Eindexamen aardrijkskunde vwo 2024, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Bij deze opgave hoort bron 1.

bron 1: China stopt met de import van plastic afval uit Europa

Westerse landen exporteren al zo'n 50 jaar plastic afval, vooral naar China. In China werd dit plastic afval gerecycled tot korrels (kunststofgranulaat) die vervolgens als grondstof werden gebruikt. Nadat China in 2017 de import van plastic afval verboden had, gingen exporteurs uit westerse landen op zoek naar andere bestemmingen. De import van plastic afval in Turkije vertienvoudigde sinds het Chinese importverbod. Lang niet al het geïmporteerde afval blijkt recyclebaar. Veel plastic afval wordt uiteindelijk verbrand, gestort of belandt in het milieu.

Recycling van plastic afval door een Turks afvalverwerkingsbedrijf

Gebruik bron 1.

De productieketen van producten gemaakt van gerecycled plastic wijkt af van productieketens met een traditionele centrum-periferieverhouding.

China is decennialang de grootste importeur van plastic afval geweest. In 2017 besloot China te stoppen met deze import.

Gebruik in het kaartenkatern de kaart Aarde Minerale grondstoffen.

De Europese Unie heeft besloten de recycling van onder andere plastic afval te stimuleren.

Plastic afval in andere landen verwerken is een vorm van ruimtelijke afwenteling. Door politieke globalisering kan ruimtelijke afwenteling worden tegengegaan.

Bij deze opgave horen de bronnen 2 tot en met 6.

bron 2: De Pan-American Highway

De Pan-American Highway is een netwerk van wegen dat de noordkust van Alaska met het zuidelijkste puntje van Argentinië verbindt. Het initiatief voor de aanleg van dit netwerk stamt uit 1925 en had als doel landen beter met elkaar, maar vooral beter met de Verenigde Staten te verbinden. Tegenwoordig maken migranten op weg naar de Verenigde Staten vaak gebruik van dit netwerk. De overheid in de Verenigde Staten probeert deze migrantenstroom te beperken door invloed uit te oefenen op de landen waar de migranten doorheen reizen. Op welke manier invloed wordt uitgeoefend ligt aan de op dat moment zittende president. In januari 2021 werd de republikeinse president Trump opgevolgd door de democratische president Biden.

bron 3: De Darién Gap

In het grensgebied van Panama en Colombia ligt de Darién Gap. Dit is een dichtbegroeid gebied zonder goede infrastructuur waar guerrillastrijders en drugssmokkelaars actief zijn. Migranten die Panama via de Darién Gap binnenkomen vragen zelden een verblijfsvergunning in Panama aan. Zij hebben meestal de Verenigde Staten als einddoel.

bron 4: Aantal geregistreerde migranten bij de Darién Gap naar land van herkomst

bron 5: Bruto binnenlands product per inwoner

bron 6: Fragile States Index

Gebruik bron 2.

Het initiatief om de verbinding tussen Noord-, Midden- en Zuid-Amerika te verbeteren is 100 jaar geleden door de Verenigde Staten genomen.

Gebruik de bronnen 2 en 3.

Gebruik de bronnen 2 tot en met 4.

In 2021 en 2022 werden veel meer migranten geregistreerd bij de Darién Gap dan in de jaren daarvoor.

Gebruik de bronnen 4 tot en met 6 en het kaartenkatern.

De letter x in bron 4 is van een land in het Caribisch gebied. De letter y is van een land in Zuid-Amerika.

Gebruik de bronnen 5 en 6.

Niet alle migranten die via de Pan-American Highway naar de Verenigde Staten willen gaan, bereiken hun einddoel. Veel migranten vestigen zich uiteindelijk in Mexico.

Bij deze opgave horen de bronnen 7 en 8.

bron 7: Foto's van de rivieren Indus (Pakistan), Mekong (Zuidoost-Azië), Mississippi (Verenigde Staten) en Ob (Rusland)

bron 8: Pakistan legt rekening overstromingen bij het Westen

In augustus 2022 stond een groot deel van Pakistan onder water door overstromingen van de Indus. De Pakistaanse minister van klimaat gaf aan dat klimaatverandering - die volgens hem wordt veroorzaakt door het Westen - de grootste oorzaak is van de overstromingsproblemen in zijn land.

“Pakistan heeft zeker een punt, maar moet ook zijn eigen aandeel in deze ramp erkennen”, stelt Pieter Pauw, klimaatonderzoeker aan de Eindhoven University of Technology.

Pieter Pauw pleit voor structurele oplossingen om Pakistan beter te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. “Denk dan aan het toewerken naar een duurzamere vorm van landbouw met minder vee. Daarnaast kan de Pakistaanse overheid meer natuur ontwikkelen, meer bossen aanleggen en de huidige bossen beter beschermen.”

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.

In bron 7 staan foto's van vier rivieren: Indus, Mekong, Mississippi en Ob.

Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.

Overstromingen van de Indus treffen Pakistan vooral in de periode juli - september. Een van de oorzaken hiervan is de vele neerslag in deze periode.

Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.

Niet alleen grote hoeveelheden neerslag, maar ook kenmerken van het landschap van Pakistan dragen bij aan overstromingen. Zo stroomt in de bovenloop van de Indus door het steile reliëf het water daar snel af.

Gebruik bron 8.

Volgens de Pakistaanse minister wordt klimaatverandering veroorzaakt door het Westen. Klimaatonderzoeker Pieter Pauw stelt dat Pakistan zeker een punt heeft, maar dat Pakistan ook zijn eigen aandeel in de overstromingsramp moet erkennen.

Bij deze opgave horen de bronnen 9 en 10.

bron 9: Blokdiagram van de huidige situatie in het Centraal Massief

Het Centraal Massief is een bergachtig gebied in het midden van Frankrijk met granieten plateaus. Met 1.885 meter is de Mont Dore een van de hoogste pieken. In het gebied liggen meer dan 400 uitgedoofde vulkanen.

Twee uitgedoofde vulkanen in het Centraal Massief: Puy du Pariou (op de voorgrond) en Puy de Dôme (op de achtergrond)

bron 10: Europa Geologische bouw en gebergtevorming

Gebruik de bronnen 9 en 10 en het kaartenkatern.

Het Centraal Massief is lager en heeft minder reliëf dan de Alpen.

Gebruik bron 9.

Hieronder staan gesteenten en geomorfologische verschijnselen aangegeven:

• horst
• puinwaaier
• slenk
• metamorf gesteente
• schildvulkaan
• stratovulkaan
• morene
• sedimentgesteente
• uitvloeiingsgesteente

Gebruik de bronnen 9 en 10.

In het Centraal Massief liggen meer dan 400 vulkanen die inmiddels uitgedoofd zijn.

Gebruik bron 9.

Het Centraal Massief was tijdens de laatste ijstijd bedekt met ijs.

Bij deze opgave horen de bronnen 11 en 12.

bron 11: De Pamparegio in Zuid-Amerika

De Pamparegio omvat Uruguay, een groot deel van Argentinië en de Braziliaanse deelstaat Rio Grande do Sul. In de negentiende eeuw werden door machtige en rijke families in deze regio latifundia gebouwd. Tussen 1930 en 1960 industrialiseerde de regio. Tegenwoordig worden vanuit de Pamparegio vlees, wol, graan en vooral veel soja geëxporteerd. Buenos Aires en Montevideo zijn onder andere door deze agro-export uitgegroeid tot de grootste en belangrijkste steden op regionaal en nationaal schaalniveau. Een derde van de Argentijnse bevolking woont in de metropoolregio Buenos Aires. Van de Uruguayaanse bevolking woont ongeveer de helft in de metropoolregio Montevideo.

bron 12: Aantal nieuwe gated communities per jaar in de metropoolregio Buenos Aires

Gebruik bron 11 en het kaartenkatern.

Grote delen van de Pamparegio hebben een gunstig klimaat voor grootschalige landbouw.

Gebruik bron 11.

Tussen 1930 en 1960 vond industrialisatie plaats in de landen die in de Pamparegio liggen. Toch groeide de export van industrieproducten nauwelijks.

De afgelopen 30 jaar zijn veel voedselgewassen uit de Pamparegio naar Azië geëxporteerd. De komende decennia zal de export van voedselgewassen zoals soja naar een ander werelddeel waarschijnlijk toenemen.

Gebruik bron 12.

In Argentinië werd vanaf het begin van de jaren 90 een nieuwe politieke koers gevaren.

Bij deze opgave horen de bronnen 13 tot en met 15.

bron 13: Het Titicacameer en het Poopómeer

De Altiplano (Hoogland van Bolivia) is een hoogvlakte in Chili, Bolivia en Peru op zo'n 4.000 meter boven zeeniveau. In deze hoogvlakte liggen het zoete Titicacameer en het sinds 2016 opgedroogde Poopómeer (een voormalig zoutmeer). Als het water in het Titicacameer hoog genoeg staat, stroomt via de rivier Desaguadero nog wel water naar het opgedroogde Poopómeer.

Satellietbeeld van een deel van Zuid-Amerika

bron 14: Quinoaplantage in Bolivia

Bolivia is een belangrijke exporteur van quinoa: een in centrumlanden steeds populairder wordend zaad dat op tarwe lijkt. 80% van de Boliviaanse quinoa wordt verbouwd in de omgeving van het Poopómeer.

bron 15: Temperatuur van de Grote Oceaan bij de evenaar tussen 140° oosterlengte en 100° westerlengte van 1986 tot en met 2022

Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.

Hieronder staan drie uitspraken over de Altiplano.

• Uitspraak 1: de Altiplano is geologisch jonger dan het Hoogland van Guyana.
• Uitspraak 2: de Altiplano is een voorlandbekken.
• Uitspraak 3: de verwering van gesteenten op de Altiplano vindt vooral plaats door chemische verwering.

Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.

Dat het Poopómeer eerder opdroogde dan het Titicacameer komt niet door klimatologische verschillen tussen de gebieden waarin deze meren liggen.

Gebruik bron 14.

Het Poopómeer is niet alleen opgedroogd door natuurlijke oorzaken. Ook menselijk handelen heeft daaraan bijgedragen.

Gebruik de bronnen 13 en 15 en het kaartenkatern.

Het normale weerpatroon in Zuid-Amerika wordt periodiek verstoord door El Niño. In het najaar van 2015 was het effect van El Niño zo groot dat het Poopómeer definitief opdroogde.

Bij deze opgave horen de bronnen 16 en 17.

bron 16: Waterschappen in Nederland

bron 17: Het waterschap Schieland en Krimpenerwaard

Dwars door het waterschap Schieland en Krimpenerwaard (waterschap 13 in bron 16) stroomt de Hollandse IJssel. Deze rivier scheidt het beheergebied van dit waterschap in Schieland en Krimpenerwaard. De Waaiersluis in de Hollandse IJssel is bijna altijd gesloten, waardoor de benedenloop van de Hollandse IJssel geen water uit de bovenloop ontvangt. De benedenloop staat wel in open verbinding met de Nieuwe Maas en de Lek.

Gebruik bron 16.

Gebruik bron 17 en het kaartenkatern.

Het waterschap Schieland en Krimpenerwaard krijgt, net als alle andere waterschappen, steeds vaker te maken met veel neerslag in korte tijd.

Gebruik bron 17.

De Deltacommissie heeft per dijkringgebied vastgesteld wat de overstromingskans per jaar mag zijn. Het dijkringgebied waarin Schieland ligt heeft jaarlijks een overstromingskans van 1:16.000. Voor het dijkringgebied waarin Krimpenerwaard ligt is dat 1:170.

Gebruik bron 17.

Schieland en Krimpenerwaard zijn in de zomer, vooral bij springtij, gevoelig voor verzilting.

Bij deze opgave horen de bronnen 18 tot en met 21.

bron 18: Groeikernen, groeisteden en Vinex-locaties in Nederland

bron 19: Aandachtswijken in Nederland

In 2007 werd door de Nederlandse overheid een lijst opgesteld met veertig zogenaamde probleemwijken. Het idee was om de problemen met wonen, onderwijs, integratie en veiligheid in deze wijken met alle betrokkenen op wijkniveau aan te pakken. Hiervoor stelde de overheid geld beschikbaar. Later werd de term probleemwijken vervangen door de term aandachtswijken.

bron 20: De Leefbaarometer van de stad Utrecht en omgeving, 2020

De Leefbaarometer is een instrument waarmee een inschatting gegeven kan worden van de leefbaarheid in wijken en buurten. De Leefbaarometer geeft een indicatie van de leefbaarheid aan de hand van vijf kenmerken van de woonomgeving:

• de kwaliteit van de woningvoorraad
• de staat van de fysieke omgeving
• het aantal voorzieningen
• de ervaren overlast
• de onveiligheid in combinatie met de sociale samenhang in de buurt

bron 21: WOZ-waarde in de stad Utrecht en omgeving, 2020

De WOZ-waarde is een schatting van de waarde van woningen door de gemeente. De WOZ-waarde wordt onder andere gebruikt om de hoogte van belastingen te bepalen.

Gebruik de bronnen 18 en 19.

Het ruimtelijk beleid ten aanzien van de Randstad tot ongeveer 1990 heeft bijgedragen aan het ontstaan van een concentratie van sociaaleconomische problemen in bepaalde wijken. Deze wijken werden aandachtswijken genoemd.

Gebruik de bronnen 20 en 21.

Binnen de stad Utrecht bestaat een verband tussen de uitkomsten van de Leefbaarometer en de WOZ-waarde.

Het kan voor de leefbaarheid in aandachtswijken goed zijn om de woningvoorraad zo aan te passen dat ook mensen uit de middeninkomensgroepen zich daar vestigen. Dit kan echter nadelig zijn voor de huidige inwoners van aandachtswijken.