Examenvragen endogene en exogene processen aardrijkskunde havo Cariben

43 vragen over endogene en exogene processen uit 6 centrale examens van 2024 tot en met 2026.

Kort antwoord

Endogene en exogene processen komt in 6 van de 6 examens aardrijkskunde havo Cariben voor, met 43 vragen (22% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (11 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over endogene en exogene processen

Per examen de vragen over endogene en exogene processen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Vulkanisme op Java, Indonesië

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 6 en 7.

bron 6

Het Bromo-Tengger Semeru National Park

Miljoenen jaren geleden ontstond bij een uitbarsting van de Tenggervulkaan een enorme caldera. In deze caldera zijn nieuwe vulkanen ontstaan, zoals de vaak actieve Bromo. Rondom deze nieuwe vukanen ligt een vlakte met een dikke laag sedimenten.

Ongeveer twintig kilometer van de caldera ligt de hoogste en actiefste vulkaan van Java: de Semeru. Bij een grote uitbarsting van de Semeru in 2022 ontstonden grote hoeveelheden as en lavastromen.

Op de hellingen van de Semeru groeit tropisch regenwoud, dat vanaf 2.400 meter hoogte overgaat in naaldbos. Op de top is er geen vegetatie.

De vulkanen maken deel uit van het Bromo-Tengger-Semeru National Park.

Foto van een vlakte met rokende en kale vulkaankegels in een caldera, met daarachter een hoge kegelvormige vulkaan. Rechts onderin staan bomen op de calderarand.
Nieuwe vulkanen in de Tenggercaldera met op de achtergrond de Semeru

bron 7

Satellietbeeld met noordpijl en schaalstok (0, 300, 600 m). In het noordoosten is de Tenggercaldera rood omlijnd met daarin de Bromo en een vlakte met sedimenten; in het zuidwesten ligt de Semeru met een witte, kale top. De hellingen zijn grotendeels groen begroeid.
Satellietbeeld van het Bromo-Tengger-Semeru National Park
Hoogtekaart van Java met de Javazee in het noorden en de Indische Oceaan in het zuiden, met Jakarta, Bandung, Soerabaja en Bali. In het oosten is het satellietbeeld aangegeven met de Bromo (2.581 m) en de Semeru (3.676 m).
Ligging satellietbeeld op Java, Indonesië

Gebruik de bronnen 6 en 7.

Vraag 9 1 punt

Geef aan in welke kijkrichting de foto in bron 6 gemaakt is. Kies uit:

  1. A in noordelijke richting
  2. B in oostelijke richting
  3. C in zuidelijke richting
  4. D in westelijke richting
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C / in zuidelijke richting

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik het kaartenkatern.

Wereldkaart met de platen en plaatgrenzen, actieve subductie, troggen, oceanische ruggen, de bewegingsrichting van de platen, epicentra van aardbevingen en vulkanen.
kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Alcarta 2e editie kaartblad 220

De Bromo en de Semeru maken deel uit van een vulkanische zone op Java (zie bron 7).

Vraag 10 2 punten

Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze vulkanische zone.

Betrek in je eerste stap de namen van de betrokken platen.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • er subductie plaatsvindt van de (Indisch-)Australische plaat onder de Chinese plaat / de (Indisch-)Australische plaat onder de Chinese plaat wordt getrokken, (1)
  • waarbij gesmolten (mantel)gesteente naar het aardoppervlak stijgt. (1)

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik de bronnen 6 en 7.

In de caldera van de Tenggervulkaan ligt een vlakte met een dikke laag sedimenten.

Vraag 11 2 punten

Beschrijf in twee stappen waardoor in de caldera een dikke laag met sedimenten ontstaan is.

Begin je beschrijving met een exogeen proces.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • gesteenten door verwering / erosie worden afgebroken (1)
  • en dat de sedimenten in de laagte van de krater ophopen / door de calderarand worden tegengehouden. (1)

Vraag 11 in het hele examen

Op de hellingen van de Semeru ontstaan vaak aardverschuivingen. Dat komt onder andere doordat de hellingen deels onbegroeid zijn.

Vraag 13 2 punten

Geef nog twee andere oorzaken waardoor op de hellingen van de Semeru vaak aardverschuivingen ontstaan.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:

  • De hellingen van de Semeru zijn steil.
  • De Semeru ligt in een gebied waar veel neerslag valt.
  • Bij de Semeru zijn vaak aardbevingen (waardoor aardverschuivingen ontstaan).
  • Op de hellingen ligt losliggend materiaal.

per juiste oorzaak 1

Vraag 13 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Just digg it!

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.

bron 9

Vier luchtfoto's van hetzelfde gebied, juni 2018, juni 2019, juni 2020 en juni 2022. In 2018 zijn de halvemaanvormige water bunds in kale rode grond te zien; in de jaren daarna groeit er steeds meer groene vegetatie in en rond de water bunds, tot het gebied in 2022 grotendeels begroeid is.
Foto’s van vier jaren na het graven van water bunds bij het Kuku Group Ranch project

bron 10

Klimaatdiagram met neerslag in mm (staven, as 0 tot 450) en temperatuur in °C (lijn, as -50 tot 40). De neerslag is het hoogst in april (ongeveer 400 mm) en is ook hoog in november en december (ongeveer 245 en 210 mm); van juni tot en met september valt weinig neerslag (ongeveer 50 tot 85 mm). De temperatuur ligt het hele jaar rond 20 tot 22 °C.
Klimaatdiagram van een plaats vlak bij het Kuku Group Ranch-project

Gebruik de bronnen 8 tot en met 10.

Bij het Kuku Group Ranch-project heeft Justdiggit water bunds gegraven. Door de water bunds groeit de vegetatie beter.

Vraag 16 2 punten

Geef twee oorzaken waardoor de vegetatie in deze water bunds beter groeit.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:

  • Het (regen)water blijft in de water bunds staan / spoelt de bodem niet weg.
  • Het (regen)water kan infiltreren in de opengebroken grond.
  • Planten kunnen beter wortelen in de opengebroken grond.
  • Water bunds bevorderen de (bodem)vruchtbaarheid.

per juiste oorzaak 1

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 1: De fysische geografie van Guadeloupe

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 15 tot en met 17.

bron 15

De ligging van Guadeloupe

Guadeloupe is een archipel van de Bovenwindse Eilanden. Het hoofdeiland bestaat uit Basse Terre en Grande Terre. De twee delen van het hoofdeiland zijn geologisch verschillend. Basse Terre maakt deel uit van een andere boog dan Grande Terre. Eromheen ligt nog een aantal kleinere eilanden.

Hoogtekaart van Guadeloupe met de Caribische Zee in het noordwesten en de Atlantische Oceaan in het oosten. Basse Terre in het westen is bergachtig; Grande Terre in het oosten is laag en vlak. Schaalstok 0, 15, 30 km.
Kaart van de Kleine Antillen van Saba tot Grenada met vulkanisch gesteente (rood), sedimentgesteente (geel), de actieve vulkanische boog (rode stippellijn) en de oude vulkanische boog (groene stippellijn). Het westelijke deel van Guadeloupe ligt op de actieve boog, het oostelijke deel en Antigua bestaan uit sedimentgesteente op de oude boog.

Gebruik bron 15 en de kaart Midden-Amerika Tektoniek en vulkanisme in het kaartenkatern.

Kaart van Midden-Amerika en het Caribisch gebied met de platen (onder andere Noord-Amerikaanse, Caribische, Cocos-, Noord-Andes- en Zuid-Amerikaanse plaat), het type plaatgrens, de hoofdbewegingsrichting van de platen, aardbevingsrisico, aardbevingen en actieve vulkanen.
kaartenkatern Midden-Amerika Tektoniek en vulkanisme

Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 198A

Basse Terre heeft vulkanische activiteit, maar Grande Terre niet. Dit komt doordat bij Grande Terre geen magma ontstaat.

Vraag 26 1 punt

Geef de oorzaak waardoor bij Grande Terre geen magma ontstaat.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat bij Grande Terre de onderduikende plaat/ de oceanische plaat / de Zuid-Amerikaanse plaat niet diep genoeg ligt (om (mantel)gesteente te laten smelten).

Vraag 26 in het hele examen

bron 17

Foto van een strand met donker, bijna zwart zand, golven en palmbomen, met op de achtergrond een beboste kust.
Malendure Beach, een zwart strand op Basse Terre

Gebruik de bronnen 15 en 17.

Op Guadeloupe liggen zwarte zandstranden.

Vraag 27 2 punten

Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de zwarte zandstranden op Guadeloupe. Begin je beschrijving met een exogeen proces.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • de zwarte / vulkanische gesteenten (andesiet) verweren / eroderen tot (fijn) zwart zand, (1)
  • waarna het (zwarte) zand (door golfwerking) op het strand sedimenteert. (1)

Vraag 27 in het hele examen

Grande Terre bestaat uit kalksteen. Dit is ontstaan doordat koraalriffen boven zeeniveau kwamen te liggen.

Vraag 28 3 punten

Geef drie natuurlijke omstandigheden die nodig zijn om deze koralen te laten groeien.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste natuurlijke omstandigheden zijn:

  • De zee moet niet te diep zijn.
  • warm zeewater
  • helder zeewater
  • zout water

per juiste omstandigheid 1

Vraag 28 in het hele examen

Zelfs als op Grande Terre neerslag valt, blijft het landschap droog.

Vraag 30 1 punt

Geef een kenmerk van de ondergrond van Grande Terre waardoor het landschap, zelfs als het er wel regent, droog is.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de ondergrond van Grande Terre bestaat uit poreus gesteente / dat de neerslag makkelijk wegzakt in de ondergrond.

Vraag 30 in het hele examen

2026, tijdvak 2: De geografie van steenkool

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 4 tot en met 6.

Gebruik bron 4.

bron 4 De geschiedenis van steenkoolgebruik

Steenkool is een gesteente dat honderden miljoenen jaren geleden is ontstaan. Delen van de aarde waren in die periode bedekt met uitgestrekte tropische moerassen, waarin dikke veenlagen ontstonden. Afzettingen van zand en klei bedekten het veen, waardoor de veenlagen werden omgezet in steenkool.

Steenkool wordt al sinds de oudheid gebruikt als fossiele brandstof. Maar vanaf 1750 namen de winning en het gebruik van steenkool toe. Met steenkool werden stoommachines en staalfabrieken aangedreven.

Vanaf 1880 begon het gebruik van steenkool te veranderen. Stoommachines werden geleidelijk vervangen door verbrandingsmotoren die draaiden op aardolieproducten. Tegelijkertijd werd steeds meer steenkool verstookt voor de opwekking van elektriciteit. Sindsdien is de mondiale productie van steenkool alleen maar toegenomen.

Tegenwoordig wordt ongeveer 70% van alle gewonnen steenkool in de wereld gebruikt voor de elektriciteitsproductie. Er zijn wel grote verschillen tussen landen. In 2024 werd in de Verenigde Staten 17% van alle elektriciteit opgewekt met steenkool, in China was dat 60% en in India 68%.

Vraag 5 1 punt

Tot welke hoofdgroep van gesteenten behoort steenkool?

Bekijk het antwoord

sedimentgesteenten

Vraag 5 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Mawson Peak op Heard Island

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 7 en 8.

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.

bron 7 Vulkanisme op Heard Island

Op ongeveer 1.700 kilometer ten noorden van Antarctica ligt het onbewoonde Heard Island. Het eiland maakt deel uit van de Kerguelenrug. Op Heard Island ligt een 2.745 meter hoge vulkaan: Mawson Peak. Sinds 2012 is Mawson Peak regelmatig actief.

Op 5 januari 2022 strekte een lavastroom zich enkele kilometers uit langs de zuidwestflank van de berg. De uitbarsting bestond uit relatief langzaam bewegende lavastromen met weinig of geen explosies.

Kaart van de zuidelijke Indische Oceaan met de zeebodem in blauwtinten, met de Kerguelen-eilanden, Heard Island, de Kerguelenrug, de Zuidoost-Indische rug en het Zuid-Indisch Bekken. Rechts een wereldbol die de ligging van het kaartfragment tussen Afrika, Australië en Antarctica aangeeft.
Ligging Heard Island

In het zuiden van de Indische Oceaan liggen twee tektonische ruggen: de Zuidoost-Indische rug en de Kerguelenrug.

Vraag 9 2 punten

Geef aan waardoor

  • de Zuidoost-Indische rug ontstaan is;
  • de Kerguelenrug ontstaan is.
Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de Zuidoost-Indische rug is ontstaan door divergentie (van de Antarctische plaat en de Indisch-Australische plaat).
  • Uit het antwoord moet blijken dat de Kerguelenrug is ontstaan door een hotspot / mantelpluim.

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik de bronnen 7 en 8.

Foto van een groep koningspinguïns in ondiep water aan een stenig strand, met op de achtergrond een met sneeuw en ijs bedekte, brede vulkaan onder een blauwe lucht.
bron 8 Heard Island met de vulkaan Mawson Peak op de achtergrond

bron: www.abc.net.au, Matt Curnock and Australian Antarctic Division, 2019

Mawson Peak bestaat voornamelijk uit … a … (basalt / graniet).
Dit is een … b … (metamorf gesteente / stollingsgesteente).
De lava uit Mawson Peak heeft een … c … (hoge / lage) viscositeit.

Vraag 10 2 punten

Noteer de letters a tot en met c op je antwoordblad.

Schrijf achter elke letter het juiste antwoord.

Bekijk het antwoord
  • a basalt
  • b stollingsgesteente
  • c lage

indien drie juiste antwoorden: 2 scorepunten

indien twee juiste antwoorden: 1 scorepunt

indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 scorepunten

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik bron 8.

Gesteenten op Heard Island worden vooral afgebroken door fysische verwering.

Vraag 12 2 punten

Beschrijf in twee stappen op welke manier fysische verwering bijdraagt aan de afbraak van gesteenten op Heard Island.

Begin je beschrijving met een kenmerk van het klimaat op Heard Island.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • de temperatuur op Heard Island laag is / rond het vriespunt schommelt,
  • waardoor het gesteente krimpt en uitzet / het water in het gesteente bevriest en uitzet.

Vraag 12 in het hele examen

2026, tijdvak 2: De Namib-woestijn in het zuiden van Afrika

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.

Gebruik de bronnen 9 en 11.

bron 11 De Namibische Zandzee

In de Namib-woestijn ligt tussen de steden Walvisbaai en Lüderitz (zie bron 9) een zandwoestijn die de Namibische Zandzee wordt genoemd. In deze woestijn komen bijzondere zandduinen voor. Een voorbeeld is het 325 meter hoge zandduin ‘Big Daddy’ dat op de foto te zien is. Aan de voet van dit zandduin ligt een vallei: de Sossusvlei.

Foto van mensen die over de kam van een hoge oranje zandduin lopen; rechts beneden ligt een vlakke, witte vallei met verspreide dode bomen, omringd door duinen.
De Sossusvlei omringd door zandduinen
Foto van een vlakke, witte, uitgedroogde bodem met zwarte dode bomen voor een hoge oranje zandduin.

bron: Shutterstock Hector Ruiz Villar, 2016 Shutterstock, Vladimir Zhoga, 2024

Het ontstaan van de Namibische Zandzee is in vijf stappen te beschrijven. De stappen staan hieronder in willekeurige volgorde.

  • a De Oranjerivier transporteert zand naar de kust.
  • b Exogene krachten breken gesteenten af in het binnenland.
  • c Golf- en getijdenwerking leggen zand op het strand.
  • d Het zand wordt door zeestromen verplaatst.
  • e Wind blaast het zand op tot duinen.

Vraag 15 2 punten

Noteer op je antwoordblad de vijf stappen van het ontstaan van de Namibische Zandzee in de juiste volgorde.

Bekijk het antwoord

b - a - d - c - e

Opmerking: Als door het weglaten van een foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik bron 11.

Honderden jaren geleden stond er water in de Sossusvlei. Dat is in het huidige landschap nog steeds te zien.

Vraag 16 2 punten

Geef met bron 11 twee aanwijzingen waaruit blijkt dat in de Sossusvlei water stond.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste aanwijzingen zijn:

  • In de vallei staan (dode) bomen.
  • De Sossusvlei is (een) vlak(te).
  • De vallei is verzilt / een (witte) zoutpan.

per juiste aanwijzing: 1 scorepunt

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Mangroven in Brazilië

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 15 tot en met 17.

Gebruik de bronnen 15 tot en met 17.

bron 15 Mangroven

Mangroven zijn boom- of struiksoorten die met hun wortelstelsel boven de grond of het water uitsteken. Deze soorten hebben zich aangepast aan leven in (half)zout water en komen voor in tropische en subtropische kustgebieden en rivierdelta’s met getijdenwerking. Ze zijn bestand tegen sterk wisselende waterstanden. Mangroven heb je in allerlei maten: van kleine struikjes tot bomen van zestig meter hoog. Ongeveer 10% van alle mangroven in de wereld ligt in Brazilië. Het grootste deel van de mangroven in Brazilië groeit aan de noordkust, ten westen van de stad Fortaleza.

Twee foto's van mangroven: links een geul met bruin water tussen dichte mangrovebomen met een wirwar van luchtwortels, rechts mangrovebomen die op hun steltwortels in zee staan.
Mangroven aan de Braziliaanse kust

bron: Shutterstock, Fred S. Pinheiro 2023 Shutterstock, lazyllama, 2019

Reliëfkaart van de noord- en oostkust van Brazilië met de mangroven in groen langs de kust en de afkortingen van de deelstaten. Vier vierkantjes, genummerd 1 tot en met 4, zijn uitvergroot tot kaartfragmenten met water, zandafzetting, modderafzetting, mangroven en ouder gesteente, elk met een doorsnedelijn (1-1', 2-2', 3-3' en 4-4').
bron 16 Mangroven aan de Braziliaanse kust
Vier dwarsdoorsnedes, A-A' tot en met D-D', met lagen ouder gesteente, zandafzetting, modderafzetting, mangroven (met boompjes) en water, in willekeurige volgorde.
bron 17 Vier dwarsdoorsnedes van mangroven aan de Braziliaanse kust

Door zeespiegelstijging neemt erosie van de kust toe. Mangroven beschermen de kust tegen erosie.

Vraag 21 2 punten

Geef twee manieren waarop mangroven de kust beschermen tegen erosie.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste manieren zijn:

  • De wortels van de mangroven houden sediment vast.
  • De wortels van de mangroven remmen de stroomsnelheid van het water.

per juiste manier: 1 scorepunt

Vraag 21 in het hele examen

Gebruik de bronnen 16 en 17.

In bron 16 zijn vier ingezoomde kaartfragmenten aangegeven met de cijfers 1 tot en met 4. Bron 17 geeft in willekeurige volgorde een dwarsdoorsnede van deze kaartfragmenten weer.

Vraag 22 2 punten

Noteer de cijfers 1 tot en met 4 uit bron 16 op je antwoordblad.

Schrijf achter elk cijfer de letter van de bijbehorende dwarsdoorsnede uit bron 17.

Bekijk het antwoord
  • 1 A
  • 2 C
  • 3 B
  • 4 D

indien vier juiste antwoorden: 2 scorepunten

indien drie of twee juiste antwoorden: 1 scorepunt

indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 scorepunten

Vraag 22 in het hele examen

Gebruik de bronnen 15 en 16 en het kaartenkatern.

In het noorden van Brazilië groeien aan de kust meer mangroven dan in het zuiden. Het kustgebied in het noorden is gunstiger voor de groei van mangroven.

Vraag 23 2 punten

Geef twee kenmerken van het kustgebied in het noorden van Brazilië waardoor het daar gunstig is om mangroven te laten groeien.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste kenmerken zijn:

  • In het noorden is de (water)temperatuur hoger dan in het zuiden.
  • In het noorden wordt (vanuit de Amazone) meer sediment aangevoerd dan in het zuiden (waardoor aangroei mogelijk is).
  • In het noorden is het verschil tussen eb en vloed groter dan in het zuiden.
  • In het noorden loopt het kustgebied geleidelijk af (waardoor het gebied makkelijker overstroomt).

per juist kenmerk: 1 scorepunt

Vraag 23 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Hispaniola, een eiland met twee landen

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 18 tot en met 22.

Gebruik bron 20 en het kaartenkatern.

Kaart van Hispaniola met het bodemgebruik: bos, struikgewas, graslanden, voedselgewassen, bebouwing en water. In de Dominicaanse Republiek overheerst bos; in Haïti liggen veel meer graslanden en is minder bos. Schaalbalk 0 - 45 - 90 km.
bron 20 Bodemgebruik op Hispaniola

In Hispaniola komen verschillende natuurrampen voor. Haïti is echter kwetsbaarder voor natuurrampen dan de Dominicaanse Republiek.

Vraag 27 1 punt

Welke natuurramp komt niet op Hispaniola voor?

Kies uit:

  1. A modderstromen / flash floods
  2. B tropische orkanen
  3. C tsunami’s
  4. D vulkaanuitbarstingen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 27 in het hele examen

Gebruik bron 20.

Vraag 28 2 punten

Leg uit welke van de bovenstaande natuurrampen vooral in Haïti optreedt en minder in de Dominicaanse Republiek.

Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord

Uit de uitleg moet blijken dat

  • Haïti veel minder bebost is dan de Dominicaanse Republiek, (oorzaak)
  • waardoor er modderstromen kunnen ontstaan door afstromend water / versnelde bodemerosie. (gevolg)

Vraag 28 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De geografie van de druiventeelt

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 2 tot en met 5.

Wijnkenners kunnen aan wijn proeven of wijndruiven zijn geteeld op een kalkhoudende bodem of op een bodem die bestaat uit verweringsmateriaal van graniet.

Vraag 8 2 punten

Geef aan

  • tot welke hoofdgroep van gesteenten kalksteen behoort;
  • waardoor graniet ontstaat.
Bekijk het antwoord
  • sedimentgesteenten (1)
  • Uit het antwoord moet blijken dat graniet ontstaat door het (langzaam / ondergronds) stollen van magma. (1)

Opmerking: aan een antwoord waaruit blijkt dat graniet ontstaat bij het stollen van lava geen scorepunt toekennen.

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De Taupo Vulkanische Zone in Nieuw-Zeeland

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 6 en 7.

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern.

bron 6

Taupo Vulkanische Zone

De Taupo Vulkanische Zone (TVZ) is een vulkanisch gebied op het Noordereiland van Nieuw-Zeeland. Het is vernoemd naar de grootste vulkaan in de zone, de Taupo. Het magma in de TVZ zit dicht onder het aardoppervlak en staat in contact met het grondwater.

De vulkaan op White Island, zo’n 50 kilometer uit de kust van het Noordereiland, is de actiefste vulkaan van de TVZ (zie bron 7).

Kaart van het Noordereiland van Nieuw-Zeeland met de Taupo Vulkanische Zone als roze zone, de vulkanen en White Island, met een inzetkaart van Australië en Nieuw-Zeeland.
Wereldkaart met de platen en plaatgrenzen, actieve subductiezones, troggen, oceanische ruggen, de bewegingsrichting van de platen, aardbevingen en vulkanen.
kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Alcarta 2e editie kaartblad 220A

White Island maakt onderdeel uit van de Taupo Vulkanische Zone.

Vraag 14 1 punt

Geef de namen van de twee platen die betrokken zijn bij het ontstaan van de Taupo Vulkanische Zone.

Bekijk het antwoord

De Pacifische plaat en de Indisch-Australische plaat. (1)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de vulkanische activiteit in de Taupo Vulkanische Zone.

Begin je beschrijving met de plaattektonische situatie ter plekke.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • de Pacifische plaat onder de Indisch-Australische plaat duikt / subductie plaatsvindt van de Pacifische plaat onder de Indisch-Australische plaat, (1)
  • waardoor gesmolten gesteente / magma naar het aardoppervlak stijgt. (1)

Aanvulling: aan een antwoord dat bij de eerste deelscore alleen ingaat op subductie mag een scorepunt toegekend worden. De betrokken platen hoeven niet expliciet genoemd te worden.

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern.

Normaal gesproken komen bij uitbarstingen van de Taupo vulkanische assen niet op het Zuidereiland terecht. Bij de zeer grote en explosieve uitbarsting van de Taupo 1.800 jaar geleden gebeurde dat wel.

Vraag 16 2 punten

Geef aan

  • waardoor vulkanische assen bij uitbarstingen van de Taupo normaal gesproken niet op het Zuidereiland terecht komen;
  • dat je uit de aanwezigheid van vulkanische assen op het Zuidereiland kunt afleiden dat de uitbarsting van de Taupo 1.800 jaar geleden zeer groot en explosief geweest moet zijn.
Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de vulkanische assen door de overheersende winden in Nieuw-Zeeland (normaal gesproken) naar het (noord)oosten / niet naar het Zuidereiland zouden waaien. (1)
  • Uit het antwoord moet blijken dat de vulkanische assen alleen bij een grote en explosieve uitbarsting tegen de wind(richting) in (ook) op het Zuidereiland terecht konden komen. (1)

Vraag 16 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Het vulkanisme op White Island heeft een explosief karakter.

Vraag 17 2 punten

Geef

  • met bron 6 een oorzaak van het explosieve karakter van het vulkanisme op White Island;
  • nog een andere oorzaak van het explosieve karakter van het vulkanisme op White Island.
Bekijk het antwoord
  • Het magma staat in contact met het grondwater. (1)
  • Voorbeelden van juiste oorzaken zijn: het magma heeft een hoog gasgehalte / ontgast moeilijk; het magma is stroperig / heeft een hoge viscositeit. (1)

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 2: De Nyiragongo

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 6 en 7.

Gebruik de bronnen 6 en 7 en de kaart Aarde Platentektoniek in het kaartenkatern.

De Nyiragongo ligt in een slenk in het oosten van Afrika.

bron 6 De Nyiragongo

De Nyiragongo is een vulkaan in het oosten van de Democratische Republiek Congo. De vulkaan ligt ongeveer 16 kilometer ten noorden van Goma, een stad met twee miljoen inwoners. In de krater van de vulkaan bevindt zich een borrelend lavameer.

Nachtelijk Goma met de vulkaan op de achtergrond, met een rode gloed boven de top.
Krater van de Nyiragongo met een lavameer en opstijgende damp.

bron 7 Platentektoniek in het oosten van Afrika

Kaart van het oosten van Afrika met hoogteligging, breuklijnen, plaatgrenzen en actieve en slapende vulkanen.
Wereldkaart met de platen en plaatgrenzen van de aarde.
Aarde Platentektoniek

Vraag 9 3 punten

Beschrijf in drie stappen het ontstaan van deze slenk.

Begin je beschrijving met de plaatbeweging in dit gebied.

Bekijk het antwoord

Een juiste beschrijving bevat de volgende drie stappen:

  • Er vindt rek / een divergente plaatbeweging in de Afrikaanse plaat plaats. (1)
  • Door rek / divergentie ontstaan (afschuivings)breuken. (1)
  • Stukken van de aardkorst schuiven langs de (afschuivings)breuken naar beneden (en komen lager te liggen). (1)

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Vulkaanuitbarstingen worden vaak voorafgegaan door aardbevingen. Bij de effusieve uitbarstingen van de Nyiragongo gebeurt dat meestal niet.

Vraag 10 1 punt

Geef een kenmerk van de lava waardoor uitbarstingen van de Nyiragongo effusief zijn.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste kenmerken zijn:

  • De lava is zeer vloeibaar / heeft een lage viscositeit.
  • De lava ontgast makkelijk.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Leg uit waardoor uitbarstingen van de Nyiragongo nauwelijks vooraf worden gegaan door aardbevingen.

Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juiste uitleg is:

  • Het lavameer is niet afgedekt door gesteentelagen / staat in open verbinding met de lucht, (oorzaak) (1)
  • waardoor geen druk opgebouwd wordt in de magmakamer (en er dus geen aardbevingen ontstaan). (gevolg) (1)

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Monument Valley

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.

Gebruik bron 8.

Monument Valley bestaat voor het grootste deel uit dikke lagen zandsteen.

bron 8 Monument Valley

Monument Valley ligt in het zuidwesten van de Verenigde Staten op het Colorado Plateau. Op het Colorado Plateau komen de staten Utah, Arizona, Colorado en New Mexico bij elkaar. De vallei ligt op een hoogte van zo'n 1.700 meter boven zeeniveau en bestaat vooral uit zandsteen. 250 miljoen jaar geleden bedekte een ondiepe zee hier het land. Op de zeebodem werden dikke lagen zand, grind en slib afgezet die vervolgens werden samengedrukt. De zee droogde 70 miljoen jaar geleden op en daarna werd de aardkorst omhooggeduwd. Wat eens de zeebodem was, veranderde in een plateau. Tijdens de laatste 50 miljoen jaar zijn veel van deze gesteenten verweerd tot opvallende rotsformaties.

Rotsformaties van Monument Valley bij zonsopgang, met roodbruine zandsteen en een vlakte op de achtergrond.

Vraag 13 2 punten

Geef aan

  • tot welke hoofdgroep van gesteenten zandsteen behoort;
  • door welk proces in de gesteentekringloop zandsteen ontstaat.
Bekijk het antwoord
  • sedimentgesteente (1)
  • Uit het antwoord moet blijken dat zand wordt samengedrukt tot zandsteen. (1)

Vraag 13 in het hele examen

Gebruik bron 8.

De rotsformaties in Monument Valley hebben door verwering een opvallende vorm gekregen.

Vraag 14 2 punten

Leg uit waardoor verwering tot deze opvallende vorm geleid heeft.

Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord

Uit de uitleg moet blijken dat

  • de gesteentelagen in Monument Valley niet allemaal even hard zijn, (oorzaak) (1)
  • waardoor de gesteentelagen niet allemaal even snel / niet op dezelfde manier verweren. (gevolg) (1)

Vraag 14 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Geologie en klimaat op Curaçao

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 17 tot en met 20.

Aan de randen van Curaçao (zie bron 19) ligt kalksteen aan het aardoppervlak. Hieronder staan drie uitspraken over kalksteen.

bron 19 De geologie van Curaçao

De geologische geschiedenis van Curaçao begon ongeveer 100 miljoen jaar geleden met vulkaanuitbarstingen op de zeebodem. De vulkanische gesteenten werden tot 60 miljoen jaar geleden geplooid. Daarna ontstonden koraalriffen onder de zeespiegel. Deze koraalriffen werden uiteindelijk kalksteen. Door opheffing kwamen de gesteenten boven water te liggen en vormden eilanden.

Kaart van Curaçao met de verdeling van kalksteen, vulkanisch gesteente en overige gesteenten.
Gesteenten op Curaçao

Vraag 27 2 punten

Uitspraak 1: kalksteen behoort tot de groep van metamorfe gesteenten.

Uitspraak 2: kalksteen is een waterdoorlatend gesteente.

Uitspraak 3: in kalksteen kunnen fossielen voorkomen.

Geef van elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • uitspraak 1: onjuist
  • uitspraak 2: juist
  • uitspraak 3: juist

indien drie antwoorden juist 2; indien twee antwoorden juist 1; indien minder dan twee antwoorden juist 0

Vraag 27 in het hele examen

Gebruik de bronnen 19 en 20.

Op de foto van bron 20 is de heuvel Seru Djaka i Kom’é in het binnenland van Curaçao te zien. Op deze foto is de werking van een endogeen proces en de werking van exogene processen te herkennen.

bron 20 Twee foto’s van de Seru Djaka i Kom'é (de berg waar de rat aan geknaagd heeft)

Foto van de heuvel Seru Djaka i Kom'é met een harde, lichte bovenlaag op een afgebrokkelde, zandige helling.
Tweede foto van de Seru Djaka i Kom'é, met een uitstekende harde laag boven een helling van afgesleten materiaal.

Vraag 28 2 punten

Geef aan waaraan de werking

  • van het endogene proces te herkennen is;
  • van exogene processen te herkennen is.
Bekijk het antwoord
  • Het endogene proces is te herkennen aan de schuine stand / plooiing / opheffing van de gesteentelagen. (1)
  • De exogene processen zijn te herkennen aan het afgesleten materiaal / sediment dat onderaan de heuvel ligt. (verwering / erosie) (1)

Vraag 28 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De fysische geografie van Midden-Amerika

Opgavetekst

Bron 5 Klimaatgrafiek a

Klimaatgrafiek a
Bron 5 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.en.climate-data.org, 2022

Klimaatgrafiek a uit bron 5, een van de vier klimaatgrafieken van plaatsen in Midden-Amerika. De staven geven de neerslag per maand in mm, de lijn de temperatuur per maand in °C.

Bron 5 Klimaatgrafiek b

Klimaatgrafiek b
Bron 5 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.en.climate-data.org, 2022

Klimaatgrafiek b uit bron 5, een van de vier klimaatgrafieken van plaatsen in Midden-Amerika. De staven geven de neerslag per maand in mm, de lijn de temperatuur per maand in °C.

Bron 5 Klimaatgrafiek c

Klimaatgrafiek c
Bron 5 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.en.climate-data.org, 2022

Klimaatgrafiek c uit bron 5, een van de vier klimaatgrafieken van plaatsen in Midden-Amerika. De staven geven de neerslag per maand in mm, de lijn de temperatuur per maand in °C.

Bron 5 Klimaatgrafiek d

Klimaatgrafiek d
Bron 5 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.en.climate-data.org, 2022

Klimaatgrafiek d uit bron 5, een van de vier klimaatgrafieken van plaatsen in Midden-Amerika. De staven geven de neerslag per maand in mm, de lijn de temperatuur per maand in °C.

Bron 6 Klimaten (volgens Köppen) in Midden-Amerika

Klimaten (volgens Köppen) in Midden-Amerika
Bron 6 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Kaart van de klimaatgebieden volgens Köppen in Midden-Amerika, met onder meer Havana, Managua, Mexico-Stad, Kralendijk en Saba. Legenda: Af, Aw, BW, BS, Cs, Cw, Cf, D en E.

Bron 7 Tektoniek en vulkanisme in Midden-Amerika

Tektoniek en vulkanisme in Midden-Amerika
Bron 7 Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 198A

Kaart met de tektonische platen en plaatgrenzen rond de Caribische plaat, met vulkanen die na 1900 actief waren, hotspots, aardbevingen sinds 1980 (naar magnitude op de schaal van Richter) en het aardbevingsrisico. Legenda: plaatgrenzen (divergent, transform en convergent) en de hoofdbewegingsrichting van de platen.

Bron 8 Dwarsdoorsnedes op vier plaatsen langs de Caribische plaat

Dwarsdoorsnedes op vier plaatsen langs de Caribische plaat
Bron 8 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.pubs.usgs, 2023

Vier dwarsdoorsneden (a tot en met d) langs de Caribische plaat. De horizontale as geeft de afstand in km vanaf de plaatgrens (het bereik verschilt per dwarsdoorsnede), de verticale as de diepte in km (0 tot -300). Aardbevingen zijn rode bolletjes, naar sterkte op de schaal van Richter. Actieve vulkanen zijn gele driehoeken. De plaatgrens is aangegeven met een rode pijl.

Kaartenkatern Midden Amerika

Midden Amerika
Kaartenkatern Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 196/197. Schaal 1: 12.500.000

Kaart uit het kaartenkatern: Midden Amerika.

Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 220A. Schaal 1: 90.000.000

Kaart uit het kaartenkatern: Aarde Platentektoniek.

Vraag 11 3 punten

Gebruik de bronnen 6 en 7 en het kaartenkatern.
Saba is een van de Eilanden boven de Wind. Op Saba ligt Mount Scenery, het hoogste punt van het Koninkrijk der Nederlanden.
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van Mount Scenery. Betrek in je beschrijving de namen van de twee betrokken platen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat ten (noord)oosten van Saba de (Noord- en/of Zuid-)Amerikaanse plaat onder de Caribische plaat duikt. (1p)
  • Noemt dat door het smelten van de onderduikende plaat magmastromen omhoog komen. (1p)
  • Noemt dat (strato)vulkanen of vulkanische eilanden ontstaan. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Gebruik de bronnen 7 en 8.
De Caribische plaat wordt omringd door een aantal tektonische platen.
Geef de letter van de dwarsdoorsnede uit bron 8 die hoort bij de plaatgrens tussen de:

  • Cocosplaat en de Caribische plaat;
  • Noord-Amerikaanse plaat en de Caribische plaat.
Bekijk het antwoord
  • Geeft dwarsdoorsnede b als de dwarsdoorsnede bij de plaatgrens tussen de Cocosplaat en de Caribische plaat. (1p)
  • Geeft dwarsdoorsnede c als de dwarsdoorsnede bij de plaatgrens tussen de Noord-Amerikaanse plaat en de Caribische plaat. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De vorming van een atol

Opgavetekst

Bron 9 De Genootschapseilanden

De Genootschapseilanden
Bron 9 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023. Foto's: Bora Bora: bora-bora-vue-avion.jpg (1000×665) (tahitiheritage.pf); Tupai: Most beautiful heart shaped islands in the world - Coco Travels (cocobutterblog.co.uk); Tahiti: d7e758462490b81eed7356d9d08dd66ccfcd1cf2.jpeg (659×426) (d37wt07f7gwihi.cloudfront.net); Mehetia: https://www.tahitiheritage.pf/ile-meetia-mehetia/

De Genootschapseilanden liggen midden in het zuidelijke deel van de Stille Oceaan zo’n 7.000 kilometer voor de westkust van Zuid-Amerika. De eilandengroep hoort bij Frans-Polynesië en bestaat vooral uit atollen. De eilanden Bora Bora en Tahiti zijn dode vulkanen.

Bron 10 Het ontstaan van een atol

Het ontstaan van een atol
Bron 10 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.britannica.com, 2023

Een atol is een ringvormig eiland dat kan ontstaan als een koraalrif wordt gevormd op een in de oceaan wegzinkende vulkaan. Dit koraal groeit het best in helder, zout en warm zeewater.

Bron 11 De spreiding van koraalriffen

De spreiding van koraalriffen
Bron 11 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data van www.researchgate.net, 2023

Wereldkaart met de spreiding van koraalriffen. Legenda: type koraalrif: atol (donkerblauw) en overig koraalrif (geel).

Vraag 13 2 punten

Gebruik bron 9 en 10 en het kaartenkatern.
Alle eilanden van de Genootschapseilanden hebben een vulkanische oorsprong.
Geef:

  • de oorzaak van het vulkanisme bij deze eilandengroep;
  • de naam van het eiland uit bron 9 dat het meest recent ontstaan is.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de Genootschapseilanden door een hotspot (hotspotvulkanisme) zijn ontstaan. (1p)
  • Noemt Mehetia als het eiland uit bron 9 dat het meest recent ontstaan is. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 3 punten

Gebruik bron 10.
Gesteente a in bron 10 is op een andere manier ontstaan dan gesteente b. Neem de onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul de drie ontbrekende onderdelen in.

naam van gesteentehoofdgroep van gesteenten
a……
bkoraal of kalksteen…
Bekijk het antwoord
  • Noemt de naam van gesteente a: basalt. (1p)
  • Noemt de hoofdgroep van gesteente a: stollingsgesteente. (1p)
  • Noemt de hoofdgroep van gesteente b (koraal of kalksteen): sedimentgesteente. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Kaartenkatern Aarde Klimaatgebieden en zeestromen

Aarde Klimaatgebieden en zeestromen
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 224/225. Schaal 1: 90.000.000

Kaart uit het kaartenkatern: Aarde Klimaatgebieden en zeestromen.

Vraag 15 2 punten

Gebruik het kaartenkatern.
Gesteenten op de Genootschapseilanden worden door verwering afgebroken.
Leg met twee klimaatkenmerken uit door welke vorm van verwering gesteenten op de Genootschapseilanden vooral worden afgebroken.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de oorzaak: de temperatuur op de Genootschapseilanden is hoog en er valt veel neerslag. (1p)
  • Noemt het gevolg: gesteenten worden vooral door chemische verwering afgebroken. (1p)

De eerste deelscore alleen toekennen als beide klimaatkenmerken juist zijn.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Gebruik de bronnen 10 en 11 en het kaartenkatern.
Voor de westkust van Afrika en voor de westkust van Zuid-Amerika liggen nauwelijks koraalriffen.
Geef twee oorzaken waardoor daar nauwelijks koraalriffen gevormd zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als oorzaak dat het zeewater voor de westkust van Afrika en van Zuid-Amerika te koud is, of dat er koude zeestromen liggen. (1p)
  • Noemt als oorzaak dat de zee voor de westkust van Afrika en van Zuid-Amerika te diep is. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Geiten op Sint Eustatius

Opgavetekst

Bron 17 Erosie door loslopende geiten

Erosie door loslopende geiten
Bron 17 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023. www.edepot.wur.nl/349781

In 2017 heeft de Nederlandse regering opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de erosie van de kustlijn van Sint Eustatius. Vallende rotsblokken en aardverschuivingen zorgen voor gevaarlijke situaties voor inwoners en toeristen. Als gevolg hiervan kon een hotel niet veilig open gaan. Ook het National Marine Park wordt door de kusterosie bedreigd.

Uit het onderzoek is gebleken dat de naar schatting 12.000 loslopende geiten een belangrijke oorzaak zijn van de erosie op Sint Eustatius. Deze geiten lopen al generaties lang vrij rond op het eiland.

De Sint Eustatius National Parks Foundation (Stenapa) heeft geld ontvangen om het geitenprobleem op te lossen. Stenapa is verantwoordelijk voor het onderhoud en de bescherming van nationale parken op Sint Eustatius. De kustwateren tot 30 meter diep (National Marine Park) horen daar ook bij.

Bron 18 Habitats van Sint Eustatius

Habitats van Sint Eustatius
Bron 18 www.edepot.wur.nl/426340

Kaart van Sint Eustatius met de habitats. Legenda: nevelwoud; regenwoud; droge tropische bossen; sterk gedegradeerde droge tropische bossen; grotten; stranden; zeewier en zeegrasvelden; koraalriffen; kale rotsen; bebouwing en landbouw; grens van het National Marine Park (stippellijn). Schaal 0 - 850 - 1.700 m.

Vraag 31 3 punten

Gebruik bron 17.
Uit onderzoek is gebleken dat loslopende geiten een belangrijke oorzaak zijn van erosie op Sint Eustatius. Maar er zijn ook andere oorzaken.
Geef:

  • een manier waarop geiten erosie op Sint Eustatius veroorzaken;
  • vanuit de dimensie natuur nog een andere oorzaak van erosie op Sint Eustatius;
  • een manier waarop mensen erosie op Sint Eustatius veroorzaken.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een manier waarop geiten erosie veroorzaken: ze lopen de bodem of grond los en/of kapot, of ze eten de begroeiing op die de bodem vasthoudt. (1p)
  • Noemt vanuit de dimensie natuur een andere oorzaak van erosie: zware regenval, golfslag of de steilheid van het eiland. (1p)
  • Noemt een manier waarop mensen erosie veroorzaken: zij halen vegetatie weg, bijvoorbeeld voor de aanleg van wegen, huizen of landbouwgrond. (1p)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Gebruik de bronnen 17 en 18.
Kusterosie op Sint Eustatius zorgt niet alleen voor problemen op het eiland zelf. Ook het National Marine Park wordt bedreigd door deze kusterosie.
Leg uit dat het National Marine Park wordt bedreigd door kusterosie.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de oorzaak: door kusterosie komt meer puin, zand of ander materiaal in zee terecht. (1p)
  • Noemt het gevolg: de helderheid van het water wordt minder, zodat minder zon doordringt tot het koraal, of een laag sediment bedekt het koraal. (1p)

Vraag 32 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vikingen op IJsland

Opgavetekst

Bron 5 De eerste bewoners van IJsland

De eerste bewoners van IJsland
Bron 5 Bodemgebruik in het middeleeuwse IJsland

De eerste bewoners van IJsland waren Vikingen uit Noorwegen die op zoek waren naar nieuwe landbouwgrond. Rond het jaar 870 voeren de eerste Vikingen naar IJsland, dat toen nog onbewoond was. In de kustvlakten en bergdalen troffen zij berken en wilgenbossen aan. De bossen werden gekapt en omgezet in weidegrond voor schapen en runderen. Soms lieten de Vikingboeren het vee ook grazen in de hoogvlakten, waar alleen gras groeide. In het zuidwesten van het eiland werd op kleine schaal de graansoort gerst verbouwd.

Kaartenkatern Europa

Europa
Kaartenkatern Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 62/63. Schaal 1: 17.500.000

Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 220A. Schaal 1: 90.000.000

Vraag 11 3 punten

Gebruik het kaartenkatern.
Nergens op de Midden-Atlantische rug produceren vulkanen zoveel dunne en vloeibare lava als op IJsland.
Geef

  • het begrip waarmee de plaatbeweging in IJsland wordt aangeduid;
  • de naam van het gesteente waaruit IJsland vooral bestaat;
  • met een aanwijzing uit het kaartenkatern de oorzaak waardoor op IJsland zo veel dunne en vloeibare lava wordt geproduceerd.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het begrip divergente plaatbeweging (divergentie). (1p)
  • Noemt basalt als het gesteente waaruit IJsland vooral bestaat. (1p)
  • Geeft met een aanwijzing uit het kaartenkatern aan dat onder IJsland een hotspot / mantelpluim ligt. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Bron 6 Verspreiding van vulkanisch as door de uitbarsting van de vulkaan Hekla, 1104

Verspreiding van vulkanisch as door de uitbarsting van de vulkaan Hekla, 1104
Bron 6

Vraag 12 2 punten

Gebruik de bronnen 5 en 6.
In het jaar 1104 maakten de Vikingboeren een grote uitbarsting van de vulkaan Hekla mee.
Geef de oorzaak waardoor de Vikingboeren in het noorden van IJsland van deze vulkaanuitbarsting

  • op korte termijn hinder ondervonden;
  • op lange termijn profiteerden.
Bekijk het antwoord
  • Noemt als oorzaak van de hinder op korte termijn: de Vikingboeren kregen te maken met vulkanische as dat land en nederzettingen bedekte. (1p)
  • Noemt als oorzaak van het profijt op lange termijn: vulkanische as is in het algemeen vruchtbaar. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Bron 7 Zeewatertemperatuur rondom IJsland

Zeewatertemperatuur rondom IJsland
Bron 7

De hedendaagse gemiddelde temperatuur van het zeewater rondom IJsland is 9 °C.

Vraag 13 2 punten

Gebruik de bronnen 5 en 7.
Aan het einde van de middeleeuwen namen de opbrengsten uit de landbouw door overbeweiding en overbegrazing af. Deze overbeweiding en overbegrazing waren een gevolg van een combinatie van een natuurlijke en een menselijke oorzaak.
Welke twee oorzaken zijn dit?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de natuurlijke oorzaak: het klimaat in IJsland werd aan het einde van de middeleeuwen kouder, waardoor de opbrengsten uit de landbouw minder werden. (1p)
  • Noemt de menselijke oorzaak: door een groeiende bevolking nam de vraag naar voedsel toe. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Hoe vaak endogene en exogene processen in het examen komt

Vragen over endogene en exogene processen per centraal examen aardrijkskunde havo Cariben. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 19-11, 13, 16, 26-28, 30926%
2026, tijdvak 25, 9-10, 12, 15-16, 21-23, 27-281131%
2025, tijdvak 18, 14-17515%
2025, tijdvak 29-11, 13-14, 27-28722%
2024, tijdvak 111-16, 31-32830%
2024, tijdvak 211-13310%

In 6 van de 6 ingedeelde examens aardrijkskunde havo Cariben staat een vraag over endogene en exogene processen, samen 43 vragen (22% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 11 vragen.

Oefenen met endogene en exogene processen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over endogene en exogene processen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over endogene en exogene processen

Andere onderwerpen aardrijkskunde havo Cariben

Endogene en exogene processen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo Cariben onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt endogene en exogene processen voor in het eindexamen aardrijkskunde havo Cariben?

In de 6 ingedeelde examens van 2024 tot en met 2026 gaan 43 vragen over endogene en exogene processen, 22% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 6 van die examens.

In welk examen aardrijkskunde havo Cariben stonden de meeste vragen over endogene en exogene processen?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 11 vragen: 5, 9-10, 12, 15-16, 21-23, 27-28.

Hoe oefen ik examenvragen over endogene en exogene processen?

Op deze pagina staan alle vragen over endogene en exogene processen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.