Examenvragen energie en grondstoffen aardrijkskunde vwo Cariben
32 vragen over energie en grondstoffen uit 6 centrale examens van 2024 tot en met 2026.
Energie en grondstoffen komt in 6 van de 6 examens aardrijkskunde vwo Cariben voor, met 32 vragen (16% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over energie en grondstoffen
Per examen de vragen over energie en grondstoffen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Het leefgebied van de Sami
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 3 tot en met 6.

Vraag 9 2 punten
Om de export van ijzererts het hele jaar mogelijk te maken, is de ijzerertsmijn van Kiruna niet alleen verbonden met de haven van Luleå, maar ook met de havenstad Narvik in Noorwegen.
Leg vanuit de dimensie natuur uit waardoor het vanuit Noorse havensteden wel mogelijk is om het hele jaar ijzererts te transporteren.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat voor de kust van Noorwegen een warme zeestroom ligt (oorzaak) (1), waardoor Noorse havensteden (zoals Narvik) (in tegenstelling tot de haven van Luleå) in de winter ijsvrij blijven (en er dus het hele jaar door ijzererts getransporteerd kan worden) (gevolg) (1).
Vraag 12 3 punten
Toon met de bronnen aan dat in Lapland een concurrentiestrijd om de ruimte plaatsvindt.
Ga in je antwoord in op
- verschillende actoren;
- hun belangen vanuit verschillende dimensies;
- verschillende schaalniveaus.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord gaat in op de concurrentiestrijd om de ruimte in Lapland, waarbij verschillende actoren juist benoemd worden (1); hun belangen vanuit verschillende dimensies juist toegepast worden (1); verschillende schaalniveaus juist toegepast worden (1).
Een voorbeeld van een juist antwoord is: in Lapland vindt een concurrentiestrijd om de ruimte plaats tussen de Sami en mijnbouwbedrijven / de overheid, waarbij de tradities van de Sami, zoals het vrij laten rondlopen van rendieren, botsen met de aanleg van infrastructuur / mijnen door mijnbouwbedrijven / de overheid, waarbij de Sami opkomen voor het behoud van hun leefgebied / Lapland, terwijl mijnbouwbedrijven / de overheid belangen hebben op een hoger / nationaal / Europees / continentaal schaalniveau.
2026, tijdvak 1: Fysische geografie van Peru
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 11 tot en met 14.
Vraag 18 3 punten
In het noordoosten van Peru ligt een voorlandbekken. In dit voorlandbekken zijn fossiele energiebronnen ontdekt.
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van deze fossiele energiebronnen in het voorlandbekken van Peru.
Begin je beschrijving met het ontstaan van dit voorlandbekken.
Bekijk het antwoord
Een juiste beschrijving moet onderstaande drie stappen bevatten: bij het ontstaan van de Andes ontstond (ten oosten van de Andes) ook een dalingsgebied (1); in dit (voorland)bekken / laaggelegen gebied sedimenteerde (onder andere) organisch materiaal (1); dit organisch materiaal werd onder invloed van hoge druk / hoge temperatuur omgezet tot fossiele energiebronnen (1).
2026, tijdvak 1: Trinidad en Tobago
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 19 tot en met 21.
bron 21
Totale exportwaarde en bijdrage van energiesector aan totale export, Trinidad en Tobago

Vraag 32 2 punten
Stelling: de economische structuur van Trinidad en Tobago lijkt veel op die van andere landen in het Caribisch gebied.
Geef
- een argument voor deze stelling;
- een argument tegen deze stelling.
Bekijk het antwoord
Uit het argument voor de stelling moet blijken dat Trinidad en Tobago net als andere landen in het Caribisch gebied een eenzijdige economie heeft / afhankelijk is van één economische sector. (1)
Een voorbeeld van een juist argument tegen de stelling is: de economie van Trinidad en Tobago is afhankelijk (van de doorvoer) van energie en/of olie / grondstoffen (in plaats van toerisme). (1)
2026, tijdvak 2: Territoriale en internationale wateren
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 1 en 2.
Gebruik bron 1.
In 2023 sloten de Verenigde Naties een verdrag over het beschermen van internationale wateren.
Vraag 3 2 punten
Beredeneer waarom technologische ontwikkelingen het noodzakelijk maakten om dit verdrag te sluiten.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste redeneringen zijn:
- Door technologische ontwikkelingen worden gebieden in de internationale wateren toegankelijk voor diepzeemijnbouw, (1 scorepunt)
- wat kan leiden tot ecologische dreigingen die gepaard gaan met economische activiteiten (zodat het noodzakelijk is om ook die wateren te beschermen). (1 scorepunt)
2026, tijdvak 2: De productie van zonnepanelen
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 3 en 4.
Gebruik bron 3 en het kaartenkatern.
Europa wil zelf op grote schaal op een milieuvriendelijke manier zonnepanelen produceren.

Vraag 8 2 punten
Geef een reden
- om de eerste stappen in de productie van zonnepanelen in Noorwegen te doen;
- om de laatste stap in de productie van zonnepanelen in Oost-Europa te doen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste redenen zijn:
- Uit het antwoord moet blijken dat Noorwegen met waterkrachtcentrales energie opwekt / duurzame energie opwekt (om polysilicium / siliciumstaven te maken). (1 scorepunt)
- Uit het antwoord moet blijken dat lonen / productiekosten in Oost-Europa relatief laag zijn (om de assemblage van zonnepanelen te doen). (1 scorepunt)
Gebruik bron 4.
In Nederland worden recyclebare zonnepanelen ontwikkeld. Dit wordt niet alleen gezien als een gunstige ontwikkeling op het gebied van duurzaamheid, maar ook als een geopolitieke strategie.
Vraag 9 2 punten
Beredeneer waarom de ontwikkeling van recyclebare zonnepanelen wordt gezien als een geopolitieke strategie.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste redeneringen zijn:
- Door (delen van) zonnepanelen te recyclen hoeven geen nieuwe grondstoffen / zonnepanelen geïmporteerd te worden, (1 scorepunt)
- zodat Nederland / de Europese Unie voor de energievoorziening minder afhankelijk van China / andere landen wordt. (1 scorepunt)
2025, tijdvak 1: Het drielandenpunt Venezuela, Guyana en Brazilië
Opgavetekst
Bron 11 Geologische kaart van Brazilië

Geologische kaart van Brazilië en de omliggende gebieden. De legenda is onderverdeeld in sedimentgesteenten (van Kwartair, Tertiair, Krijt, Jura en Trias tot Carboon / Perm, Devoon, Siluur, Cambrium / Ordovicium en Paleozoïcum) en stollingsgesteenten en metamorfe gesteenten (stollingsgesteenten uit het Mesozoïcum, intrusies uit het Paleozoïcum en Precambrium).
Bron 13 Goudafzettingen in een deel van Zuid-Amerika

Kaart van Venezuela, Guyana, Suriname, Frans-Guyana en het noorden van Brazilië met de goudafzettingen. Legenda: grote hoeveelheid goudafzetting (grote stip) en kleine hoeveelheid goudafzetting (kleine stip). Aangegeven zijn onder meer Georgetown, Paramaribo en Cayenne. Schaal 0 tot 160 km.
Vraag 20 3 punten
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern. In Guyana en Suriname worden gouddeeltjes gewonnen. Deze gouddeeltjes komen oorspronkelijk uit goudaders die ontstonden bij de vorming van het Hoogland van Guyana. Beschrijf in drie stappen waardoor gouddeeltjes in Guyana en Suriname terecht gekomen zijn. Begin je beschrijving met het ontstaan van goudaders.
Bekijk het antwoord
- Stap 1: goudaders ontstaan bij (langzame / partiële) stolling van magma. (1p)
- Stap 2: door exogene krachten / verwering en/of erosie worden (de bovenliggende gesteenten en) deze goudaders afgebroken tot gouddeeltjes. (1p)
- Stap 3: de gouddeeltjes worden door rivieren (naar Guyana en Suriname) getransporteerd, waarbij de gouddeeltjes worden afgezet. (1p)
2025, tijdvak 1: Energiegebruik in het Caribisch gebied
Opgavetekst
Bron 15 Energieverbruik

Wereldkaart met het energieverbruik per land in kilogram steenkoolequivalenten per inwoner, 2018. Legenda: minder dan 500, 500 tot 1000, 1000 tot 2500, 2000 tot 5000, 5000 of meer, en geen gegevens. Het energieverbruik is het laagst in grote delen van Afrika en het hoogst in Noord-Amerika, Europa, Rusland en Australië.
Bron 16 Energiebalans

De energiebalans is het verschil tussen het aanwezige energiepotentieel (in de vorm van onder andere aardolie, aardgas, steenkool, zonnepanelen en windmolens) en het energiegebruik.
Wereldkaart met twee legenda's, beide voor 2018. Energietekort in procenten van het totale energieverbruik: 0 tot 30, 30 tot 60, 60 tot 90 en 90 tot 100. Energie-overschot in procenten van het totale energieverbruik: 5 tot 100 en 100 of meer.
Vraag 25 2 punten
De kaarten in de bronnen 15 en 16 gaan over energie op mondiaal schaalniveau. Beredeneer waarom het mondiale centrum-periferiepatroon op de kaart in bron 15 wél, maar op de kaart in bron 16 niet zichtbaar is. Ga in je redenering uit van het werelddeel Afrika.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat veel Afrikaanse landen een laag energieverbruik hebben, wat overeenkomt met de perifere positie die zij in het centrum-periferiepatroon innemen. (1p)
- Noemt dat de aanwezigheid van olie / gas / energiebronnen in veel Afrikaanse landen onafhankelijk is van de positie die landen in het wereldsysteem innemen. (1p)
Vraag 26 3 punten
Gebruik bron 16 en het kaartenkatern. De eilanden in het Caribisch gebied zijn voor hun energievoorziening afhankelijk van de import van aardolie. De bovenwindse eilanden importeren aardolie vooral uit de Verenigde Staten. Op de benedenwindse eilanden kwam de aardolie tot een aantal jaren geleden uit Venezuela, maar tegenwoordig uit andere landen. Geef de reden waarom de benedenwindse eilanden geen aardolie uit Venezuela meer importeren, de naam van een land waar de aardolie op de benedenwindse eilanden tegenwoordig vandaan komt, en de reden voor het verschil in herkomstgebied van de aardolie tussen de bovenwindse en de benedenwindse eilanden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de reden: Venezuela heeft sinds een aantal jaren te maken met politieke instabiliteit / de grens met Venezuela is sinds een aantal jaren (deels) gesloten. (1p)
- Noemt de naam van een land waar de aardolie op de benedenwindse eilanden tegenwoordig vandaan komt: Colombia / Guyana / Trinidad. (1p)
- Noemt de reden voor het verschil in herkomstgebied: nabijheid speelt een belangrijke rol. (1p)
Vraag 27 2 punten
Het mondiale gebruik van fossiele brandstoffen vormt voor de eilanden in het Caribisch gebied op lange termijn een risico. Leg uit dat het mondiale gebruik van fossiele brandstoffen voor de eilanden in het Caribisch gebied op lange termijn een risico vormt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: de mondiale uitstoot van fossiele brandstoffen leidt tot klimaatverandering / opwarming van de aarde. (1p)
- Noemt het gevolg: waardoor de zeespiegel stijgt / orkanen krachtiger worden (of vaker voorkomen) / oceanen verzuren. (1p)
Zonder oorzaak-gevolgrelatie in de uitleg worden geen punten toegekend.
Bron 17 Aanhoudende hitte ABC-eilanden leidt tot record energiegebruik
Aruba, Bonaire en Curaçao hadden in september 2023 te maken met ongebruikelijk hoge temperaturen van meer dan 35°C. Doordat er nauwelijks wind was, liep de gevoelstemperatuur zelfs op tot boven de 40°C.
De overheid adviseerde voldoende te drinken en niet te veel te doen in de zon. De hoge temperaturen leidden door het aircogebruik tot een hoog energiegebruik. De grote vraag naar elektriciteit leidde op onder andere Aruba en Curaçao tot black-outs. Tijdens een black-out valt gedurende enkele uren de stroom uit.
Vraag 28 1 punt
Gebruik bron 17. De grote vraag naar energie op de eilanden van Caribisch Nederland leidt steeds vaker tot black-outs. Geef aan waarom scholen en huishoudens meer hinder ondervinden van black-outs dan hotels. Een van de volgende antwoorden is juist: scholen / huishoudens kunnen (in tegenstelling tot hotels) niet (altijd) omschakelen op (diesel)generatoren; scholen / huishoudens zijn volledig afhankelijk van het elektriciteitsnet.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat scholen / huishoudens (in tegenstelling tot hotels) niet (altijd) kunnen omschakelen op (diesel)generatoren, of dat zij volledig afhankelijk zijn van het elektriciteitsnet. (1p)
Vraag 30 3 punten
De eilanden van Caribisch Nederland willen omschakelen naar duurzame energiebronnen, zoals zonne-energie en energie opgewekt met windmolens. De windmolens op de benedenwindse eilanden staan aan de noordkust van de eilanden. Geef een voordeel van windenergie ten opzichte van zonne-energie, een nadeel van windmolens en een demografische reden waarom de windmolens op de benedenwindse eilanden aan de noordkust staan.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voordeel van windenergie ten opzichte van zonne-energie, bijvoorbeeld: door de (passaat)wind kan er dag en nacht / het hele jaar energie opgewekt worden. (1p)
- Noemt een nadeel van windmolens, bijvoorbeeld: windmolens ontsieren het landschap / leiden tot horizonvervuiling; als het te hard waait moeten windmolens stopgezet worden; windmolens zijn kwetsbaar voor tropische orkanen. (1p)
- Noemt een demografische reden: aan de noordkust van de eilanden wonen weinig mensen. (1p)
Vraag 31 1 punt
Gebruik het kaartenkatern. Behalve zonne-energie en energie opgewekt met windmolens zijn er ook eilanden van Caribisch Nederland waar mogelijkheden zijn om geothermische energie op te wekken. Noem twee eilanden van Caribisch Nederland waar het mogelijk zou kunnen zijn om geothermische energie op te wekken.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende eilanden: Saba / Sint Maarten / Sint Eustatius. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen als twee eilanden juist zijn.
Vraag 32 1 punt
Het omschakelen naar duurzame energiebronnen is niet op alle eilanden van Caribisch Nederland even makkelijk. Geef aan welk politiek voordeel de BES-eilanden hebben bij het omschakelen naar duurzame energiebronnen ten opzichte van de andere eilanden van Caribisch Nederland.
Bekijk het antwoord
- Noemt een politiek voordeel, bijvoorbeeld: de BES-eilanden kunnen in het omschakelen naar duurzame energiebronnen (financieel) gesteund worden door de Nederlandse overheid / de BES-eilanden zijn een bijzondere gemeente / openbaar lichaam van Nederland. (1p)
Vraag 33 2 punten
Beredeneer waarom het omschakelen naar duurzame energiebronnen op de BES-eilanden en op Sint Maarten makkelijker kan gaan dan op Aruba en Curaçao.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert dat de BES-eilanden en Sint Maarten (veel) minder inwoners hebben dan Aruba en Curaçao / (veel) minder energie gebruiken dan Aruba en Curaçao. (1p)
- Beredeneert dat op de BES-eilanden en op Sint Maarten daardoor relatief weinig investeringen nodig zijn om aan de totale energievraag te voldoen. (1p)
2025, tijdvak 2: Energietransitie in Sub-Sahara Afrika
Opgavetekst
Bron 3 Energieverbruik

Wereldkaart met het energieverbruik per land, in kilogram steenkoolequivalenten per inwoner, 2018. Kleurklassen in de legenda: minder dan 500; 500-1000; 1000-2500; 2500-5000; 5000 of meer; geen gegevens. Het verbruik is het hoogst (5000 of meer) in onder meer Noord-Amerika, grote delen van Europa, Rusland en Australië. In grote delen van Afrika en Zuid-Amerika ligt het verbruik lager.
Bron 4 Energiebalans

De energiebalans is het verschil tussen het aanwezige energiepotentieel (in de vorm van onder andere aardolie, aardgas, steenkool, zonnepanelen en windmolens) en het energiegebruik.
Wereldkaart met de energiebalans per land, 2018. Links de kleurklassen van 0-30 tot 90-100 procent van het totale energieverbruik; rechts de kleurklassen van 0-100 tot 100 procent of meer (energie-overschot). Het energietekort is het grootst in een deel van Afrika, delen van Azië en Europa; Australië en delen van Zuid-Amerika hebben een overschot.
Vraag 5 2 punten
Gebruik de bronnen 3 en 4.
Beredeneer waarom het centrum-periferiepatroon wél herkenbaar is op de kaart in bron 3, maar niet op de kaart in bron 4.
Bekijk het antwoord
- Het energieverbruik per inwoner is in centrumlanden / de meest welvarende landen groter dan in (semi-)perifere / minder welvarende landen. (1p)
- De energiebalans wordt niet alleen bepaald door het energieverbruik, maar ook door de aanwezigheid van (fossiele) brandstoffen (en opgewekte duurzame energie), die onafhankelijk is van het ontwikkelingspeil. (1p)
Bron 5 Verstedelijkingsgraad

Lijngrafiek van de verstedelijkingsgraad (in %) van 1960 tot en met 2020, voor de Europese Unie (EU), China (Ch), Sub-Sahara Afrika (SSA) en de Verenigde Staten (VS). Afleesbaar, ongeveer: EU van 62% naar 75%; VS van 70% naar 84%; China van 16% naar 64%; SSA van 15% naar 42%. De verstedelijkingsgraad van China en van SSA neemt het sterkst toe; SSA blijft het laagst.
Bron 6 Elektriciteitsverbruik

Lijngrafiek van het elektriciteitsverbruik in kWh per inwoner (x1.000) van 1965 tot en met 2020, voor de Europese Unie (EU), China (Ch), Sub-Sahara Afrika (SSA) en de Verenigde Staten (VS). Afleesbaar, ongeveer: VS van 75 naar ongeveer 80, met een piek van ongeveer 98 rond 1975; EU van 25 naar ongeveer 37, met een piek van ongeveer 44 rond 2005; China van ongeveer 2 naar ongeveer 31, met een stijging vanaf ongeveer 2000; SSA blijft onder de 7 en daalt tot ongeveer 2.
Vraag 6 2 punten
Gebruik de bronnen 5 en 6.
In China en Sub-Sahara Afrika neemt de verstedelijkingsgraad toe. Het effect van deze ontwikkeling op het elektriciteitsverbruik verschilt tussen beide gebieden.
Geef aan
− welk verschillend effect deze ontwikkeling heeft op het elektriciteitsverbruik in beide gebieden;
− waardoor dit verschil ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat in China het energieverbruik per inwoner toeneemt en in Sub-Sahara Afrika niet. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat het energieverbruik / de levenstandaard in Chinese steden groter is dan dat in steden in Sub-Sahara Afrika. (1p)
Bron 7 Energietransitie in Sub-Sahara Afrika

Wereldwijd hebben zo’n miljard mensen geen toegang tot elektriciteit. Het grootste deel van hen woont in Sub-Sahara Afrika. Veel mensen zijn daar voor hun energievoorziening afhankelijk van het verbranden van kerosine, hout, houtskool en mest.
In Sub-Sahara Afrika komen steeds meer kleinschalige projecten op basis van zonne-energie. Een Amerikaans elektriciteitsbedrijf biedt voor dertien dollar een zonnepaneel met een kleine accu aan. Dit levert voldoende stroom voor een paar ledlampen, een radio en voor het opladen van een mobiele telefoon. De huur bedraagt daarna acht dollar per maand. Dat is aanzienlijk minder dan wat een gezin kwijt is aan kerosine.
Waarschijnlijk zullen landen in Sub-Sahara Afrika geen volledig bekabeld nationaal elektriciteitsnetwerk nodig hebben. Ze kunnen rechtstreeks overstappen op kleine eenheden van zonne-energie.
Vraag 7 2 punten
Gebruik bron 7.
In veel landen in Sub-Sahara Afrika is nooit een nationaal, op fossiele brandstoffen gebaseerd elektriciteitsnetwerk aangelegd. Mede daardoor is de regionale ongelijkheid in veel landen in Sub-Sahara Afrika momenteel groot.
Beredeneer waarom de regionale ongelijkheid in landen in Sub-Sahara Afrika door de energietransitie kleiner kan worden.
Bekijk het antwoord
- Zonne-energie (wordt voor iedereen / overal goedkoper en) kan op lokale schaal / kleine schaal / overal worden opgewekt. (1p)
- Zodat afgelegen regio’s / perifere gebieden zich ook (zonder een op fossiele brandstoffen gebaseerd elektriciteitsnetwerk) kunnen ontwikkelen. (1p)
Vraag 8 1 punt
Gebruik bron 7.
De energietransitie kan op lokale schaal bijdragen aan een gezondere leefomgeving. Ook kan de energietransitie bodemerosie tegengaan.
Geef aan waarom de energietransitie op lokale schaal kan bijdragen aan een gezondere leefomgeving.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat door de energietransitie de luchtvervuiling (door het verbranden van hout / mest / kerosine) zal afnemen. (1p)
Vraag 9 2 punten
Gebruik bron 7.
De energietransitie kan op lokale schaal bijdragen aan een gezondere leefomgeving. Ook kan de energietransitie bodemerosie tegengaan.
Leg uit dat de energietransitie bodemerosie kan tegengaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Oorzaak: als mensen toegang hebben tot zonne-energie, zijn ze voor hun brandstofgebruik minder afhankelijk van houtkap / ontbossing. (1p)
- Gevolg: waardoor boomwortels de bodem beter blijven vasthouden en bodemerosie wordt tegengegaan. (1p)
2025, tijdvak 2: De Andes in Chili en Argentinië
Opgavetekst
Bron 11 Ligging van de plaatsen Antofagasta (1), San Pedro de Atacama (2), Fuerte Esperanza (3)

Reliëfkaart van Zuid-Amerika met de ligging van drie plaatsen: Antofagasta (1) aan de kust van Chili, San Pedro de Atacama (2) in het binnenland van Chili, bij de Andes, en Fuerte Esperanza (3) in het oosten van Argentinië. Schaal 0-300-600 km.
Bron 12 Klimaatgrafieken van de drie plaatsen in bron 11

Klimaatgrafieken a en b. In elke grafiek staat de neerslag per maand als staven (in mm, linkeras) en de temperatuur als lijn (in °C, rechteras). Klimaatgrafiek a: vrijwel geen neerslag (maximaal ongeveer 25 mm per maand); temperatuur ongeveer 15 tot 20 °C. Klimaatgrafiek b: neerslag tot ongeveer 150 mm per maand, vooral van oktober tot en met maart, en weinig neerslag (minder dan ongeveer 30 mm) van juni tot en met augustus; temperatuur ongeveer 18 tot 30 °C.
Bron 12

Klimaatgrafiek c: vrijwel geen neerslag (alleen in januari tot en met maart enkele mm tot ongeveer 30 mm per maand); temperatuur ongeveer 10 tot 20 °C.
Vraag 21 1 punt
Gebruik het kaartenkatern.
Het Andesgebergte is rijk aan ertsen. Ertsen worden gevormd onder verschillende omstandigheden.
Geef de definitie van een erts.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat een gesteente een erts wordt genoemd als er van een delfstof / metaal bruikbare hoeveelheden in het gesteente zitten. (1p)
Vraag 22 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Het Andesgebergte is rijk aan ertsen. Ertsen worden gevormd onder verschillende omstandigheden.
Geef aan
− waardoor in het Andesgebergte ertsen gevormd worden;
− waardoor bauxiet niet in het Andesgebergte gevormd kan worden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat in het Andesgebergte ertsen gevormd worden door vulkanische activiteit / het stollen van magma. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat bauxiet gevormd wordt (door verwering / oxidatie) in tropische bodems, en die zijn er in het Andesgebergte niet. (1p)
2025, tijdvak 2: Ontginning van het Amazonegebied
Opgavetekst
Bron 14 Vrijhandel in het Amazonegebied

Het Amazonegebied is de grootste regio in Zuid-Amerika. De kolonisatie van Zuid-Amerika is lang aan het Amazonegebied voorbijgegaan, maar aan het eind van de negentiende eeuw begon de exploitatie van bosproducten, zoals de paranoot en rubber. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw werd het gebied steeds verder ontsloten.
Midden in het Amazonegebied ligt Manaus. In deze stad is in de jaren 60 een vrijhandelszone aangelegd, Zone Franca de Manaus (ZFM). In de ZFM zijn tegenwoordig ongeveer 600 bedrijven gevestigd, die elektronica, motoren en chemische producten produceren voor de binnenlandse en de buitenlandse markt. Recentelijk zijn in andere plaatsen ook vrijhandelszones ingericht. Samen met de vrijhandelszone in Manaus moeten zij een vrijhandelsnetwerk gaan vormen.
Vraag 23 1 punt
Gebruik bron 14.
In Europa bestaan vanuit verschillende dimensies stereotiepe beelden van Zuid-Amerika.
Met welk gegeven uit bron 14 wordt een economisch stereotiep beeld van Zuid-Amerika ontkracht?
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist gegeven, bijvoorbeeld: bij Manaus / in Brazilië ligt een vrijhandelszone waarin 600 bedrijven eindproducten produceren. (1p)
Vraag 24 2 punten
In de jaren 60 hadden Colombia, Ecuador en Peru in het Andesgebergte te maken met een sterke bevolkingsgroei. Deze bevolkingsgroei was voor de regeringen van deze landen aanleiding om het Amazonegebied te gaan ontsluiten.
Beredeneer waarom juist de bevolkingsgroei in het Andesgebergte aanleiding was om het Amazonegebied te gaan ontsluiten.
Bekijk het antwoord
- De bevolkingsgroei veroorzaakte druk op de beperkte draagkracht van het Andesgebergte. (1p)
- Waardoor door het begaanbaar / bereikbaar maken van het dunbevolkte Amazonegebied nieuwe gebieden geschikt werden gemaakt als leefgebied. (1p)
Vraag 27 2 punten
Het zal voor Brazilië lastig zijn om deze economische ambities op continentaal schaalniveau waar te maken.
Geef hiervoor twee redenen, elk vanuit een ander dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste argumenten, elk vanuit een andere dimensie, bijvoorbeeld: de buurlanden van Brazilië zijn (door de ligging van het Andesgebergte en het Amazonegebied) vanuit Brazilië lastig te bereiken (dimensie natuur); tussen Zuid-Amerikaanse landen zijn de samenwerkingsverbanden vaak instabiel / politieke samenwerking komt binnen Zuid-Amerika maar moeilijk op gang (politieke dimensie). (2p)
Per juist argument 1 scorepunt, mits de argumenten uit verschillende dimensies komen. De dimensies hoeven niet expliciet in het antwoord genoemd te worden.
2024, tijdvak 1: Plastic afval als grondstof
Opgavetekst
Bron 1 China stopt met de import van plastic afval uit Europa
Westerse landen exporteren al zo’n 50 jaar plastic afval, vooral naar China. In China werd dit plastic afval gerecycled tot korrels (kunststofgranulaat) die vervolgens als grondstof werden gebruikt. Nadat China in 2017 de import van plastic afval verboden had, gingen exporteurs uit westerse landen op zoek naar andere bestemmingen. De import van plastic afval in Turkije vertienvoudigde sinds het Chinese importverbod. Lang niet al het geïmporteerde afval blijkt recyclebaar. Veel plastic afval wordt uiteindelijk verbrand, gestort of belandt in het milieu.
Vraag 1 1 punt
Gebruik bron 1. De productieketen van producten gemaakt van gerecycled plastic wijkt af van productieketens met een traditionele centrum-periferieverhouding. Geef aan waarin de productieketen van producten gemaakt van gerecycled plastic afwijkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende verschillen: de grondstof komt uit centrumlanden (niet uit perifere landen); de grondstof is geen uit de bodem of grond gewonnen delfstof; de grondstof bestaat uit afval van eindproducten. (1p)
Aarde Minerale grondstoffen

Wereldkaart over minerale grondstoffen. Schaal 1: 90.000.000.
Vraag 3 2 punten
Gebruik in het kaartenkatern de kaart Aarde Minerale grondstoffen. De Europese Unie heeft besloten de recycling van onder andere plastic afval te stimuleren. Beredeneer waarom recycling kan bijdragen aan een minder kwetsbare geopolitieke positie van de Europese Unie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de Europese Unie zelf over relatief weinig grondstoffen beschikt en veel grondstoffen importeert. (1p)
- Noemt dat door (plastic) afval als grondstof te gebruiken, of door producten te recyclen, de afhankelijkheid van andere landen afneemt. (1p)
2024, tijdvak 2: Grondstoffen in Suriname
Opgavetekst
Kaartenkatern Suriname Economie

Kaart van Suriname met bodemgebruik (tropisch regenwoud, moeras- en mangrovebossen, landbouw), landbouwproducten, mijnbouw (aardolie, stilgelegde bauxietmijnen, kleinschalige goudwinning en grootschalige goudmijnen), industrie, stroomvoorziening en verkeer. Rechtsonder: de ontwikkeling van de goudwinning in 2001, 2008 en 2015, met het aantal en de grootte van de kleinschalige goudwinning (klein, middel, groot) en de grootschalige goudmijnen.
Vraag 17 2 punten
Gebruik het kaartenkatern. Suriname is rijk aan de natuurlijke hulpbronnen bauxiet en aardolie. Geef aan waardoor juist in Suriname
bauxiet kon ontstaan;
aardolie kon ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het vochtige en warme klimaat (tropisch regenwoudklimaat) de bodem makkelijk doet verweren of oxideren, waarbij bauxiet wordt gevormd. (1p)
- Noemt dat het laaggelegen kustgebied aan een passieve continentrand ligt, waar de omstandigheden voor het ontstaan van aardolie gunstig zijn. (1p)
Bron 13 Goud in Suriname
De Wereldbank plaatste Suriname in 1995 op basis van beschikbare natuurlijke hulpbronnen op de zeventiende plek op een lijst van de potentieel rijkste landen. Goud en hout zijn in overvloed aanwezig. Ze vormen de basis van de Surinaamse economie, samen met aardolie en bauxiet.
Vanaf de jaren zeventig trok Suriname steeds meer goudzoekers. Vooral garimpeiros − illegale Braziliaanse goudzoekers − trokken het binnenland van Suriname in op zoek naar goud. Bijna 80% van de traditionele mijnbouw wordt nog steeds door deze groep mensen gedaan, terwijl de lokale bevolking (marrons) amper vertegenwoordigd is in de mijnbouw. Bij de traditionele goudwinning wordt giftig kwik gebruikt om het goud van het erts te scheiden.
Sinds de jaren negentig ontstond ook bij buitenlandse multinationals goudkoorts in Suriname. De overheid wees enkele exploitatiegebieden aan voor grootschalige mijnbouw, zoals de Rosebel-goudmijn. Deze mijn is voor 95% in handen van een Canadees bedrijf en voor 5% in handen van de Surinaamse staat.
Bron 13 Traditionele mijnbouw

Foto van traditionele goudwinning (kleinschalige mijnbouw) in Suriname.
Bron 13 Rosebel-goudmijn

Foto van de Rosebel-goudmijn in Suriname (grootschalige goudmijnbouw).
Bron 14 Exportproducten van Suriname (2019)

| Product | Procent |
|---|---|
| goud | 78,4 |
| hout | 5,6 |
| dierlijke producten (voornamelijk vis) | 4,6 |
| voeding | 2,8 |
| groente en fruit | 2,2 |
| metalen | 1 |
| machines | 1 |
| overig | 4,4 |
Bron 14 Exportbestemmingen van Suriname (2019)

| Land | Procent |
|---|---|
| Zwitserland | 38,5 |
| Verenigde Arabische Emiraten | 30,7 |
| België | 9,7 |
| Guyana | 3,3 |
| Verenigde Staten | 2,9 |
| China | 2,4 |
| Jamaica | 1,7 |
| Brazilië | 1,4 |
| overig | 9,4 |
Vraag 18 2 punten
Gebruik de bronnen 13 en 14. Suriname is ook rijk aan goud. Geef aan dat bij de winning van goud in Suriname op twee verschillende schaalniveaus sprake is van landgrabbing.
Bekijk het antwoord
- Noemt het grootschalige niveau: de grootschalige mijnbouwgebieden of mijnen in Suriname zijn (vooral) in handen van buitenlandse multinationals. (1p)
- Noemt het lokale of regionale niveau: grond van de lokale bevolking wordt ingenomen door (illegale) Braziliaanse mijnbouwers of goudzoekers uit andere landen. (1p)
Vraag 19 2 punten
Gebruik bron 14. De mijnbouw is voor Suriname van groot economisch belang. De handelsbalans van Suriname is echter kwetsbaar. Geef twee aanwijzingen uit de bron waaruit blijkt dat de handelsbalans van Suriname kwetsbaar is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste aanwijzing uit de bron (een van de drie hierboven). (1p)
- Noemt een tweede juiste aanwijzing uit de bron, een andere dan de eerste. (1p)
Een juiste aanwijzing is een van deze drie: de export bestaat voornamelijk uit één product met een sterk wisselende prijs op de wereldmarkt; ongeveer 70 procent van de export gaat naar slechts twee landen; het exportpakket bestaat voornamelijk uit onbewerkte producten of goederen uit de primaire sector. Er worden twee aanwijzingen gevraagd: tel alleen de eerste twee mee (CvTE regel 3.5).
Vraag 20 3 punten
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern. De kleinschalige en traditionele goudwinning is voor Suriname schadelijker dan de grootschalige goudwinning door multinationals. Geef hiervoor drie redenen, elk vanuit een andere dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste reden uit de dimensie natuur: de kleinschalige goudwinning beslaat een groter oppervlak of is veel meer versnipperd dan de grootschalige goudwinning, of er wordt giftig kwik gebruikt om het goud van het erts te scheiden. (1p)
- Noemt een juiste reden uit de politieke dimensie: de kleinschalige goudwinning is vaak illegaal, of het naleven van en de controle op milieuregels is lastiger dan bij de grootschalige goudwinning. (1p)
- Noemt een juiste reden uit de economische dimensie: de Surinaamse staat loopt inkomsten mis doordat de kleinschalige goudwinning niet in handen van de staat is. (1p)
Drie redenen uit drie verschillende dimensies. Elke dimensie telt één keer. Tel alleen de eerste drie redenen mee.
Hoe vaak energie en grondstoffen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 9, 12, 18, 32 | 4 | 13% |
| 2026, tijdvak 2 | 3, 8-9 | 3 | 9% |
| 2025, tijdvak 1 | 20, 25-28, 30-33 | 9 | 27% |
| 2025, tijdvak 2 | 5-9, 21-24, 27 | 10 | 28% |
| 2024, tijdvak 1 | 1, 3 | 2 | 6% |
| 2024, tijdvak 2 | 17-20 | 4 | 13% |
In 6 van de 6 ingedeelde examens aardrijkskunde vwo Cariben staat een vraag over energie en grondstoffen, samen 32 vragen (16% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 10 vragen.
Oefenen met energie en grondstoffen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over energie en grondstoffen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over energie en grondstoffen
Andere onderwerpen aardrijkskunde vwo Cariben
- Endogene en exogene processen
- Globalisering
- Weer en klimaat
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Water en rivieren
- Bevolking en migratie
- Landbouw en voedsel
Energie en grondstoffen op andere niveaus
- Examenvragen energie en grondstoffen aardrijkskunde havo
- Examenvragen energie en grondstoffen aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen energie en grondstoffen aardrijkskunde vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde vwo Cariben onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt energie en grondstoffen voor in het eindexamen aardrijkskunde vwo Cariben?
In de 6 ingedeelde examens van 2024 tot en met 2026 gaan 32 vragen over energie en grondstoffen, 16% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 6 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde vwo Cariben stonden de meeste vragen over energie en grondstoffen?
In het examen van 2025, tijdvak 2, met 10 vragen: 5-9, 21-24, 27.
Hoe oefen ik examenvragen over energie en grondstoffen?
Op deze pagina staan alle vragen over energie en grondstoffen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.