de prijzen.
In 1876 won Cuypers de opdracht voor de bouw van het Rijksmuseum in Amsterdam (geopend in 1885). Op figuur 11 zie je de eregalerij in het museum naar Cuypers' ontwerp, op een foto uit 1907. Op figuur 12 zie je dezelfde galerij, maar dan op een foto uit 1984.
[figuur 11: zie het originele examen]
[figuur 12: zie het originele examen]
Het oorspronkelijke ontwerp van Cuypers heeft in de twintigste eeuw plaatsgemaakt voor een meer modernistische visie op architectuur en museuminrichting.
Tussen 2003 en 2013 is het Rijksmuseum verbouwd naar een ontwerp van Cruz en Ortiz Architecten. In 2000 werd bepaald waar de vernieuwing van het Rijksmuseum aan moest voldoen. Het motto daarbij was 'Verder met Cuypers'. Bij deze grote ingreep zijn verschillende oorspronkelijke elementen uit de tijd van Cuypers opnieuw tevoorschijn gehaald, in oude staat hersteld of gereconstrueerd, zoals te zien op afbeelding 7 en 8.
Vraag 16 2 punten
Geef een verklaring waarom de jury het renaissancistische ontwerp wel passend vond én geef een verklaring waarom de jury het gotische ontwerp niet passend vond.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:
- verklaring waarom het renaissancistische ontwerp wel passend werd gevonden (een van de volgende): (1p)
- Het renaissancistische ontwerp vond de jury qua stijl passend voor de functie van het gebouw: een museum met kunstschatten.
- Het renaissancistische ontwerp vond de jury qua stijl / stijlperiode passend bij de collectie die het museum zou gaan herbergen (met het accent op hoogtepunten uit de kunst van de zestiende en zeventiende eeuw).
- verklaring waarom het gotische ontwerp niet passend werd gevonden (een van de volgende): (1p)
- Het gotische ontwerp vond de jury niet passend, want die stijl reserveerde zij (eerder of liever) voor religieuze architectuur.
- Het gotische ontwerp vond de jury niet passend, want die stijl vond men 'katholiek', terwijl het hier ging om een nationaal museum (het ontwerp moest seculier van karakter zijn en/of (ook) passend zijn voor een land met een sterke protestantse traditie).
2023, tijdvak 2: Interpretaties van kunst en kunstenaars
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14
Op afbeelding 9 en figuur 13 zie je het werk Promise IV (Belofte IV) uit 2018-2019 van de Surinaams-Nederlandse kunstenaar Remy Jungerman (1959). Op afbeelding 10 en 11 zie je details.
[figuur 13: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13. De vormgeving van Promise IV maakt enerzijds een monumentale indruk, maar is ook speels te noemen.
Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13. Promise IV kan beschouwd worden vanuit de formele benadering.
De cultuur van de Surinaamse Marrons, die Jungerman kent vanuit zijn jeugd in Suriname, vormt een van de inspiratiebronnen in zijn oeuvre. Marrons zijn afstammelingen van tot slaaf gemaakten die na hun vlucht van de plantage in het binnenland van Suriname leefden. Sommige vormen die Jungerman gebruikt zijn gebaseerd op de schouderdoeken van de Marrons. Op afbeelding 12 zie je zo'n schouderdoek.
Bekijk afbeelding 9 t/m 12 en figuur 13. Promise IV kan ook beschouwd worden vanuit de iconologische benadering.
Bekijk afbeelding 9 t/m 12. Het werk Promise IV kan postmodernistisch genoemd worden.
Het paviljoen op de Biënnale van Venetië, waar Jungerman in 2019 exposeerde met onder andere het werk Promise IV, werd in 1954 ontworpen door Gerrit Rietveld. Op figuur 14 zie je het exterieur van het door Rietveld ontworpen paviljoen.
Op afbeelding 13 zie je een zaalfoto met het werk van Jungerman zoals tentoongesteld in dit paviljoen. Vooraan staat een 'tafel' met 58 poten met erboven drie hangende elementen. Dit is het kunstwerk Visiting Deities: Kabra Tafra (Bezoekende goden: Kabra Tafra). Achteraan in de ruimte zie je Promise IV staan.
[figuur 14: zie het originele examen]
Bekijk figuur 14 en afbeelding 13. Jungerman heeft het werk Visiting Deities: Kabra Tafra speciaal voor deze ruimte gemaakt. Hij heeft daarbij rekening gehouden met het ontwerp van het Rietveldpaviljoen.
In een interview met dagblad Trouw in 2019 vertelde Jungerman dat hij wel iets gemeen heeft met de Nederlands kunstenaar Piet Mondriaan (1872-1944).
Mondriaan had (bij leven) een internationaal publiek voor zijn werk. Aan het begin van de twintigste eeuw was in Nederland het financiële bestaan van vernieuwende beeldend kunstenaars zoals Mondriaan soms onzeker. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde deze situatie enigszins.
De publieke beeldvorming van de kunstenaar Mondriaan is beïnvloed door de inrichting van zijn atelier. Mondriaans atelier was al tijdens zijn leven beroemd onder kunstenaars en architecten. Door foto's in internationale tijdschriften raakte zijn atelier later ook bekend bij een breder publiek.
[figuur 15: zie het originele examen]
Op figuur 15 je een foto uit 1933: Piet Mondriaan in zijn atelier met (boven) Lozenge Composition with Four Yellow Lines en (onder) Composition with Double Lines and Yellow.
Op afbeelding 14 zie je een portret van Remy Jungerman in zijn atelier uit 2017. Hoewel de opzet in de basis hetzelfde is als bij Mondriaan, een kunstenaar in zijn atelier, wordt hier een ander beeld opgeroepen van de kunstenaar.
Vraag 20 2 punten
Geef eerst aan wat de formele benadering inhoudt en geef vervolgens een argument waarom de formele benadering past bij het beschouwen van Promise IV.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Promise IV leent zich voor deze benadering, want (een van de volgende): (1p)
- het werk is non-figuratief / een voorstelling ontbreekt / het werk is abstract.
- het werkt gaat niet over nabootsen van de zichtbare werkelijkheid.
- de zeggingskracht is (voornamelijk) gebaseerd op vorm en niet op een voorstelling.
Vraag 21 3 punten
Geef een iconologische interpretatie van Promise IV. Betrek in je antwoord de drie stappen van de iconologie:
- de pré-iconografische beschrijving,
- de iconografische beschrijving en
- de iconologische interpretatie. Beperk je antwoord tot maximaal 150 woorden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als de kandidaat meer dan 150 woorden gebruikt, een scorepunt aftrekken.
Vraag 22 3 punten
Geef hiervoor drie argumenten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (combineren van stijlen / eclectisch) Het combineren van verschillende stijlen (De Stijl, geometrie van Marrons, minimal art) uit de kunstgeschiedenis in een werk is een kenmerk van postmoderne kunst. − (deconstructie / reconstructie) Het opnieuw ordenen van elementen uit de geschiedenis (De Stijl, elementen uit de Marroncultuur, elementen uit Jungermans eigen leven en herinnering) en daarmee een nieuwe kijk op de geschiedenis geven / tonen dat de geschiedenis een construct is / een (persoonlijk) verhaal is/kan zijn, is postmodernistisch te noemen. − (het speelse element / humor) De speelse omgang met overduidelijke referenties aan De Stijl, zoals de 'strenge' kubus waaruit de latten omhoog springen, is postmodern te noemen / is te beschouwen als een ironisch commentaar op het modernisme. − (reactie op modernisme) Jungerman maakt een abstract werk dat in eerste instantie lijkt op een modernistisch werk, maar dat is doordrongen van nieuwe betekenissen / van betekenissen uit zijn culturele achtergrond, wat in het modernisme niet gebeurde. − (hoge – lage kunst) Het werk van kunstenaars van De Stijl wordt gezien als museumkunst, terwijl de patronen van de Marrons gezien worden als een uiting van volkskunst/folklore. Het combineren van die twee in een kunstwerk is postmodern te noemen. per juist antwoord (1) (3)
2022, tijdvak 1: Eerlijk design
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 20
In 1878 vond Thomas Edison een machine uit waarmee geluiden konden worden opgenomen en afgespeeld: de fonograaf. Geluidstrillingen werden met een naald overgebracht op een metalen cilinder. Het afspelen van het geluid verliep door de cilinder te laten draaien. Een hoorn versterkte het geluid of men luisterde met een soort koptelefoon zoals te zien op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op afbeelding 13 zie je de fonograaf zoals die rond 1900 werd verkocht aan consumenten voor thuisgebruik.
Op afbeelding 14 zie je een advertentie uit 1888 waarin de kwaliteit van de fonograaf wordt geprezen. De tekst luidt: "De Edison fonograaf, de zoetste zanger kan ervan leren." Deze aanprijzing is ook uitgewerkt in de voorstelling.
De cilinder als geluidsdrager bij de fonograaf maakte op den duur plaats voor een ronde schijf met een groef: de grammofoonplaat. Op afbeelding
15 zie je een meubelstuk dat een fabrikant in 1919 speciaal voor de grammofoon ontwierp. Op afbeelding 16 zie een detail van het meubel.
Hoewel de technologie vernieuwend was, gold dit niet voor de vormgeving van de behuizing van de grammofoon. In de vormgeving wordt bijvoorbeeld verwezen naar de spitsboog uit de gotiek.
Het gebruik van neostijlen, zoals de neogotische, stond (al) sinds de negentiende eeuw onder druk. Neostijlen werden als 'vals' gezien. Bekijk afbeelding 15 en 16.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 zie je The Houses of Parliament (Parlementshuizen) uit 1836-1852, ontworpen door Charles Barry en Augustus Pugin.
Pugin verdedigde zich tegen het verwijt dat de neogotische stijl vals zou zijn. Hij stelde dat voor een gebouw als The Houses of Parliament de gotiek de ware stijl was en hij noemde de classicistische stijl juist vals.
[figuur 4: zie het originele examen]
[figuur 5: zie het originele examen]
Vanaf het begin van de twintigste eeuw verloor het gebruik van neostijlen terrein en ontstonden er nieuwe, typisch twintigste-eeuwse stijlen. Op figuur 4 zie je een Amerikaanse platenspeler met ingebouwde radio uit 1951. De ronde schijf aan de voorzijde dient voor het selecteren van het radiosignaal én als ingebouwde luidspreker. De vormgeving is vergelijkbaar met die van auto's uit die tijd, zoals die op figuur 5. Zo is de forse ronde schijf aan de voorzijde van de platenspeler geënt op de grille (het ventilatierooster) van een auto.
De keuze voor deze vormgeving van de platenspeler is ingegeven door het imago dat de fabrikant/vormgever wilde creëren voor dit product.
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 6 zie je een gebouw in Dessau uit 1925/1926, ontworpen door Walter Gropius. Op afbeelding 17 en 18 zie je de TP1, de draagbare radio-platenspeler die Dieter Rams in 1959 ontwierp voor Braun. Rams zei te zijn beïnvloed door modernistische architecten zoals Gropius. Zo is het kleurgebruik bij de TP1 sober en licht en maakte Rams gebruik van gladde vlakken.
Op afbeelding 19 je de Braun T3-radio, ontworpen door Rams in 1958. Op afbeelding 20 zie je een iPhone met daarop de T3 Player App. Deze app om muziek af te spelen op je smartphone is ontworpen door Eder Rengifo in 2013.
In de kunstgeschiedenis worden drie termen gebruikt om de wijze te typeren waarop een voorbeeld is nagevolgd: imitatio, variatio en aemulatio. Gesteld kan worden dat bij de T3 Player App sprake is van variatio.
Rams vond dat een goed ontwerp moest voldoen aan verschillende principes. Twee daarvan waren:
- Een goed ontwerp moet innovatief zijn.
- De vormgeving moet helpen om een product te begrijpen.
Over de T3 Player App (afbeelding 20) zou gezegd kunnen worden dat deze niet helemaal voldoet aan Rams' principes voor een goed ontwerp.
Vraag 17 1 punt
Geef aan welk imago de fabrikant daarmee wilde creëren.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een vooruitstrevend / krachtig / snel / flitsend imago (1)
Vraag 20 2 punten
Geef voor beide van bovengenoemde principes een punt van kritiek op het ontwerp van de T3 Player App.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- kritiek op het principe van innovatie (een van de volgende): (1p)
- Het ontwerp / de vormgeving is letterlijk geënt op het voorbeeld van de Braun T3-radio en in die zin niet vernieuwend.
- Het ontwerp gaat niet uit van de mogelijkheden van nieuwe techniek, en is in die zin eerder conservatief dan innovatief.
- kritiek op het principe van het ontwerp moet helpen het product te begrijpen (een van de volgende): (1p)
- Het scherm is een vrijwel letterlijke kopie van het front van de Braun T3-radio, de gaatjes van de luidspreker zijn bijvoorbeeld overgenomen, maar deze zijn voor de app niet functioneel / niet nodig / onlogisch.
- De keuze voor een draaiknop is vooral een letterlijke verwijzing naar / een eerbetoon aan Rams, maar is geen logisch gevolg van materiaal-technische mogelijkheden (van een touchscreen).
2022, tijdvak 1: De erfenis van Malevich
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 21 tot en met 34
Op afbeelding 21 zie je Zwart vierkant uit 1915 van Kasimir Malevich. Het werk is een voorbeeld van suprematistische kunst. Malevich was de grondlegger van het suprematisme. Volgens hem was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen".
Malevich zag Zwart vierkant als een venster op de oneindige ruimte ofwel het immateriële.
Malevich richtte in 1919 samen met andere kunstenaars en kunststudenten het collectief UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst) op. De suprematistische motieven werden toegepast op affiches, trams en gebruiksvoorwerpen. Op afbeelding 22 zie je een Suprematistische theepot en op afbeelding 23 zie je een suprematistisch ontwerp voor een trambeschildering.
De kunstenaars van UNOVIS vonden dat de kunsten een bijdrage moesten leveren aan een ideale, nieuwe maatschappij.
In 1915 exposeerde Malevich zijn revolutionaire schilderij Zwart vierkant op de tentoonstelling 0.10 in Sint-Petersburg. Op figuur 7 zie je een deel van die tentoonstelling, met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Aan de tentoonstelling nam nog een tiental andere kunstenaars deel.
[figuur 7: zie het originele examen]
Malevich verwees met de plaatsing van Zwart vierkant naar de icoonschilderkunst. Door deze verwijzing wordt de inhoudelijke betekenis van dit werk benadrukt.
In de jaren vijftig van de twintigste eeuw maakte Yves Klein schilderijen en sculpturen in diep ultramarijn blauw. Hij patenteerde de kleur verf en noemde deze I.K.B (International Klein Blue). De verf IKB lijkt op puur pigment. Er is geen enkele weerkaatsing of glans zichtbaar, de objecten lijken bepoederd. Het werk van Klein kwam voort uit een sterke fascinatie voor de hemel, die hij zag als allesomvattende leegte. Op afbeelding 24 zie je RE 19 uit 1958. Het bestaat uit verf, steentjes en sponzen op hout. Op afbeelding
25 zie je een zijaanzicht van het werk.
Klein liet zich inspireren door Malevich, maar vond zelf dat hij Malevich overtrof. Hij schreef: "Daarom kan ik, nu ik 30 ben, in 1958, zeggen dat toen Malevich omstreeks 1915-1916 als toerist in de ruimte opdook ik hem ontving en hij mij opzocht omdat ik er al eigenaar en bewoner was […] Malevich had in feite het oneindige voor zich
- maar ik zit erin. Men beeldt het oneindige niet af, men schept het."
Klein beweerde dat Malevich het oneindige slechts afbeeldde en dat hijzelf het oneindige schiep.
Donald Judd is een Amerikaanse kunstenaar die behoort tot de kunststroming minimal art of minimalisme. Op afbeelding 26 zie je Untitled uit 1968. Het minimalisme kenmerkt zich door het gebruik van elementaire (ruimtelijke) geometrische vormen.
In 1994 werd Judd gevraagd om deel te nemen aan de The Moscow Installation, een tentoonstelling in een galerie waarbij zijn werk tentoongesteld werd samen met het werk van Malevich. Op afbeelding 27 en 28 zie je afbeeldingen van een remake van deze tentoonstelling uit 2017.
Judds reactie op het idee voor deze gezamenlijke tentoonstelling was: "Ik zou het heel leuk vinden, maar wat zou Malevich zeggen?"
Op afbeelding 29 zie je Wedgework III, een werk van James Turrell uit 1968. Het bevindt zich in een afgezonderde ruimte van museum De Pont in Tilburg. De bezoeker komt via een volledig verduisterde entree in de ruimte en ziet vervolgens een volume van fluorescerend licht. Het lijkt alsof diagonaal door de ruimte een scherm gespannen is, maar dat is niet het geval. De rechthoekige vorm ontstaat door een lichtbron die uit het zicht is geplaatst.
Turrell behoorde in de jaren zestig van de twintigste eeuw tot een groep kunstenaars voor wie 'het kunstwerk als object' had afgedaan.
In 2013 werd op de universiteit van Texas in Austin (VS) The Color Inside (De Kleur Binnenin) geïnstalleerd. Het is ontworpen door Turrell en gebouwd op het dak van het cultureel activiteitencentrum van de universiteit. De ruimte is bedoeld om tot rust te komen. In de ovale ruimte kan het publiek door een gat in het plafond (de oculus, het oog) naar de lucht kijken. Tijdens zonsopkomst en zonsondergang worden gedurende één uur de muren verlicht met ledlampen in veranderende kleuren. Op afbeelding 30 zie je het exterieur, op afbeelding 31 zie je het interieur zoals dat er overdag uitziet. Op afbeelding 32 tot en met 34 zie je foto's van de ruimte die genomen zijn tijdens zonsopkomst of zonsondergang, als de ruimte verlicht wordt met veranderende kleuren licht.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Het werk van Turrell is te beschouwen als een onderzoek naar de waarneming. Hij wil het publiek bewust maken van de eigen waarneming door werken te creëren die de waarneming beïnvloeden.
Volgens Malevich was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen en stond voor de heerschappij van het zuivere gevoel". Het suprematisme zou daardoor alle andere kunststromingen overtreffen. Je zou kunnen stellen dat Turrell te beschouwen is als een opvolger van Malevich en dat hij Malevich zelfs overtreft.
Vraag 25 3 punten
Geef op basis van afbeelding 21 een argument waarom er sprake kan zijn van het afbeelden van het oneindige. Geef vervolgens op basis van afbeelding 24 en 25 twee argumenten waarom er sprake kan zijn van het scheppen van het oneindige.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- twee van de volgende: (2p)
- Klein heeft een compleet (diep-blauw) monochroom vlak geschilderd, zonder lijst of kader, waardoor het lijkt alsof het oneindig door kan gaan / waardoor het een uitsnede lijkt van het oneindige.
- Klein introduceert ook de derde dimensie (diepte) in zijn werk en in die zin is het geen afbeelding, maar in wezen ruimtelijk.
- Kleins werk heeft een fors formaat, zodat de kijker omgeven wordt door / 'opgaat in de hemel' als hij het (van dichtbij) beschouwt.
- Het pigment van RE 19 is zo intens blauw dat de diepte voor de kijker onpeilbaar is en 'opgaat in de hemel'.
- Klein maakt zijn eigen unieke kleur (en patenteert deze) en is daarmee letterlijk de schepper van het oneindige.
Vraag 27 2 punten
Geef twee argumenten vanuit de kunstopvatting van Malevich waarom hij een gezamenlijke tentoonstelling geen goed idee zou vinden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De antwoorden moeten de volgende strekking hebben (twee van de volgende): − Het werk van Judd heeft geen enkele spirituele inhoud (letterlijk leeg / concreet object), terwijl de spirituele betekenis voor Malevich van belang was. − Het werk van Judd is hier en nu, concreet aanwezig en niet op de toekomst gericht. Het werk van Malevich is gericht op/verwijst naar een politiek / utopisch toekomstideaal. − Het werk van Judd is door de kunstenaar als concept ontworpen en vervolgens door anderen in een constructiewerkplaats gemaakt. Bij Malevich speelde intuïtie / het zuivere gevoel tijdens het fysieke maakproces een grote rol. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 28 2 punten
Geef twee argumenten vanuit de kunstopvatting van Malevich waarom hij een gezamenlijke tentoonstelling wel een goed idee zou vinden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het werk van Judd heeft een radicaal / revolutionair karakter, net als het werk van Malevich. − Het werk van Judd streeft naar de essentie / de basis van de dingen door middel van een pure / elementaire / zuivere vormgeving, net als het werk van Malevich. − Het ruimtelijke werk van Judd is te beschouwen als een vervolg op het tweedimensionale werk van Malevich. − Het samenwerken aan een tentoonstelling (al zit er 100 jaar tussen) zou Malevich zeker hebben aangesproken vanuit het idee van 'samen het nieuwe brengen'. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 31 2 punten
Geef een argument vóór de stelling dat Turrell Malevich overtreft. Geef vervolgens een argument dat deze stelling ontkracht.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
voorbeelden van goede antwoorden zijn:
- Turrell overtreft Malevich (een van de volgende): (1p)
- Turrells werk is in hogere mate immaterieel, alleen licht en kleur spelen nog een rol in het werk van Turrell.
- Bij Turrell is er (sterker) sprake van de heerschappij van het (zuivere) gevoel, de beschouwer wordt als het ware ondergedompeld in een bad van kleur.
- Turrell weet het objectmatige (de voorwerpen) te overstijgen doordat het aspect tijd / het proces van lichtverandering een rol krijgt in zijn werk.
- Turrell overtreft Malevich niet (een van de volgende): (1p)
- Turrells werk leunt sterk op de natuur en/of de mensen, het is te beschouwen als een 'natuurlijke ervaring', maar ontstijgt deze ervaring niet (terwijl dat wel de bedoeling was van Malevich).
- Turrell maakt (net als Malevich) gebruikt van het venster-effect: de lucht wordt ingekaderd als in een schilderij.
- Turrels werk, met zijn gebruik van kleur, is niet of minder zuiver dan dat van Malevich.
- Bij Turrell gaat het om een ervaring / een eenmalige sensatie, terwijl het bij Malevich ging om een idee dat richtinggevend was.
2022, tijdvak 2: Slaafse volgelingen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Michelangelo (Michelangelo Buonarroti 1575-1564) werd aan het begin van de zestiende eeuw door paus Julius II naar Rome gehaald om een grafmonument te maken. Dit grafmonument zou tientallen beelden bevatten en zou architectuur en beeldhouwkunst verenigen. Op figuur 1 zie je een van de ontwerpschetsen van Michelangelo voor het grafmonument.
[figuur 1: zie het originele examen]
Verschillende losse beeldhouwwerken die Michelangelo voor het grafmonument maakte, staan nu bekend als 'slaven'. Op afbeelding 1, 2 en 3 zie je een van deze slaven (hoogte 215 cm). Deze staat bekend als de Rebelse slaaf.
[figuur 2: zie het originele examen]
Op figuur 2 zie je Apollo Belvedère. Het beeld is 224 cm hoog en gemaakt omstreeks 120 n.C. Michelangelo kende dit beeld, dat in het bezit was van zijn opdrachtgever paus Julius II. In de renaissance werd de klassieke beeldhouwkunst uit de oudheid vaak als voorbeeld gesteld voor kunstenaars. De opvatting van Michelangelo ten aanzien van het volgen van de klassieke beeldhouwkunst was tweeledig.
[figuur 3: zie het originele examen]
Toen de Apollo Belvedère werd ontdekt aan het einde van de vijftiende eeuw miste het beeld beide handen. Giovanni Angelo Montorsoli, een leerling van Michelangelo, maakte 'nieuwe' handen aan het beeld en voegde een extra stuk boomstronk toe om de nieuwe rechterhand te ondersteunen (figuur 3).
Stelling: via het restaureren van klassieke beelden, zoals de Apollo Belvedère, konden renaissancekunstenaars leren om zelf kunst te maken die de natuur zou overtreffen.
Al tijdens zijn leven was Michelangelo beroemd en werd zijn kunst even hoog aangeschreven als de klassieke kunst. De voorbeelden uit de klassieke oudheid werden naast het werk van Michelangelo, Rafaël en Leonardo bestudeerd door jonge kunstenaars. De verspreiding gebeurde op verschillende manieren, onder meer door middel van (op schaal vervaardigde) driedimensionale (gipsen) kopieën.
[figuur 4: zie het originele examen]
Op figuur 4 zie je het schilderij De tekenles van Jan Steen uit circa 1665. Op het schilderij is, boven het hoofd van de meester, een kleine gipsen kopie van de Rebelse Slaaf van Michelangelo afgebeeld.
In de zeventiende eeuw diende de leerling-kunstenaar zich te bekwamen in het natekenen van gipsen beelden. Pas in een later stadium werden de goede leerlingen door hun leermeesters aangespoord om naar levende modellen te werken.
[figuur 5: zie het originele examen]
De riviergod Ilissos, afkomstig van het Parthenon, circa 438-432 v.C.
[figuur 6: zie het originele examen]
[figuur 7: zie het originele examen]
De Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) bezocht vanaf 1881 regelmatig het British Museum om de originele Griekse beelden van het Parthenon, zoals te zien op figuur 5, te bestuderen. Rodin maakte kopieën en variaties naar aanleiding van deze beelden. Op figuur 6 en 7 zie je respectievelijk de voor- en achterzijde van Torso (Studie voor Ariadne) die Rodin maakte tussen 1900 en 1905. Rodins beeld is gemaakt van terracotta (gebakken klei).
Rodins interpretatie van de Griekse kunst is impressionistisch te noemen.
Op afbeelding 4 zie je het beeld Het Bronzen tijdperk. Rodin maakte dit beeld in 1876. Het was zo levensecht, dat critici destijds beweerden dat het een afgietsel van een levend model was en dit was negatief bedoeld. Want zowel in de ogen van de aanhangers van het classicisme als in die van de romantici voldeed dit kunstwerk niet aan de toen geldende esthetische opvattingen over 'wat een goed kunstwerk is'.
[figuur 8: zie het originele examen]
Auguste Rodin, Lopende man, Lijnbaan in Rotterdam, circa 225 cm hoog
In zijn latere werk maakte Rodin keuzes om het verwijt te voorkomen dat hij een afgietsel van een levend model gebruikte. Zo maakte hij zijn beelden kleiner of juist groter dan levensgroot. Voorbeelden hiervan zijn variaties van het beeld Lopende man, die je ziet op figuur 8 en afbeelding 5.
Op figuur 9 en 10 zie je Balzac, een beeldhouwwerk dat Rodin presenteerde in gips tussen 1891 en 1898 (hoogte 282 cm). Hij maakte het beeld in opdracht als een monument voor de Franse romanschrijver Honoré de Balzac (1799-1850). Naar eigen zeggen ging het Rodin om het treffen van de persoonlijkheid van Balzac, om diens sterke karakter en niet om de uiterlijke gelijkenis.
figuur 9 figuur 10
Het beeld riep felle reacties op en werd door de opdrachtgevers geweigerd. Critici omschreven het als 'een sneeuwpop' en 'een pinguïn'.
In 1908 vroeg Rodin aan de Amerikaanse fotograaf Edward J. Steichen (1879-1973) om een serie foto's van zijn Balzac te maken. Op afbeelding
6 en 7 zie je foto's die Steichen van het beeld maakte. Over de foto's zei Rodin tegen Steichen: "Je zult de wereld mijn [sculptuur van] Balzac laten begrijpen door middel van je foto's."
Rond 1900 werd fotografie vaak nog niet als een volwaardige kunstvorm gezien. De Britse kunstrecensent Clive Bell schreef in 1914 dat alleen een 'significante vorm' kunst kan onderscheiden van wat geen kunst is. In de visie van Bell was het belangrijk dat in het werk de kwaliteiten van het medium worden benadrukt. Fotografen als Steichen zagen fotografie als een autonome kunstvorm en maakten keuzes in hun werk die pasten in deze visie van Bell.
Op afbeelding 8 zie je de foto Michael Reed uit 1987 van de Amerikaanse fotograaf Robert Mapplethorpe (1946-1988). De foto is een gelatine zilverdruk op het formaat van 58×48 cm. Dit werk van Mapplethorpe kan in de traditie van Bell en Steichen worden geplaatst.
[figuur 11: zie het originele examen]
Mapplethorpes werken werden onder meer bekend vanwege de expliciete homoseksuele erotiek van sommige van zijn werken. Deze thematiek leidde vaak tot problemen met overheden bij tentoonstellingen van zijn werk. In 2014 organiseerde het Rodin Museum in Parijs een tentoonstelling met beelden van Rodin gecombineerd met foto's van Mapplethorpe. Op figuur
11 zie je een affiche voor deze tentoonstelling. Op het affiche is het beeld Lopende man van Rodin rechts afgebeeld en links de foto Michael Reed van Mapplethorpe. In de renaissance werd het idee van imitatio uitgelegd als
- de creatie van een nieuw kunstwerk,
- waarin de stijl van de meester werd geïmiteerd.
Vraag 3 1 punt
Leg deze stelling uit.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: In de renaissance werd gemeend dat de klassieke kunstenaars te werk gingen volgens het principe van natura naturans / dat de klassieke kunstenaars zich richtten op een ideaal dat achter de (zichtbare) natuur schuilgaat / dat klassieke kunstenaars te werk gingen volgens redenen en mathematische wetten die schuilgaan achter de zichtbare natuur. Door zich via (of tijdens) restauratie te verdiepen in het werk van de klassieke meesters, konden renaissancekunstenaars zich dit principe eigen maken. (1)
Vraag 7 2 punten
Geef vanuit zowel de classicistische als de romantische esthetische opvatting aan waarom een afgietsel van een levend model geen goed kunstwerk kan zijn.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- In de classicistische, academische visie spelen criteria als idealisering / streven naar het verhevene en/of stilering gebaseerd op de (regels van) de klassieke vormentaal een belangrijke rol. Deze kwaliteiten ontbreken bij een afgietsel, dat geeft altijd een realistisch resultaat en/of omvat dan altijd ook de 'foutjes' van een individu die eigenlijk weggewerkt/geïdealiseerd hadden moeten worden (1)
- In de romantische visie spelen criteria als het (verhevigd) gevoel (van de kunstenaar) dat tot uitdrukking dient te komen en/of het centraal stellen van de vondst / interpretatie van de geniale, scheppende kunstenaars een belangrijke rol. Deze kwaliteiten ontbreken bij een afgietsel, dat is puur techniek / een weinig bezield resultaat (1)
2022, tijdvak 2: Retro-architectuur
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1937 werd de wereldtentoonstelling gehouden in Parijs, met aandacht voor kunst en techniek in de moderne tijd. Het Duitse paviljoen werd ontworpen door Albert Speer. Op afbeelding 9 zie je de voorzijde van het Duitse paviljoen en op figuur 12 het interieur.
[figuur 12: zie het originele examen]
Het gebouw van Speer was op een eigentijdse techniek van stalen constructie-elementen gebaseerd en werd afgewerkt met kalksteen. De vormgeving bevatte veel verwijzingen naar oude architectuurstijlen.
Bekijk afbeelding 9 en figuur 12. Kenmerkend voor de ideologie van nazi-Duitsland was het streven om van Duitsland een superieure wereldmacht te maken. De architectuur van Speer gaf uitdrukking aan deze ideologie.
De waardering van bouwwerken is afhankelijk van tijd en plaats, en van visies op architectuur die veranderen. Dit geldt ook voor de waardering van nazi-architectuur, zoals het gebouw van Speer.
Vanaf het eind van de twintigste eeuw is in Nederland bij de bouw van nieuwbouwwijken de historiserende stijl populair. In 1996 ontwierp de architect Rob Krier een masterplan voor Brandevoort, een nieuw te bouwen wijk bij Helmond (Noord-Brabant). Op afbeelding 10 zie je een luchtfoto van Brandevoort. Op afbeelding 11, 12 en 13 zie je het straatbeeld en diverse gebouwen in Brandevoort. Op figuur 13 zie je een ontwerptekening van een gevelrij voor De Veste, een wijk in Brandevoort. Figuur 14 toont het binnenplein dat zich achter deze gevels bevindt. Op figuur 15 zie je een foto als voorbeeld van een historische binnenstad (Bergen op Zoom, Noord Brabant).
De architectuur van de gebouwen in Brandevoort is gebaseerd op historische gebouwen. Zo hebben de belangrijke, centrale gebouwen torens en hebben de ramen (soms) een traditionele roedeverdeling.
[figuur 13: zie het originele examen]
[figuur 14: zie het originele examen]
[figuur 15: zie het originele examen]
Op afbeelding 14 zie je een impressie van een woonblok in Brandevoort, De Veste. Architect en stedenbouwkundig adviseur Pepijn Bakker schreef in zijn blog: "Brandevoort biedt beproefde twintigste-eeuwse standaardbouw in een historisch jasje."
Bakker schrijft verder in zijn blog dat Brandevoort ontworpen is vanuit het verticale vlak, dus de gevel waartegen je aankijkt: "Het is een radicaal andere benadering dan wat in Nederland gangbaar is en dáárom is Brandevoort bijzonder." In het moderne bouwen werden architectuur en wijken vaak vanuit de plattegrond ontworpen.
Op afbeelding 15 zie je het stadhuis van Zaanstad, ontworpen door de architect Sjoerd Soeters en gebouwd tussen 2004 en 2008. Het stadhuis wordt wel gezien als retro-architectuur.
De retro-architectuur zoals toegepast in Brandevoort verschilt van die van het stadhuis van Zaanstad, er is sprake van een andere omgang met historische voorbeelden.
Vraag 15 2 punten
Geef twee redenen waarom nazi-architectuur op (enige) waardering kan rekenen vanuit de architectuurvisie van het postmodernisme.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben (twee van de volgende): − Nazi-architectuur wordt vanwege de postmoderne voorkeur voor het teruggrijpen op klassieke of andere historische stijlen gewaardeerd (deze architectuur grijpt sterk terug op de klassieken en andere premoderne stijlen). − Nazi-architectuur wordt vanwege de postmoderne voorkeur voor het mixen van stijlen gewaardeerd (deze architectuur bestaat vaak uit een mix van stijlen, van Egyptisch tot renaissance). − Onder invloed van het postmodernisme is er weer oog voor hoe in de gevel / het uiterlijk van een gebouw uitdrukking wordt gegeven aan de identiteit van het gebouw. − Onder invloed van het postmodernisme is er sprake van cultuurrelativisme en daarom mag en kan er weer oog zijn voor deze 'foute' cultuur / bouwstijl. per juist antwoord (1) (2)
2022, tijdvak 2: Vaarwel kunstgrepen
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 20
De stad Rouen gaf de Franse schilder Pierre Puvis de Chavannes in 1888 de opdracht voor een wandschildering in het trappenhuis van het nieuwe gebouw van het Musée des Beaux Arts. Op figuur 16 zie je de wandschildering Inter Artes et Naturam (Tussen de kunsten en de natuur) uit 1890. Van dit werk maakte Puvis een replica op doek (olieverf, 40 x
113 cm), deze zie je op afbeelding 16.
[figuur 16: zie het originele examen]
afmeting van de wandschildering: 295 x 830 cm
Sommige architecten aan het eind van de negentiende eeuw, onder wie de architect van het Musée des Beaux Arts, vonden dat de wandschilderkunst 'decoratief' moest zijn en ondergeschikt aan de architectonische omgeving: de wand moest gerespecteerd worden. Al eerder, in 1863, had de Franse criticus Théophile Gautier gezegd dat het uit moest zijn met 'kunstgrepen': "Vaarwel, clair-obscur, het spel van penseelstreken, impasto, […] glinsterende hooglichten, al deze kunstgrepen van het palet waartoe amateurs zich zo aangetrokken voelen. De wand verwerpt deze aardigheden; hij wil zuiverheid van ontwerp en grandeur van stijl."
Bekijk afbeelding 16 en figuur 16. Dit respect voor de wand blijkt uit de manier waarop Puvis de Chavannes de vlakheid van de wand benadrukte in Inter Artes et Naturam.
Een replica zoals Puvis de Chavannes maakte (afbeelding 16) biedt een kunstenaar die wandschilderingen maakt een aantal voordelen. De verkoop ervan levert hem bijvoorbeeld extra inkomsten op.
Puvis de Chavannes streefde naar het ideaal van een volmaakte kunst gebaseerd op de klassieken. In Inter Artes et Naturam geeft hij enkele voorbeelden van hoe die volmaaktheid bereikt kan worden. Zo verwijst de vrouw die op een schaal een tulp naschildert naar het klassieke ideaal van het nauwgezet navolgen van de natuur.
Het Musée des Beaux Arts omvatte onder meer een collectie aardewerk en oudheidkundige vondsten uit de regio. De wandschildering van Puvis de Chavannes sloot thematisch aan bij deze collectie. De voorstelling van Inter Artes et Naturam is ook te interpreteren als een pleidooi voor de herwaardering van 'les arts décoratifs', de toegepaste kunsten, in een tijd waarin de vrije kunst als het hoogst haalbare werd gezien.
Op afbeelding 17 zie je een zelfportret van de Russische kunstenaar Kazimir Malevich uit 1907. Hij was gefascineerd door Russische kunst, zowel door iconen als door Russische volkskunst. Je ziet een Russische icoon op afbeelding 18.
In zijn zelfportret maakt Malevich gebruik van een bijna symmetrische compositie en een frontale weergave, die ook kenmerkend is voor de icoon.
In 1915 exposeerde Malevich verschillende revolutionaire schilderijen op 'De laatste futuristische tentoonstelling 0.10' in Sint-Petersburg. Op figuur
17 zie je een zaaloverzicht van die tentoonstelling met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Op figuur 18 zie je het schilderij Zwarte cirkel, dat ook te zien was op de tentoonstelling.
figuur 17 figuur 18
Op afbeelding 19 zie je de wandschildering Ex Voto van Gijs Frieling. Hij citeert in dit werk een aantal kunstwerken van bekende kunstenaars, waaronder Zwarte cirkel van Malevich. De werken worden omgeven door een zee van vlammen, Frieling steekt ze als het ware in brand.
Bij Ex Voto schreef Frieling een tekst, een pleidooi voor een soort schilderkunst waarin hij zelf sterk gelooft. In zijn tekst schaart hij het werk van Malevich onder "opdringerige zwart-witte schilderijen die meer iets óver schilderkunst leken te willen zeggen dan zelf schilderkunst te zijn".
Het 'in brand steken' van werk van Malevich wijst op de wens om af te rekenen met een traditie van de moderne kunst.
Het is denkbaar dat Malevich in sommige opzichten (toch) een voorbeeld kan zijn voor Frielings kunst.
Vraag 25 1 punt
Leg aan de hand van de voorstelling uit waaruit die herwaardering voor toegepaste kunst blijkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben (een van de volgende): − De productie van aardewerk / toegepaste kunst wordt in de context van klassieke voorbeelden geplaatst en daarmee op een hoger plan geplaatst. − De productie van aardewerk / gebruiksvoorwerpen wordt hier niet voorgesteld als industrieel werk, maar als een serieus ambacht dat de aandacht trekt van de kunstenaars / intellectuelen / beoefenaars van de 'hogere kunst'. (1)
2021, tijdvak 1: Mooi van nature
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Albrecht Dürer (1471-1528) was een invloedrijk kunstenaar en graficus, afkomstig uit Neurenberg, Zuid-Duitsland. Op afbeelding 1 en 2 (detail) zie je Haas (1506). Het is geschilderd met waterverf.
Bekijk afbeelding 1 en 2. Het is zeer aannemelijk dat Dürer de haas naar eigen waarneming heeft geschilderd. Daarbij heeft hij de vacht van de haas zo levensecht mogelijk weergegeven.
In de renaissance dienden de meeste studies naar de natuur als voorstudies voor schilderijen en gravures, of als illustraties bij wetenschappelijke teksten. Kunsthistorici veronderstellen echter dat Dürers Haas bedoeld was als autonoom kunstwerk. Zo is het werk voorzien van een signatuur en een jaartal. Bekijk afbeelding 1.
Verschillende kunstenaars uit het noorden van Europa, zoals Dürer, trokken de Alpen over. Ze verdiepten zich in het werk en gedachtegoed van hun Italiaanse collega-kunstenaars en ze bestudeerden de klassieken.
Op afbeelding 3 zie je een kopergravure van Dürer uit 1504 van Adam en Eva in het paradijs. Voor de twee Bijbelse figuren baseerde Dürer zich op voorbeelden uit de klassieke beeldhouwkunst, zoals Apollo Belvedère voor de man (figuur 1) en Aphrodite van Knidos voor de vrouw (figuur 2).
figuur 1 figuur 2
De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). Goede kunst zou de natuur kunnen overtreffen door uit te gaan van de scheppende kracht van de natuur.
Dürer zette zijn signatuur ALBRECHT DVRER NORICUS FACIEBAT (Albrecht Dürer uit Neurenberg heeft dit gemaakt) op het bordje aan de tak die Adam vasthoudt. Door dit bordje direct naast Adam te plaatsen bevestigde Dürer zijn status als geniaal kunstenaar.
Dürer verwierf in relatief korte tijd bekendheid bij kunstenaars en verzamelaars in zowel Noord- als Zuid-Europa. Prenten, zoals die van Adam en Eva, droegen daaraan bij.
Op afbeelding 4 zie je Brillo Box, gemaakt in 1964 door Andy Warhol. Brillo Box is een imitatie van de kartonnen dozen waarin schuursponsjes van het merk Brillo verpakt werden. Warhols doos is echter gemaakt van hout en de merknaam is er handmatig met een sjabloon op aangebracht. Op afbeelding 5 zie je Warhols Box Show, een presentatie die bestond uit stapels houten kisten die een nabootsing waren van dozen uit de supermarkt, met verschillende merken in zeefdruk op de zijkanten (Brillo, Heinz, Del Monte, Campbell's).
Bekijk afbeelding 4. Het ontwerp van de Brillo-verpakking moest dynamiek uitstralen.
Bekijk afbeelding 4 en 5. Kunstenaars in de renaissance streefden naar universele schoonheid. Warhols visie op schoonheid verschilt sterk van die van kunstenaars en theoretici uit de renaissance, zoals Rafaël en Vasari.
De filosoof Arthur Danto stelde de vraag waarom Brillo Box kunst was en de originele verpakkingen van Brillo dat niet zijn. Hij nam geen genoegen met de gangbare definitie dat alles kunst is wat door de kunstwereld
- de musea, kunstcritici, verzamelaars, de kunstenaar zelf
- als zodanig wordt aangemerkt. Danto voegde daaraan toe dat een object alleen een kunstobject kan worden op grond van een argumentatie.
Op afbeelding 6 en 7 zie je twee kunstwerken gemaakt in 2013 door de beeldend kunstenaar Danh Vo. In 1979 vluchtte hij samen met zijn ouders in een zelfgemaakte boot uit Vietnam. Ze hoopten in de Verenigde Staten een betere toekomst op te kunnen bouwen. Het gezin werd onderweg door een schip opgepikt uit zee en kwam terecht in Denemarken.
Danh Vo's persoonlijke (familie)geschiedenis is een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk, dat gaat over culturele identiteit, handel en kolonisatie. De werken op afbeelding 6 en 7 zijn gebaseerd op kartonnen verpakkingen van het Amerikaanse biermerk Budweiser. De kunstenaar heeft het originele Budweiser-ontwerp nageschilderd in goudverf op een nagenoeg identieke doos. Het werk op afbeelding 7 is getiteld Promised Land (Beloofde land).
Bekijk afbeelding 6 en 7. Een mogelijke betekenis van deze werken houdt verband met de reis die het gezin ooit maakte en de verwachtingen die ze hadden.
Bekijk afbeelding 7. Danh Vo's Promised Land refereert ook aan Brillo Box. Vo's werk kan gezien worden als een eerbetoon aan Andy Warhol. Dit werk kan echter ook uitgelegd worden als een kritiek op Warhol.
Vraag 2 2 punten
Geef nog twee argumenten die deze veronderstelling ondersteunen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende argumenten: − (volledig) Dürers Haas bestaat uit een blad met één volledige voorstelling. (Studies bevatten vaak fragmenten en/of meerdere aanzichten op een vel.) − (perfectie) Dürers Haas is buitengewoon verfijnd / gedetailleerd uitgewerkt, in vele kleurnuances. (In de tijd van de renaissance waren voorstudies en zelfs wetenschappelijke illustraties grover / eenvoudiger uitgevoerd.) − (schoonheid) Dürers Haas is een bewijs van goddelijke perfectie / van de volmaakte schoonheid van de natuur (esthetiek). (Bij een wetenschappelijke illustratie staat kennis van de natuur centraal / gaat het om feiten in plaats van om schoonheid.) per juist argument (1) (2)
Vraag 5 1 punt
Geef een argument voor deze bewering.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als de vergelijking met het goddelijke / scheppende ontbreekt, géén scorepunt toekennen.
Vraag 9 1 punt
Leg uit waarom de originele Brillo-verpakking in de optiek van Danto niet kan worden aangemerkt als kunstobject, en Warhols Brillo Box wel.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Opmerking Als wordt geantwoord dat Brillo Box kunst is omdat het door een kunstenaar gemaakt is, in een museum / galerie staat of door kunstcritici of verzamelaars zo wordt aangemerkt, géén scorepunt toekennen.
Vraag 10 2 punten
Geef twee argumenten die deze interpretatie ondersteunen. Doe dit steeds aan de hand van een kenmerk van het werk op afbeelding 6 of 7.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
Voorbeelden van goede argumentaties zijn:
- De doos roept associaties op met een verhuisdoos en verwijst naar de reis (migratie) van het gezin van Danh Vo van Vietnam naar het Westen.
- De gouden letters op de doos verwijzen en/of de titel Promised Land verwijst naar de veelbelovende toekomst die het gezin voor ogen stond toen zij Vietnam verlieten op weg naar het 'beloofde land' (de Verenigde Staten, het Westen).
- Het gouden Budweiser-logo symboliseert het verlangen naar het rijke, vrije Westen (het beloofde land) waar de familie naartoe hoopte te reizen.
- De doos (met de opdruk van Budweiser) verwijst naar de export van westerse (Amerikaanse) producten naar niet-westerse landen, en de droom van de familie Vo om daar waar die aantrekkelijke producten vandaan komen een nieuwe toekomst te beginnen.
Opmerking Als een juiste verwijzing naar de verwachtingen of de reis van de familie wordt gegeven zonder passende verwijzing naar het kunstwerk, géén scorepunten toekennen.
Vraag 11 2 punten
Geef voor beide interpretaties een argument.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- eerbetoon (een van de volgende): (1p)
- De kartonnen doos met daarop in goud het logo van een merk (een bekend Amerikaans biermerk) is te zien als een 'variatio' op Brillo Box / op de schoonheid van een consumptiegoed zoals Brillo Box. Daarmee is het werk te beschouwen als een eerbetoon aan de visie van Andy Warhol op kunst.
- Promised Land is op te vatten als een eerbetoon aan Warhols (conceptuele) kunstopvatting: een alledaags product tot kunst verheffen en/of de manier waarop (kunst)objecten betekenis krijgen / verliezen.
- Andy Warhol is wereldberoemd en/of Brillo Box is een heel bekend kunstwerk. Warhol / Brillo Box staat voor het beloofde land (het Westen waar de Vietnamezen naar toe wilden reizen), en daarmee is Promised Land ook een eerbetoon aan Warhol / aan Warhol's werk.
- kritiek (een van de volgende): (1p)
- Danh Vo's werk is persoonlijk geëngageerd / is betekenisvolle kunst (gebaseerd op persoonlijke ervaringen) en kan gezien worden als een kritiek op het concept van l'art pour l'art / op de meer conceptuele/onpersoonlijke kunst / op de lege huls waarmee Warhols kunst geassocieerd wordt.
- Promised Land is een oude / gescheurde doos en vormt een groot contrast met de dynamische / perfecte doos van Warhol / Brillo Box, en kan gezien worden als een nuancering van de volmaaktheid van het beloofde land / Amerika.
2021, tijdvak 1: De strijd om een passende stijl
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 16
Op afbeelding 8 zie je de San Carlo alle Quattro Fontane van Borromini, gebouwd tussen 1638 en 1677.
De San Carlo wordt beschouwd als een voorbeeld van hoge barok, onder andere vanwege het grote dynamische effect in de voorgevel. Bekijk afbeelding 8.
Op figuur 3 zie je links een plattegrond van de San Carlo en rechts het interieur van de kerk met een onderaanzicht van de koepel.
[figuur 3: zie het originele examen]
Borromini wilde een koepel met een ovale basis. Dat was een probleem vanwege de gekozen posities van de zuilen in het grondplan. Borromini moest enkele ingrepen doen om de koepel volgens zijn plan te kunnen laten aansluiten.
Vlak bij de San Carlo staat de Sant'Andrea al Quirinale, een kerkje van de architect Gianlorenzo Bernini. Je ziet het op afbeelding 9. Het werd gebouwd tussen 1658 en 1678. Het Pantheon in Rome (figuur 4) diende als voorbeeld voor Bernini's kerkje.
[figuur 4: zie het originele examen]
De architecten Bernini en Borromini waren rivalen. Ze voerden een bittere strijd over 'de juiste stijl'. Bernini beweerde dat Borromini met zijn 'fantastische' benadering van de architectuur 'was gestuurd om de architectuur te vernietigen'.
In 1834 legde een grote brand het oude parlementsgebouw in Londen in de as. Het bestuur van de stad schreef een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een nieuw parlementsgebouw. Op afbeelding 10 en 11 zie je enkele ontwerpen die werden ingediend. Het ontwerp op afbeelding 10 is in neoclassicistische stijl.
In de eerste helft van de negentiende eeuw ging de voorkeur van de overheid meestal uit naar een neoclassicistische stijl voor haar bestuursgebouwen.
Ondanks de toepassing van de neoclassicistische stijl in het ontwerp op afbeelding 10 werd dit ontwerp toch afgewezen. De voorkeur ging uit naar het ontwerp in neogotische stijl op afbeelding 11.
In 1835 werd het ontwerp van afbeelding 11 alsnog verworpen ten gunste van het ontwerp van Charles Barry en Augustus Pugin (afbeelding 12). Barry en Pugin verschilden onderling echter van mening over de architectonische stijl. Ze waren met moeite op dit compromis uitgekomen. Pugin noemde de façade 'een klassieke structuur in middeleeuwse vermomming'.
Bekijk afbeelding 12.
Op afbeelding 13 en 14 zie je City Hall, het gemeentehuis dat Norman Foster voor Londen ontwierp. Het werd in 2002 opgeleverd. Met dit nieuwe gebouw beoogde het stadsbestuur om Londen nog meer de uitstraling van moderne wereldstad te geven.
Het exterieur van City Hall heeft een opvallende vorm, die het resultaat is van een specifieke gelaagde opbouw, zoals te zien is op figuur 5.
[figuur 5: zie het originele examen]
Afbeelding 15 en 16 tonen het interieur met de monumentale wenteltrap, die in het steeds smaller wordende trappenhuis tot aan de bovenste verdieping reikt. Op afbeelding 16 zie je de Assembly Chamber, de grote raadszaal.
Eén doelstelling van het stadsbestuur is om met City Hall de 'transparantie van het democratisch proces' uit te dragen. Foster heeft de raadszaal zo gesitueerd dat dit doel zowel heel concreet als in symbolische zin tot uiting komt.
Bekijk afbeelding 16 en figuur 5.
Met City Hall laat Foster zien dat architecten aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog steeds voortborduren op het gedachtegoed van het Nieuwe Bouwen. Het gebouw, dat in de volksmond De Ui wordt genoemd, is echter even goed te plaatsen in de traditie van de barok.
Vraag 19 2 punten
Leg uit dat bovengenoemde doelstelling van City Hall tot uiting komt in
- de concrete situering van de raadszaal in het gebouw, en
- in de symboliek ervan.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (concreet) De raadszaal bevindt zich op een laag gelegen plek in het gebouw, en staat in open verbinding met de wenteltrap, vanaf waar het publiek goed zicht heeft op / getuige kan zijn van wat zich afspeelt in de raadszaal (1)
- (symbolisch) De raadszaal is rond en omgeven door open ruimtes en/of door een transparante glazen gevel, waardoor de suggestie wordt gewekt dat alles wat er gebeurt voor iedereen te volgen is / het democratisch proces voor iedereen zichtbaar is en/of voor iedereen gelijk is (1)
Vraag 20 2 punten
Geef twee argumenten die deze laatste stelling ondersteunen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende argumenten: − (iconisch / macht) City Hall is door zijn opmerkelijke vorm een indrukwekkend / iconisch gebouw, en dat past bij architectuur die de macht (van de stad, het stadsbestuur) representeert. − (levendigheid door licht-donkereffect) Het exterieur met de sterke geleding in de gevel en/of de versprongen verdiepingen zorgt voor levendige licht-donker effecten. − (speelse vorm) De schuin geplaatste gevel / hellende contour zorgt voor een verrassende / speelse vorm. − (dynamiek / groei) De monumentale (opengewerkte) spiraalvormige trap / enorme wenteltrap getuigt van dynamiek / organische groei (natuur). − (theatrale enscenering) De manier waarop de raadszaal onderaan de wenteltrap tot centrum van de aandacht / podium is gemaakt doet theatraal aan. per juist argument (1) (2)
2021, tijdvak 1: Kunst en gietwerk
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22
Aan het einde van de achttiende eeuw maakte de Engelse aardewerkfabriek Wedgwood internationaal naam met hoogwaardige keramische productie. Wedgwood moderniseerde het procedé om aardewerk met behulp van gietmallen te produceren. Duizenden experimenten werden gedaan om de samenstelling van de klei, de mallen en het bakproces te verbeteren. Het resultaat was aardewerk van zeer hoge kwaliteit met een mat oppervlak.
Op afbeelding 17 zie je een vaas van Wedgwood met een voorstelling van 'De dansende uren'. De vaas is ontworpen door vormgever John Flaxman.
Wedgwood maakt onderscheid tussen gebruiksvoorwerpen en decoratieve voorwerpen. De vaas op afbeelding 17 was bedoeld als een decoratief voorwerp. De vaas heeft bijvoorbeeld geen praktische handvatten.
Vazen van het type op afbeelding 17 worden 'Jasperware' genoemd. Deze objecten moesten met de hand afgewerkt worden. Hoewel er een grote markt was voor goedkoop massa-geproduceerd serviesgoed, richtte Wedgwood zich ook op dit bijzondere Jasperware-aardewerk.
Flaxman bestudeerde tijdens zijn opleiding aan de Royal Academy kopieën en gipsen afgietsels van klassieke beeldhouwkunst. Op figuur 6 zie je een reliëf van zijn hand met een voorstelling van 'De dansende uren'. Flaxman ontwierp dit in de jaren na zijn opleiding, toen hij werkte voor Wedgwood.
[figuur 6: zie het originele examen]
In een belangrijk naslagwerk, de Encyclopaedia Brittanica, staat over Flaxman dat hij een 'echt Grieks instinct had voor ritmisch design en compositie'. Bekijk figuur 6.
'De dansende uren' is een allegorische voorstelling, ontleend aan Griekse en Romeinse mythologische figuren, zoals de Horae, godinnen van de jaargetijden. Het is een thema dat Wedgwood regelmatig en in verschillende varianten toepaste op serviesgoed.
Wedgwood bracht 'De dansende uren' ook als vrijstaande beeldjes uit in verschillende varianten en in gelimiteerde oplagen. Je ziet hiervan een voorbeeld op afbeelding 18.
Bij deze vrijstaande beeldjes raakt de allegorische betekenis op de achtergrond.
Ontwerpers hielden zich aan het einde van de achttiende eeuw niet alleen bezig met het vormgeven van gebruiksvoorwerpen, sommige ontwierpen zelfs volledige interieurs. Serviesgoed zoals dat van Wedgwood vormde onderdeel van deze interieurs. Op figuur 7 zie je de eetkamer van Lansdowne House, ontworpen door Robert Adam en gerealiseerd in 1768.
[figuur 7: zie het originele examen]
De vaas die Flaxman ontwierp voor Wedgwood en het interieur van Lansdowne House op figuur 7 zijn voorbeelden van neoclassicistische vormgeving. Het neoclassicisme ontstond als een reactie op de overdadige vormgeving van de barok en de rococo, en werd gevoed door enkele wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van kunst en cultuur.
De meeste beelden op figuur 7 zijn gipsafgietsels van klassieke Romeinse beelden. Boven de schouw, waar Adam aanvankelijk een authentiek klassiek reliëf had gepland, hangt een grisaille: een olieverfschilderij naar ontwerp van Adam zelf.
De eetkamer werd gebruikt als representatieve ruimte waar voorname burgers discussieerden over smaak en politiek. De aankleding van het interieur droeg daaraan bij.
Op figuur 8 zie je de installatie Kopienkritik (Kopieënkritiek, 2011) van Oliver Laric in Skulpturhalle Basel. De installatie bestaat uit een combinatie van afgietsels die Laric maakte van klassieke beelden in hars en negentiende-eeuwse gipsmodellen van klassieke beelden, die hij selecteerde uit de collectie van het museum.
[figuur 8: zie het originele examen]
Net als Robert Adam presenteert Laric afgietsels van klassieke beelden in een ruimte. De functie van de klassieke beelden in het interieur van Adam verschilt nogal van de functie van de klassieke beelden in de installatie van Laric.
Laric ontleent de titel van zijn installatie aan de negentiende-eeuwse term 'Kopienkritik'.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Nederlandse vormgever Hella Jongerius ontwierp in 2004 een serie schalen voor de gerenommeerde Duitse porseleinfabriek Nymphenburg. De fabriek werd opgericht in 1747. Op afbeelding 19, 20 en 21 zie je drie schalen uit deze serie, respectievelijk Ree, Vogel en Slak.
Voor een vormgever zoals Jongerius biedt een dergelijke samenwerking met een gerenommeerde porseleinfabriek veel voordelen.
Voor deze serie nam Jongerius de collectie van Nymphenburg als uitgangspunt. Ze selecteerde enkele dierfiguurtjes uit de bestaande porseleincollectie en plaatste deze op schalen van verschillend formaat. Elk dierfiguurtje kreeg een decoratief patroon. Deze patronen zijn ook afkomstig uit de collectie van Nymphenburg.
Bekijk afbeelding 19, 20 en 21. Elk vrijwel abstract patroon is zo gekozen en aangebracht, dat het in combinatie met het dierfiguurtje betekenis krijgt.
Op afbeelding 22 zie je een porseleinen haas uit de collectie van Nymphenburg. De haas, naar een ontwerp uit 1913 van de Duitse kunstenaar Theodor Kärner, wordt nog steeds geproduceerd. Op de website van de firma wordt het beeld aangeprezen met de woorden: "Wat zou de kunst zijn zonder Dürers haas? En wat zou u zijn zonder het prachtexemplaar uit de Nymphenburg-fabriek?" Dürers haas zie je op afbeelding 1.
In hun publicatie Practices of Looking (2009) voeren Marita Sturken en Lisa Cartwright het gegeven van de pastiche op als een strategie waarbij kunstenaars historische elementen stelen en ze combineren op een manier die eerder speels is dan van historische betekenis.
Vraag 24 1 punt
Leg met een voorbeeld uit waarom de allegorische betekenis op de achtergrond raakt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De vrijstaande beeldjes zijn minder verfijnd uitgevoerd / zijn met hun jurken in zoete kleuren nogal kitscherig uitgevoerd en daarmee vooral bevallige meisjes (in plaats van voorname godinnen / Horae) en/of de beeldjes kunnen los van elkaar gekocht worden, waardoor het idee van een groep godinnen van de jaargetijden / een groep dansende uren (Horae) op de achtergrond raakt. (1)
Vraag 28 1 punt
Leg het verschil in functie uit tussen de klassieke beelden van Laric en die van Adam.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: Bij Adam zijn de klassieke beelden bedoeld als ornament / decoratie en/of zijn de klassieke beelden onderwerp van discussie (over smaak, stijl of politiek), terwijl bij Laric de klassieke beelden onderdeel zijn van een kunstwerk / installatie en/of onderwerp zijn van discussie over originaliteit / authenticiteit. (1)
Vraag 32 2 punten
Geef aan, steeds op basis van een argument, of deze auteurs
- de haas van Nymphenburg zouden aanmerken als een pastiche.
- de schaal met de ree van Hella Jongerius zouden aanmerken als een pastiche.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Antwoorden moeten de volgende strekking hebben: • haas van Nymphenburg: Nee, want er is geen sprake van een bewuste strategie / van bewust teruggrijpen op de (kunst)geschiedenis / op het kunstwerk (de haas) van Dürer door de kunstenaar (Theodor Kärner). De relatie die Nymphenburg legt met de haas van Dürer is slechts verkoopstrategie (1) • ree van Jongerius: Ja, want Jongerius citeert / kopieert bewust een bestaand dierfiguurtje uit de collectie van Nymphenburg (ook een ontwerp van Theodor Kärner) en past dit toe in een nieuw ontwerp met speelse verwijzingen naar de (decoratieve) functie van servies en/of het eten van wild) of ree van Jongerius: Nee, want Jongerius citeert / kopieert een dierfiguurtje uit de collectie van Nymphenburg (Theodor Kärner) en presenteert dit beeldje op een sokkel / als hoofdgerecht (de schaal zelf is immers niet meer functioneel), waarmee ze de artistieke kwaliteit / betekenis van het dierfiguurtje (snuisterij) ter discussie stelt (1) (2)
2021, tijdvak 2: Trans-Atlantische fantasie
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
Op de wereldtentoonstelling in Parijs (1889) werden aan de voet van de Eiffeltoren woningen uit niet-westerse culturen getoond.
[figuur 1: zie het originele examen]
Op figuur 1 zie je een foto uit 1889 met op de voorgrond links een woning uit Afrika en op de voorgrond rechts een woning uit Lapland.
Niet-westerse gebieden werden aan het einde van de negentiende eeuw in het Westen vaak gezien als onderontwikkelde gebieden.
Paul Gauguin bezocht de wereldtentoonstelling in Parijs. Hij wilde naar Tahiti reizen. Hij zag zichzelf er al wonen "in de stilte van prachtige tropische nachten, in vredelievende harmonie met de mysterieuze schepsels om mij heen".
Verschillende kunstenaars uit de negentiende eeuw reisden af naar verre oorden. Deze behoefte ontstond vaak vanuit een afkeer van de eigen, westerse cultuur en vanuit een romantisch verlangen.
Op Tahiti werd Gauguin geconfronteerd met een cultuur die erg was veranderd door het Franse kolonialisme. In zijn kunst trachtte hij het naar zijn mening verloren paradijs als een soort mythische droomwereld vast te leggen.
Op afbeelding 1 zie je het werk Manao Tupapau (De geest van de doden waakt) dat Gauguin in 1892 op Tahiti maakte.
Gesteld kan worden dat Gauguin in dit werk het exotische of primitieve karakter van de (verloren gegane) Tahitiaanse cultuur ook tot uitdrukking bracht in de vormgeving.
Gauguin nam reproducties van kunstwerken mee naar Tahiti en verwerkte elementen ervan in zijn Tahitiaanse schilderijen. De verzameling bevatte onder meer een reproductie van het schilderij Olympia van Manet uit 1863 (afbeelding 2). Gauguins Manao Tupapau werd door critici ook wel de 'Olympia van Tahiti' genoemd. Zo gaat het in beide schilderijen om een liggend naakt op een bed.
In zijn streven naar een "mooie moderne stijl" werkte Gauguin bij het maken van schilderijen vanuit de herinnering. Hij zette zich hiermee af tegen een relatief nieuwe stroming in de schilderkunst uit zijn eigen tijd.
De negentiende-eeuwse dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire sprak over 'moderniteit' als een levenshouding waarbij de veranderlijkheid en de vluchtigheid van de eigen tijd omarmd moesten worden. Een kunstenaar moest volgens Baudelaire "van zijn tijd zijn".
Gezien Baudelaires opvatting over moderniteit zou hij Gauguins keuze voor werken en leven in Tahiti waarschijnlijk afkeuren.
Gauguin nam reproducties mee naar Tahiti ter inspiratie. Reproducties zijn ook een inspiratiebron voor de Britse pop-artkunstenaar Richard Hamilton (1922-2011). Hij gebruikte bestaande plaatjes uit Amerikaanse kranten en tijdschriften in zijn werk Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? (Wat is het toch dat de huizen van vandaag zo anders maakt, zo aantrekkelijk?) uit 1956. Je ziet het werk op afbeelding 3.
Het werk verbeeldt het moderne leven van de jaren vijftig. Zo wordt de toenmalige interesse in de ruimtevaart gevisualiseerd door een foto van de onderkant van de maan.
Kunsthistoricus Graham Smith beschreef dit werk van Hamilton als een "in essentie trans-Atlantische fantasie" van de Verenigde Staten uit de jaren vijftig.
Sommige critici vinden dat Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? getuigt van ironie ten aanzien van de invloed die nieuwe media op het alledaagse leven in de jaren vijftig hadden. Bekijk afbeelding 3.
Op afbeelding 4 zie je een werk van Hamilton uit 2011, het jaar waarin hij is overleden. Hamilton heeft het werk niet voltooid. Het is een digitale schets die een indruk geeft van hoe het uiteindelijke olieverfschilderij eruit moest komen te zien.
Het werk is gebaseerd op Le Chef-d'oeuvre inconnu (Het onbekende meesterwerk, 1831) van Honoré de Balzac: een verhaal over de kunstenaars Poussin, Pourbus en de oude schilder Frenhofer. Frenhofer vertelt de jonge kunstenaars dat hij al jaren werkt aan de creatie van het ideale naakt, zonder dat iemand het schilderij ooit heeft gezien. Als Poussin en Pourbus het schilderij komen bewonderen, zien zij slechts een voet in een bont geheel van kleuren en lijnen. Hun teleurstelling is groot. Dat maakt Frenhofer gek: hij vernietigt al zijn werk en sterft.
Bekijk afbeelding 4. Hamilton introduceert in zijn versie naast Poussin twee andere kunstenaars: Titiaan en Courbet. Je ziet hun zelfportretten op figuur 2.
[figuur 2: zie het originele examen]
Hamilton plaatst Courbet in discussie met Titiaan. Het onderwerp is vermoedelijk schilderkunst en het ideale naakt. Titiaans uitgangspunt verschilt daarin aanzienlijk van dat van Courbet.
Bekijk afbeelding 4. Uit dit laatste werk van Hamilton is ook zijn eigen, postmoderne visie op het onderwerp schilderkunst en het ideale naakt af te leiden.
Vraag 1 1 punt
Leg uit hoe deze zienswijze blijkt uit figuur 1.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Het antwoord moet de volgende strekking hebben: De woningen die representatief geacht worden voor Afrika en Lapland zijn hutten en (nomaden)tenten. Zo worden deze niet-westerse landen / culturen bestempeld als eenvoudig / ‘wild’/ weinig ontwikkeld. of De hutten (Afrika) en de nomadentent (Lapland) zijn aan de voet van de Eiffeltoren geplaatst. Daarmee wordt het contrast tussen de moderne toren / het symbool van vooruitgang en de eenvoudige / primitieve woningen groter (alsof het Westen vergeleken met niet-westerse landen veel moderner / meer ontwikkeld is). (1)
Vraag 3 2 punten
Beschrijf het thema van Manao Tupapau aan de hand van de voorstelling en geef aan waarop Gauguin dit thema baseerde.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Gauguin baseerde dit thema op (een van de volgende): (1p)
- een Tahitiaanse mythe
- (bij)geloof / lokale folklore
- een ets (Allegorie) van Humbert de Superville
- een roman (Madame Chrysanthème) van Pierre Loti
Vraag 7 1 punt
Geef een argument waarmee Baudelaire Gauguins keuze zou afkeuren.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Baudelaire zou Gauguins leven en werk in Tahiti afkeuren, omdat (een van de volgende): − Gauguin vertrok (naar verre oorden) in plaats van het moderne leven te omarmen / omdat Gauguin zich niet onderdompelde in de grote stad / in het (snelle) moderne leven. − Gauguin in verre oorden zocht naar het universele / tijdloze (in plaats van naar het hier en nu, het eigene van de eigen tijd). (1)
Vraag 9 2 punten
Leg de beschrijving van Smith uit door:
- het trans-Atlantische aspect in het werk van Hamilton te benoemen en
- in hoeverre Hamiltons werk getuigt van fantasie.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (trans-Atlantisch) Het werk van Hamilton bestaat uit een verzameling afbeeldingen uit Amerikaanse tijdschriften (die het moderne leven 'aan de overzijde van de oceaan' of de toekomst representeren) (1)
- (fantasie) De collage van deze afbeeldingen uit tijdschriften geeft niet het werkelijke (moderne) leven uit de jaren vijftig (in Engeland) weer, maar is een fantasiebeeld van de Verenigde Staten zoals dat in Engeland bestond (namelijk het beeld van een welvarend en technologisch vooruitstrevend land en/of een op uiterlijk en vermaak gerichte cultuur: een trans-Atlantische fantasie) (1)
Vraag 10 2 punten
Geef twee voorbeelden waaruit die ironie zou kunnen blijken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Die ironie zou kunnen blijken uit (twee van de volgende): − de vele reclame-uitingen: in de huiskamer zijn overdreven veel reclame-uitingen te zien (automerk, eten uit blik, snoep, slogans) en die wijzen op ironie ten aanzien van massaconsumptie / invloed van reclame op het leven van alledag / het leefgedrag / koopgedrag van mensen. − de afbeeldingen van uitdagende mensfiguren: de houdingen van de vrouw op de bank (de pin-up) en/of de bodybuilder zijn zo overdreven / uitdagend dat ze duiden op ironie ten aanzien van de aandacht voor het lichaam / seksualiteit en/of de (stereotiepe) rol van de man / vrouw in de maatschappij. − afbeeldingen van ‘goede smaak’: het feit dat de collage bestaat uit afbeeldingen afkomstig uit (Amerikaanse) tijdschriften getuigt van ironie ten aanzien van wat in de (Amerikaanse) media gezien wordt als ‘goede smaak’ / als iets dat iedereen wil hebben / doen. − de reclame-slogan / de titel van het werk: de slogan / titel (afkomstig uit een tijdschrift) doet vermoeden dat de huizen heel aantrekkelijk / anders zijn geworden, maar uit het bizarre interieur (vol overdrijvingen) blijkt ironie / spot ten aanzien van die aantrekkelijkheid / verandering van het nieuwe (moderne) leven. per juist voorbeeld (1) (2)
2021, tijdvak 2: Wolkenkrabbers
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 10
De architect Ludwig Mies van der Rohe deed kort na de Eerste Wereldoorlog mee aan een prijsvraag van de stad Berlijn voor het ontwerpen van een wolkenkrabber. Het gebouw moest komen op een driehoekig stuk grond in het centrum van de stad, begrensd door een rivier, een station en een winkelstraat.
Op figuur 3 zie je een fotomontage van Mies van der Rohe met zijn ontwerp van de wolkenkrabber erin. De foto is gemaakt op de Friedrichstrasse.
[figuur 3: zie het originele examen]
Mies van der Rohe, fotomontage, 1921, 140 x 100 cm.
Figuur 4 toont een schets van de situatie en figuur 5 een schets van de plattegrond van de wolkenkrabber.
figuur 4 figuur 5
De opdracht om zo kort na de oorlog een wolkenkrabber te ontwerpen voor het centrum van Berlijn moet een enorme uitdaging zijn geweest voor een architect.
De meeste wolkenkrabbers uit die tijd bestonden uit een staalskelet bekleed met steen. Mies van der Rohe bedacht deze wolkenkrabber die alleen zou bestaan uit staal en glas. Hij wilde dat het gebouw de ruimtelijke uitdrukking zou zijn van de moderne tijd: "levend, veranderend, nieuw".
Bekijk figuur 3, 4 en 5. Die uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw", weet Mies van der Rohe te bereiken door een specifieke vormgeving van de wolkenkrabber.
Kort voor de Tweede Wereldoorlog emigreerde Mies van der Rohe naar de Verenigde Staten. Hij werd een van de grondleggers van de Internationale Stijl. Daarvan is Seagram Building, een kantoorgebouw uit
1958 in New York, een beroemd voorbeeld. Je ziet het gebouw op afbeelding 5 en 6.
De gevel, een zogeheten 'vliesgevel', bestaat uit ramen van getint glas ingekaderd door bronskleurige metalen I-vormige balken. Deze balken hebben een decoratieve functie: ze accentueren het rasterpatroon. Een moderne constructiewijze maakte de bouw van een wolkenkrabber met vliesgevel mogelijk.
De Internationale Stijl borduurt voort op het modernisme van Bauhaus. De vliesgevel van glas en staal en het platte dak zijn kenmerken van het modernisme in architectuur.
De directe omgeving van het gebouw werd mee-ontworpen. Het gebouw staat op een granieten plateau dat doorloopt tot in de lobby van het hoofdgebouw (zie afbeelding 6). Aan weerszijden van het plateau zijn fonteinen met zitplekken, bedoeld als uitnodiging om het kantoorgebouw binnen te gaan (zie afbeelding 5).
Seagram Building is in veel opzichten een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Toch is in dit werk van Mies van der Rohe ook de invloed herkenbaar van het classicisme van Karl Friedrich Schinkel, bijvoorbeeld van het Altes Museum in Berlijn.
Je ziet het Altes Museum op afbeelding 7 en een plattegrond ervan op figuur 6 (zie volgende pagina).
figuur 6 figuur 7
Plattegrond Altes Museum Plattegrond Seagram Building
Bekijk afbeelding 5, 6 en 7 en figuur 6 en 7.
Architectuurhistoricus Charles Jencks liet zich in 1973 kritisch uit over moderne architectuur die gebaseerd was op voorbeelden uit de klassieke traditie en waarin het streven naar het essentiële, universele en ware zo naar voren kwam. Sommige van deze moderne architectuur maakte in zijn visie propaganda voor totalitaire ideologieën (zoals de gebouwen van Albert Speer voor het Derde Rijk).
Ook Seagram Building, gebouwd in opdracht van de multinational Seagram Company, gaf volgens Jencks aanleiding om ingedeeld te worden bij architectuur die een soort 'totalitaire ideologie' uitdraagt.
De Nederlandse architect Rem Koolhaas wordt gezien als een van de meest invloedrijke architecten van de wereld, ook op het gebied van wolkenkrabbers. Hij ontwierp er onder meer een voor Rotterdam. Je ziet De Rotterdam op afbeelding 8 en figuur 8 (op de volgende pagina). Het gebouw, dat werd opgeleverd in 2014, bestaat uit drie torens op een basis van 30 meter hoog. Op afbeelding 9 zie je waar de functies wonen (residential), kantoor (office), semi-publieke ruimte (public), parkeergarage (parking) en het hotel zijn ondergebracht.
Bekijk afbeelding 8 en 9. Koolhaas omschrijft De Rotterdam als "een verticale stad".
De architectuur van Rem Koolhaas wordt gezien als een voortzetting van het modernisme. Sommige architectuurtheoretici noemen zijn architectuur zelfs "supermodernisme": een overtreffing van het modernisme.
[figuur 8: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 8 en figuur 8 (op de vorige pagina). De Rotterdam is te zien als een overtreffing van het modernisme.
De Duitse beeldend kunstenaar Isa Genzken (1948) woont en werkt in Berlijn. Zij zag hoe na de val van de Muur, in 1989, het grotendeels braakliggende centrum van Berlijn binnen enkele jaren werd gevuld met hoogbouw. Zij vond deze "trieste architectuur" verschrikkelijk, net zo droevig als de meeste naoorlogse hoogbouw uit andere grote steden. De steden bleven volgens Genzken alleen maar feestelijk en vrolijk door het enorme dynamische leven dat zich afspeelde in bars en clubs en door de uitbundige winkeletalages.
Iets van die vrolijke dynamiek wil Genzken oproepen in New Buildings for Berlin (2004). De sculpturen zijn gemaakt van aan elkaar gelijmde glasplaten. Bekijk afbeelding 10.
New Buildings for Berlin doet sterk denken aan de wolkenkrabber die Mies van der Rohe ontwierp voor Berlijn (figuur 3 op pagina 6, 4 en 5 op pagina 7). Toch is het ontwerp voor de wolkenkrabber in Berlijn duidelijk het werk van een architect, en New Buildings for Berlin het werk van een beeldend kunstenaar.
Mies van der Rohe is een inspiratiebron voor Genzken. Net als hij toont Genzken in haar werk een visioen: een uitdrukking van het moderne, van "levend, veranderend, nieuw". Genzken is echter van een andere generatie, en neemt met haar sculptuur duidelijk afstand van het functionalisme in de architectuur zoals uitgedragen door Mies van der Rohe. Bekijk figuur 3 op pagina 6 en afbeelding 10.
Vraag 18 2 punten
Geef hiervoor twee argumenten:
- een gebaseerd op het exterieur
- een gebaseerd op de betekenis
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- (exterieur) Seagram Building heeft veel kenmerken van de klassieke architectuur (classicistische stijl) en/of doet in zijn uiterlijk monumentaal streng (essentieel) / onpersoonlijk (universeel) aan en roept om die reden associaties op met architectuur van het Derde Rijk (zoals die van Albert Speer) (1)
- (betekenis) Seagram Building symboliseert het naoorlogse kapitalisme / is gebouwd in opdracht van een grote ondernemer, en staat daarmee voor een ander soort 'totalitaire ideologie', namelijk die van het grootkapitaal (1)
Vraag 19 2 punten
Geef:
- een argument voor het idee dat De Rotterdam een 'verticale stad' is, en
- geef een argument tegen dit idee van 'verticale stad'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- voor (een van de volgende): (1p)
- Alle functies van de stad (wonen, werken, recreëren, transport) zijn vertegenwoordigd / opgestapeld in één groot gebouw.
- Een (moderne) stad wordt gekenmerkt door hoge gebouwen, en hier zijn de hoge gebouwen als het ware opgestapeld.
- tegen (een van de volgende): (1p)
- De functies (wonen, werken, recreëren, transport) zijn te sterk gescheiden, waardoor de stad dynamiek mist.
- De vormgeving is abstract / uniform en dat is in strijd met de dynamiek van / de vele verschillen binnen een stad.
- De auto's in deze 'verticale stad' staan stil (geparkeerd), ze horen juist bij de infrastructuur / het leven buiten het gebouw, dus daar is de ware (dynamische) stad.
- Tal van aspecten die kenmerkend zijn voor een stad, zoals diversiteit in bouw / laag- en hoogbouw en geleidelijke groei, ontbreken.
Vraag 20 2 punten
Geef hiervoor twee argumenten, steeds op basis van de vormgeving van het gebouw.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De (rechthoekige) doosvorm is kenmerkend voor modernistische architectuur en deze vorm wordt in De Rotterdam 'overtroffen' door stapeling / herhaling van de doosvorm. − De (rechthoekige) doosvorm is kenmerkend voor modernistische architectuur en deze vorm wordt in De Rotterdam 'overtroffen' door de dozen te laten verspringen, waardoor een sterke dynamiek ontstaat. − De Rotterdam is in de kern modernistisch, bijvoorbeeld door de (rechthoekige) doosvorm en/of de vliesgevels, maar de verschijningsvorm van het gebouw als geheel is dermate gevarieerd / complex / iconisch dat het te zien is als overtreffing van het modernisme / als supermodernisme. per juist argument (1) (2)
Vraag 22 1 punt
Leg uit dat het werk van Isa Genzken een kunstwerk is en geen ontwerp. Betrek het werk van Mies van der Rohe in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- een van de volgende: − Het werk van Isa Genzken is heel vrij / autonoom, terwijl de wolkenkrabber van Mies van der Rohe voor een specifieke locatie is ontworpen (figuur 4) / een specifieke plattegrond heeft (figuur 5). − De sculpturen van Isa Genzken staan alle op zichzelf (op een sokkel), terwijl Mies van de Rohe meerdere (deel)ontwerpen van één gebouw (een situatieschets, een plattegrond, een fotomontage) maakte. − Het werk van Isa Genzken bestaat uit glasplaten / platte vlakken zonder enige verwijzing naar functies (van een gebouw), terwijl het ontwerp van Mies van der Rohe verwijzingen bevat naar verdiepingen (woon-/werklagen). (1)
2021, tijdvak 2: Geïnspireerd door Vermeer
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
Het oeuvre van de zeventiende-eeuwse schilder Johannes Vermeer is niet groot, maar het is wereldberoemd en vormt een inspiratiebron voor veel kunstenaars. Een bekend schilderij is Het meisje met de parel uit 1665 (afbeelding 11). Daarnaast schilderde hij ook intieme, huiselijke taferelen, zoals Brieflezend meisje bij het venster (1657). Je ziet dit werk op afbeelding 12.
Bekijk afbeelding 12. Vermeer heeft het meisje zo in het interieur geplaatst, dat je als beschouwer het gevoel krijgt haar te bespieden.
De Nederlandse fotograaf Jan Banning maakte in 2011 de serie National Identities (Nationale identiteiten). Bekende meesterwerken, zoals die van Vermeer, nam hij als basis voor een serie foto's waarin migranten de hoofdrol spelen. Op afbeelding 13 zie je uit deze fotoserie Marokkaans meisje (Nissrine) leest aanvraagformulier voor inburgeringscursus bij gesloten raam. Banning refereert in dit werk nadrukkelijk aan de twee eerder genoemde schilderijen van Vermeer.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13. Kennelijk ziet Banning deze werken van Vermeer als passende bron voor zijn onderwerp 'nationale identiteiten'.
In de tijd dat Banning deze fotoserie maakte was er in Nederland veel ophef over de inburgeringsprocedure. Sommigen vonden die veel te streng, anderen juist niet. Banning lijkt hier met het werk op afbeelding 13 commentaar op te geven, door het idee van 'nationale identiteiten' te relativeren.
Voor een andere foto uit de serie National Identities heeft Banning ook een bekend, iconisch schilderij als inspiratiebron gebruikt. Op afbeelding
14 zie je Turkse constructiewerker (naar Rembrandts portret van Jan Six) uit 2011. Op deze foto is een arbeider te zien die meewerkte aan de verbouwing van het Rijksmuseum. De foto verwijst naar een portret dat Rembrandt in 1654 schilderde van Jan Six, de toenmalige burgemeester van Amsterdam en een vriend van Rembrandt. Dit portret van Jan Six is te zien op afbeelding 15.
Banning: "Niet elk schilderij leent zich in mijn ogen voor een fotografische interpretatie. De Nachtwacht met migranten, dat wordt ongelooflijke kitsch of vreselijk barok. Dat wilde ik niet; dat leidt wat mij betreft af van de inhoud." Kennelijk is Banning van oordeel dat het portret van Jan Six zich wel goed leent als uitgangspunt voor een foto uit de serie National Identities.
Het schilderij van Rembrandt is nog steeds in het bezit van de familie Six. Het portret wordt wereldwijd zeer gewaardeerd.
Net als Vermeer heeft de Duitse kunstenaar Gerhard Richter (1932) een serie schilderijen gemaakt van intieme huiselijke taferelen. Op afbeelding
16 zie je S. mit Kind: Richters vrouw Sabine met hun zoontje Moritz. Dit olieverfschilderij uit 1995 heeft Richter gemaakt op basis van een zelfgemaakte foto. Sabine stond ook model voor het werk dat hij maakte in het jaar dat ze trouwden: op afbeelding 17 zie je Lesende (Lezende) uit 1994. Ook dit werk schilderde Richter op basis van een zelfgemaakte foto.
De werken op afbeeldingen 16 en 17 zijn intieme, tijdloze portretten te noemen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Richter benadrukt in deze werken de vluchtigheid van het moment. Bekijk afbeelding 16 en 17.
Wetenschappers vermoeden dat Vermeer bij de totstandkoming van zijn schilderijen gebruik heeft gemaakt van de camera obscura. Ook Richter bediende zich van fotografische hulpmiddelen bij het maken van zijn schilderijen.
Vermeer wilde met behulp van de camera obscura de werkelijkheid zo goed mogelijk vastleggen. Richter lijkt een heel andere visie te hebben op het vastleggen van de zichtbare werkelijkheid.
Vraag 25 2 punten
Geef twee redenen waarom juist deze werken van Vermeer een passende bron vormen voor het onderwerp 'nationale identiteiten'.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − In Brieflezend meisje en/of Meisje met de parel wordt een typisch Hollands beeld (nationale identiteiten) opgeroepen, namelijk dat van een alledaags Hollands interieur en/of Hollands meisje uit de zeventiende-eeuw. − De werken staan (indirect) symbool voor de Gouden Eeuw, de periode die gezien wordt als het fundament van / voorbeeld voor het huidige Nederland vanwege de onafhankelijke Republiek en/of de grote welvaart dankzij de VOC / handel. − De (iconische) werken van Vermeer behoren tot de canon van de Nederlandse (kunst)geschiedenis / Hollandse meesters van de Gouden Eeuw en representeren zelf die nationale identiteit. per juiste reden (1) (2)
Vraag 26 2 punten
Beschrijf twee manieren waarop Banning het idee van 'nationale identiteiten' relativeert. Betrek het werk van afbeelding 13 in je antwoord.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende manieren: − Banning relativeert het idee van één nationale identiteit door te laten zien dat wat vaak voor typisch Marokkaans / anders wordt gehouden, namelijk een meisje met hoofddoek, sterk overeen kan komen met het toonbeeld van de ‘eigen’ nationale / Nederlandse identiteit (meisje met de parel, brieflezende vrouw). − Banning relativeert het idee van een vaste nationale identiteit door de aandacht te vestigen op de veranderlijkheid van die identiteit: hij trekt een parallel tussen de multiculturele samenleving anno nu (Marokkaans meisje) en die in de zeventiende eeuw. − Banning relativeert het idee van één nationale identiteit door verwijzingen naar niet-westerse invloeden op het Hollandse interieur. Dit is te zien aan het olielampje voor het raam en/of het nadrukkelijk uitgestalde exotische fruit en/of het benadrukken van het Perzische tapijt. − Banning relativeert het gegeven van één nationale identiteit door symbolen van nationale identiteit, zoals het schilderij Brieflezend meisje bij het venster te herinterpreteren en/of te transformeren in een nieuw beeld / in de context van migratieproblematiek te plaatsen. − Banning relativeert het idee van een nationale identiteit door de maatschappelijke discussie rond migratieproblematiek, het onderwerp van Marokkaans meisje (Nissrine) leest aanvraagformulier voor inburgeringscursus bij gesloten raam, op een speelse manier te benaderen, door een spel te spelen met (iconische) beelden. per juiste manier (1) (2)
Vraag 27 2 punten
Geef twee argumenten die Bannings oordeel ondersteunen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Het portret van Jan Six heeft een soberheid waarop je wél goed kunt variëren (er zijn geen afleidende details die te overdadig zouden kunnen zijn) en/of de nadruk komt te liggen op één persoon / identiteit. − Het portret van Jan Six is een bekend voorbeeld uit de Hollandse beeldende traditie en daarop kan makkelijk / met weinig aanpassingen een hedendaagse variant gemaakt worden waarin die nationale traditie direct te herkennen is. − De waardigheid (van een vooraanstaand burger) waarmee Jan Six wordt afgebeeld is goed bruikbaar om de waardigheid van de arbeider af te beelden. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 28 1 punt
Noteer de letter van de juiste aanvulling op je antwoordblad. De foto van Banning op afbeelding 14 is te zien als een allegorie, omdat
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 1: Tapijten en borduursels
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 zie je het wandtapijt Koning Lodewijk XIV bezoekt de gobelinwerkplaats, 15 oktober 1667. Het is gemaakt naar een ontwerp van de hofschilder Charles Le Brun. Op afbeelding 2 zie je het geschilderde karton dat diende als voorbeeld voor het tapijt.
Zoals te zien op het wandtapijt en het schilderij werden tijdens het bezoek, behalve wandtapijten, ook verschillende andere soorten producten gepresenteerd aan de koning.
De Manufacture des Gobelins (gobelinswerkplaats) was eigendom van de Franse staat. Net als de academies voor schilderkunst, dans en opera stond deze werkplaats onder ministerieel toezicht. Lodewijk XIV (1638- 1715) bemoeide zich actief met de productie van kunst.
Het wandtapijt op afbeelding 1 maakt deel uit van een serie van veertien tapijten gewijd aan belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Lodewijk XIV. Het tapijt is gemaakt tussen 1673 en 1680.
Lodewijk XIV kende aan wandtapijten een hoge status toe. Het feit dat hij belangrijke gebeurtenissen uit zijn regeerperiode in wandtapijten liet uitbeelden is daarvoor een argument.
Lodewijk XIV gaf Charles Le Brun rond 1665 opdracht om een serie schilderijen te maken gewijd aan het leven van Alexander de Grote (356-
323 v.C.). Deze serie werd later ook als wandtapijt vervaardigd.
Op de achtergrond van het wandtapijt op afbeelding 1 is een deel van het karton voor het tapijt De slag aan de Granikos zichtbaar. Deze veldslag was een glorieuze overwinning van Alexander de Grote op de Perzen en vormde een van de onderwerpen van de serie die Le Brun maakte.
De Franse kunstenaar Louise Bourgeois (1911-2010) was de dochter van een handelaar in wandtapijten. Samen met haar moeder, die weefster was, verrichtte ze herstelwerk aan deze tapijten. Ook pasten ze voorstellingen aan. Ze vervingen bijvoorbeeld aanstootgevende details, zoals de geslachtsdelen van naakte figuren, door een neutraal motief (figuur 1).
[figuur 1: zie het originele examen]
Op afbeelding 3 zie je de collage Untitled uit 2008 van Bourgeois, gemaakt van stukken tapijt en katoen. Het stukje stof in het midden is bedrukt met het motief van een spin. Dit fragment is afkomstig van ander werk van Bourgeois.
Bekijk figuur 1 en afbeelding 3. De collage van Bourgeois doet denken aan reconstructie- of herstelwerk.
Toch is Bourgeois' Untitled (afbeelding 3) geen herstelwerk, maar een kunstobject. Zo heeft het werk een titel (Untitled) die typerend is voor moderne, autonome kunst.
In een interview uit 1990 legt Bourgeois een relatie tussen het repareren van beschadigde tapijten en haar persoonlijke geschiedenis: "Het idee van repareren is me altijd bijgebleven. Dingen kunnen gerepareerd worden […] ik geloof in de symbolische handeling [ervan]. De wil om het verleden te repareren omvat de ervaring van schuld, en schuld is alomtegenwoordig in mijn werk."
Op figuur 2 zie je de installatie Spider (spin) uit 1997 van Bourgeois. Het werk bestaat uit een metershoge bronzen spin en een kooi met daarin een stoel en delen van tapijten.
[figuur 2: zie het originele examen]
Uit het citaat blijkt dat de kunstwerken van Bourgeois betrekking hebben op haar eigen leven.
De Nederlandse beeldend kunstenaar Rob Scholte werd bekend in de jaren tachtig. Op afbeelding 4 zie het schilderij Self portrait (Zelfportret) dat Scholte in 1988 maakte. Hij schilderde het copyrightteken, en signeerde het schilderij rechtsonder met zijn naam en met een zelfportret op postzegelformaat (zie het detail op afbeelding 4a).
Scholtes werk wordt vaak typerend genoemd voor postmoderne kunst uit de jaren tachtig.
Bewering: Scholte laat zich met dit kunstwerk kritisch uit over originaliteit in de kunst.
Scholte verzamelt sinds 2005 borduurwerken. Hij koopt ze onder andere in kringloopwinkels en op rommelmarkten. Hij lijst ze in, signeert ze en presenteert ze met de achterzijde naar voren. In 2016 toonde hij zijn werk op de solotentoonstelling Embroidery Show. Op afbeelding 5 en 6 zie je foto's van de tentoonstelling en op afbeelding 7 en 8 enkele van deze borduurwerken, gemaakt naar Het melkmeisje van Johannes Vermeer.
De borduurwerken komen volgens Scholte vooral tot leven aan de achterkant.
Rob Scholte: "Dat is precies het probleem met de huidige kunstopvatting: we zien de kunstenaar als een uniek genie, liefst iemand zoals Van Gogh bij wie de genialiteit tot waanzin dreef. […] Maar de status van kunstenaar als autonoom scheppend individu is een fabeltje: kunstenaars zijn eerder net wetenschappers, ze werken aan een gezamenlijk project. Dan is het volkomen logisch dat je elementen van elkaar overneemt."
Vraag 7 2 punten
Geef een korte bespreking (maximaal 100 woorden) van het werk op afbeelding 3 of van het werk op figuur 2 waarbij je het motief van de spin relateert aan de uitspraak van Bourgeois.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
Voorbeeld van een interpretatie van afbeelding 3: De spin staat centraal in het werk, en verbindt verschillende resten tapijt met elkaar. Deze resten zouden symbool kunnen staan voor (fragmenten uit) het verleden / de gevoelens van schuld. De spin is zelf een maker van verbindingen / een reparateur van 'gaten' (weeft draden van punt naar punt / dicht gaten) en dit zou kunnen verwijzen naar Bourgeois als reparateur van tapijten / als iemand die door haar kunst (symbolische handeling) gaten in het verleden probeert te herstellen.
Voorbeeld van een interpretatie van figuur 2: De spin omvat de kooi met daarin de resten tapijt. Deze resten zouden symbool kunnen staan voor (fragmenten uit) het verleden / de gevoelens van schuld die in het door de spin gemaakte web (de kooi) bij elkaar zijn gebracht en/of die in het door de spin gemaakte web worden beschermd of bewaakt.
Vraag 9 2 punten
Geef een argument dat deze bewering ondersteunt. Geef vervolgens een argument dat de bewering ontkracht.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
De antwoorden moeten de volgende strekking hebben:
- Scholte is kritisch over originaliteit in de kunst (een van de volgende): (1p)
- Door het (overbekende) copyrightteken in zijn schilderij te citeren / kopiëren laat Scholte nadrukkelijk zien dat hij niet origineel is, en dat hij zich net als veel andere kunstenaars baseert op andermans werk / bestaand werk/ontwerp.
- Door het copyrightteken te schilderen / als basis te nemen voor zijn zelfportret stelt hij de kwestie van auteursrecht aan de orde, en daarmee de discussie over originaliteit.
Vraag 11 2 punten
Geef een argument aan de hand van de Embroidery Show waarmee je aantoont dat Scholte inderdaad opereert als een wetenschapper. Geef vervolgens een argument waarmee je aantoont dat Scholte zich hier toch eerder als genie positioneert.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
Het antwoord moet de volgende strekking hebben:
- wetenschapper (een van de volgende): (1p)
- Scholte verzamelt gegevens (borduursels), analyseert en groepeert/classificeert ze, en dat is een wetenschappelijke praktijk.
- Scholte borduurt, net als wetenschappers, voort op vondsten/kennis van voorgangers (beroemde meesterwerken, variaties daarop in de vorm van borduurwerken en vervolgens zijn eigen inzicht/interpretatie).
2019, tijdvak 1: Menselijke maat
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13
Op afbeelding 9 zie je het Tempietto van San Pietro in Montorio, in 1502 ontworpen door Donato Bramante. Op figuur 4 (op de volgende bladzijde) zie je een tekening van het Tempietto, waarin enkele verhoudingen zijn aangegeven.
[figuur 3: zie het originele examen]
Op figuur 3 (hierboven) zie je De mens van Vitruvius, getekend door Leonardo da Vinci in circa 1490. De tekening van Leonardo toont een stelsel van door de Romeinse architect Vitruvius beschreven maatverhoudingen. Onder meer uit deze tekening blijkt op welke manier architecten de natuur als voorbeeld zouden moeten gebruiken, volgens Leonardo.
[figuur 4: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 9 en figuur 4. Vitruvius formuleerde drie basisprincipes waaraan een goed gebouw moest voldoen: firmitas (stevigheid), utilitas (nut) en venustas (schoonheid). Stelling: in de architectuur van het Tempietto zijn deze drie basisprincipes evenwichtig toegepast.
Op afbeelding 10 zie je De ideale stad. De schildering is gemaakt halverwege de vijftiende eeuw. Dit stadsgezicht weerspiegelt de idealen van de Italiaanse architecten van de vroege renaissance. De stedenbouwkundige opzet van de ideale stad wordt gekenmerkt door een strenge ordening.
[figuur 5: zie het originele examen]
[figuur 6: zie het originele examen]
Op figuur 5 en 6 zie je de stad van de toekomst zoals Le Corbusier die in
1930 voor ogen had. In 1933 werkte hij zijn ideeën verder uit tot het concept La Ville Radieuse (De Stralende Stad). Hiervan zie je de maquette op afbeelding 11.
Le Corbusier beschouwde de stad van de toekomst als een machine. Zijn stadsplannen zijn dan ook ontworpen naar analogie van een machine, zoals blijkt uit zijn ontwerpen.
De mens moest bevrijd worden van de tekortkomingen van de negentiende-eeuwse stad, vond Le Corbusier.
figuur 7 figuur 8
Op figuur 7 en 8 zie je een maatsysteem (modulor) dat ontwikkeld is door Le Corbusier. De modulor in figuur 7 heeft een andere functie dan die in figuur 8.
Op afbeelding 12 en 13 zie je impressies van een nieuw te bouwen stad, Cayalá. De architect Leon Krier ontwierp deze kleinschalige stad met verschillende typen huizen voor 800 families. De stad herbergt 80 winkels, een ondergrondse parkeerplaats, een stadhuis en een kerk. De huizen, kantoren, winkels, pleinen en parken bevinden zich op loopafstand van elkaar. De gebouwen zijn ontworpen in samenwerking met plaatselijke architecten en gebouwd met traditionele, lokale materialen. Cayalá is omheind en bewaakt, een 'gated city'.
Leon Krier wordt gezien als een vertegenwoordiger van de stroming 'nieuw urbanisme' en van de 'nieuwe klassieke architectuur'. Dat is onder andere te zien aan zijn ontwerpen, waarin hij lijkt te verwijzen naar De ideale stad uit de renaissance op afbeelding 10. Toch is het ontwerp van Krier geen imitatie van De ideale stad uit de renaissance. Uit zijn ontwerpen spreekt een andere visie op stedenbouw.
Bekijk afbeelding 10, 12 en 13.
Op figuur 9 (op de volgende bladzijde) zie je een model van Leon Krier met als titel De architectonische afstemming van gebouwen. De afbeelding is te beschouwen als een recept voor de ideale stad volgens Krier. De stroming nieuw urbanisme is te beschouwen als een reactie op de opvattingen van Le Corbusier en de naoorlogse stedenbouw.
Bekijk afbeelding 11, 12 en 13 en figuur 5 en 9.
[figuur 9: zie het originele examen]
Bekijk afbeelding 12 en 13 en figuur 9. Er bestaat kritiek op het nieuwe urbanisme van Leon Krier. Zijn ideeën zouden geen oplossing vormen voor hedendaagse stedenbouwkundige vraagstukken.
Vraag 13 2 punten
Geef een argument vóór en een argument tégen deze stelling.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- argument voor: Het gebouw is stevig, heeft de tijden doorstaan / is gebouwd uit duurzame materialen, het is nuttig, weliswaar een kleine kerk, maar geschikt als plek van herdenking en 'schoon' in zijn streven naar harmonie (1)
- argument tegen: Het streven was vooral gericht op venustas, het creëren van ideale schoonheid en het streven naar de idee van een ideale kerk. De bruikbaarheid was ondergeschikt aan dit streven. Het gebouwtje is te klein om als een echte kerk te dienen (voor het uitvoeren van liturgische vieringen) (1)
Vraag 20 3 punten
Geef drie redenen waarom Kriers ideeën hiervoor geen oplossing bieden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Het is een 'gated city' die alleen bereikbaar is voor mensen die het kunnen betalen. Arme mensen blijven wonen in getto's. − Kriers gebouwen zijn relatief kleinschalig en dat maakt de woningen / ruimtes te kostbaar. Grond is schaars in grote steden en er moeten juist veel mensen worden gehuisvest. − Er lijkt geen aandacht voor moderne/hedendaagse problematiek van bijvoorbeeld grote vervoersstromen. − Het lijkt een organisch gegroeide stad, maar in werkelijkheid is het een tekentafelmodel zonder ruimte voor individuele inbreng van de bewoners. − Het beantwoordt niet echt aan de vraag naar authenticiteit, het lijkt een stad met een verleden, maar dat is slechts een façade. Het is een imitatie van een historische stad en biedt alleen ogenschijnlijk een vertrouwd/veilig beeld. per juist antwoord (1) (3)
2019, tijdvak 1: Kritiek op Venus
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 14 tot en met 18
De 'Salon de peinture et de sculpture' (Tentoonstelling van schilder- en beeldhouwkunst) in Parijs was een door de Franse staat georganiseerde tentoonstelling. Op afbeelding 14 zie je Geboorte van Venus van Alexandre Cabanel uit 1863.
Dit schilderij voldeed volgens de jury aan de toelatingseisen van de Salon. Zo heeft het schilderij een zeer glad oppervlak.
[figuur 10: zie het originele examen]
Op figuur 10 zie je een spotprent waarin de kunstenaar Honoré Daumier commentaar geeft op de gang van zaken bij de Salon. Het onderschrift luidt: "Dit jaar nóg meer Venussen... altijd Venussen… alsof er vrouwen bestaan die er zo uitzien !". De kritiek blijkt niet alleen uit het onderschrift, maar ook uit de wijze waarop Daumier deze scène heeft verbeeld. Zo zijn er veel schilderijen van Venus te zien.
In 1863 wees de jury van de Salon meer dan de helft van de ingediende werken af. De protesten van kunstenaars en de pers die volgden leidden ertoe dat afgewezenen hun werken elders mochten laten zien: op de Salon des Refusés (Salon der geweigerden). Daar kon het publiek zelf oordelen.
Op afbeelding 16 zie je Le Déjeuner sur l'Herbe (Lunch op het gras) dat Edouard Manet exposeerde op de Salon des Refusés. Het werk veroorzaakte veel ophef. De verontwaardiging lijkt opmerkelijk, want Manets werk toont gelijkenissen met Le Concert champêtre (Pastoraal Concert) uit 1509, dat wordt toegeschreven aan Titiaan (afbeelding 15). Dit werk bevond zich sinds 1671 in de Franse koninklijke collectie en werd hoog gewaardeerd.
Een van de redenen voor de ophef was de grove wijze van schilderen van Manet. Zijn werk miste de verfijnde afwerking zoals het werk van Titiaan en werd daardoor als onaf gezien.
De schrijver en criticus Émile Zola, die bevriend was met Manet, schreef (ook) een commentaar op Le Déjeuner sur l'Herbe en bekritiseerde de jury van de officiële Salon, omdat die geen enkele representant van het realisme toeliet.
Op afbeelding 17 zie je Olympia van Manet. Dit schilderij werd in 1865, twee jaar na Le Déjeuner sur l'Herbe, wél toegelaten op de officiële Salon. Het werk leidde tot heftige discussies en kreeg veel kritiek. In 1866 en 1867 werd Manet, met weer andere schilderijen, geweigerd door de jury van de officiële Salon. Manet probeerde ondanks zijn moeizame relatie met de Salon er steeds weer een expositieplek te bemachtigen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De Amerikaanse kunstenaar Larry Rivers verwijst in zijn werken onder andere naar de kunst van Rembrandt, Delacroix, Duchamp en Manet. Op afbeelding 18 zie je Rivers werk I like Olympia in blackface (Ik hou van Olympia in blackface) uit 1970. Het kunstwerk is een assemblage van twee- en driedimensionale elementen.
De term 'blackface' uit de titel verwijst naar een theatrale make-up-act waarbij een blanke een persoon met donkere huidskleur speelt. De blackface-act werd populair in de negentiende eeuw en droeg bij aan de verspreiding van raciale stereotypen. Donkere mensen werden in deze acts neergezet als lui en dom.
I like Olympia in blackface ontstond ten tijde van de Civil Rights Movement, die streed voor gelijke rechten voor Afro-Amerikanen in de Verenigde Staten.
Rivers stelt in dit werk racisme en het denken in stereotypen aan de orde.
Rivers verklaarde competitie te voelen met de grote kunstenaars uit de negentiende eeuw, zoals Géricault en Manet. Gesteld kan worden dat Rivers met I like Olympia in blackface Manet probeert te overtreffen.
Vraag 25 2 punten
Geef twee argumenten waarom Le Déjeuner sur l'Herbe in de ogen van Manet en Zola wél op de officiële Salon getoond had moeten woorden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Schilderijen moeten de waarheid / de ware natuur tonen (realisme) (Manet en Zola waren tegen het gelikte / opgepoetste werk, zoals dat van Cabanel). De harde contrasten en/of de zichtbare, levendige penseelstreken passen daarbij. − Schilderijen moeten passen in hun tijd / kunst moet 'van haar tijd' zijn (realisme). De weergave van de heren in een eigentijds kostuum en in een alledaagse omgeving (een park) past daarbij. (Sommigen herkennen in het schilderij een verwijzing naar praktijken van prostitutie in Parijse parken.) − Het werk van Manet staat met de weergave van een tafereel met baadsters in een kunsthistorische traditie (van grote renaissance kunstenaars, zoals de Venetiaanse meesters en Rafael), die ook door de academische Salonkunstenaars / door de jury van de Salon nastrevenswaardig werd geacht. per juist antwoord (1) (2)
Vraag 27 3 punten
Geef drie voorbeelden van manieren waarop Rivers racisme of het denken in stereotypen aan de orde stelt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − (omkeren van rollen / posities) Rivers maakt bestaande, racistische maatschappelijke verhoudingen zichtbaar door deze om te draaien: Olympia wordt een vrouw met een donkere huidskleur en de bediende maakt hij blank (of roze/rood gekleurd). − (doorwerken van beelden) Rivers laat door het omkeren van rollen en huidskleuren in een beroemd kunstwerk zien hoe bepalend beelden zijn voor het bevestigen / in stand houden van verhoudingen. − (toepassen van racistische praktijk in ongebruikelijke context) Rivers toont door het toepassen van 'blackface' (hier het bruin/zwart schilderen van Olympia en/of het rood/blank schilderen van de bediende) het opmerkelijke/vreemde/belachelijke van deze praktijk. − (veranderen van stereotypen) Rivers verandert de blanke prostituee Olympia in een donkere vrouw en vervangt daarmee het negentiende- eeuwse stereotype. − (werking van stereotypen) Rivers keert de situatie niet alleen om, maar zet origineel en omkering bij elkaar, waarmee hij extra benadrukt hoe stereotypen werken. − (letterlijk maken van het denken in groepen/stereotypen in plaats van in individuen) Rivers geeft alleen de donkere bediende (rechtsachter) een echt gezicht, de andere figuren hebben schematische gezichten (in gevallen van discriminatie komt het vaak voor dat juist het individuele wordt genegeerd en geoordeeld wordt op zogenaamde groepskenmerken). per juist antwoord (1) (3)
2018, tijdvak 1: Een ideaal portret
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op afbeelding 1 zie je het schilderij Portret van een man van Titiaan uit 1509. De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari identificeerde de geportretteerde als een lid van de aristocratische Barbarigo-familie. Later is wel gesuggereerd dat het een zelfportret van Titiaan is. Deze suggestie wordt onder meer onderbouwd door te wijzen op de nieuwe positie die kunstenaars ten tijde van de renaissance krijgen.
In 1568 schreef Vasari in zijn levensbeschrijvingen van renaissancekunstenaars over dit schilderij: "Toen Titiaan nog maar pas begonnen was Giorgones stijl na te volgen
- hij was niet ouder dan achttien jaar
- schilderde hij het portret van een met hem bevriende edelman uit de Barbarigo familie, een portret dat prachtig werd gevonden, daar de gelaatskleur heel goed en levensecht was weergegeven en de haren zozeer van elkaar onderscheiden dat men ze had kunnen tellen, zoals ook het geval was met de steken van een zilvergrijs satijnen wambuis dat hij in dit portret schilderde. Kortom men vond het zo goed en zorgvuldig gedaan dat het voor een werk van Giorgone zou zijn gehouden als Titiaan er, tegen een donkere achtergrond, niet zijn naam op had gezet.
In dit citaat draagt Vasari argumenten van verschillende aard aan waarom Titiaan als een groot kunstenaar werd beschouwd.
Het Portret van een man op afbeelding 1 wordt vaak genoemd als inspiratiebron voor het zelfportret van Rembrandt uit 1640 dat je ziet op afbeelding 2. Het schilderij van Titiaan was in 1640 in Amsterdam. Het is goed mogelijk dat Rembrandt het heeft gezien. Voor Rembrandts zelfportret worden ook andere inspiratiebronnen genoemd, zoals een portret van Rafaël dat zich destijds in Italië bevond. Van Rembrandt is bekend dat hij nooit in Italië is geweest. Toch kon een zeventiende-eeuwse kunstenaar als Rembrandt, bij gebrek aan het originele schilderij, beschikken over andere beeldbronnen.
Bekijk afbeelding 1 en 2 In de kunsttheorie in de Republiek in de zeventiende eeuw wordt de term 'aemulatio' gebruikt voor het overtreffen van een voorbeeld of voorganger.
Rembrandts zelfportret op afbeelding 2 is te zien als een overtreffing van het portret van Titiaan.
Een van de bekendste leerlingen van Rembrandt is Govaert Flinck (1615- 1660). Flinck kreeg les van Rembrandt in Amsterdam van 1631 tot 1635. Op afbeelding 3 zie je een zelfportret van Flinck op 24-jarige leeftijd (1639).
De schrijver Arnold Houbraken omschreef Flinck in zijn boek De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen (1718), als "een groot talent". Volgens Houbraken had Flinck de kwaliteit om het werk van zijn meester Rembrandt al op relatief jonge leeftijd te evenaren. Hierbij maakte Flink gebruik van het zogenaamde 'rapen': het kopiëren van (delen van) het werk van de meester.
Bekijk afbeelding 2 en 3. Het rapen werd in de kunsttheorie van de zeventiende eeuw aangemerkt als een geoorloofde en zelfs zinvolle activiteit. In het zelfportret op afbeelding 3 kopieert Flinck de houding en gezichtsuitdrukking van Rembrandts zelfportret.
Bekijk afbeelding 4. Op afbeelding 4 zie je Portret van Suzanna van Baerle dat Flinck schilderde in 1655. Flinck stapte in de jaren veertig af van de stijl die hij bij Rembrandt had geleerd en koos voor de hofstijl, die classicistisch wordt genoemd.
Bekijk afbeelding 4. Flinck verwierf rond 1650 een positie in het topsegment van de kunstmarkt. Zijn 'moderne' manier van werken sloot blijkbaar beter aan bij de wensen van de opdrachtgevers, de rijke Amsterdamse burgerij, dan zijn oude, Rembrandteske stijl.
Denkbeelden over het ideale portret zijn niet voorbehouden aan de zeventiende eeuw. Ook in de eenentwintigste eeuw wordt hierover volop nagedacht. In 2015 publiceerde de Nederlandse kunstenaar Willem Popelier de Do-It- Yourselfie-Guide, een handboek met bijhorende kaartenset voor het maken van een perfecte selfie (figuur 1 en 2). Voor dit werk analyseerde Popelier duizenden tips, bronnen en selfies op internet.
figuur 1 figuur 2
Bij elke aanwijzing voor het maken van een perfecte selfie hoort een foto waarmee Popelier de aanwijzing illustreert (afbeelding 5 t/m 8). Popelier creëert in zijn handboek een standaard voor selfies.
De Do-It-Yourselfie-Guide van Popelier is te beschouwen als een ironisch commentaar op de selfie-cultuur.
Bekijk afbeelding 2 t/m 8. Het werk van Popelier toont de kracht aan van (het doorwerken van) beeldconventies. Het maken van een selfie is een relatief nieuw fenomeen, toch zou je kunnen beargumenteren dat de selfie in een lange beeldtraditie van (zelf)portretten staat.
Vraag 2 2 punten
Geef, op basis van het citaat, twee van deze verschillende argumenten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − het natuurgetrouwe / levensechte karakter van het portret ("daar de gelaatskleur heel goed en levensecht was weergegeven en de haren zozeer van elkaar onderscheiden dat men ze had kunnen tellen, zoals ook het geval was met de steken van een zilvergrijs satijnen wambuis dat hij in dit portret schilderde".) − Het talent op jonge leeftijd ("niet ouder dan achttien jaar"). − Het evenaren van de grote meester ("dat het voor een werk van Giorgone zou zijn gehouden als Titiaan er, tegen een donkere achtergrond, niet zijn naam op had gezet".) per juist antwoord (1) (2)
Vraag 10 2 punten
Geef hiervoor twee argumenten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − Popeliers gezichtsuitdrukkingen verraden een lichte spot / droogkomische humor, zijn werk is zichtbaar een parodie op het genre/de cultuur en daarmee een ironisch commentaar erop. − Popelier maakt een officiële gids met 'geschreven regels' over de selfie-cultuur en becommentarieert daarmee de ogenschijnlijke ongedwongenheid/spontaniteit van de selfie-cultuur. − Popelier perst zichzelf in tal van bekende selfieposes, maar doordat de gebruikelijke context/entourage mist, of doordat deze tot in het extreme is getrokken (cactus als natuur), toont hij het belachelijke karakter ervan. − Popelier stelt zichzelf centraal in dit handboek en dat is te zien als een commentaar op de selfie-cultuur waarin de fotograaf zichzelf ook telkens weer centraal stelt. per juist antwoord (1) (2)
2018, tijdvak 1: Tussen toverdoos en mystieke grot
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1918 vatte Le Raincy, een gemeente ten noordoosten van Parijs, het plan op voor de bouw van een kerk. Deze moest onder meer dienen als monument ter herinnering aan een veldslag die de Fransen in 1914 leverden in de buurt van Le Raincy. De gemeente wilde dat het gebouw er snel zou komen, maar had
- als gevolg van de Eerste Wereldoorlog
- weinig geld ter beschikking.
Het bedrijf Perret Frères, onder leiding van Auguste Perret, kreeg de opdracht. De firma had enige bekendheid gekregen door haar betrokkenheid bij de bouw van een appartementencomplex, een garage en een theater, met behulp van gewapend beton.
De gemeente nam, met de keuze voor Perret, risico's.
In 1923 werd de Notre-Dame du Raincy opgeleverd. Op figuur 3 en 4 zie je het exterieur van de kerk. Op afbeelding 9 en 10 zie je het interieur.
Perrets manier van bouwen was economisch gezien voordelig.
[figuur 3: zie het originele examen]
[figuur 4: zie het originele examen]
Perrets kerk in Le Raincy wordt ook wel de 'Sainte-Chapelle van gewapend beton' genoemd. De bijnaam verwijst naar de beroemde middeleeuwse hofkapel van koning Lodewijk IX in Parijs. Op figuur 5 en 6 zie je het exterieur van de Sainte-Chapelle in Parijs en op afbeelding 11 zie je een gedeelte van het interieur.
figuur 5 figuur 6
Het is heel goed mogelijk dat Perret de Sainte-Chapelle als voorbeeld nam voor zijn Notre-Dame du Raincy.
[figuur 7: zie het originele examen]
Plattegrond van de Notre-Dame du Raincy
Bekijk afbeelding 9 en 10, figuur 3 en figuur 7 Auguste Perret was bekend met de theorieën van Viollet-le-Duc. In de Notre-Dame du Raincy zijn voorbeelden te vinden van de Grieks-gotische synthese die Viollet-le-Duc zo waardeerde. Zo zijn de pijlers op te vatten als een synthese van de hoge, gebundelde pijlers uit de gotische traditie met de Griekse traditie waarin pijlers naar boven toe versmallen.
Perret wordt in de kunstgeschiedenis gezien als degene die een moderne, betonnen variant toevoegde aan deze 'Grieks-gotische' traditie. Maar de architectuur van de Notre-Dame du Raincy valt ook te plaatsen binnen andere stijlen dan de (neo-)Griekse of (neo-)Gotische.
De gotische kerk, zoals de Sainte Chapelle in Parijs, was bedoeld om het idee van 'God is licht' in de kerk ervaarbaar te maken. De glas in loodramen stonden in dienst van dit doel.
Bekijk afbeelding 9 tot en met 11. Je kunt stellen dat de Notre-Dame du Raincy de Sainte-Chapelle zelfs overtreft als het gaat om het ervaarbaar maken van 'God is licht'.
De Franse architect Le Corbusier was twee jaar in de leer bij Perret en legde daarmee de basis voor zijn werk in beton. Op figuur 8 zie je de Villa Savoye uit 1929 die Le Corbusier ontwierp. De villa, slechts enkele jaren na de kerk in Raincy gerealiseerd, werd een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Op de begane grond bevinden zich de entree, de garage en ruimtes voor het personeel. De eerste verdieping herbergt de woonkamer, keuken, slaapkamers, badkamers, kantoorruimte en een terras. Op het dak bevindt zich een zonneterras.
[figuur 8: zie het originele examen]
Het moderne bouwen gaat vaak gepaard met functionalisme, maar bij Le Corbusier lijken esthetische overwegingen soms belangrijker dan functionele.
Le Corbusier, en niet Perret, is de geschiedenis ingegaan als dé grote modernist.
Kort na de Tweede Wereldoorlog kreeg Le Corbusier het verzoek om een kerk te bouwen voor een kleine geloofsgemeenschap in Ronchamp. De bouw van deze kerk, de Notre-Dame du Haut, was gereed in 1955. Op afbeelding 12 zie je een foto van het exterieur en op afbeelding 13 tot en met 15 zie je het interieur.
Le Corbusier veroorloofde zich in de architectuur van de Notre-Dame du Haut grote vrijheden. Deze kerk was een totaal nieuwe variant op de bestaande typologie van kerkgebouwen. De onregelmatig geplaatste vensters (met verschillende formaten) van de kerk in Ronchamp wijken bijvoorbeeld sterk af van de bestaande typologie, waarbij vensters op een lijn en op regelmatige afstand worden geplaatst.
Bekijk afbeelding 12.
De architectuurhistoricus Charles Jencks typeerde de villa en de kerk als volgt: "Is de Villa Savoye een koele rationalistische toverdoos waarin een 'promenade architecturale' voert langs een schitterende opeenvolging van in elkaar overlopende ruimtes; de knoestige, sculpturale kerk in Ronchamp is, met zijn dikke muren en kleine ramen, een mystieke bedevaartsgrot."
Bekijk afbeelding 12 tot en met 15. Volgens Jencks legde Le Corbusier met zijn "mystieke bedevaartsgrot" (de Notre-Dame du Haut in Ronchamp) de basis voor het postmodernisme.
Bekijk afbeelding 13 tot en met 15. De typering van de Notre-Dame du Haut als "mystieke bedevaartsgrot" valt niet alleen te verklaren vanuit de knoestige, sculpturale vorm, maar ook door het spel met licht.
Vraag 17 3 punten
Geef op basis van de architectuur van de Notre-Dame du Raincy drie argumenten die deze stelling ondersteunen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: − Perrets ontwerp laat veel meer licht toe door de toepassing van raampartijen met een relatief groot glasoppervlak (ten opzichte van het oppervlak van de raamomlijsting) (veel meer dan de door spitsbogen ingekaderde ramen van de Sainte-Chapelle). − Perrets ontwerp laat veel meer licht toe door het gebruik van helder en licht gekleurd glas (meer dan het donkere glas in lood van de Sainte- Chapelle). − Perrets ontwerp is lichter, omdat het geen steunberen bevat die de directe lichtinval belemmeren (anders dan de door steunberen omgeven glas in loodramen van de Sainte-Chapelle). − Perrets eenvoudige (veelal geometrische) ontwerp van de raampartijen benadrukt de werking van het licht sterker (meer dan de raampartijen van de Sainte-Chapelle waar ook aandacht wordt opgeëist door de voorstellingen). − Het glas en beton zijn samen (anders dan de glas-in-loodramen van de Sainte-Chapelle) meer als totaal / als één geheel ontworpen en dat versterkt de idee van eenheid van licht / de symboliek van 'God is licht'. per juist antwoord (1) (3)
2018, tijdvak 1: Theater van de mode
Opgavetekst
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 22
[figuur 9: zie het originele examen]
foto van het duizend-en-tweede-nacht-feest
De Franse modeontwerper Paul Poiret liet zich voor zijn ontwerpen inspireren door culturen uit het Nabije Oosten en Noord-Afrika, een gebied dat destijds aangeduid werd als de Oriënt. Op afbeelding 16 zie je Poirets ontwerp Sjieke jurk uit 1911. Dit ontwerp werd gedragen op het duizend-en-tweede-nacht-feest dat Poiret organiseerde in de tuin van zijn atelier (figuur 9).
[figuur 10: zie het originele examen]
Het feest van Poiret was geïnspireerd op een bundel Oosterse vertellingen getiteld Duizend-en-één-nacht. Op figuur 10 zie je Poiret die tijdens het feest poseert samen met zijn vrouw en muze Denise Poiret. Het beeld van het Oosten dat tijdens het feest werd gecreëerd, is een beeld dat ook in de schilderkunst van de negentiende eeuw veelvuldig is neergezet. Een voorbeeld daarvan is de voorstelling van een harem in De vrouwen van Algiers in hun vertrek van Eugène Delacroix uit 1834 (afbeelding 17).
De Oriënt had een grote aantrekkingskracht op kunstenaars en ontwerpers zoals Delacroix en Poiret.
Poiret ontwierp, behalve voor zijn themafeesten, ook jurken voor andere speciale gelegenheden. Denise Poiret droeg bijvoorbeeld de avondjurk Théâtre des Champs-Élysées naar de première van de dansvoorstelling Le Sacre du Printemps van het destijds zeer spraakmakende balletgezelschap Les Ballets Russes.
Het bijwonen van premières in bijzondere ontwerpen en het organiseren van themafeesten waren geschikte reclamemiddelen voor Poirets mode.
Op figuur 11 zie je een foto van Denise gekleed in Poirets ontwerp 'Faun' uit 1919. Voor de spiegel staat het beeld Vogel van de avant- gardebeeldhouwer Brancusi. De foto is gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Man Ray. Poiret was een van de eerste couturiers die zijn ontwerpen liet fotograferen. Dergelijke foto's verschenen in modetijdschriften zoals Vogue en Harper's Bazar.
In 1967 schreef de filosoof Roland Barthes een essay over de modefotografie. Volgens Barthes werd de wereld in de modefotografie meestal gefotografeerd in de vorm van een decor, een achtergrond of een scène. Barthes noemde dit 'het theater van de mode', waarbij het decor de betekenis van het getoonde kledingstuk mede bepaalt of versterkt.
Poiret en Man Ray hebben het decor op de foto (figuur 11) op een dusdanige manier gekozen, dat (de betekenis van) het ontwerp wordt versterkt.
[figuur 11: zie het originele examen]
Denise Poiret in 'Faun'-jurk, foto van Man Ray,1919
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 18 tot en met 22 zie je foto's waarop de herfst- en wintercollectie 2013 van het Nederlandse ontwerpersduo Viktor&Rolf wordt getoond. De show begon met een minutenlange meditatie van het ontwerpersduo, zittend op een podium dat bedekt is met een print van aangeharkt grind. Vervolgens verdwenen de ontwerpers naar de achtergrond en klonk er een gong in een herhalend ritme. Daarna kwamen er één voor één twintig modellen het podium op. Om de beurt werden de modellen door Viktor en Rolf op het podium gepositioneerd. De ontwerpers drapeerden vervolgens de kleding om en over de modellen zodat er een beeld van rots en gras ontstond. De show eindigde met vijf groepen modellen verspreid over het podium.
Viktor&Rolf raakten geïnspireerd door de Japanse zentuin of rotstuin (kare-sansui) van de vijftiende-eeuwse tempel in Kyoto. Deze tuin werd nagebootst als setting voor hun modeshow die het thema 'mindfulness' kreeg. Van het ontwerpersduo wordt vaak gezegd dat het de grens opzoekt tussen kunst en mode. In de modeshow van de herfst- en wintercollectie 2013, zijn verschillende stromingen uit de beeldende kunst van na de Tweede Wereldoorlog als inspiratiebron te herkennen.
Poiret is te beschouwen als wegbereider en voorbeeld voor Viktor&Rolf. Zo gebruikte Poiret, net als Viktor&Rolf, de kunst als inspiratiebron voor zijn ontwerpen.
Vraag 26 2 punten
Leg aan de hand van twee aspecten uit hoe het decor (de betekenis van) het ontwerp versterkt.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Kleurenbijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De sculptuur van een sprookjesachtige vogel (Vogel van Brancusi) versterkt het exotische / dierlijke karakter van Poirets ontwerp. (Door deze associatie wordt Denise als het ware een exotische paradijsvogel.) − Het poseren voor het met bloemen gedecoreerde behang versterkt het natuurlijke / exotische / dierlijke karakter van Poirets ontwerp. (Door deze associatie wordt Denise als het ware een exotische paradijsvogel.) − Het gebruik van een avant-gardistisch kunstwerk, in een verder voorname traditionele, 'klassieke' omgeving, benadrukt het avant- gardistische of surreële karakter van Poirets ontwerp. − De voorname en sierlijke/verfijnde omgeving (ornamentiek, behang, materiaal) verleent ook Poirets ontwerp grandeur/klasse. per juist antwoord (1) (2)
Hoe vaak beschouwen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 2, 4, 7, 9, 13, 15-16, 18, 21, 24, 27 | 11 | 41% |
| 2025, tijdvak 1 | 2, 10, 21-22, 24, 26 | 6 | 23% |
| 2024, tijdvak 1 | 1, 4, 6-10, 12, 14, 17-19, 22-23, 29-30 | 16 | 53% |
| 2023, tijdvak 1 | 9-10, 18, 20, 25-26, 30 | 7 | 23% |
| 2023, tijdvak 2 | 5, 7-9, 16, 20-22 | 8 | 29% |
| 2022, tijdvak 1 | 17, 20, 25, 27-28, 31 | 6 | 19% |
| 2022, tijdvak 2 | 3, 7, 15, 25 | 4 | 14% |
| 2021, tijdvak 1 | 2, 5, 9-11, 19-20, 24, 28, 32 | 10 | 31% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 3, 7, 9-10, 18-20, 22, 25-28 | 13 | 42% |
| 2019, tijdvak 1 | 7, 9, 11, 13, 20, 25, 27 | 7 | 25% |
| 2018, tijdvak 1 | 2, 10, 17, 26 | 4 | 14% |
In 11 van de 11 ingedeelde examens tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo staat een vraag over beschouwen, samen 92 vragen (29% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 1: 16 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 40% van de vragen over beschouwen, daarvoor 25%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met beschouwen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over beschouwen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over beschouwen
Andere onderwerpen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo
Beschouwen op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op kunst (beeldend) oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt beschouwen voor in het eindexamen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo?
In de 11 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 92 vragen over beschouwen, 29% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 11 van die examens.
In welk examen tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving vwo stonden de meeste vragen over beschouwen?
In het examen van 2024, tijdvak 1, met 16 vragen: 1, 4, 6-10, 12, 14, 17-19, 22-23, 29-30.
Hoe oefen ik examenvragen over beschouwen?
Op deze pagina staan alle vragen over beschouwen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.