Eindexamen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Opgave 1 − Kobalt uit Democratische Republiek Congo, Opgave 2 − Mondiale bevolkingsontwikkeling, Opgave 3 − San Rafael Swell, Opgave 4 − De aarde over 200 miljoen jaar, Opgave 5 − (Geen) water in Bolivia, Opgave 6 − Economische ontwikkeling in Zuid-Amerika, Opgave 7 − Code rood in Zuid-Limburg, Opgave 8 − Universiteitsstad Leiden.

Kort antwoord

Het centraal examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2 telt 32 vragen. De meeste vragen gaan over endogene en exogene processen (6), bevolking en migratie (5) en water en rivieren (5). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.

Onderwerpen in dit examen

Onderwerp per vraag in het centraal examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
OnderwerpVragenAantal
Endogene en exogene processen9-11, 13-156
Bevolking en migratie5-8, 225
Water en rivieren19, 25-285
Verstedelijking20, 29-325
Energie en grondstoffen1-44
Ontwikkelingsvraagstukken18, 21, 23-244
Weer en klimaat12, 16-173

Vergeleken met andere jaren

Vergeleken met de andere 17 examens aardrijkskunde vwo sinds 2018: dit examen vroeg meer over bevolking en migratie (16% van de vragen, gemiddeld 5%) en water en rivieren (16% van de vragen, gemiddeld 8%). Minder over globalisering (0% van de vragen, gemiddeld 13%) en Nederland: wonen en water (0% van de vragen, gemiddeld 11%).

Opgaven en correctievoorschrift

De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.

Oefenen als leerling

Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.

Nakijken als docent

  1. Start gratis vanaf deze pagina

    Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Vragen en antwoorden

Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.

Opgave 1 − Kobalt uit Democratische Republiek Congo

Bij deze opgave horen de bronnen 1 tot en met 3.

Gebruik bron 1 en het kaartenkatern. In de kobalthandel is sprake van afwenteling.

Vraag 1 2 punten

Geef aan dat bij de kobalthandel

  • sprake is van ruimtelijke afwenteling op mondiaal schaalniveau;
  • ook op een lager schaalniveau afwenteling plaatsvindt.
Bron 1

Kobalt in Democratische Republiek Congo Kobalt is een belangrijke grondstof voor de productie van oplaadbare batterijen en accu’s. Democratische Republiek Congo levert ongeveer de helft van alle kobalt in de wereld. De grootste voorraad ligt in het uiterste zuiden van het land. De formele kobaltmijnen in deze regio zijn in handen van bedrijven uit Europa, de Verenigde Staten en China. Daarnaast zijn er in Democratische Republiek Congo ook kleinere informele kobaltmijnen. Deze zijn in het bezit van Congolese families. Kobalt wordt naar verschillende zeehavens in Afrika getransporteerd. Van daaruit gaat het kobalt naar de batterij- en accufabrieken in China.

Een informele kobaltmijn in Lubumbashi

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Juiste vormen van afwenteling op een lager schaalniveau zijn: (1p)
    • Binnen Democratische Republiek Congo vindt de milieuvervuiling / milieuaantasting door de kobaltmijnen plaats in een perifeer gebied / in het uiterste zuiden van het land.
    • In de (informele) kobaltmijnen vindt kinderarbeid plaats.

Gebruik de bronnen 1 en 2 en het kaartenkatern. Het transportnetwerk in het zuidelijke deel van Afrika heeft kenmerken van een koloniale infrastructuur.

Vraag 2 2 punten

Geef aan

  • waaruit blijkt dat het transportnetwerk in het zuidelijke deel van Afrika kenmerken van een koloniale infrastructuur heeft;
  • waardoor het transport van kobalt in de periode december - februari moeizaam kan zijn.
Bron 1

Kobalt in Democratische Republiek Congo Kobalt is een belangrijke grondstof voor de productie van oplaadbare batterijen en accu’s. Democratische Republiek Congo levert ongeveer de helft van alle kobalt in de wereld. De grootste voorraad ligt in het uiterste zuiden van het land. De formele kobaltmijnen in deze regio zijn in handen van bedrijven uit Europa, de Verenigde Staten en China. Daarnaast zijn er in Democratische Republiek Congo ook kleinere informele kobaltmijnen. Deze zijn in het bezit van Congolese families. Kobalt wordt naar verschillende zeehavens in Afrika getransporteerd. Van daaruit gaat het kobalt naar de batterij- en accufabrieken in China.

Een informele kobaltmijn in Lubumbashi

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de infrastructuur vanuit de vindplaatsen van grondstoffen vooral gericht is op havens / er nauwelijks verbindingen zijn tussen de vindplaatsen van grondstoffen (1)
  • Uit het antwoord moet blijken dat door veel neerslag in de periode december - februari (spoor)wegen onbegaanbaar kunnen worden (1)

Gebruik bron 3.

Vraag 3 2 punten

Beredeneer waarom centrumlanden een kwetsbare positie hebben in de mondiale kobalthandel.

Bron 1

Kobalt in Democratische Republiek Congo Kobalt is een belangrijke grondstof voor de productie van oplaadbare batterijen en accu’s. Democratische Republiek Congo levert ongeveer de helft van alle kobalt in de wereld. De grootste voorraad ligt in het uiterste zuiden van het land. De formele kobaltmijnen in deze regio zijn in handen van bedrijven uit Europa, de Verenigde Staten en China. Daarnaast zijn er in Democratische Republiek Congo ook kleinere informele kobaltmijnen. Deze zijn in het bezit van Congolese families. Kobalt wordt naar verschillende zeehavens in Afrika getransporteerd. Van daaruit gaat het kobalt naar de batterij- en accufabrieken in China.

Een informele kobaltmijn in Lubumbashi

Bron 3

Mondiale kobalthandel uit informele mijnen

Opgave 2

  • Mondiale bevolkingsontwikkeling

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Centrumlanden zijn de uiteindelijke gebruikers van batterijen en accu’s / zitten helemaal aan het einde van de productieketen (1)
  • zodat deze landen uiteindelijk problemen kunnen ondervinden als bij de winning van koper / de productie / het transport van batterijen en accu’s iets fout gaat (1)

Gebruik de bronnen 1 en 2. In het uiterste zuiden van Democratische Republiek Congo hebben in het verleden regelmatig conflicten plaatsgevonden. De afwenteling die in de kobalthandel op deze regio plaatsvindt kan weer tot conflicten leiden.

Vraag 4 2 punten

Geef aan

  • wat de regering van Democratische Republiek Congo kan doen om te voorkomen dat het uiterste zuiden van het land weer een conflictregio wordt;
  • wat grote techbedrijven als Tesla en Apple kunnen doen om een mondiale kobalthandel mogelijk te maken waarin geen afwenteling plaatsvindt.
Bron 3

Mondiale kobalthandel uit informele mijnen

Opgave 2

  • Mondiale bevolkingsontwikkeling

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Juiste antwoorden zijn: (1p)
    • De regering kan ervoor zorgen dat de mijnen (weer) in eigen bezit komen / niet toegezegd worden aan buitenlandse bedrijven.
    • De regering kan ervoor zorgen dat de regio waarin het kobalt gewonnen wordt, meer meeprofiteert van de kobaltindustrie.
  • Juiste antwoorden zijn: (1p)
    • Bedrijven als Tesla en Apple kunnen een keurmerk / convenant in het leven roepen waarin staat dat zij alleen nog handelen in kobalt die gewonnen is zonder kinderarbeid / afwenteling.
    • Bedrijven als Tesla en Apple kunnen besluiten alleen nog gebruik te maken van gerecycled kobalt.

Opgave 2 − Mondiale bevolkingsontwikkeling

Bij deze opgave horen de bronnen 4 en 5.

Gebruik bron 4. Volgens de Verenigde Naties groeit de wereldbevolking tot zo’n 11 miljard mensen in 2100. Daarna zal de wereldbevolking stabiliseren en uiteindelijk zelfs gaan dalen.

Vraag 5 2 punten

Geef aan

  • op welke demografische ontwikkeling de verwachting gebaseerd is dat de wereldbevolking op termijn zal stabiliseren;
  • waardoor de wereldbevolking ondanks deze ontwikkeling voorlopig toch blijft groeien.
Bron 4

Ontwikkeling van de wereldbevolking In 2019 hebben de Verenigde Naties een onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van de wereldbevolking tot 2100. In dit onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de wereldbevolking piekt in 2100 met zo’n 11 miljard mensen. Onderzoekers van de Universiteit van Washington verwachten dat de piek in de wereldbevolking al eerder wordt bereikt. Zij verwachten dat er in

2064 9,7 miljard mensen op de wereld rondlopen en dat de wereldbevolking dan stabiliseert en later zal gaan dalen.

Model ontwikkeling wereldbevolking van de Verenigde Naties

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Juiste antwoorden zijn: (1p)
    • Het relatief grote aandeel kinderen / jongeren nu zal de komende decennia (doordat zij ouder worden) de wereldbevolking laten groeien.
    • De levensverwachting (bij geboorte) stijgt.

Onderzoekers van de Universiteit van Washington verwachten dat de wereldbevolking al in 2064 stabiliseert (zie bron 4). Zij zien de verbeterde toegang tot onderwijs voor meisjes hier als oorzaak van.

Vraag 6 3 punten

Beredeneer eerst waarom de verbeterde toegang tot onderwijs voor meisjes ertoe kan leiden dat de wereldbevolking stabiliseert. Geef vervolgens een reden vanuit de sociaal-culturele dimensie waarom vrouwen in perifere landen toch nog vaak veel kinderen krijgen.

Bron 4

Ontwikkeling van de wereldbevolking In 2019 hebben de Verenigde Naties een onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van de wereldbevolking tot 2100. In dit onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de wereldbevolking piekt in 2100 met zo’n 11 miljard mensen. Onderzoekers van de Universiteit van Washington verwachten dat de piek in de wereldbevolking al eerder wordt bereikt. Zij verwachten dat er in

2064 9,7 miljard mensen op de wereld rondlopen en dat de wereldbevolking dan stabiliseert en later zal gaan dalen.

Model ontwikkeling wereldbevolking van de Verenigde Naties

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Juiste redenen vanuit de sociaal-culturele dimensie zijn: (1p)
    • Religie kan de acceptatie van anticonceptie in de weg staan.
    • In sommige culturen / gebieden is het krijgen van veel kinderen een statussymbool.

Gebruik de bronnen 4 en 5. Bron 5 geeft de bevolkingsontwikkeling weer van vier macroregio's: Noord-Amerika, Oost-Azië, Sub-Sahara Afrika en Zuid-Amerika.

Vraag 7 2 punten

Noteer de letters a tot en met d onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter de bijbehorende macroregio.

Bron 4

Ontwikkeling van de wereldbevolking In 2019 hebben de Verenigde Naties een onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van de wereldbevolking tot 2100. In dit onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de wereldbevolking piekt in 2100 met zo’n 11 miljard mensen. Onderzoekers van de Universiteit van Washington verwachten dat de piek in de wereldbevolking al eerder wordt bereikt. Zij verwachten dat er in

2064 9,7 miljard mensen op de wereld rondlopen en dat de wereldbevolking dan stabiliseert en later zal gaan dalen.

Model ontwikkeling wereldbevolking van de Verenigde Naties

Bron 5

Bevolkingsontwikkeling per leeftijdsgroep van vier macroregio's (met betrouwbaarheidsinterval 95%) grafiek a grafiek b

grafiek c grafiek d

Aarde

Opgave 3

  • San Rafael Swell

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • a Sub-Sahara Afrika b Zuid-Amerika c Oost-Azië d Noord-Amerika indien vier juiste macroregio's (2) indien drie of twee juiste macroregio's (1) indien minder dan twee juiste macroregio's (0) (2)

De verwachte bevolkingsontwikkeling heeft invloed op de demografische druk.

Vraag 8 2 punten

Beredeneer welke invloed de verwachte bevolkingsontwikkeling in centrumlanden op de demografische druk zal hebben.

Bron 5

Bevolkingsontwikkeling per leeftijdsgroep van vier macroregio's (met betrouwbaarheidsinterval 95%) grafiek a grafiek b

grafiek c grafiek d

Aarde

Opgave 3

  • San Rafael Swell

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een hoge levensverwachting (in combinatie met een laag geboortecijfer) leidt tot vergrijzing (1)
  • zodat het aandeel mensen dat tot de beroepsbevolking wordt gerekend relatief afneemt / de demografische druk in centrumlanden toeneemt (1)

Opgave 3 − San Rafael Swell

Bij deze opgave horen de bronnen 6 tot en met 8.

Gebruik de bronnen 6 en 7. Bij het ontstaan van San Rafael Swell zijn vier fases te onderscheiden. In willekeurige volgorde zijn dit: a Door erosie en verwering worden gesteenten afgebroken. b Door samendrukking en verkitting worden gesteenten gevormd. c Er worden dikke lagen sediment afgezet. d Het gebied wordt door platentektoniek geplooid.

Vraag 9 2 punten

Noteer de letters van de fases in de juiste ontstaansvolgorde op je antwoordblad.

Bekijk het antwoord

Opmerking Als door het weglaten van één foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

In San Rafael Swell worden gesteenten afgebroken door erosie en verwering. Toch komt het gebied niet lager te liggen.

Vraag 10 2 punten

Leg uit dat het gebied ondanks erosie en verwering niet lager komt te liggen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord

Opmerking Aan antwoorden die ingaan op het feit dat de opheffing sneller gaat dan de afbraak door erosie 1 scorepunt toekennen.

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern. Het verweringspuin uit San Rafael Swell wordt door een rivier uiteindelijk in zee afgezet.

Vraag 11 1 punt

In welke zee wordt dit verweringspuin uiteindelijk afgezet?

Bron 6

San Rafael Swell In de Amerikaanse staat Utah ligt San Rafael Swell (het roze gebied). Het gebied ligt op het Colorado Plateau. Hier zijn veel bijzondere rotsformaties te zien.

Window Blind Peak in San Rafael Swell

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerking Antwoorden die verwijzen naar de Grote Oceaan zijn onjuist.

Gebruik de bronnen 6 en 8 en het kaartenkatern. Het klimaat in Ferron is typerend voor de staat Utah en heeft kenmerken van zowel een woestijnklimaat als een landklimaat. De staat Virginia, in het oosten van de Verenigde Staten, ligt op dezelfde breedtegraad als Utah, maar heeft een heel ander klimaat.

Vraag 12 3 punten

Geef eerst de twee klimaatkenmerken waaruit blijkt dat Utah zowel kenmerken van een landklimaat als van een woestijnklimaat heeft. Beschrijf vervolgens in twee stappen het ontstaan van het verschil in gemiddelde maximum- en minimumtemperatuur tussen Utah en Virginia.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen als beide antwoorden juist zijn 1 scorepunt toekennen.

Opgave 4 − De aarde over 200 miljoen jaar

Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.

Gebruik de bronnen 9 tot en met 11. Aardwetenschappers van de Universiteit Utrecht hebben gemodelleerd hoe de aarde er over 200 miljoen jaar uitziet.

Vraag 13 2 punten

Geef aan

  • welke twee gegevens van tektonische platen nodig zijn om deze modellering te maken;
  • waarom aardwetenschappers het actualiteitsprincipe gebruiken om tot deze voorspelling te kunnen komen.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Juiste gegevens zijn: (1p)
    • de richting waarin platen bewegen
    • de snelheid waarmee platen bewegen
    • de dichtheid van platen

Opmerking Alleen als twee gegevens juist zijn 1 scorepunt toekennen.

Gebruik de bronnen 9 en 10. De Wilsoncyclus bestaat uit zeven stappen.

Vraag 14 3 punten

Geef aan

  • welke stap in de Wilsoncyclus (zie bron 9) de huidige tektonische situatie in de Grote Oceaan het best weergeeft;
  • bij welke van de vier scenario’s in bron 10 het Somalayagebergte zal ontstaan;
  • bij welke van de vier scenario’s in bron 10 de continenten bedekt zullen gaan worden door een ijskap.
Bron 9

Afvoergrafieken van de aan de Maas gelegen plaatsen Eijsden, Roermond, Well en Grave tussen dinsdag 13 juli en zondag 18 juli

Bron 10

Zonder vliegen naar Amerika Normaal gesproken kijken aardwetenschappers vooral terug in de tijd, maar een groep aardwetenschappers van de Universiteit Utrecht heeft, met de Wilsoncyclus in gedachten, een poging gedaan om te voorspellen hoe de aarde er over 200 miljoen jaar uitziet. Dit heeft geleid tot vier gemodelleerde scenario’s. Bij een van deze scenario’s botst het van Afrika afgebroken Somalië tegen India aan. Hierbij ontstaat een gebergte: het Somalayagebergte. Volgens aardwetenschapper Douwe van Hinsbergen is kijken naar de toekomst een soort gamen: “Elke keuze die je maakt, heeft andere gevolgen. Dit soort spelletjes dwingt je systematisch te analyseren hoe gebergten of continenten zich vormen. Elke keus die je maakt, heeft andere gevolgen. Toen we de zone waar de platen onder elkaar duiken op de rand van India legden in plaats van midden in de oceaan, ontstond geen hooggebergte maar scheurde heel India aan flarden.”

Vier gemodelleerde scenario’s van de aarde over 200 miljoen jaar

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • stap D (1)
  • Novapangea (1)
  • Amasia (1)

Gebruik bron 11 en het kaartenkatern. De Rode Zee is geologisch gezien pas kort geleden ontstaan bij het losbreken van de Arabische Plaat van de Afrikaanse Plaat.

Vraag 15 2 punten

Geef aan

  • in welke geologische periode de tektonische situatie in het zuidelijke deel van de Atlantische Oceaan hetzelfde was als de tektonische situatie bij de Rode Zee nu;
  • hoe lang geleden de tektonische situatie bij de Rode Zee hetzelfde was als de tektonische situatie in Oost-Afrika nu. Kies uit: 200.000 jaar geleden; 2.000.000 jaar geleden, 20.000.000 jaar geleden of 200.000.000 jaar geleden.
Bron 11

Verschuiving van de continenten

Zuid-Amerika

Opgave 5

  • (Geen) water in Bolivia

bron 12a bron 12b Temperatuur en neerslag in januari Temperatuur en neerslag in juli

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • in het (begin van) krijt (1)
  • 20.000.000 jaar geleden (1)

Opgave 5 − (Geen) water in Bolivia

Bij deze opgave horen de bronnen 12 en 13.

Gebruik bron 12 en het kaartenkatern. In Bolivia liggen de isothermen vooral in de richting noord-zuid.

Vraag 16 1 punt

Geef de geofactor die bepalend is voor de richting van de isothermen in Bolivia.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord
  • een gebergte / reliëf / het Andesgebergte (1)

La Paz werd in de zestiende eeuw gesticht op de plaats van de hoog in de Andes gelegen inheemse nederzetting Chuquiago. Ook de inheemse bevolking woonde al voornamelijk hoog in de Andes.

Vraag 17 2 punten

Leg uit waardoor de omstandigheden hoog in de Andes gunstig waren voor de inheemse bevolking om daar te gaan wonen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord
  • het klimaat op grotere hoogte koeler is (oorzaak) (1)
  • waardoor (voedings)gewassen (zoals aardappels / tarwe) hier beter groeien (gevolg) (1)

Veel landen in Zuid-Amerika hebben te maken met toenemende droogte. Vooral de bevolking in Bolivia wordt hierdoor hard getroffen.

Vraag 18 2 punten

Geef twee economische kenmerken van Bolivia waardoor de bevolking van juist dit land hard getroffen wordt door de toenemende droogte.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord
  • Juiste kenmerken zijn: − Een groot deel van de beroepsbevolking leeft van de landbouw (en is dus afhankelijk van voldoende neerslag). − Het bnp (per hoofd) van Bolivia is laag (en het land is daardoor minder in staat om de gevolgen van de toenemende droogte te bestrijden). per juist kenmerk (1) (2)

Gebruik bron 13 en het kaartenkatern. De gemiddelde hoeveelheid neerslag in Bolivia is de laatste decennia afgenomen. Hierdoor komt de zoetwatervoorziening van La Paz in gevaar.

Vraag 19 1 punt

Geef nog een andere fysisch-geografische oorzaak die grote invloed zal hebben op de zoetwatervoorziening van La Paz.

Bron 13

Zoetwatervoorziening in La Paz De Boliviaanse stad La Paz ligt op ongeveer 3.650 meter boven zeeniveau. De agglomeratie heeft bijna twee miljoen inwoners en groeit met ongeveer 7% per jaar. De zoetwatervoorziening komt steeds verder onder druk te staan door deze snelle groei en de toenemende droogte. Steeds vaker wordt grondwater opgepompt om aan de toenemende vraag naar zoet water te voldoen.

Herkomst zoet water La Paz

Opgave 6

  • Economische ontwikkeling in Zuid-Amerika

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat in de omgeving de gletsjers smelten / op den duur verdwijnen. (1)

In La Paz wordt momenteel grondwater opgepompt om in de extra vraag naar water te voorzien. Deze oplossing is echter niet duurzaam.

Vraag 20 3 punten

Geef

  • een manier waarop de overheid van Bolivia de sociale bevolkingsgroei in de stad kan terugdringen;
  • een duurzame oplossing die op het schaalniveau van de stad kan bijdragen aan de zoetwatervoorziening in de stad;
  • een duurzame oplossing die op regionaal schaalniveau kan bijdragen aan de zoetwatervoorziening in de stad.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

  • Juiste antwoorden zijn: (1p)
    • Overheidscampagnes initiëren / maatregelen nemen om waterverspilling tegen te gaan.
    • Maatregelen nemen om water (in bijvoorbeeld regentonnen) op te slaan.

Opgave 6 − Economische ontwikkeling in Zuid-Amerika

Bij deze opgave horen de bronnen 14 tot en met 16.

Gebruik bron 14. Bron 14 geeft de handelsbalans van vier Zuid-Amerikaanse landen weer.

Vraag 21 3 punten

Geef eerst aan van welk land de handelsbalans tussen 2009 en 2019 het meest verslechterd is. Beredeneer vervolgens welke rol exportvalorisatie kan spelen bij de verbetering van de handelsbalans van een land.

Bron 14

Handelsbalans van vier landen in Zuid-Amerika Bolivia Colombia

Ecuador Peru

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Colombia (1)
  • door exportvalorisatie meer waarde wordt toegevoegd aan grondstoffen / agrarische producten (1)
  • zodat de waarde van de export stijgt (en landen dus meer verdienen aan de export) (1)

Gebruik bron 15. Niet alleen de handelsbalans van een land speelt een rol bij de economische ontwikkeling. Ook de leeftijdsopbouw heeft invloed op de economische groei.

Vraag 22 2 punten

Geef aan

  • waaruit blijkt dat deze landen de demografische transitie doorlopen hebben;
  • in welk land uit bron 15 het geboortecijfer het laagst is.
Bron 14

Handelsbalans van vier landen in Zuid-Amerika Bolivia Colombia

Ecuador Peru

Bron 15

Leeftijdsopbouw van vier landen in Zuid-Amerika (2021) Bolivia Colombia

Ecuador Peru

bron 16 8 Buitenlandse investeringen

Leefomgeving

Opgave 7

  • Code rood in Zuid-Limburg

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de landen geen piramidevormige bevolkingsopbouw (meer) hebben / in deze landen het geboortecijfer al gedaald is (1)
  • Colombia (1)

Gebruik bron 16. Vanuit het buitenland wordt veel geld geïnvesteerd in Zuid-Amerika. Hieronder staan twee uitspraken over bron 16. Uitspraak 1: Het aandeel buitenlandse investeringen uit China is in Peru groter dan in Colombia. Uitspraak 2: Brazilië is van alle Zuid-Amerikaanse landen het meest afhankelijk van buitenlandse investeringen uit China.

Vraag 23 1 punt

Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord

Opmerking Alleen bij twee juiste antwoorden 1 scorepunt toekennen.

Sinds de jaren 70 heeft een aantal landen in Zuid-Amerika een neoliberaal beleid gevoerd om tot economische ontwikkeling te komen. Tegenwoordig komt er steeds meer kritiek op dit neoliberale beleid.

Vraag 24 3 punten

Geef aan

  • waarom neoliberaal beleid economische ontwikkeling kan stimuleren;
  • welk punt van kritiek tegenstanders op het neoliberale beleid hebben;
  • welke politieke stroming de laatste jaren steeds meer invloed krijgt in Zuid-Amerika.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat het neoliberale beleid op het verminderen van wetten en regelgeving voor bedrijven / het verminderen van overheidsbemoeienis gericht is (waardoor bedrijven meer autonomie krijgen en zich kunnen richten op vrijemarkteconomie) (1)
  • Een juist punt van kritiek is: de welvaart wordt ongelijk over de bevolking verdeeld / De sociale ongelijkheid is groot (1)
  • populisme (1)

Opgave 7 − Code rood in Zuid-Limburg

Bij deze opgave horen de bronnen 17 tot en met 19.

Gebruik bron 17. De grafiek in bron 17 geeft de afvoer van de Maas bij Maastricht tussen

11 en 19 juli 2021 weer.

Vraag 25 2 punten

Geef aan

  • welk begrip op de y-as in plaats van afvoer ook gebruikt kan worden;
  • welk begrip hoort bij de extreme afvoer op 16 juli.
Bron 17

Overstromingen in Zuid-Limburg Op 14 en 15 juli 2021 kregen Zuid-Limburg en de aangrenzende delen van België en Duitsland te maken met ernstige overstromingen. Tussen

13 en 15 juli viel lokaal 80 tot 180 mm regen. Doordat er zoveel regen in korte tijd viel, stroomden waterbuffers en beken over. Op het hoogtepunt stroomde er in sommige beken ruim 30 keer zoveel water als normaal. Ook het waterpeil in de Maas steeg. Bij het meetpunt in Maastricht werd een afvoer van 3.260 m3/s gemeten. Dat is 500 m3/s meer dan tijdens de overstromingen in 1993 en 1995.

Afvoer van de Maas bij Maastricht

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • debiet (1)
  • piekafvoer (1)

Gebruik bron 18 en het kaartenkatern. In bron 18 staan de afvoergrafieken van de aan de Maas gelegen plaatsen Eijsden, Roermond, Well en Grave tussen dinsdag 13 juli en zondag 18 juli.

Vraag 26 1 punt

Zet de letters van de afvoergrafieken van deze plaatsen in de juiste volgorde van meest stroomopwaarts naar meest stroomafwaarts.

Bron 17

Overstromingen in Zuid-Limburg Op 14 en 15 juli 2021 kregen Zuid-Limburg en de aangrenzende delen van België en Duitsland te maken met ernstige overstromingen. Tussen

13 en 15 juli viel lokaal 80 tot 180 mm regen. Doordat er zoveel regen in korte tijd viel, stroomden waterbuffers en beken over. Op het hoogtepunt stroomde er in sommige beken ruim 30 keer zoveel water als normaal. Ook het waterpeil in de Maas steeg. Bij het meetpunt in Maastricht werd een afvoer van 3.260 m3/s gemeten. Dat is 500 m3/s meer dan tijdens de overstromingen in 1993 en 1995.

Afvoer van de Maas bij Maastricht

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • d-b-c-a (1)

Gebruik bron 19 en het kaartenkatern. Plaatsen langs de Geul en de Gulp werden hard getroffen door overstromingen. Langs deze twee beken waren weinig maatregelen getroffen om overstromingen tegen te gaan.

Vraag 27 3 punten

Geef eerst een politieke reden waarom langs de Geul en de Gulp weinig maatregelen getroffen zijn om overstromingen tegen te gaan. Leg vervolgens vanuit de dimensie natuur uit dat het lastig is om bij de Geul en de Gulp maatregelen te nemen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bron 19

Wateroverlast in Zuid-Limburg

Opgave 8

  • Universiteitsstad Leiden

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een juiste reden is: het overheidsprogramma Ruimte voor de Rivier / het beleid was vooral gericht op het voorkomen van wateroverlast / van overstromingen bij de grote rivieren / de Maas en/of Rijn (1)
  • de Geul en de Gulp zich diep ingesneden hebben in het landschap / in een diep dal liggen (oorzaak) (1)
  • waardoor er weinig ruimte is / mogelijkheden zijn om deze beken meer ruimte te geven (gevolg) (1)

Gebruik bron 19 en het kaartenkatern. Er zijn plannen om een hoogwatertunnel onder Valkenburg aan te leggen. Bij hoogwater zou dan overtollig rivierwater kunnen worden afgevoerd door een ondergrondse buis, die werkt als een bypass voor de Geul.

Vraag 28 2 punten

Geef een argument

  • voor dit idee op lokale schaal;
  • tegen dit idee op een hoger schaalniveau.
Bron 19

Wateroverlast in Zuid-Limburg

Opgave 8

  • Universiteitsstad Leiden

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een argument voor dit idee op lokaal schaalniveau is: het risico op wateroverlast in Valkenburg zal lager worden (1)
  • Een argument tegen dit idee op een hoger schaalniveau is: zo'n ondergrondse buis is geen oplossing voor wateroverlast in het hele Geuldal (1)

Opgave 8 − Universiteitsstad Leiden

Bij deze opgave horen de bronnen 20 tot en met 22.

Gebruik de bronnen 20 tot en met 22 en het kaartenkatern. Hieronder staan drie uitspraken over de bronnen 20 tot en met 22. Uitspraak 1: de reikwijdte van voorzieningen speelt een belangrijke rol bij de totstandkoming van de kaart in bron 20. Uitspraak 2: zowel het aantal als het aandeel internationale WO-studenten in Leiden neemt toe. Uitspraak 3: ongeveer de helft van de studenten aan de universiteit in Leiden woont in Leiden.

Vraag 29 2 punten

Geef van elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Bron 20

Centrale plaatsen en verzorgingsgebieden

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • uitspraak 1: juist uitspraak 2: juist uitspraak 3: onjuist indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)

Gebruik bron 20. Op de kaart in bron 20 wordt Leiden niet als primair regionaal centrum aangeduid, maar Dordrecht wel.

Vraag 30 2 punten

Beredeneer waarom Leiden niet als primair regionaal centrum aangeduid wordt, maar Dordrecht wel. Betrek in je redenering beide steden.

Bron 20

Centrale plaatsen en verzorgingsgebieden

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Leiden in tegenstelling tot Dordrecht ingeklemd ligt tussen twee (grote / dichtbevolkte) steden die alle mogelijke voorzieningen bieden / die al aangemerkt worden als primair regionaal centrum (1)
  • zodat mensen uit de omgeving van Leiden gebruik zullen maken van de voorzieningen in deze (grotere) steden, terwijl de mensen die in het verzorgingsgebied van Dordrecht wonen niet zomaar naar een andere stad zullen gaan (1)

Gebruik de bronnen 21 en 22. De vestiging van een groot aantal studenten in Leiden heeft invloed op de sociale cohesie in de stad.

Vraag 31 2 punten

Beredeneer waarom de vestiging van een groot aantal studenten zowel een positieve als een negatieve invloed kan hebben op de sociale cohesie in Leiden.

Bron 20

Centrale plaatsen en verzorgingsgebieden

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • In het algemeen is de onderlinge verbondenheid tussen gelijkgestemden (uit dezelfde leeftijdsgroepen) / studenten groot (1)
  • maar tussen deze groep studenten en andere groepen uit de samenleving is er weinig / minder contact (1)

Gebruik de bronnen 21 en 22.

Vraag 32 2 punten

Beredeneer dat de ontwikkelingen in Leiden goed aansluiten bij het ruimtelijk beleid ten aanzien van de Randstad zoals dat in de Structuurvisie 2040 beschreven is.

Bron 20

Centrale plaatsen en verzorgingsgebieden

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Bijlage kaartenkatern · Erratum op bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • in de Structuurvisie 2040 staat beschreven dat de Randstad (als vestigingsplaats voor mensen en bedrijven) moet kunnen blijven concurreren met andere grootstedelijke gebieden in Europa (1)
  • en dat een BioScience Park / een internationaal goed aangeschreven universiteit / het uitroepen van Leiden als European City of Science bijdraagt aan dit beleid (1)

Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen vwo Aardrijkskunde 2023, tijdvak 2. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2023/vwo/documenten/cse-2/vw-0131-a-23-2-o

Andere examens aardrijkskunde vwo

Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.

Veelgestelde vragen

Hoeveel vragen heeft het eindexamen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2?

Het centraal examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2 telt 32 vragen. De meeste vragen gaan over endogene en exogene processen (6), bevolking en migratie (5) en water en rivieren (5).

Wat zijn de antwoorden van het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2?

Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.

Waar vind ik het correctievoorschrift van aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2?

Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2023/vwo/documenten/cse-2/vw-0131-a-23-2-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.

Hoe oefen ik met het examen aardrijkskunde vwo 2023, tijdvak 2 en krijg ik feedback?

Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.