Eindexamen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Opgave 1 − Chokepoints: wereldwijde maritieme knelpunten, Opgave 2 − Migratie naar de Arabische Golfstaten, Opgave 3 − De Volga en de Kaspische Zee, Opgave 4 − Portugal, surfers paradise!, Opgave 5 − Aardolie in Zuid-Amerika, Opgave 6 − Waterbeheer in Fryslân, Opgave 7 − Verdozing van het Nederlandse landschap.
Het centraal examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1 telt 31 vragen. De meeste vragen gaan over energie en grondstoffen (7), globalisering (6) en water en rivieren (5). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Energie en grondstoffen | 18-24 | 7 |
| Globalisering | 1-4, 29, 31 | 6 |
| Water en rivieren | 9-13 | 5 |
| Nederland: wonen en water | 25-28 | 4 |
| Bevolking en migratie | 5, 7-8 | 3 |
| Verstedelijking | 6, 30 | 2 |
| Weer en klimaat | 14-15 | 2 |
| Endogene en exogene processen | 16-17 | 2 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 17 examens aardrijkskunde vwo sinds 2018: dit examen vroeg meer over energie en grondstoffen (23% van de vragen, gemiddeld 5%) en water en rivieren (16% van de vragen, gemiddeld 8%). Minder over ontwikkelingsvraagstukken (0% van de vragen, gemiddeld 11%) en verstedelijking (6% van de vragen, gemiddeld 17%).
Opgaven en correctievoorschrift
- Opgaven
- Bijlage
- Bijlage kaartenkatern
- Correctievoorschrift
- Aanvulling correctievoorschrift
- Aanvulling correctievoorschrift (Caribenscholen)
- Tweede aanvulling correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.
Opgave 1 − Chokepoints: wereldwijde maritieme knelpunten
Bij deze opgave horen de bronnen 1 tot en met 3.
Gebruik de bronnen 1 en 2 en het kaartenkatern. In bron 1 worden de acht belangrijkste chokepoints genoemd. In bron 2 staan satellietbeelden van vier van deze chokepoints.
Vraag 1 2 punten
Noteer de letters a tot en met d van de satellietbeelden onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter drie van de vier letters de naam van het juiste chokepoint.
Bron 1
Chokepoints Chokepoints zijn knelpunten in belangrijke scheepvaartroutes. Vaak zijn het smalle doorgangen met een strategische ligging in internationale handelsroutes. Het Kanaal, de drukbevaren en smalle doorgang tussen Engeland en Frankrijk, is zo’n knelpunt. Toch wordt dit knelpunt niet gezien als een van de belangrijkste chokepoints. Toen in 2021 het schip de Ever Given de doorvaart door het Suezkanaal enkele weken blokkeerde, werd duidelijk hoe afhankelijk de internationale handel is van een goede doorstroom bij chokepoints.
Bron 2
Satellietbeelden van vier van de belangrijkste chokepoints (zie bron 1)
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- drie van de volgende: a Bosporus (4) b Panamakanaal (1) c Straat Malakka (8) d Straat van Ormoes (7) indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)
Gebruik bron 1. Kaap de Goede Hoop ligt niet aan een smalle doorgang, maar wordt toch gezien als een belangrijk chokepoint. In het Caribisch gebied liggen wel veel smalle doorgangen, maar deze behoren niet tot de belangrijkste chokepoints. Ook het Kanaal wordt niet gezien als een van de belangrijkste chokepoints.
Vraag 2 2 punten
Geef aan
- waarom Kaap de Goede Hoop, in tegenstelling tot de smalle doorgangen in het Caribisch gebied, wel als een van de belangrijkste chokepoints wordt gezien;
- waarom het Kanaal niet als een van de belangrijkste chokepoints wordt gezien.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de vaarroute langs Kaap de Goede Hoop (in tegenstelling tot de smalle doorgangen in het Caribisch gebied) een van de drukst bevaren vaarroutes ter wereld is (en dat kan, ook al is het geen smalle doorgang, tot opstoppingen / vertragingen leiden) (1)
- Uit het antwoord moet blijken dat het Kanaal in een (politiek) stabiele regio ligt (1)
Gebruik bron 3 en het kaartenkatern. Sommige schepen in de Rode Zee kozen er tijdens de blokkade voor om een andere route naar Europa te varen.
Vraag 3 2 punten
Geef vanuit twee verschillende dimensies een nadeel of risico van de keuze om een andere route naar Europa te varen.
Bron 3
De blokkade van de Ever Given in het Suezkanaal Met een lengte van 400 meter en een laadvermogen van bijna 20.000 containers is de Ever Given een van de grootste containerschepen ter wereld. Op
23 maart 2021 liep de Ever Given op de route van China naar de Rotterdamse haven vast in het Suezkanaal. Na de laatste uitbreiding in 2015 is het Suezkanaal 345 meter breed en 24 meter diep. In 2020 passeerden bijna 19.000 schepen het kanaal. Schepen betalen zo’n 300.000 Amerikaanse dollar aan tolgeld om door het Suezkanaal te varen.
Opgave 2
- Migratie naar de Arabische Golfstaten
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Juiste antwoorden zijn: De (langere) vaarroute om Afrika heen − is (door het gebruik van meer brandstof) duurder (dan door het Suezkanaal). (economische dimensie) − leidt tot meer CO2-uitstoot. (dimensie natuur) − gaat door politiek instabiele wateren / door een gebied dat bekend staat om piraterij. (politieke dimensie) per juist antwoord, mits elk uit een andere dimensie (1) (2)
Steeds meer multinationale ondernemingen uit centrumlanden kiezen voor reshoring van delen van hun productieketen. De blokkade van het Suezkanaal kan het proces van reshoring versnellen.
Vraag 4 2 punten
Beredeneer waarom de blokkade van het Suezkanaal het proces van reshoring kan versnellen.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- de blokkade van het Suezkanaal laat zien dat (lange) handelsroutes kwetsbaar zijn / kunnen leiden tot vertraging in levertijden / kunnen zorgen voor tekorten aan producten (1)
- zodat bedrijven ervoor kiezen om de productie (weer) dichter bij de afzetmarkt (in centrumlanden) te vestigen (1)
Opgave 2 − Migratie naar de Arabische Golfstaten
Bij deze opgave horen de bronnen 4 tot en met 6.
Technologische ontwikkelingen hebben bijgedragen aan een toename van het aantal Aziatische migranten naar de Arabische Golfstaten (zie bron 4).
Vraag 5 2 punten
Geef van twee technologische ontwikkelingen aan waarom ze hebben bijgedragen aan een toename van deze migratiestroom.
Bron 4
Internationale arbeidsmigratie naar de Arabische Golfstaten De Arabische Golfstaten aan de Perzische Golf zijn een belangrijk bestemmingsgebied voor internationale arbeidsmigranten. Deze migratiestroom naar de Arabische Golfstaten kwam op gang toen in de jaren 70 de olieprijzen stegen. Veel van de aardolie-inkomsten werden niet alleen geïnvesteerd in publieke diensten, zoals gezondheidszorg en onderwijs, maar ook in de bouwsector. Hierdoor groeide de vraag naar personeel. De eerste arbeidsmigranten kwamen vooral uit landen waar Arabisch wordt gesproken, zoals Egypte, Jemen en de Palestijnse gebieden. Tegenwoordig komt de meerderheid van de migranten uit Zuid- en Zuidoost-Azië. Deze migranten zijn tijdelijk en hebben niet dezelfde rechten als de staatsburgers van de landen waar ze gaan werken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Juiste antwoorden zijn: − Door goedkoper / sneller vervoer wordt migreren voor meer mensen (financieel) mogelijk. − Door internet / telefonie kunnen migranten elkaar beter informeren over aankomstplekken / migratieroutes / makkelijker in contact blijven met het vertrekland. per juist antwoord (1) (2)
Gebruik de bronnen 4 en 5. Na het afschaffen van de woningwet in 2001 veranderde Dubai snel en nam de ruimtelijke segregatie en de sociale polarisatie in de stad sterk toe.
Vraag 6 2 punten
Beredeneer waarom na 2001 zowel de ruimtelijke segregatie als de sociale polarisatie in Dubai sterk toenam.
Bron 4
Internationale arbeidsmigratie naar de Arabische Golfstaten De Arabische Golfstaten aan de Perzische Golf zijn een belangrijk bestemmingsgebied voor internationale arbeidsmigranten. Deze migratiestroom naar de Arabische Golfstaten kwam op gang toen in de jaren 70 de olieprijzen stegen. Veel van de aardolie-inkomsten werden niet alleen geïnvesteerd in publieke diensten, zoals gezondheidszorg en onderwijs, maar ook in de bouwsector. Hierdoor groeide de vraag naar personeel. De eerste arbeidsmigranten kwamen vooral uit landen waar Arabisch wordt gesproken, zoals Egypte, Jemen en de Palestijnse gebieden. Tegenwoordig komt de meerderheid van de migranten uit Zuid- en Zuidoost-Azië. Deze migranten zijn tijdelijk en hebben niet dezelfde rechten als de staatsburgers van de landen waar ze gaan werken.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Na de in 2001 afgeschafte woningwet werd Dubai een aantrekkelijke vestigingsplaats voor (zeer) rijke mensen die in exclusieve wijken gingen wonen (1)
- terwijl de huizen in deze wijken worden gebouwd door goedkope arbeidsmigranten (uit Zuid- en Zuidoost-Azië) die hier zelf nooit in kunnen wonen (1)
Gebruik bron 6. De migratie naar de Arabische Golfstaten leidt niet alleen tot internationale kritiek, maar leidt ook binnen de Arabische Golfstaten tot spanningen.
Vraag 7 2 punten
Beredeneer met een gegeven uit bron 6 waarom migratie binnen de Arabische Golfstaten tot spanningen kan leiden.
Bron 6
Gegevens van drie Arabische Golfstaten en van drie vertreklanden bbp per leeftijdsopbouw immigranten inwoner in (2020) als % van de dollar (2020) totale bevol- king (2020)
Arabische Golfstaten Qatar 91.500 0 - 14 jaar: 14% 75,4%
15 - 64 jaar: 85%
65 jaar en ouder: 1%
Saudi-Arabië 49.440 0 - 14 jaar: 25% 32,2%
15 - 64 jaar: 71%
65 jaar en ouder: 4%
Verenigde 70.300 0 - 14 jaar: 15% 88,4% Arabische 15 - 64 jaar: 84% Emiraten 65 jaar en ouder: 1%
vertreklanden Filipijnen 10.220 0 - 14 jaar: 30% 0,2%
15 - 64 jaar: 65%
65 jaar en ouder: 5%
India 6.930 0 - 14 jaar: 26% 0,3%
15 - 64 jaar: 68%
65 jaar en ouder: 6%
Nepal 4.160 0 - 14 jaar: 29% 1,8%
15 - 64 jaar: 65%
65 jaar en ouder: 6%
Aarde
Opgave 3
- De Volga en de Kaspische Zee
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- In de Arabische Golfstaten bestaat de bevolking inmiddels voor een groot deel uit migranten / is een scheve verhouding ontstaan tussen de oorspronkelijke bevolking en de migranten (1)
- zodat veel staatsburgers van deze landen de komst van migranten als een bedreiging voor de nationale identiteit / hun cultuur kunnen beschouwen (1)
Stelling: Dubai is een wereldstad.
Vraag 8 2 punten
Ben jij het eens of oneens met deze stelling? Geef twee argumenten voor je keuze.
Bron 6
Gegevens van drie Arabische Golfstaten en van drie vertreklanden bbp per leeftijdsopbouw immigranten inwoner in (2020) als % van de dollar (2020) totale bevol- king (2020)
Arabische Golfstaten Qatar 91.500 0 - 14 jaar: 14% 75,4%
15 - 64 jaar: 85%
65 jaar en ouder: 1%
Saudi-Arabië 49.440 0 - 14 jaar: 25% 32,2%
15 - 64 jaar: 71%
65 jaar en ouder: 4%
Verenigde 70.300 0 - 14 jaar: 15% 88,4% Arabische 15 - 64 jaar: 84% Emiraten 65 jaar en ouder: 1%
vertreklanden Filipijnen 10.220 0 - 14 jaar: 30% 0,2%
15 - 64 jaar: 65%
65 jaar en ouder: 5%
India 6.930 0 - 14 jaar: 26% 0,3%
15 - 64 jaar: 68%
65 jaar en ouder: 6%
Nepal 4.160 0 - 14 jaar: 29% 1,8%
15 - 64 jaar: 65%
65 jaar en ouder: 6%
Aarde
Opgave 3
- De Volga en de Kaspische Zee
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Juiste argumenten voor de stelling zijn: − Dubai is een mondiaal economisch knooppunt. − Dubai vervult een belangrijke (hub)functie in het internationale vliegverkeer. − In Dubai worden (steeds meer) internationaal belangrijke sportevenementen gehouden. of Juiste argumenten tegen de stelling zijn: − In Dubai worden geen belangrijke mondiale politieke beslissingen genomen. − In Dubai zijn nauwelijks hoofdkantoren van grote multinationale ondernemingen en/of mondiale instellingen gevestigd. − Dubai wordt vaak vooral gezien als een funparadijs voor de allerrijksten. per juist argument (1) (2)
Opgave 3 − De Volga en de Kaspische Zee
Bij deze opgave horen de bronnen 7 tot en met 9.
Gebruik de bronnen 7 tot en met 9. De Kaspische Zee krijgt het meeste water van de Volga. In het stroomstelsel van deze rivier liggen van noord naar zuid de plaatsen Perm, Samara, Volgograd en Astrachan. In bron 8 zijn de klimaatgrafieken van deze plaatsen weergegeven.
Vraag 9 2 punten
Noteer de namen van deze vier plaatsen op je antwoordblad. Schrijf achter elke plaats de letter van de juiste grafiek uit bron 8.
Bron 8
Vier klimaatgrafieken klimaatgrafiek a klimaatgrafiek b
klimaatgrafiek c klimaatgrafiek d
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Perm a Samara c Volgograd b Astrachan d indien vier juiste antwoorden (2) indien drie of twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)
Gebruik het kaartenkatern. Hieronder staan drie uitspraken. Uitspraak 1: de Hoogvlakte van Iran ten zuiden van de Kaspische Zee is jonger dan het Oeralgebergte ten noorden van de Kaspische Zee. Uitspraak 2: de Kaspische Zee is net als het Bajkalmeer in het oosten van Rusland ontstaan bij een divergente plaatgrens. Uitspraak 3: de Kaspische Zee wordt onder andere door endogene krachten steeds kleiner en zal over miljoenen jaren niet meer bestaan.
Vraag 10 2 punten
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- uitspraak 1: juist uitspraak 2: onjuist uitspraak 3: juist indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)
Gebruik bron 7. De Kaspische Zee is de grootste binnenzee ter wereld. De Volga is de grootste rivier die uitmondt in deze binnenzee.
Vraag 11 1 punt
Geef het begrip waarmee het lichtgele gebied in bron 7 wordt aangeduid.
Bron 7
De Volga De Volga is met 3.530 kilometer de langste rivier van Europa. De rivier ontspringt in het westen van Rusland en stroomt door het Russisch Laagland en mondt uit in de Kaspische Zee. Het debiet van de Volga is in het voorjaar het hoogst en in de zomer het laagst.
De Volga en satellietbeeld van de Kaspische Zee
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- stroomgebied (1)
Gebruik bron 9 en het kaartenkatern. Het zuiden van de Kaspische Zee is zouter dan het noorden van de Kaspische Zee.
Vraag 12 2 punten
Geef hiervan twee oorzaken.
Bron 7
De Volga De Volga is met 3.530 kilometer de langste rivier van Europa. De rivier ontspringt in het westen van Rusland en stroomt door het Russisch Laagland en mondt uit in de Kaspische Zee. Het debiet van de Volga is in het voorjaar het hoogst en in de zomer het laagst.
De Volga en satellietbeeld van de Kaspische Zee
Bron 9
Temperatuur en neerslag in januari in Azië
Temperatuur en neerslag in juli in Azië
Opgave 4
- Portugal, surfers paradise!
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Juiste oorzaken zijn: − Het zuiden van de Kaspische Zee heeft minder toevoer van zoet water uit rivieren (dan het noorden van de Kaspische Zee). − De verdamping in het zuiden van de Kaspische Zee is hoger (dan in het noorden). per juiste oorzaak (1) (2)
Gebruik bron 7 en het kaartenkatern. De steden Astrachan en Bakoe zijn beide aan de kust van de Kaspische Zee gebouwd. Bakoe ligt nog steeds aan de kust, maar Astrachan niet meer.
Vraag 13 2 punten
Leg uit dat Astrachan, in tegenstelling tot Bakoe, niet meer aan de kust ligt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bron 9
Temperatuur en neerslag in januari in Azië
Temperatuur en neerslag in juli in Azië
Opgave 4
- Portugal, surfers paradise!
Bron 7
De Volga De Volga is met 3.530 kilometer de langste rivier van Europa. De rivier ontspringt in het westen van Rusland en stroomt door het Russisch Laagland en mondt uit in de Kaspische Zee. Het debiet van de Volga is in het voorjaar het hoogst en in de zomer het laagst.
De Volga en satellietbeeld van de Kaspische Zee
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Astrachan aan de Volga / een rivier ligt die uitmondt in de Kaspische Zee (en Bakoe niet) (oorzaak) (1)
- waardoor in het mondingsgebied van de Volga een delta gevormd is in de Kaspische Zee (en Astrachan nu niet meer aan de kust ligt) (gevolg) (1)
Opgave 4 − Portugal, surfers paradise!
Bij deze opgave horen de bronnen 10 tot en met 12.
Veel golfsurfers bezoeken Portugal het liefst in de winter, omdat de golven dan het hoogst zijn (zie bron 10).
Vraag 14 2 punten
Leg uit dat door het verschuiven van luchtdrukgebieden in het Middellandse Zeegebied de golven bij Portugal juist in de winter het hoogst zijn. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bron 10
Portugal, een paradijs voor golfsurfers De Portugese westkust is een bekende trekpleister voor golfsurfers. De bekendste surfplaatsen in Portugal zijn Nazaré, Peniche en Cascais (zie bron 11). Veel surfers bezoeken Portugal in de winter, omdat de golven dan het hoogst zijn. Nazaré staat bekend om zijn reuzengolven. De kustplaats werd wereldberoemd toen de Amerikaan Garrett McNamara in 2011 het wereldrecord brak van de hoogste golf ooit gesurft.
Een golfsurfer bedwingt een reuzengolf bij Nazaré (de pijl geeft de surfer aan).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- het hoge luchtdrukgebied / subtropisch maximum in het Middellandse Zeegebied in de winter naar het zuiden verschoven is (oorzaak) (1)
- waardoor (het westen van) Portugal vaker te maken krijgt met (krachtige) aanlandige winden / westenwinden (en er dus hoge golven ontstaan) (gevolg) (1)
Gebruik de bronnen 10 en 11. Bij Nazaré zijn de golven hoger dan bij de andere Portugese surfplaatsen.
Vraag 15 2 punten
Leg dit uit. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bron 10
Portugal, een paradijs voor golfsurfers De Portugese westkust is een bekende trekpleister voor golfsurfers. De bekendste surfplaatsen in Portugal zijn Nazaré, Peniche en Cascais (zie bron 11). Veel surfers bezoeken Portugal in de winter, omdat de golven dan het hoogst zijn. Nazaré staat bekend om zijn reuzengolven. De kustplaats werd wereldberoemd toen de Amerikaan Garrett McNamara in 2011 het wereldrecord brak van de hoogste golf ooit gesurft.
Een golfsurfer bedwingt een reuzengolf bij Nazaré (de pijl geeft de surfer aan).
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- bij Nazaré een (diepe) onderzeese kloof ligt (oorzaak) (1)
- waardoor het zeewater (in tegenstelling tot ondiepe kuststroken) ongeremd / pas vlak bij de kust wordt opgestuwd (gevolg) (1)
Gebruik bron 12. Het dorpje Baleal lag ooit op een eiland, maar is tegenwoordig aan de zuidkant met het vasteland verbonden door een zogenaamde ‘tombolo’. Een tombolo is een verbindend strand tussen een eiland en het vasteland.
Vraag 16 2 punten
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de tombolo bij het dorpje Baleal.
Bron 12
Het dorpje Baleal, vlakbij de surfplaats Peniche
Zuid-Amerika
Opgave 5
- Aardolie in Zuid-Amerika
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- de stroomsnelheid van het zeewater ten zuiden van het eiland afneemt / het zeewater ten zuiden van het eiland stil komt te staan (1)
- waarna tussen het eiland en de kust zand afgezet is (en er een verbindend strand tussen het vasteland en het eiland ontstaan is) (1)
Gebruik bron 12 en het kaartenkatern. Het dorpje Baleal is gebouwd op scheefstaande kalksteenlagen die
170 miljoen jaar geleden werden gevormd.
Vraag 17 2 punten
Geef aan
- op welke wijze kalksteen ontstaat;
- welke twee platen betrokken waren bij het scheef komen te staan van de kalksteenlagen en tijdens welke plooiingsfase dit gebeurde.
Bron 12
Het dorpje Baleal, vlakbij de surfplaats Peniche
Zuid-Amerika
Opgave 5
- Aardolie in Zuid-Amerika
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
Opmerking Het tweede scorepunt alleen toekennen indien beide platen en de plooiingsfase juist zijn.
Opgave 5 − Aardolie in Zuid-Amerika
Bij deze opgave horen de bronnen 13 tot en met 17.
Gebruik bron 13. Ondanks de toenemende aandacht voor de mondiale energietransitie willen aardoliemaatschappijen toch investeren in Zuid-Amerikaanse aardolie. Deze investeringen worden vooral gedaan op basis van redenen vanuit de economische dimensie.
Vraag 18 2 punten
Geef vanuit nog twee andere dimensies een reden waarom aardoliemaatschappijen willen investeren in Zuid-Amerikaanse aardolie.
Bron 13
Zuid-Amerika: het favoriete continent van de grote aardoliemaatschappijen Zuid-Amerika wordt steeds belangrijker voor de aardolie- en aardgaswinning. Proefboringen in onder andere Guyana, Suriname en Brazilië hebben grote hoeveelheden winbare fossiele brandstoffen aangetoond. Met name ‘presalt’ aardolie wordt hoog aangeschreven vanwege het relatief lage sulfietgehalte en een relatief lage CO 2-emissie. Met presalt worden de aardoliedragende lagen bedoeld die in de aardkorst onder een zoutsteenlaag uit het Krijt zitten ingesloten. Zuid-Amerika kan
- zelfs als de aardolie-industrie van Venezuela niet herstelt
- rond 2030 meer dan negen miljoen vaten per dag produceren, met Brazilië als grootste producent.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Juiste redenen zijn: − De (presalt)aardolie in Zuid-Amerika heeft (bij verbranding) een relatief laag CO2-gehalte. (dimensie natuur) − Aardoliemaatschappijen willen minder afhankelijk worden van aardolieproductie uit Rusland / het Midden-Oosten. (politieke dimensie) − Zuid-Amerika is in het algemeen een politiek relatief stabiel werelddeel. (politieke dimensie) per juiste reden, mits elk uit een andere dimensie (1) (2)
Gebruik de bronnen 14 en 15 en het kaartenkatern.
Vraag 19 3 punten
Geef
- twee aanwijzingen uit bron 14 waaruit blijkt dat de dwarsdoorsnede niet de huidige situatie weergeeft;
- de oorzaak waardoor de aardolie voor de kust van Rio de Janeiro ouder is dan die voor de kust van Recife.
Bron 13
Zuid-Amerika: het favoriete continent van de grote aardoliemaatschappijen Zuid-Amerika wordt steeds belangrijker voor de aardolie- en aardgaswinning. Proefboringen in onder andere Guyana, Suriname en Brazilië hebben grote hoeveelheden winbare fossiele brandstoffen aangetoond. Met name ‘presalt’ aardolie wordt hoog aangeschreven vanwege het relatief lage sulfietgehalte en een relatief lage CO 2-emissie. Met presalt worden de aardoliedragende lagen bedoeld die in de aardkorst onder een zoutsteenlaag uit het Krijt zitten ingesloten. Zuid-Amerika kan
- zelfs als de aardolie-industrie van Venezuela niet herstelt
- rond 2030 meer dan negen miljoen vaten per dag produceren, met Brazilië als grootste producent.
Bron 14
Schematische dwarsdoorsnede van aardolievorming tussen Zuid-Amerika en Afrika
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Juiste aanwijzingen zijn: (2p)
- In bron 14 is de Midden-Atlantische Rug niet zichtbaar (en die is er in de huidige situatie wel).
- In bron 14 ligt geen oceanische korst op de bodem van de oceaan (en dat is in de huidige situatie wel zo).
- In bron 14 ligt de aardoliereserve in het midden van de Atlantische Oceaan (en in de huidige situatie liggen deze aardoliereserves aan de randen van de oceaan / aan de kust).
Opmerking Per juiste aanwijzing 1 scorepunt toekennen.
Gebruik de bronnen 13 en 14 en het kaartenkatern. Niet alleen bij de passieve continentrand van Zuid-Amerika, maar ook in het dalingsgebied ten oosten van de Andes is aardolie ontstaan.
Vraag 20 3 punten
Geef eerst aan hoe in de geologie zo’n dalingsgebied wordt genoemd. Beschrijf vervolgens in twee stappen het ontstaan van aardolie in dit dalingsgebied.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- voorlandbekken (1)
- In dit dalingsgebied worden verschillende lagen sediment afgezet (1)
- waarbij in de organische sedimenten onder hoge druk / temperatuur aardolievormende processen plaatsvinden (1)
Gebruik bron 16. Hieronder staan drie uitspraken over de productie en de consumptie van aardolie in Zuid-Amerika. Uitspraak 1: een hoge olieprijs is voor landen in Midden-Amerika in het algemeen gunstiger dan voor landen in Zuid-Amerika. Uitspraak 2: Brazilië is tussen 1965 en 2019 steeds afhankelijker geworden van de import van aardolie. Uitspraak 3: politieke ontwikkelingen hebben de laatste jaren invloed gehad op de productie van aardolie in Venezuela.
Vraag 21 2 punten
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- uitspraak 1: onjuist uitspraak 2: onjuist uitspraak 3: juist indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)
Gebruik de bronnen 13, 16 en 17. De aanwezigheid van aardolie of aardgas is vaak een garantie voor een hoog welvaartsniveau, maar niet altijd.
Vraag 22 1 punt
Toon aan dat de aanwezigheid van aardolie of aardgas in Zuid-Amerika niet altijd een garantie is voor een hoog welvaartsniveau van een land.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord is: de grote aardolievoorraden hebben in landen als Venezuela / Bolivia niet (voor de hele bevolking) tot een hoger welvaartsniveau geleid. (1)
Investeringen in de Zuid-Amerikaanse aardolie kunnen op verschillende schaalniveaus negatieve gevolgen hebben.
Vraag 23 3 punten
Geef aan waarom deze investeringen
- kunnen leiden tot een toename van de sociaaleconomische ongelijkheid binnen Zuid-Amerikaanse landen;
- ook op mondiaal schaalniveau negatieve gevolgen kunnen hebben;
- ook op regionaal schaalniveau negatieve gevolgen kunnen hebben.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord is: slechts een beperkte groep mensen zal profiteren van de investeringen (1)
- Een juist antwoord op mondiaal schaalniveau is: door (investeringen in) de aardolie-industrie neemt de uitstoot van CO2 / broeikasgassen toe (1)
- Een juist antwoord op regionaal schaalniveau is: aardolieproductie zal gepaard gaan met de aantasting / vervuiling van kwetsbare milieus / (leef)gebieden van mensen en/of dieren (1)
Aardoliemaatschappijen kunnen relatief makkelijk investeren in neoliberale staten in Zuid-Amerika, maar door toenemende bevolkingsparticipatie kan investeren ook lastiger worden.
Vraag 24 2 punten
Geef aan waarom
- aardoliemaatschappijen juist in neoliberale staten relatief makkelijk kunnen investeren;
- door toenemende bevolkingsparticipatie het investeren lastiger kan worden.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de overheid in neoliberale staten weinig beperkingen oplegt aan (buitenlandse) investeerders (1)
- Uit het antwoord moet blijken dat de bevolking bezwaar kan maken / in verzet kan komen tegen investeringen (1)
Opgave 6 − Waterbeheer in Fryslân
Bij deze opgave horen de bronnen 18 tot en met 20.
Gebruik bron 18 en het kaartenkatern. De grenzen van de provincie Friesland vallen niet overal samen met de grenzen van het beheergebied van Wetterskip Fryslân (Waterschap Friesland). Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Friese Waddeneilanden.
Vraag 25 2 punten
Geef
- de reden waarom de grenzen van de Friese Waddeneilanden niet samenvallen met de grenzen van het beheergebied van Wetterskip Fryslân;
- voor nog een ander deel van Friesland aan waarom de grenzen van de provincie daar niet samenvallen met de grenzen van het beheergebied van Wetterskip Fryslân.
Bron 18
De provincie Friesland en het beheergebied van Wetterskip Fryslân (Waterschap Friesland)
bron 19a
Herinrichting van de Hemrikkerscharren Ten zuiden van Drachten in Friesland stroomt de beek de Boarn. Deze beek ontspringt in het oosten van de provincie en stroomt in westelijke richting via het dorp Âldeboarn naar Grou. Ten zuiden van Drachten is een deel van deze beek met het daaromheen liggende landschap opnieuw ingericht (Hemrikkerscharren, zie bron 19b). De beek is weer meanderend gemaakt, er is een nevengeul aangelegd en sommige sloten zijn gedempt. Nieuwe stuwen in het gebied zorgen voor een beter beheer van het waterpeil. Bij de herinrichting van de Hemrikkerscharren is nieuwe natuur aangelegd, een uitkijktoren gebouwd en is er ruimte gemaakt voor duurzame landbouw. In het plan was al eerder een voorwaarde opgenomen dat de herinrichting van het beekdal geen negatieve effecten zou mogen hebben op de landbouw.
Ligging Hemrikkerscharren
bron 19b Herinrichting van de Hemrikkerscharren ten zuiden van Drachten
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord is: op delen van de Friese Waddeneilanden heeft het (zee)water / de natuur vrij spel (en die worden dus niet beheerd) (1)
- Een juist antwoord is: het is logischer / verstandiger om wateren die worden gescheiden door politieke grenzen (zoals het Lauwersmeer of het stroomgebied van de Lauwers) door één waterschap te laten beheren (1)
Het veranderende neerslagregiem leidt in Friesland, net als in andere delen van Nederland, steeds vaker tot wateroverlast.
Vraag 26 2 punten
Leg uit dat het veranderende neerslagregiem steeds vaker tot wateroverlast leidt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
Opmerking Antwoorden die bij het gevolg ingaan op wateroverlast in de stad dienen goed gerekend te worden.
Gebruik de bronnen 19a en 19b. Bij de herinrichting van de Hemrikkerscharren bij de Boarn is sprake van integraal waterbeheer.
Vraag 27 2 punten
Geef twee voorbeelden waaruit blijkt dat bij de herinrichting van de Hemrikkerscharren sprake is van integraal waterbeheer.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Juiste voorbeelden zijn: − Bij de herinrichting van de Hemrikkerscharren is rekening gehouden met de belangen (zoals veiligheid, landbouw, natuur en recreatie) van verschillende actoren. − Het afvoeren van overtollig water wordt gecombineerd met het opslaan / vasthouden van water (in de bodem). per juist voorbeeld (1) (2)
Gebruik de bronnen 19a,19b en 20. In het dorp Âldeboarn staan altijd zandzakken klaar om in geval van hoogwater de kade langs de Boarn te verhogen. In september 2021 hebben bewoners geoefend met het neerleggen van zandzakken.
Vraag 28 2 punten
Geef aan waarom
- zo’n oefening met bewoners goed past bij integraal waterbeheer;
- de kans dat de zandzakken ook daadwerkelijk gebruikt moeten gaan worden door de herinrichting van de Hemrikkerscharren kleiner geworden is.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord is: bewoners medeverantwoordelijk laten zijn / mee laten helpen draagt bij aan een beter overstromingsrisicobewustzijn (1)
- Uit het antwoord moet blijken dat door de herinrichting van de Hemrikkerscharren water beter wordt vastgehouden / de vertragingstijd langer geworden is (en piekafvoeren dus lager zullen zijn) (1)
Opgave 7 − Verdozing van het Nederlandse landschap
Bij deze opgave horen de bronnen 21 tot en met 23.
Gebruik de bronnen 21 tot en met 23 en het kaartenkatern. Multinationale ondernemingen vestigen hun Europese distributiecentra vaak in Nederland.
Vraag 29 2 punten
Geef aan
- waarom Nederland voor multinationale ondernemingen een gunstige locatie is om hun Europese distributiecentra te vestigen;
- welke locatiefactor op lokale schaal een belangrijke rol speelt bij de vestiging van distributiecentra.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord is: Nederlandse mainports (de haven van Rotterdam en Schiphol) hebben een gunstige ligging ten opzichte van de (grote) Europese markten (1)
- Uit het antwoord moet blijken dat distributiecentra vooral langs snelwegen / bij infrastructurele knooppunten liggen / op plekken liggen met veel ruimte (1)
De toename van het aantal distributiecentra leidt niet alleen tot verdozing van het landschap (zie bron 21), maar heeft ook effect op het voorzieningenniveau in dorpen en steden.
Vraag 30 2 punten
Beredeneer waarom door de toename van het aantal distributiecentra het voorzieningenniveau in dorpen en steden afneemt.
Bron 21
De verdozing van Nederland Sinds het begin van de jaren 90 hebben veel multinationale ondernemingen, zoals Samsung (in Delft) en Canon (in Rotterdam), hun Europese distributiecentra in Nederland gevestigd. Door het toenemen van het aantal onlinebestellingen stijgt het aantal distributiecentra de laatste jaren explosief. Op veel plekken in Nederland schieten de ‘vierkante dozen’ als paddenstoelen uit de grond. Critici vrezen dat de ongecontroleerde groei van het aantal distributiecentra leidt tot ‘verdozing’ van het Nederlandse landschap.
Verdozing van het landschap
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Door een toename van het aantal distributiecentra wordt online winkelen steeds makkelijker / toegankelijker / goedkoper (1)
- zodat (fysieke) winkels in dorpen en steden steeds minder bezocht worden / failliet gaan / uit het straatbeeld verdwijnen (en het voorzieningenniveau dus afneemt) (1)
Gebruik bron 21. Bij steden spelen belangrijke vraagstukken rondom duurzaamheid, leefbaarheid en werken. Distributiecentra leveren daaraan vaak geen positieve bijdrage.
Vraag 31 4 punten
Neem de letters a tot en met e uit onderstaande tabel over op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter een juist antwoord.
Bron 21
De verdozing van Nederland Sinds het begin van de jaren 90 hebben veel multinationale ondernemingen, zoals Samsung (in Delft) en Canon (in Rotterdam), hun Europese distributiecentra in Nederland gevestigd. Door het toenemen van het aantal onlinebestellingen stijgt het aantal distributiecentra de laatste jaren explosief. Op veel plekken in Nederland schieten de ‘vierkante dozen’ als paddenstoelen uit de grond. Critici vrezen dat de ongecontroleerde groei van het aantal distributiecentra leidt tot ‘verdozing’ van het Nederlandse landschap.
Verdozing van het landschap
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Opgaven
Bekijk het antwoord
- a Een juist argument is: distributiecentra verbruiken veel energie / zorgen voor verharding van het landschap. b Een juist argument is: distributiecentra leveren weinig geschikt werk op voor de (lokale) bevolking. c Een juiste aanpassing is: de (grote) daken van de distributiecentra gebruiken voor de aanleg van zonnepanelen / wadi’s en/of infiltratiebekkens aanleggen bij distributiecentra. d Een juiste aanpassing is: de distributiecentra wat betreft kleur en/of vorm aanpassen aan het landschap. e Een juiste aanpassing is: arbeidsomstandigheden aantrekkelijker maken. indien vijf juiste antwoorden (4) indien vier juiste antwoorden (3) indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (4)
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen vwo Aardrijkskunde 2023, tijdvak 1. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2023/vwo/documenten/cse-1/vw-0131-a-23-1-o
Andere examens aardrijkskunde vwo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1?
Het centraal examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1 telt 31 vragen. De meeste vragen gaan over energie en grondstoffen (7), globalisering (6) en water en rivieren (5).
Wat zijn de antwoorden van het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2023/vwo/documenten/cse-1/vw-0131-a-23-1-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.
Hoe oefen ik met het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 1 en krijg ik feedback?
Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.