Examenvragen endogene en exogene processen aardrijkskunde havo

84 vragen over endogene en exogene processen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Endogene en exogene processen komt in 18 van de 18 examens aardrijkskunde havo voor, met 84 vragen (14% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over endogene en exogene processen

Per examen de vragen over endogene en exogene processen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Vulkanisme op Java, Indonesië

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 6 en 7.

Gebruik het kaartenkatern.

Wereldkaart met de lithosfeerplaten en hun namen, plaatgrenzen, subductiezones, bewegingsrichtingen in cm per jaar, epicentra van aardbevingen en vulkanen..
Kaartenkatern: Aarde Platentektoniek

Alcarta 2e editie kaartblad 220. Schaal 1: 90.000.000

De Bromo en de Semeru maken deel uit van een vulkanische zone op Java (zie bron 7).

Vraag 10 2 punten

Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze vulkanische zone.

Betrek in je eerste stap de namen van de betrokken platen.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • er subductie plaatsvindt van de (Indisch-)Australische plaat onder de Chinese plaat / de (Indisch-)Australische plaat onder de Chinese plaat wordt getrokken, (1)
  • waarbij gesmolten (mantel)gesteente naar het aardoppervlak stijgt. (1)

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik de bronnen 6 en 7.

In de caldera van de Tenggervulkaan ligt een vlakte met een dikke laag sedimenten.

Vraag 11 2 punten

Beschrijf in twee stappen waardoor in de caldera een dikke laag met sedimenten ontstaan is.

Begin je beschrijving met een exogeen proces.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • gesteenten door verwering / erosie worden afgebroken (1)
  • en dat de sedimenten in de laagte van de krater ophopen / door de calderarand worden tegengehouden. (1)

Vraag 11 in het hele examen

Op de hellingen van de Semeru ontstaan vaak aardverschuivingen. Dat komt onder andere doordat de hellingen deels onbegroeid zijn.

Vraag 13 2 punten

Geef nog twee andere oorzaken waardoor op de hellingen van de Semeru vaak aardverschuivingen ontstaan.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:

  • De hellingen van de Semeru zijn steil.
  • De Semeru ligt in een gebied waar veel neerslag valt.
  • Bij de Semeru zijn vaak aardbevingen (waardoor aardverschuivingen ontstaan).
  • Op de hellingen ligt losliggend materiaal.

per juiste oorzaak 1

Vraag 13 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Just digg it!

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.

Gebruik de bronnen 8 tot en met 10.

bron 9

Vier luchtfoto's van hetzelfde terrein in juni 2018, 2019, 2020 en 2022. In 2018 is de rode bodem kaal met halvemaanvormige water bunds; in de latere jaren groeit er steeds meer groene vegetatie, in 2022 bijna overal.
Foto’s van vier jaren na het graven van water bunds bij het Kuku Group Ranch project

bron 10

Klimaatdiagram met staven voor de neerslag per maand (mm) en een lijn voor de temperatuur (°C). De temperatuur ligt het hele jaar rond 20 °C. De neerslag is het hoogst in april (ruim 400 mm) en in november, en het laagst in juni tot en met september.
Klimaatdiagram van een plaats vlak bij het Kuku Group Ranch-project

Bij het Kuku Group Ranch-project heeft Justdiggit water bunds gegraven. Door de water bunds groeit de vegetatie beter.

Vraag 16 2 punten

Geef twee oorzaken waardoor de vegetatie in deze water bunds beter groeit.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:

  • Het (regen)water blijft in de water bunds staan / spoelt de bodem niet weg.
  • Het (regen)water kan infiltreren in de opengebroken grond.
  • Planten kunnen beter wortelen in de opengebroken grond.
  • Water bunds bevorderen de (bodem)vruchtbaarheid.

per juiste oorzaak 1

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Mawson Peak op Heard Island

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 7 en 8.

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.

bron 7 Vulkanisme op Heard Island

Op ongeveer 1.700 kilometer ten noorden van Antarctica ligt het onbewoonde Heard Island. Het eiland maakt deel uit van de Kerguelenrug. Op Heard Island ligt een 2.745 meter hoge vulkaan: Mawson Peak. Sinds 2012 is Mawson Peak regelmatig actief. Op 5 januari 2022 strekte een lavastroom zich enkele kilometers uit langs de zuidwestflank van de berg. De uitbarsting bestond uit relatief langzaam bewegende lavastromen met weinig of geen explosies.

Kaartje van de Kerguelenrug en het gebied rond Heard Island, met een wereldbolkaart die de ligging van Heard Island bij Antarctica laat zien.
Ligging Heard Island
Wereldkaart met de platen van de aarde, de plaatgrenzen, vulkanen en aardbevingen.
Aarde Platentektoniek

Bron: Alcarta 2e editie, kaartblad 220.

In het zuiden van de Indische Oceaan liggen twee tektonische ruggen: de Zuidoost-Indische rug en de Kerguelenrug.

Vraag 9 2 punten

Geef aan waardoor

  • de Zuidoost-Indische rug ontstaan is;
  • de Kerguelenrug ontstaan is.
Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de Zuidoost-Indische rug is ontstaan door divergentie (van de Antarctische plaat en de Indisch-Australische plaat). (1 scorepunt)
  • Uit het antwoord moet blijken dat de Kerguelenrug is ontstaan door een hotspot / mantelpluim. (1 scorepunt)

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik de bronnen 7 en 8.

bron 8 Heard Island met de vulkaan Mawson Peak op de achtergrond

Foto van Heard Island met de besneeuwde vulkaan Mawson Peak op de achtergrond; op de voorgrond staat een groep koningspinguïns op de kust.

Bron: www.abc.net.au, Matt Curnock and Australian Antarctic Division, 2019.

Mawson Peak bestaat voornamelijk uit … a … (basalt / graniet).

Dit is een … b … (metamorf gesteente / stollingsgesteente).

De lava uit Mawson Peak heeft een … c … (hoge / lage) viscositeit.

Vraag 10 2 punten

Noteer de letters a tot en met c op je antwoordblad.

Schrijf achter elke letter het juiste antwoord.

Bekijk het antwoord

a basalt, b stollingsgesteente, c lage.

Indien drie juiste antwoorden 2 scorepunten; indien twee juiste antwoorden 1 scorepunt; indien minder dan twee juiste antwoorden 0 scorepunten.

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik bron 8.

Gesteenten op Heard Island worden vooral afgebroken door fysische verwering.

Vraag 12 2 punten

Beschrijf in twee stappen op welke manier fysische verwering bijdraagt aan de afbraak van gesteenten op Heard Island.

Begin je beschrijving met een kenmerk van het klimaat op Heard Island.

Bekijk het antwoord
  • Uit de beschrijving moet blijken dat de temperatuur op Heard Island laag is / rond het vriespunt schommelt. (1 scorepunt)
  • waardoor het gesteente krimpt en uitzet / het water in het gesteente bevriest en uitzet. (1 scorepunt)

Vraag 12 in het hele examen

2026, tijdvak 2: De Namib-woestijn in het zuiden van Afrika

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.

Gebruik bron 9 en 11.

bron 11 De Namibische Zandzee

In de Namib-woestijn ligt tussen de steden Walvisbaai en Lüderitz (zie bron 9) een zandwoestijn die de Namibische Zandzee wordt genoemd. In deze woestijn komen bijzondere zandduinen voor. Een voorbeeld is het 325 meter hoge zandduin ‘Big Daddy’ dat op de foto te zien is. Aan de voet van dit zandduin ligt een vallei: de Sossusvlei.

Foto van een zandduin met twee wandelaars op de kam; aan de voet ligt een witte vlakte.
De Sossusvlei omringd door zandduinen
Foto van een hoog zandduin boven de Sossusvlei, met dode bomen op een witte vlakte.

Bron: Shutterstock, Hector Ruiz Villar, 2016; Shutterstock, Vladimir Zhoga, 2024.

Het ontstaan van de Namibische Zandzee is in vijf stappen te beschrijven. De stappen staan hieronder in willekeurige volgorde.

  • a De Oranjerivier transporteert zand naar de kust.
  • b Exogene krachten breken gesteenten af in het binnenland.
  • c Golf- en getijdenwerking leggen zand op het strand.
  • d Het zand wordt door zeestromen verplaatst.
  • e Wind blaast het zand op tot duinen.

Vraag 15 2 punten

Noteer op je antwoordblad de vijf stappen van het ontstaan van de Namibische Zandzee in de juiste volgorde.

Bekijk het antwoord

b - a - d - c - e

Opmerking: als door het weglaten van een foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 15 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De geografie van de druiventeelt

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 2 tot en met 5.

Wijnkenners kunnen aan wijn proeven of wijndruiven zijn geteeld op een kalkhoudende bodem of op een bodem die bestaat uit verweringsmateriaal van graniet.

Vraag 8 2 punten

Geef aan

  • tot welke hoofdgroep van gesteenten kalksteen behoort;
  • waardoor graniet ontstaat.
Bekijk het antwoord
  • sedimentgesteenten
  • Uit het antwoord moet blijken dat graniet ontstaat door het (langzaam / ondergronds) stollen van magma.

Opmerking: aan een antwoord waaruit blijkt dat graniet ontstaat bij het stollen van lava geen scorepunt toekennen.

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De Taupo Vulkanische Zone in Nieuw-Zeeland

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 6 en 7.

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern.

White Island maakt onderdeel uit van de Taupo Vulkanische Zone.

Vraag 14 1 punt

Geef de namen van de twee platen die betrokken zijn bij het ontstaan van de Taupo Vulkanische Zone.

Kaart van de platentektoniek van de aarde, met de plaatgrenzen rond Nieuw-Zeeland. Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 10

Bekijk het antwoord

de Pacifische plaat en de Indisch-Australische plaat

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de vulkanische activiteit in de Taupo Vulkanische Zone.

Begin je beschrijving met de plaattektonische situatie ter plekke.

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

  • de Pacifische plaat onder de Indisch-Australische plaat duikt / er subductie plaatsvindt van de Pacifische plaat onder de Indisch-Australische plaat,
  • waardoor gesmolten gesteente / magma naar het aardoppervlak stijgt.

Aanvulling: aan een antwoord dat bij de eerste deelscore alleen ingaat op subductie mag een scorepunt toegekend worden. De betrokken platen hoeven niet expliciet genoemd te worden.

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern.

Normaal gesproken komen bij uitbarstingen van de Taupo vulkanische assen niet op het Zuidereiland terecht. Bij de zeer grote en explosieve uitbarsting van de Taupo 1.800 jaar geleden gebeurde dat wel.

Vraag 16 2 punten

Geef aan

  • waardoor vulkanische assen bij uitbarstingen van de Taupo normaal gesproken niet op het Zuidereiland terecht komen;
  • dat je uit de aanwezigheid van vulkanische assen op het Zuidereiland kunt afleiden dat de uitbarsting van de Taupo 1.800 jaar geleden zeer groot en explosief geweest moet zijn.

Bron 6: tekst over de Taupo Vulkanische Zone en de vulkaan op White Island, met het magma in contact met het grondwater. Bekijk in Bijlage, pagina 7

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de vulkanische assen door de overheersende winden in Nieuw-Zeeland (normaal gesproken) naar het (noord)oosten / niet naar het Zuidereiland zouden waaien.

Uit het antwoord moet blijken dat de vulkanische assen alleen bij een grote en explosieve uitbarsting tegen de wind(richting) in (ook) op het Zuidereiland terecht konden komen.

Vraag 16 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Het vulkanisme op White Island heeft een explosief karakter.

Vraag 17 2 punten

Geef

  • met bron 6 een oorzaak van het explosieve karakter van het vulkanisme op White Island;
  • nog een andere oorzaak van het explosieve karakter van het vulkanisme op White Island.

Bron 6: tekst over de Taupo Vulkanische Zone en de vulkaan op White Island. Bekijk in Bijlage, pagina 7

Bekijk het antwoord

Het magma staat in contact met het grondwater.

Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:

  • Het magma heeft een hoog gasgehalte / ontgast moeilijk.
  • Het magma is stroperig / heeft een hoge viscositeit.

Vraag 17 in het hele examen

Gebruik de bronnen 6 en 7 en het kaartenkatern.

Sinds de uitbarsting van White Island in 1914 komt er zwavel in zee terecht. Ook het klimaat in Nieuw-Zeeland draagt eraan bij dat dat gebeurt.

Vraag 18 2 punten

Geef aan

  • waardoor sinds de uitbarsting in 1914 zwavel in zee terecht kan komen;
  • op welke manier het klimaat in Nieuw-Zeeland eraan bijdraagt dat er zwavel in zee terecht komt.

Bron 7: luchtfoto van het vulkaaneiland White Island en een foto van de verlaten zwavelmijn. Bekijk in Bijlage, pagina 8

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat na de uitbarsting van 1914 de krater niet meer helemaal door een kraterrand wordt afgesloten / tijdens de uitbarsting van 1914 de kraterrand in zee gegleden is.

Uit het antwoord moet blijken dat het veel / vaak regent (waardoor zwavel kan afstromen naar zee).

Vraag 18 in het hele examen

2025, tijdvak 2: De Nyiragongo

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 6 en 7.

Gebruik de bronnen 6 en 7 en de kaart Aarde Platentektoniek in het kaartenkatern.

bron 6 De Nyiragongo

De Nyiragongo is een vulkaan in het oosten van de Democratische Republiek Congo. De vulkaan ligt ongeveer 16 kilometer ten noorden van Goma, een stad met twee miljoen inwoners. In de krater van de vulkaan bevindt zich een borrelend lavameer.

Nachtfoto van de stad Goma met op de achtergrond de vulkaan Nyiragongo, waarvan de top rood oplicht.
Foto van de krater van de Nyiragongo met een borrelend lavameer en opstijgende rookpluimen.

bron 7 Platentektoniek in het oosten van Afrika

Reliëfkaart van oost-Afrika met de oostelijke en westelijke riftvallei, breuklijnen, plaatgrenzen en actieve en slapende vulkanen, waaronder de Nyiragongo.
Platentektoniek in het oosten van Afrika
Wereldkaart met de plaatgrenzen en de platen van de aarde.
Aarde Platentektoniek

De Nyiragongo ligt in een slenk in het oosten van Afrika.

Vraag 9 3 punten

Beschrijf in drie stappen het ontstaan van deze slenk. Begin je beschrijving met de plaatbeweging in dit gebied.

Bekijk het antwoord

Een juiste beschrijving moet de volgende drie stappen bevatten:

  • Er vindt rek / een divergente plaatbeweging in de Afrikaanse plaat plaats. (1)
  • Door rek / divergentie ontstaan (afschuivings)breuken. (1)
  • Stukken van de aardkorst schuiven langs de (afschuivings)breuken naar beneden (en komen lager te liggen). (1)

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Vulkaanuitbarstingen worden vaak voorafgegaan door aardbevingen. Bij de effusieve uitbarstingen van de Nyiragongo gebeurt dat meestal niet.

Vraag 10 1 punt

Geef een kenmerk van de lava waardoor uitbarstingen van de Nyiragongo effusief zijn.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste kenmerken zijn:

  • De lava is zeer vloeibaar / heeft een lage viscositeit.
  • De lava ontgast makkelijk.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Leg uit waardoor uitbarstingen van de Nyiragongo nauwelijks vooraf worden gegaan door aardbevingen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juiste uitleg is:

  • Het lavameer is niet afgedekt door gesteentelagen / staat in open verbinding met de lucht, (oorzaak) (1)
  • waardoor geen druk opgebouwd wordt in de magmakamer (en er dus geen aardbevingen ontstaan). (gevolg) (1)

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Monument Valley

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.

Gebruik bron 8.

bron 8 Monument Valley

Monument Valley ligt in het zuidwesten van de Verenigde Staten op het Colorado Plateau. Op het Colorado Plateau komen de staten Utah, Arizona, Colorado en New Mexico bij elkaar. De vallei ligt op een hoogte van zo'n 1.700 meter boven zeeniveau en bestaat vooral uit zandsteen. 250 miljoen jaar geleden bedekte een ondiepe zee hier het land. Op de zeebodem werden dikke lagen zand, grind en slib afgezet die vervolgens werden samengedrukt. De zee droogde 70 miljoen jaar geleden op en daarna werd de aardkorst omhooggeduwd. Wat eens de zeebodem was, veranderde in een plateau. Tijdens de laatste 50 miljoen jaar zijn veel van deze gesteenten verweerd tot opvallende rotsformaties.

Foto van de rotsformaties van Monument Valley bij zonsondergang, met rode zandstenen torens en een vlakte op de achtergrond.

Vraag 13 2 punten

Geef aan

  • tot welke hoofdgroep van gesteenten zandsteen behoort;
  • door welk proces in de gesteentekringloop zandsteen ontstaat.
Bekijk het antwoord
  • sedimentgesteente (1)
  • Uit het antwoord moet blijken dat zand wordt samengedrukt tot zandsteen. (1)

Vraag 13 in het hele examen

Gebruik bron 8.

De rotsformaties in Monument Valley hebben door verwering een opvallende vorm gekregen.

Vraag 14 2 punten

Leg uit waardoor verwering tot deze opvallende vorm geleid heeft. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • de gesteentelagen in Monument Valley niet allemaal even hard zijn, (oorzaak) (1)
  • waardoor de gesteentelagen niet allemaal even snel / niet op dezelfde manier verweren. (gevolg) (1)

Vraag 14 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De fysische geografie van Midden-Amerika

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 5 tot en met 8.

Gebruik de bronnen 6 en 7 en het kaartenkatern.

Saba is een van de Eilanden boven de Wind. Op Saba ligt Mount Scenery, het hoogste punt van het Koninkrijk der Nederlanden.

Vraag 11 3 punten

Beschrijf in drie stappen het ontstaan van Mount Scenery.

Betrek in je beschrijving de namen van de twee betrokken platen.

Kaart van tektoniek en vulkanisme in Midden-Amerika. Bekijk in Opgaven, pagina 8

Bekijk het antwoord

Uit de beschrijving moet blijken dat

ten (noord)oosten van Saba de (Noord- en/of Zuid-)Amerikaanse plaat onder de Caribische plaat duikt,

waarbij door het smelten van de onderduikende plaat magmastromen omhoog komen,

en (strato)vulkanen / vulkanische eilanden ontstaan.

Vraag 11 in het hele examen

Gebruik de bronnen 7 en 8.

De Caribische plaat wordt omringd door een aantal tektonische platen.

Vraag 12 2 punten

Geef de letter van de dwarsdoorsnede uit bron 8 die hoort bij de plaatgrens tussen de

  • Cocosplaat en de Caribische plaat;
  • Noord-Amerikaanse plaat en de Caribische plaat.

Vier dwarsdoorsnedes a tot en met d op plaatsen langs de Caribische plaat. Bekijk in Opgaven, pagina 9

Bekijk het antwoord

dwarsdoorsnede b

dwarsdoorsnede c

Vraag 12 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De vorming van een atol

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.

Gebruik de bronnen 9 en 10 en het kaartenkatern.

Alle eilanden van de Genootschapseilanden hebben een vulkanische oorsprong.

Vraag 13 2 punten

Geef

  • de oorzaak van het vulkanisme bij deze eilandengroep;
  • de naam van het eiland uit bron 9 dat het meest recent ontstaan is.

Tekst en kaart over de Genootschapseilanden met de namen van de eilanden. Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de Genootschapseilanden door een hotspot / hotspotvulkanisme ontstaan zijn.

Mehetia

Vraag 13 in het hele examen

Gebruik bron 10.

Gesteente a in bron 10 is op een andere manier ontstaan dan gesteente b.

Vraag 14 3 punten

Neem de onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul de drie ontbrekende onderdelen in.

naam van gesteentehoofdgroep van gesteenten
a......
b koraal of kalksteen...

Schema van het ontstaan van een atol met gesteente a en gesteente b. Bekijk in Opgaven, pagina 11

Bekijk het antwoord
naam van gesteentehoofdgroep van gesteente
a basaltstollingsgesteente
b (koraal of kalksteen)sedimentgesteente

per juist antwoord 1

Vraag 14 in het hele examen

Gebruik het kaartenkatern.

Gesteenten op de Genootschapseilanden worden door verwering afgebroken.

Vraag 15 2 punten

Leg met twee klimaatkenmerken uit door welke vorm van verwering gesteenten op de Genootschapseilanden vooral worden afgebroken.

Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Kaart van klimaatgebieden en zeestromen op aarde. Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 13

Bekijk het antwoord

Uit de uitleg moet blijken dat

de temperatuur op de Genootschapseilanden hoog is en dat op de Genootschapseilanden veel neerslag valt, (oorzaak)

waardoor gesteenten vooral door chemische verwering worden afgebroken. (gevolg)

Opmerking: De eerste deelscore alleen toekennen als beide klimaatkenmerken juist zijn.

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik de bronnen 10 en 11 en het kaartenkatern.

Voor de westkust van Afrika en voor de westkust van Zuid-Amerika liggen nauwelijks koraalriffen.

Vraag 16 2 punten

Geef twee oorzaken waardoor daar nauwelijks koraalriffen gevormd zijn.

Kaart van de spreiding van koraalriffen in de wereld. Bekijk in Opgaven, pagina 11

Bekijk het antwoord

Juiste oorzaken zijn:

  • Het zeewater voor de westkust van Afrika en voor de westkust van Zuid-Amerika is te koud. / Voor de westkust van Afrika en voor de westkust van Zuid-Amerika liggen koude zeestromen.
  • De zee voor de westkust van Afrika en voor de westkust van Zuid-Amerika is te diep.

per juiste oorzaak 1

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vikingen op IJsland

Opgavetekst

Bron 5 De eerste bewoners van IJsland

De eerste bewoners van IJsland
Bron 5 Bodemgebruik in het middeleeuwse IJsland

De eerste bewoners van IJsland waren Vikingen uit Noorwegen die op zoek waren naar nieuwe landbouwgrond. Rond het jaar 870 voeren de eerste Vikingen naar IJsland, dat toen nog onbewoond was. In de kustvlakten en bergdalen troffen zij berken en wilgenbossen aan. De bossen werden gekapt en omgezet in weidegrond voor schapen en runderen. Soms lieten de Vikingboeren het vee ook grazen in de hoogvlakten, waar alleen gras groeide. In het zuidwesten van het eiland werd op kleine schaal de graansoort gerst verbouwd.

De kaart toont IJsland met weidegrond, hoogvlakte, gletsjers, actieve vulkanen, nederzettingen in 930 (zwarte stippen) en de eerste Vikingreizen (paarse pijlen) vanuit Noorwegen. Legenda en schaal 0 tot 70 km staan op de kaart.

Kaartenkatern Europa

Europa
Kaartenkatern Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 62/63. Schaal 1: 17.500.000

Kaartblad uit het kaartenkatern: Europa. De afbeelding toont het kaartblad met de legenda en de schaal. Gebruik de legenda en schaal op de afbeelding voor afleesbare gegevens.

Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 220A. Schaal 1: 90.000.000

Kaartblad uit het kaartenkatern: Aarde Platentektoniek. De afbeelding toont de platen, plaatgrenzen en vulkanen. Gebruik de legenda en schaal op de afbeelding voor afleesbare gegevens.

Vraag 11 3 punten

Gebruik het kaartenkatern. Nergens op de Midden-Atlantische rug produceren vulkanen zoveel dunne en vloeibare lava als op IJsland. Geef het begrip waarmee de plaatbeweging in IJsland wordt aangeduid, de naam van het gesteente waaruit IJsland vooral bestaat, en met een aanwijzing uit het kaartenkatern de oorzaak waardoor op IJsland zo veel dunne en vloeibare lava wordt geproduceerd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het begrip divergente plaatbeweging (divergentie) (1p)
  • Noemt basalt als het gesteente waaruit IJsland vooral bestaat (1p)
  • Noemt met een aanwijzing uit het kaartenkatern dat onder IJsland een hotspot of mantelpluim ligt als oorzaak van de dunne en vloeibare lava (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Bron 6 Verspreiding van vulkanisch as door de uitbarsting van de vulkaan Hekla, 1104

Verspreiding van vulkanisch as door de uitbarsting van de vulkaan Hekla, 1104
Bron 6

Kaart van IJsland met de verspreiding van vulkanisch as door de uitbarsting van de vulkaan Hekla in 1104. Lijnen geven de dikte van de aslagen in centimeters: 0,2; 1; 2; 5; 10 en 20 cm. De dikste laag (20 cm) ligt direct rond de Hekla in het midden van het zuiden van IJsland. De 0,2 cm-lijn bereikt het noorden en het oosten van het eiland. Legenda: actieve vulkaan, dikte van aslagen in cm. Schaal 0 tot 80 km.

Vraag 12 2 punten

Gebruik de bronnen 5 en 6. In het jaar 1104 maakten de Vikingboeren een grote uitbarsting van de vulkaan Hekla mee. Geef de oorzaak waardoor de Vikingboeren in het noorden van IJsland van deze vulkaanuitbarsting op korte termijn hinder ondervonden en op lange termijn profiteerden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als oorzaak van de hinder: de Vikingboeren kregen te maken met vulkanische as dat land en nederzettingen bedekte (1p)
  • Noemt als oorzaak van het profijt: vulkanische as is in het algemeen vruchtbaar (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Bron 7 Zeewatertemperatuur rondom IJsland

Zeewatertemperatuur rondom IJsland
Bron 7

De hedendaagse gemiddelde temperatuur van het zeewater rondom IJsland is 9 °C.

Lijngrafiek van de temperatuur van het zeewater rondom IJsland (in °C, van 6 tot 10) over de jaren -100 tot 1950. De perioden zijn aangegeven: romeinse warme periode, middeleeuwse koude periode, middeleeuwse warme periode (rond 1000 tot 1300, ongeveer 9 °C) en kleine ijstijd (na ongeveer 1350, ongeveer 7 tot 8 °C).

Vraag 13 2 punten

Gebruik de bronnen 5 en 7. Aan het einde van de middeleeuwen namen de opbrengsten uit de landbouw door overbeweiding en overbegrazing af. Deze overbeweiding en overbegrazing waren een gevolg van een combinatie van een natuurlijke en een menselijke oorzaak. Welke twee oorzaken zijn dit?

Bekijk het antwoord
  • Noemt als natuurlijke oorzaak dat het klimaat in IJsland aan het einde van de middeleeuwen kouder werd, waardoor de opbrengsten uit de landbouw minder werden (1p)
  • Noemt als menselijke oorzaak dat door een groeiende bevolking de vraag naar voedsel toenam (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2023, tijdvak 1: De Azoren

Opgavetekst

Bron 7 Geologische ouderdom van de eilanden van de Azoren

Geologische ouderdom van de eilanden van de Azoren
Bron 7 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, met data uit Notendur, Einar Ragnar, 2013

Kaart van de Azoren met de geologische ouderdom van de eilanden in miljoenen jaren: Corvo 0,73; Flores 2,16; Graciosa 2,5; Terceira 3,52; São Jorge 0,55; Faial 0,73 (met Horta); Pico 0,25; São Miguel 4,01; Formigas 4,65; Santa Maria 8,12. Legenda: breuklijnen; mogelijke breuklijn microplaat; plaatbeweging in mm per jaar (pijlen met 23 bovenaan en 20 onderaan); aardbeving (concentrische cirkels). Inzet: ligging van het kaartfragment in de Atlantische Oceaan. Schaal 0 tot 80 km.

Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 220A. Schaal 1: 90.000.000

Kaart van de platentektoniek van de aarde.

Vraag 9 2 punten

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
De eilanden van de Azoren liggen in de Atlantische Oceaan bij de Midden-Atlantische Rug. Bij deze divergente plaatgrens ontstaan lichte aardbevingen.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze aardbevingen.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft dat bij de Midden-Atlantische Rug stukken korst liggen die met verschillende snelheden (transform) langs elkaar bewegen. (1p)
  • Beschrijft dat langs deze (oost-westgeoriënteerde) dwarsbreuken spanning wordt opgebouwd, waardoor aardbevingen kunnen ontstaan. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
De eilanden van de Azoren zijn vulkanisch. Niet alle eilanden van de Azoren zijn boven de Midden-Atlantische Rug ontstaan. Sommige eilanden zijn door hotspotvulkanisme ontstaan.
Toon aan dat niet alle eilanden van de Azoren boven de Midden-Atlantische Rug ontstaan kunnen zijn.
Gebruik in je antwoord de namen en de ouderdom van twee eilanden.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat niet alle eilanden boven de Midden-Atlantische Rug kunnen zijn ontstaan, met een van de volgende redeneringen: (a) Corvo en Flores (of Graciosa) liggen ongeveer op dezelfde afstand van de Midden-Atlantische Rug, maar Corvo (0,73 miljoen jaar oud) is jonger dan Flores (2,16 miljoen jaar oud) en/of Graciosa (2,5 miljoen jaar oud); of (b) Faial (0,73 miljoen jaar oud) is ouder dan Pico (0,25 miljoen jaar oud) en/of São Jorge (0,55 miljoen jaar oud), maar Faial ligt dichter bij de Midden-Atlantische Rug dan Pico (of São Jorge). (2p)

Een van de twee redeneringen is juist als beide onderdelen erin zitten: 1 punt voor de ligging ten opzichte van de Midden-Atlantische Rug en 1 punt voor de ouderdom.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 1: De chocoladeheuvels op Filipijnen

Opgavetekst

Bron 10 Chocoladeheuvels op Filipijnen

Chocoladeheuvels op Filipijnen
Bron 10 Franck Camhi / Shutterstock.com en cito

In het midden van het Filipijnse eiland Bohol bevindt zich een plateau van 50 km², waarop zo’n 1.200 kalkstenen heuvels liggen. De kegels zijn tussen de 30 en 50 meter hoog en begroeid met gras. In een bepaalde periode van het jaar krijgen deze kalksteenheuvels een bruine kleur.

Foto van ronde, begroeide heuvels met tussen de heuvels een vlakte met bomen.

Bron 10 Ligging van het eiland Bohol in Filipijnen

Ligging van het eiland Bohol in Filipijnen
Bron 10 Franck Camhi / Shutterstock.com en cito

Kaartje van Zuidoost-Azië met de ligging van het eiland Bohol in de Filipijnen, bij de Zuid-Chinese Zee. Legenda: landsgrens. Schaal 0 tot 900 km.

Bron 11 Het ontstaan van de chocoladeheuvels

Het ontstaan van de chocoladeheuvels
Bron 11 www.semanticscholar.org, J. Salomon, 2011

Vier schetsen onder elkaar, met pijlen verbonden. 40 miljoen jaar geleden: onder meer labels koraalrif, Zuid-Chinese Zee, tropisch regenwoud, meer, sedimentgesteente, oceanische korst en mantel. 20 miljoen jaar geleden: label kalksteen. 10 miljoen jaar geleden: een opgeheven laag. Tegenwoordig: begroeide heuvels.

Vraag 13 3 punten

Gebruik de bronnen 10 en 11.
De chocoladeheuvels op het Filipijnse eiland Bohol bestaan uit kalksteen.
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van deze kalksteenheuvels.
Begin je beschrijving met de veranderende situatie tussen 40 en 20 miljoen jaar geleden.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft dat er kalksteen ontstaat doordat het koraalrif wordt bedekt door (mariene) sedimenten. (1p)
  • Beschrijft dat de kalksteen (door opheffing van het land / zeespiegeldaling) aan het aardoppervlak komt te liggen. (1p)
  • Beschrijft dat exogene processen / erosie en/of verwering zorgen voor de afbraak van de kalksteen tot heuvels. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Bron 13 Geologische verschijnselen op het eiland Bohol

Geologische verschijnselen op het eiland Bohol
Bron 13 www.semanticscholar.org, J. Salomon, 2011

Kaart van het eiland Bohol met de geologie. Legenda: puinwaaier, kustsediment; mariene en continentale sedimenten afgewisseld met kalksteen; mariene sedimenten, plaatselijk bedekt met tufsteen; metamorfe gesteenten; stollingsgesteenten; zandsteen; pre-Kwartair gesteente; chocoladeheuvels; grot; waterbron; beek; nederzetting. Schaal 0 tot 20 km.

Vraag 15 2 punten

Gebruik bron 13.
Hieronder staan drie uitspraken over bron 13.
Uitspraak 1: de aanwezigheid van grotten houdt verband met de aanwezigheid van kalksteen.
Uitspraak 2: op het eiland Bohol liggen vooral sedimentgesteenten aan het aardoppervlak.
Uitspraak 3: op het eiland Bohol is in het verleden sprake geweest van vulkanische activiteit.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft bij alle drie de uitspraken het juiste oordeel: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 juist. (2p)

Uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 juist. Indien drie juiste antwoorden 2; indien twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.

Vraag 15 in het hele examen

Kaartenkatern Zuidoost-Azië

Zuidoost-Azië
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 168/169. Schaal 1: 1.20.000.000

Overzichtskaart van Zuidoost-Azië, met de Filipijnen.

Vraag 16 2 punten

Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.
Op het Filipijnse eiland Bohol vindt nog steeds sedimentatie plaats.
Geef aan

  • welk sediment het meest recent afgezet is;
  • waardoor dit sediment juist daar ligt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt puinwaaier / kustsediment als het meest recent afgezette sediment. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat de jongste sedimenten in de laaggelegen (kust)gebieden liggen. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Death Valley

Opgavetekst

Bron 5 Badwater Basin in Death Valley

Badwater Basin in Death Valley
Bron 5

In het zuidwesten van de Verenigde Staten ligt Death Valley National Park. Dit park is een van de heetste en droogste plekken ter wereld. In de zomer van 2020 werd er een temperatuur van 54,5 ºC gemeten. In Death Valley National Park bevindt zich ook het laagste punt van Noord-Amerika: Badwater Basin. Dit bekken ligt 85,5 meter onder de zeespiegel.

Bron 5 Badwater Basin

Badwater Basin
Bron 5

Foto van het bord Badwater Basin met een houten vlonder en een witte zoutvlakte op de achtergrond.

Bron 6 Schematische doorsnede Death Valley van west naar oost

Schematische doorsnede Death Valley van west naar oost
Bron 6

Schematische doorsnede van west naar oost. Links en rechts van het dal liggen breuken, het dal zelf (Death Valley) ligt lager dan de omgeving.

Vraag 9 3 punten

Gebruik bron 5 en 6.
Death Valley is een van de laagstgelegen gebieden in Noord-Amerika.
Beschrijf in drie stappen het proces waardoor Death Valley zo laag is komen te liggen.

Bekijk het antwoord
  • Uit de beschrijving blijkt dat in de omgeving van Death Valley rek / spanning in de aardkorst zit. (1p)
  • Uit de beschrijving blijkt dat daarbij (afschuivings)breuken zijn ontstaan. (1p)
  • Uit de beschrijving blijkt dat langs die breuken een gebied naar beneden is gezakt / dat er een slenk is gevormd. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 7 Een puinwaaier aan de rand van Badwater Basin

Een puinwaaier aan de rand van Badwater Basin
Bron 7

In Badwater Basin ligt een puinwaaier met een breedte van ongeveer vier kilometer. Deze puinwaaier heeft een oppervlakte van ongeveer 10 km² en er loopt een weg omheen.

Vraag 11 1 punt

Gebruik de bronnen 5 en 7.
Op de foto's in deze bronnen is aan de kleur van het oppervlak een vorm van landdegradatie te herkennen.
Welke vorm van landdegradatie is dit?

Bekijk het antwoord
  • Noemt verzilting. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Gebruik bron 7.
Aan de oostkant van Badwater Basin ligt een grote puinwaaier.
Beschrijf aan de hand van drie exogene processen het ontstaan van deze puinwaaier.

Bekijk het antwoord
  • In de gebergten rondom Badwater Basin worden gesteenten door verwering en/of erosie afgebroken. (1p)
  • Het verweringsmateriaal wordt naar beneden getransporteerd. (1p)
  • Het verweringsmateriaal sedimenteert aan de rand van Badwater Basin. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Fukutoku, een nieuw Japans eiland

Opgavetekst

Bron 8 Nieuw Japans eiland ontstaan door onderzeese vulkaanuitbarsting

Nieuw Japans eiland ontstaan door onderzeese vulkaanuitbarsting
Bron 8

Japan bestaat uit meer dan zesduizend eilanden. Eind augustus 2021 kwam daar een nieuw eiland bij. Wetenschappers maakten bekend dat een onderzeese vulkaanuitbarsting 1.200 km ten zuiden van Tokyo een nieuw eiland gevormd had. Het eiland ontstond in de Grote Oceaan ten zuiden van de Bonin-eilanden en kreeg de naam Fukutoku. Fukutoku heeft de vorm van een croissantje en is ongeveer een vierkante kilometer groot.
De geschiedenis leert dat het bestaan van dit eiland tijdelijk kan zijn. Soortgelijke eilanden die in 1904, 1914 en 1986 ontstonden, verdwenen allemaal weer.

Bron 8

Bron 8
Bron 8

Kaart van Oost-Azië en de Grote Oceaan met Sapporo, Tokyo, Taipei en Manila, de Bonin-eilanden en Fukutoku.

Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Kaartenkatern Alcarta 2e editie kaartblad 220A

Wereldkaart met de aardplaten en de grenzen tussen de platen.

Vraag 13 2 punten

Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.
Het eiland Fukutoku is ontstaan door vulkanisme onder water.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van Fukutoku.
Gebruik in je beschrijving de namen van de betrokken platen.

Bekijk het antwoord
  • Uit de beschrijving blijkt dat de Pacifische plaat onder de Filipijnse plaat schuift / dat er subductie plaatsvindt van de Pacifische plaat onder de Filipijnse plaat. (1p)
  • Uit de beschrijving blijkt dat daarbij magma ontstaat dat opstijgt. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Kaartenkatern Grote en Indische Oceaan

Grote en Indische Oceaan
Kaartenkatern Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 154/155

Kaart van de Grote en Indische Oceaan met het oosten van Azië, Japan, Taiwan en de Filipijnen.

Vraag 14 1 punt

Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.
Tijdens de vulkaanuitbarsting moest het vliegverkeer rekening houden met de aswolk die bij de uitbarsting ontstond.
Welke luchthaven heeft het meeste last van deze aswolk gehad?
Kies uit: de luchthaven van Manila (Filipijnen), Sapporo (Japan) of Taipei (Taiwan).

  1. A De luchthaven van Manila (Filipijnen)
  2. B De luchthaven van Sapporo (Japan)
  3. C De luchthaven van Taipei (Taiwan)
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Gebruik bron 8.
Net als eilanden die bij eerdere erupties ontstaan zijn, is de kans groot dat Fukutoku weer onder de zeespiegel zal verdwijnen.
Geef twee factoren die bepalen of eilanden als Fukutoku weer onder de zeespiegel zullen verdwijnen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende factoren: de mate van erosie en/of verwering; de grootte van het eiland; de samenstelling / hardheid van het gesteente; de aanvoer van nieuw magma; de mate van zeespiegelstijging. (2p)

Per juiste factor 1 scorepunt. Alleen de eerste twee factoren tellen mee.

Vraag 16 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Landschappen langs de kust van Brazilië

Opgavetekst

Bron 13 Foto a

Foto a
Bron 13 Foto's van vier landschappen

Foto van een open, vlak landschap met savanne-achtige begroeiing en een blauwe lucht.

Bron 13 Foto b

Foto b
Bron 13 Foto's van vier landschappen

Foto van een heuvelachtig landschap met bossen en een klein dorp in het dal.

Bron 13 Foto c

Foto c
Bron 13 Foto's van vier landschappen

Foto van tafelbergen met steile rotswanden in een droog landschap.

Bron 13 Foto d

Foto d
Bron 13 Foto's van vier landschappen

Foto van dicht bos langs een bruine rivier.

Bron 14 Locaties van de vier landschappen op de foto's in bron 13

Locaties van de vier landschappen op de foto's in bron 13
Bron 14

Kaart van Brazilië met de locaties 1 tot en met 4 van de foto's in bron 13.

Kaartenkatern Zuid-Amerika Klimaat en oorspronkelijke plantengroei en landschappen

Zuid-Amerika Klimaat en oorspronkelijke plantengroei en landschappen
Kaartenkatern Alcarta 1e editie kaartblad 199D

Kaart van Zuid-Amerika met de oorspronkelijke plantengroei en de landschappen, waaronder het Hoogland van Brazilië.

Vraag 21 2 punten

Gebruik de bronnen 13 en 14 en het kaartenkatern.
In bron 13 staan vier foto's van landschappen in Brazilië. Deze foto's horen bij de locaties aangegeven in bron 14.
Noteer de letters a tot en met d van de foto's op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter het cijfer van de juiste locatie.

Bekijk het antwoord
  • Koppelt elke letter van de foto aan het juiste cijfer van de locatie: a 4, b 3, c 2, d 1. (2p)

Vier juiste antwoorden: 2 punten. Drie of twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. De juiste antwoorden zijn: a 4, b 3, c 2, d 1.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Gebruik het kaartenkatern.
Een van de foto's in bron 13 is genomen in het natuurgebied Chapada Diamantina (Diamantenplateau). Dit gebied dankt zijn naam aan de diamanten die er gevonden zijn.
Geef aan van welk groter fysisch-geografisch deelgebied in Brazilië Chapada Diamantina deel uitmaakt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het Hoogland van Brazilië. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 1: De Mount Everest

Opgavetekst

Bron 8 De Mount Everest

De Mount Everest is met 8.848 m de hoogste berg op aarde. De voet van de berg bestaat uit metamorf gesteente en de top bestaat uit kalksteen. In het kalksteen worden fossielen gevonden die tot 400 miljoen jaar oud zijn. De Mount Everest ligt in het noordoosten van Nepal op de grens met China. Nepal is een arm land in de Himalaya.

Het beklimmen van de Mount Everest wordt steeds populairder. De Mount Everest kan eigenlijk alleen veilig beklommen worden in de maanden april en mei. Gedurende deze periode is de kans op helder en windstil weer het grootst.

Bron 8 Ligging Mount Everest

Ligging Mount Everest
Bron 8

Kaart van India en omgeving met de ligging van de Mount Everest. De berg ligt in het noordoosten van Nepal, op de grens met China. Schaal 0 tot 500 km.

Bron 8 File-klimmen op de Mount Everest

File-klimmen op de Mount Everest
Bron 8

Foto van een lange rij bergbeklimmers over een steil, besneeuwd en ijzig gedeelte van de berg. Op de voorgrond klimmers in dikke oranje en rode kleding, met helmen en touwen.

Bron 9 Zuid-Azië platentektoniek

Zuid-Azië platentektoniek
Bron 9

Kaart van Zuid-Azië met de platentektoniek. Platen: Euraziatische plaat, Iraanse plaat, Arabische plaat, Indisch-Australische plaat, Chinese plaat en Afrikaanse plaat. Platengrenzen: convergent (pijlen die naar elkaar toe bewegen), subductie, transform en een vermoedelijke plaatgrens (stippellijn). De beweging van de platen is in centimeter per jaar aangegeven. Ook staan zware aardbevingen sinds 1970 op de kaart, en het aardbevingsrisico in kleuren van zeer hoog tot zeer laag. Schaal 1:36.000.000.

Vraag 13 1 punt

Gebruik de bronnen 8 en 9. De Mount Everest wordt elk jaar ongeveer een centimeter hoger. Geef aan waardoor de Mount Everest elk jaar hoger wordt. Betrek in je antwoord de namen van de tektonische platen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de Mount Everest ligt op de plek waar de Indisch-Australische plaat en de Chinese plaat naar elkaar toe schuiven (convergeren), waardoor de aardkorst omhoog geduwd wordt. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Gebruik de bronnen 8 en 9. De voet van de Mount Everest bestaat uit metamorf gesteente en de top bestaat uit kalksteen. Geef aan - door welk proces het metamorf gesteente ontstaan is; - in welk milieu de sedimenten afgezet zijn waaruit het kalksteen ontstaan is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het metamorf gesteente is ontstaan door (hoge) druk en/of hoge temperatuur. (1p)
  • Noemt dat de sedimenten zijn afgezet in een oceaan / zee. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Marsonderzoek in Utah, Verenigde Staten

Opgavetekst

Bron 6 Marsonderzoek in Utah

De planeet Mars bestaat uit grote vulkanen en diepe valleien, en vaak zijn er enorme stofstormen. De rode kleur van Mars is ontstaan door roest in de bodem. In de rotswoestijn in de Amerikaanse staat Utah ligt bij het plaatsje Hanksville het Mars Desert Research Station (MDRS). In het MDRS wonen onderzoekers die doen alsof ze leven en werken op Mars. In het MDRS woont een zeskoppige bemanning die de basis alleen verlaat in ruimtepakken. De bemanning eet gevriesdroogd eten en mag maar eens in de drie dagen douchen, want water is schaars op Mars.

Locatie Mars Desert Research Station

Locatie Mars Desert Research Station

Kaart van Nevada, Utah, Arizona en Californië met Salt Lake City, Hanksville (en het MDRS daar vlakbij), Las Vegas, Phoenix en Los Angeles. Op het kleine kaartje van de Verenigde Staten is het kaartfragment aangegeven. Schaal: 0 tot 400 km.

Bron 9

Figuur uit het examen

Foto van twee personen in ruimtepakken die bij een rotsachtig, rood landschap werken.

Bron 10

Figuur uit het examen

Foto van een persoon met een ruimtehelm met groot, doorzichtig vizier, in een rood landschap.

Vraag 9 2 punten

Gebruik bron 6.
Het Mars Desert Research Station ligt in een gebied met voornamelijk zandsteen, een gesteente waarin fossielen gevonden worden.
Geef de naam van

  • de hoofdgroep van gesteenten waartoe zandsteen behoort;
  • een ander gesteente in deze hoofdgroep waarin ook fossielen gevonden worden.
Bekijk het antwoord
  • De hoofdgroep van gesteenten waartoe zandsteen behoort: sedimentgesteente. (1p)
  • Een ander gesteente in deze hoofdgroep waarin ook fossielen gevonden worden: kalksteen. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 7 Satellietbeeld van de omgeving van het Mars Desert Research Station

Satellietbeeld van de omgeving van het Mars Desert Research Station
Bron 7

Satellietbeeld (Google Earth) van een rotsachtig, rood-bruin landschap. Midden in het beeld liggen lichte, paarsgrijze vlakten met slingerende geulen en droge rivierbeddingen die naar beneden toe uitlopen. Schaal: 0 tot 10 km.

Vraag 11 1 punt

Gebruik bron 7.
Hoewel Utah een van de droogste staten van de Verenigde Staten is, geeft het satellietbeeld een aanwijzing voor de aanwezigheid van stromend water.
Geef deze aanwijzing uit bron 7.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat op het satellietbeeld (erosie)geulen / rivierbeddingen te zien zijn. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Gebruik de bronnen 7 en 8.
Mars wordt de Rode Planeet genoemd. Op het satellietbeeld van bron 7 is te zien dat ook het aardoppervlak in de omgeving van het Mars Desert Research Station een rode kleur heeft.
Geef aan

  • welke verweringsvorm gezorgd heeft voor de rode kleur van het aardoppervlak bij het Mars Desert Research Station;
  • welke verweringsvorm tegenwoordig in dit gebied overheerst;
  • welke klimatologische verandering ervoor gezorgd heeft dat de overheersende verweringsvorm veranderd is.
Bekijk het antwoord
  • Noemt chemische verwering als verweringsvorm die de rode kleur heeft veroorzaakt. (1p)
  • Noemt mechanische verwering / verwering door temperatuurverschillen als de verweringsvorm die tegenwoordig overheerst. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat Utah / dit gebied een droger klimaat gekregen heeft. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Vulkanisme in Oceanië

Opgavetekst

Bron 9 Tonga en Tofua

De eilandengroep Tonga ligt zo’n 3.000 km ten noordnoordoosten van Nieuw-Zeeland en zo’n 5.000 km ten oosten van Australië. De eilandengroep bestaat uit 77 kleine eilanden. Een van deze eilanden is het vulkanische Tofua, een cirkelvormig eiland met een doorsnede van ongeveer 10 km.

Bovenaanzicht Tofua

Bovenaanzicht Tofua

Luchtfoto van het cirkelvormige eiland Tofua, met in het midden een grote, bijna cirkelvormige kraterkom die grotendeels donker is. Rondom het eiland is de zee lichtblauw. Schaal: 0 tot 2,3 km.

Ligging Tofua

Ligging Tofua

Kaart van Australië, Nieuw-Zeeland, Indonesië en de eilanden in de Stille Oceaan. Tonga en Fiji liggen ten oosten van Australië; Tofua is met een cirkel aangegeven, op de eilandengroep Tonga. Schaal: 0 tot 1100 km.

Kaartenkatern Aarde Platentektoniek (Alcarta 1e editie, kaartblad 218A)

Aarde Platentektoniek (Alcarta 1e editie, kaartblad 218A)
Kaartenkatern

Wereldkaart met de tektonische platen (o.a. de Pacifische plaat en de Indisch-Australische plaat), plaatgrenzen, troggen, vulkanen en aardbevingen. Schaal 1: 90.000.000.

Vraag 13 3 punten

Gebruik bron 9 en het kaartenkatern.
Tofua is een van de eilanden van Tonga, een eilandengroep in de Grote Oceaan. Het eiland Tofua bestaat uit een vulkaan waarin een caldera gevormd is.
Geef aan

  • welke twee tektonische platen betrokken zijn bij de vorming van de eilandengroep Tonga;
  • op welke wijze een caldera ontstaat;
  • waaruit blijkt dat de vulkaan op Tofua nog steeds actief is.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de twee platen: de Indisch-Australische plaat en de Pacifische plaat. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat het dak / de top van de vulkaan in de geleegde magmakamer gevallen is / een (explosieve) vulkaanuitbarsting de top van de vulkaan weggeblazen heeft. (1p)
  • Noemt als bewijs dat de vulkaan nog steeds actief is: in de caldera is weer een nieuwe vulkaan aan het groeien. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Bron 10 Drijvend puimsteen in de Stille Oceaan

In augustus 2019 dobberde een grote hoeveelheid puimsteen in de Stille Oceaan richting het Great Barrier Reef aan de noordoostkust van Australië. Puimsteen is een vulkanisch gesteente met kleine holtes en gaatjes, dat drijft op water. Het puimsteen is ontstaan bij de uitbarsting van een onderzeese vulkaan net ten noorden van Tofua (zie bron 9).

Bron 17

Figuur uit het examen

Foto van een man die een brok donker, poreus puimsteen omhoog houdt, op een schip op zee.

Bron 18

Figuur uit het examen

Foto van een brede, lichtgrijze band drijvend puimsteen op het zeeoppervlak, met donker blauw water eromheen.

Verplaatsing van drijvend puimsteen na een onderzeese uitbarsting net ten noorden van Tofua tussen 6 en 8 augustus 2019

Verplaatsing van drijvend puimsteen na een onderzeese uitbarsting net ten noorden van Tofua tussen 6 en 8 augustus 2019

Kaart van de zee ten noorden van Tofua. Legenda: actieve vulkaan (driehoek); verkleurd water van 6 tot 8 augustus (gearceerd); grote hoeveelheid drijvend puimsteen op 8, 9, 10, 11, 12 en 14 augustus (elk met een eigen kleur). De oppervlakten zijn: 136,7 km²; 167,2 km²; 133,1 km²; 109,5 km²; 97,3 km² en 157,4 km². Schaal: 0 tot 20 km.

Vraag 14 2 punten

Gebruik bron 10.
Het puimsteen in de Stille Oceaan bevat veel kleine holtes en gaatjes, waardoor het blijft drijven op het water.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de kleine holtes en gaatjes in het puimsteen.

Bekijk het antwoord
  • Stap 1: het (gasrijke) lava is direct gestold toen het in contact kwam met water. (1p)
  • Stap 2: waarbij het gas niet kon ontsnappen / geen ontgassing kon plaatsvinden (en er holtes en gaatjes in de stenen ontstaan zijn). (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 3: De Filipijnse vulkaan Mayon

Opgavetekst

Bron 5 De Mayon

De Mayon
Bron 5 De stad Legazpi met op de achtergrond de vulkaan Mayon

Op ongeveer 330 kilometer ten zuidoosten van de Filipijnse hoofdstad Manilla ligt op het eiland Luzon de meest actieve vulkaan van Filipijnen, de Mayon (+2.462 meter). De vulkaan heeft een bijna perfecte kegelvorm.

In januari 2018 kregen de 40.000 mensen die op dat moment binnen een straal van acht kilometer van de vulkaan woonden het dringende advies het gebied te verlaten. Kort daarop barstte de Mayon uit.

Vraag 8 2 punten

Gebruik bron 5.
De vulkaan Mayon heeft een bijna perfecte kegelvorm.
Geef

  • een kenmerk van het magma waardoor deze kegelvorm ontstaat;
  • het eruptietype van de Mayon.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk van het magma: een hoge viscositeit (sterke stroperigheid, taaiheid) (1p)
  • Noemt het eruptietype: explosief (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Bron 7 Zuidoost-Azië tektoniek en vulkanisme

Zuidoost-Azië tektoniek en vulkanisme
Bron 7 schaal 1 : 28.000.000

Kaart van Zuidoost-Azië met plaatgrenzen: lijnen met tanden zijn subductiezones, pijlen geven de bewegingsrichting van de platen aan. Verder actieve vulkanen (gele driehoeken, met de naam en het jaar van de laatste uitbarsting, zoals Mayon (2014)), aardbevingen (cirkels naar sterkte op de schaal van Richter) en het aardbevingsrisico in kleuren, van laag tot hoog. De legenda staat op de kaart.

Vraag 9 2 punten

Gebruik de bronnen 5 en 7.
Ten oosten van Filipijnen ligt een subductiezone. Direct langs deze subductiezone ontstaan aardbevingen. Verder van de subductiezone af ontstaan pas actieve vulkanen.
Geef aan

  • waardoor aardbevingen direct langs de subductiezone ontstaan;
  • waardoor actieve vulkanen pas verder van de subductiezone af ontstaan.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat aardbevingen direct langs de subductiezone ontstaan door (het vrijkomen van opgebouwde) spanning, door wrijving tussen de nog niet gesmolten wegduikende plaat en de bovenliggende plaat (1p)
  • Noemt dat actieve vulkanen verder van de subductiezone ontstaan doordat de wegduikende plaat verder van de subductiezone smelt en magma opstijgt naar het aardoppervlak (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Bij de vulkaanuitbarsting van de Mayon in 2018 vielen weinig slachtoffers.
Geef twee oorzaken waardoor bij deze vulkaanuitbarsting weinig slachtoffers vielen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee juiste oorzaken: het is een relatief dunbevolkt gebied (er wonen niet veel mensen); de vulkaanuitbarsting werd goed voorspeld (men werd tijdig gewaarschuwd en geëvacueerd) (2p)

Per juiste oorzaak 1 punt, maximaal 2 punten: er zijn twee oorzaken gevraagd.

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Goudkoorts in California

Opgavetekst

Bron 6 Goudkoorts in California vanaf 1848

Goudkoorts in California vanaf 1848
Bron 6

Bij de stad Coloma (zie bron 7) werd halverwege de negentiende eeuw in de American River goud gevonden.

Goud ontstaat op grote diepte in de aardkorst. Door een combinatie van endogene en exogene processen is het goud bij Coloma terechtgekomen.

De vondst van goud leidde tot een migratiestroom van duizenden Amerikaanse goudzoekers vanuit het oosten van de Verenigde Staten richting California: de goldrush.

Goudzoekers die over land naar California trokken, moesten met paard en wagen over de Sierra Nevada. Dit gebergte is van noord naar zuid zo'n 640 km lang en ruim 100 km breed en bestaat grotendeels uit graniet.

Afbeelding: titelpagina van de gids 'An Account of California, and the Wonderful Gold Regions' (Boston, J.B. Hall), met een prent van goudzoekers op een door een dier getrokken wagen.

Bron 7 Locatie van de goudvelden in California, Verenigde Staten

Locatie van de goudvelden in California, Verenigde Staten
Bron 7

Reliëfkaart van Californië met de hoogte in meters (0 tot 200, 200 tot 500, 500 tot 1.000, 1.000 tot 2.000 en 2.000 tot 5.000). De goudvelden zijn aangegeven: de Noordelijke Californische goudvelden (gestreepte lijn) en de Sierra Nevada goudvelden (stippellijn). De kaart toont onder andere Redding, Sacramento, San Francisco, Coloma, Reno en Lake Tahoe, de Sacramento river en de American river, en de Coast Ranges en de Sierra Nevada. Schaal 0 tot 120 km.

Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Alcarta 1e editie kaartblad 218A. Schaal 1: 90.000.000

Wereldkaart met de tektonische platen van de aarde en de plaatgrenzen. De legenda staat op het kaartblad.

Vraag 9 2 punten

Gebruik de bronnen 6 en 7 en het kaartenkatern.
De Sierra Nevada is miljoenen jaren geleden ontstaan door subductie. Tegenwoordig vindt bij de Sierra Nevada geen subductie meer plaats.
Geef:

  • de namen van de tektonische platen die betrokken waren bij het ontstaan van de Sierra Nevada;
  • het type plaatgrens dat daar tegenwoordig voorkomt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de Pacifische plaat en de Noord-Amerikaanse plaat als de betrokken tektonische platen. (1p)
  • Noemt een transforme plaatgrens (langs elkaar schuivende platen) als het type plaatgrens dat tegenwoordig voorkomt. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 3 punten

Gebruik de bronnen 6 en 7.
De gouddeeltjes die bij Coloma worden gevonden lagen oorspronkelijk niet daar. Het proces waardoor bij Coloma gouddeeltjes terecht zijn gekomen is te beschrijven in vier stappen.
Stap 1: diep in de ondergrond van de Sierra Nevada ontstaan goudaders.
Beschrijf de volgende drie stappen in het proces waardoor bij Coloma gouddeeltjes terecht zijn gekomen.

Bekijk het antwoord
  • Stap 2: door gebergtevorming, opheffing of plooiing (van de Sierra Nevada) zijn goudaders uit de diepe ondergrond omhoog geduwd. (1p)
  • Stap 3: door exogene krachten, verwering en/of erosie worden (de bovenliggende gesteenten en) deze goudaders afgebroken tot gouddeeltjes. (1p)
  • Stap 4: door rivieren worden deze gouddeeltjes richting Coloma getransporteerd en/of bij Coloma neergelegd. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Bron 8 Lake Tahoe

Lake Tahoe
Bron 8

Foto van Lake Tahoe: een blauw meer tussen naaldbossen, met een klein eiland in het water en op de achtergrond bergen.

Vraag 11 1 punt

Gebruik bron 8.
De goudzoekers passeerden op hun reis richting de goudvelden Lake Tahoe in de Sierra Nevada. Dit meer ligt in een afgevlakt landschap met brede dalen.
Geef aan door welke vorm van erosie dit afgevlakte landschap met brede dalen is ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Glaciale erosie (erosie door gletsjers). (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2021, tijdvak 1: De langste zeilwedstrijd ter wereld

Bron 11 De Tafelberg bij Kaapstad

De Tafelberg bij Kaapstad
Bron 11 De Tafelberg

Kaapstad is vanaf zee te herkennen aan een 1.065 meter hoge en platte berg: de Tafelberg. De berg is tussen de 800 en 300 miljoen jaar geleden ontstaan.

Foto: een zeiljacht van de Volvo Ocean Race voor de kust van Kaapstad, met de Tafelberg op de achtergrond.

Vraag 15 2 punten

De tweede etappe eindigde bij de Tafelberg in Kaapstad (zie bron 11). De basis van deze berg bestaat uit graniet. Daarop ligt een laag zandsteen.
Geef aan tot welke hoofdgroep van gesteenten:

  • graniet behoort;
  • zandsteen behoort.
Bekijk het antwoord
  • Graniet behoort tot de stollingsgesteenten. (1p)
  • Zandsteen behoort tot de sedimentgesteenten. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Hawaii, eilandenketen in het midden van de Grote Oceaan

Opgavetekst

Bron 7 De eilandenketen Hawaii

De eilandenketen Hawaii
Bron 7 Het eiland Hawaii. Schaal 1 : 1.500.000

De eilandenketen Hawaii is vernoemd naar het grootste eiland, Hawaii. Het eiland Hawaii heeft een aantal grote vulkanen. Mauna Kea is een slapende vulkaan, maar Mauna Loa en Kilauea zijn nog wel actief. Hawaii ligt midden in de Grote Oceaan net ten zuiden van de Kreeftskeerkring.

Topografische kaart van het eiland Hawaii met hoogtes van de vulkanen (Mauna Kea 4.205 m, Mauna Loa 4.170 m, Kilauea-krater 1.277 m), plaatsnamen, lavastromen en een legenda met vulkanisme, bodemgebruik en vegetatie.

Bron 8 Ontstaan van de eilandenketen Hawaii

Ontstaan van de eilandenketen Hawaii
Bron 8

Schematische dwarsdoorsnede van noordwest naar zuidoost door de eilandenketen. De Pacifische plaat beweegt naar het noordwesten (ongeveer 10 cm per jaar) over een mantelpluim onder de lithosfeer. Van links naar rechts de eilanden Nihoa, Kauai, Oahu, Molokai, Maui en Hawaii, met hun leeftijd in miljoenen jaren: Nihoa-Kauai 5,6 tot 4,9; Oahu 3,4; Molokai 1,8; Maui 1,3; Hawaii 0,7 tot 0. Op het eiland Hawaii zijn de vulkanen Mauna Kea, Mauna Loa en Kilauea aangegeven.

Bron 9 Het sterrenobservatorium op de top van Mauna Kea

Het sterrenobservatorium op de top van Mauna Kea
Bron 9

Foto van de top van de Mauna Kea met meerdere witte koepels van sterrenwachten op de vulkaantop. Een smalle weg slingert over rode lavavelden, boven de wolkenlaag.

Vraag 9 2 punten

Gebruik de bronnen 7, 8 en 9.
Hieronder staan zeven begrippen die te maken hebben met vulkanisme: a basalt; b effusieve eruptie; c explosieve eruptie; d graniet; e schildvulkaan; f stratovulkaan; g subductie.
Noteer op je antwoordblad de letters van de drie begrippen die van toepassing zijn op het vulkanisme op Hawaii.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de letters a, b en e (basalt, effusieve eruptie en schildvulkaan) (2p)

Drie letters juist: 2 punten. Twee letters juist: 1 punt. Minder dan twee letters juist: 0 punten. De juiste letters zijn a, b en e.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Gebruik de bronnen 7 en 8.
Het is te verwachten dat de actieve vulkanen Mauna Loa en Kilauea uiteindelijk slapende vulkanen zullen worden.
Beschrijf het proces waardoor Mauna Loa en Kilauea uiteindelijk slapende vulkanen zullen worden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Mauna Loa en Kilauea op de Pacifische plaat liggen, die langzaam naar het westen beweegt, en dat de vulkanen nu boven een hotspot liggen (1p)
  • Noemt dat de vulkanen uiteindelijk niet meer boven de hotspot liggen maar van de hotspot worden weggeduwd, en dus niet meer actief zullen zijn (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Gebruik de bronnen 7, 9 en 10.
Onder invloed van verwering worden gesteenten op Hawaii afgebroken. Op de lager gelegen hellingen overheerst een andere vorm van verwering dan op de toppen van de vulkanen.
Geef aan:

  • welke vorm van verwering op de lager gelegen hellingen overheerst;
  • waardoor de vorm van verwering op de lager gelegen hellingen verschilt van die op de toppen van de vulkanen.
Bekijk het antwoord
  • Noemt chemische verwering als de vorm van verwering die op de lager gelegen hellingen overheerst (1p)
  • Noemt dat op de lager gelegen hellingen de temperaturen hoger zijn, de temperatuurschommelingen kleiner zijn of meer neerslag valt dan op de toppen van de vulkanen (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Sarek National Park in Zweden

Opgavetekst

Bron 11a Sarek National Park in Zweden

Sarek National Park in Zweden
Bron 11a De Rapavallei

Sarek National Park ligt ten noordwesten van de plaats Jokkmokk en zo'n honderd kilometer ten noorden van de Noordpoolcirkel. Dit nationale park bestaat uit een vallei waarin de rivier Rapa stroomt met eromheen een groot en onaangetast berglandschap met gletsjers, hoge bergtoppen en brede dalen. De Sarek is met 2.089 meter een van de hoogste bergen in het gebied. De Rapa ontstaat uit vier kleinere rivieren en voert jaarlijks zo'n 180.000 ton sediment af.

Foto: een breed rivierlandschap met een meanderende, vertakte rivier tussen steile bergwanden, met op de achtergrond een besneeuwde berg.

Bron 11b Sarek National Park met de Rapavallei

Sarek National Park met de Rapavallei
Bron 11b Inzetkaartje: ligging van het kaartfragment in Scandinavië

Hoogtekaart van Sarek National Park en de Rapavallei. De hoogteklassen lopen van 0-200 m (groen) tot meer dan 1.500 m (donkerbruin). Verder staan water, gletsjers en sneeuw, de grens van het park en de landsgrens op de kaart. Labels: Sarek 2.089 m, Rapavallei, Akkajaure (meer), Noorwegen en Zweden. Het grootste deel van het park ligt tussen 500 en 1.500 m.

Bron 12 Klimaatgebieden in Europa (volgens Köppen)

Klimaatgebieden in Europa (volgens Köppen)
Bron 12 Schaal 1 : 40.000.000

Kaart van Europa met de klimaatgebieden volgens Köppen. De meest voorkomende klimaten zijn Csa (middellandse zeeklimaat), Cfb (zeeklimaat), Dfb (landklimaat) en Dfc (boreaal klimaat). Koude klimaten zijn ET (toendra) en EH (hooggebergte). Droge klimaten zijn Bsh en Bsk (steppeklimaten). Csb, Cfa en Cfc komen weinig voor. Pijlen tonen de warme Golfstroom en de koude zeestroom. Plaatsen en de Noordpoolcirkel zijn aangegeven.

Kaartenkatern: Scandinavië Scandinavië

Scandinavië
Kaartenkatern: Scandinavië Alcarta 1e editie kaartblad 114C. Schaal 1 : 7.000.000

Hoogtekaart van Scandinavië, Finland en de Baltische staten met hoogteklassen van 0-100 m tot meer dan 3.000 m en gletsjers, zeediepte, verkeer, water en plaatsen naar aantal inwoners. De legenda staat rechtsboven. Zichtbare plaatsen zijn onder meer Oslo, Bergen, Göteborg, Stockholm, Helsinki, Sint-Petersburg, Moskou, Riga en Vilnius.

Vraag 15 1 punt

Gebruik bron 11.
De Rapavallei is ontstaan door verschillende vormen van erosie.
Geef aan welke vorm van erosie het dal zo breed heeft gemaakt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt glaciale erosie: erosie door ijs of gletsjers (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Drie stroomgebieden in zuidelijk Afrika

Opgavetekst

Bron 6 Drie stroomgebieden in het grensgebied van Angola, Namibië en Botswana

Drie stroomgebieden in het grensgebied van Angola, Namibië en Botswana
Bron 6 De stroomgebieden van de Cunene, de Cuvelai en de Okavango/Cubango

In het Hoogland van Bihé in Angola ontspringen de rivieren Cunene en Okavango/Cubango. Ten zuiden daarvan ontspringt de Cuvelai. De Cunene mondt uit in zee, maar de Cuvelai en de Okavango/Cubango bereiken de zee nooit en monden uit in een binnenlandse delta. Het water van de Cuvelai bereikt de Etosha Pan alleen in extra natte jaren.

Kaartblad Aarde Platentektoniek Aarde Platentektoniek

Aarde Platentektoniek
Kaartblad Aarde Platentektoniek Alcarta 1e editie kaartblad 218A. Schaal 1: 90.000.000

Vraag 9 2 punten

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern. Het afgebeelde gebied in bron 6 is tektonisch bijna niet actief en is de laatste miljoenen jaren lager geworden. Geef aan waardoor dit gebied: tektonisch bijna niet actief is; de laatste miljoenen jaren lager geworden is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het gebied midden op een tektonische plaat ligt / niet in de buurt van plaatgrenzen (1p)
  • Noemt dat in het gebied afbraakprocessen overheersen (exogene processen / erosie en/of verwering), of dat de tektonische plaat steeds zwaarder wordt (door verdere afkoeling / verdichting) waardoor het gebied daalt (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Mount Rushmore

Opgavetekst

Bron 9 Mount Rushmore

Mount Rushmore
Bron 9 Uitgehakte sculpturen van vier oud-presidenten van de Verenigde Staten in Mount Rushmore

In Mount Rushmore zijn in het graniet sculpturen uitgehakt van vier oud-presidenten van de Verenigde Staten: George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt en Abraham Lincoln. Mount Rushmore ligt bij Rapid City in de Black Hills in het zuidwesten van South Dakota.

Vraag 13 1 punt

Gebruik bron 9. Aan de voet van de uitgehakte sculpturen in Mount Rushmore is door verwering en de werking van de zwaartekracht een landschapsvorm ontstaan die in bron 9 met de letter X weergegeven is. Met welk begrip wordt deze landschapsvorm aangeduid?

  1. A delta
  2. B morene
  3. C puinhelling
  4. D puinwaaier
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Gebruik de bronnen 9 en 10. In het graniet van Mount Rushmore zijn door mechanische verwering scheuren ontstaan. Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze scheuren.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft in twee stappen het ontstaan van de scheuren. Een van beide uitleggen is volledig goed: (1) het gebied heeft grote temperatuurverschillen, waarbij het gesteente uitzet en krimpt en er scheuren ontstaan; of (2) in het gebied komt de temperatuur regelmatig onder de 0 ºC, waarbij het water in de scheuren bevriest en uitzet en de scheuren steeds groter worden (2p)

Vraag 15 in het hele examen

Bron 11 Ontstaan van Mount Rushmore

Ontstaan van Mount Rushmore
Bron 11

Mount Rushmore ligt in de Black Hills. Zo'n anderhalf miljard jaar geleden werd door binnendringend magma het zandsteen in dit gebergte omgezet tot kwartsiet. Kwartsiet is een hard metamorf gesteente. Het binnendringende magma stolde zelf tot graniet. Door erosie en verwering is het graniet waaruit Mount Rushmore bestaat aan het aardoppervlak komen te liggen.

In het graniet van Mount Rushmore zitten kleine scheurtjes die elk jaar groter worden. Als deze scheurtjes niet op tijd gerepareerd worden zullen de uitgehouwen gezichten uiteindelijk onherkenbaar beschadigd raken.

Bron 12 Het metamorf gesteente kwartsiet

Het metamorf gesteente kwartsiet
Bron 12

Vraag 16 2 punten

Gebruik de bronnen 11 en 12. Door binnendringend magma veranderde het gesteente dat al aanwezig was in kwartsiet. Tot welke hoofdgroep van gesteenten behoorde het gesteente dat al aanwezig was? Geef hiervoor een aanwijzing uit bron 12.

Bekijk het antwoord
  • Noemt sedimentgesteente (1p)
  • Geeft als aanwijzing uit bron 12 dat in het kwartsiet / het metamorf gesteente nog steeds gelaagdheid te zien is (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Hawaii en de Azoren

Opgavetekst

Bron 1 Mauna Kea, een vulkaan op Hawaii

Foto van de Mauna Kea, een vulkaan op Hawaii, gezien vanaf een lavaveld. De berg heeft een brede vorm met flauwe hellingen. Op de voorgrond liggen donkere lavavelden met roodbruin gesteente.

Vraag 10 2 punten

Het eiland Hawaii maakt deel uit van een keten van eilanden midden in de Grote Oceaan. Deze keten van eilanden wordt de Hawaiirug genoemd. Beschrijf het ontstaan van deze keten van eilanden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat onder Hawaii een hotspot of mantelpluim ligt. (1p)
  • Noemt dat de (Pacifische) plaat al vele miljoenen jaren over de hotspot beweegt, waardoor een keten van vulkanische eilanden ontstaat. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 3 punten

Uit de vulkaanvorm van Mauna Kea kun je eigenschappen van het magma afleiden en de naam van het gesteente waaruit Mauna Kea bestaat. Geef de vulkaanvorm van Mauna Kea, een eigenschap van het magma, en de naam van het gesteente waaruit Mauna Kea vooral bestaat.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als vulkaanvorm: een schildvulkaan. (1p)
  • Noemt als eigenschap van het magma: het magma is vloeibaar of heeft een lage viscositeit. (1p)
  • Noemt als gesteente: basalt. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

De Azoren zijn een groep vulkanische eilanden midden in de Atlantische Oceaan. Deze eilandengroep maakt deel uit van een langgerekte rug op de oceaanbodem, waar vulkanisme plaatsvindt. Beschrijf het ontstaan van het vulkanisme op deze langgerekte rug.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat bij de (Midden-Atlantische) rug platen divergeren of uit elkaar bewegen. (1p)
  • Noemt dat er magma omhoog komt, wat leidt tot vulkanisme. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Hawaii, dat in de Grote Oceaan ligt, heeft vaker te maken met tsunami's dan de Azoren die in de Atlantische Oceaan liggen. Leg uit dat Hawaii vaker te maken heeft met tsunami's dan de Azoren. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als oorzaak: de Grote Oceaan, waarin Hawaii ligt, wordt omringd door subductiezones of convergente plaatgrenzen (en de Atlantische Oceaan, waarin de Azoren liggen, niet). (1p)
  • Noemt als gevolg: aan de randen van de Grote Oceaan vinden zware aardbevingen plaats, waarbij tsunami's kunnen ontstaan. (1p)

Een juiste uitleg die de Atlantische Oceaan als uitgangspunt neemt, dient goed gerekend te worden.

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Fossielen zoeken bij de Jurassic Coast

Opgavetekst

Bron 1 Jurassic Coast

Jurassic Coast
Bron 1

In het zuiden van Engeland ligt de Jurassic Coast. Deze kust, die tussen Exmouth en South Haven Point ligt, is 153 kilometer lang. De kust is bijzonder, omdat dit één van de weinige plekken op aarde is waar dicht bij elkaar fossielen uit het hele tijdvak van het Mesozoïcum gevonden worden.

Bekende bezienswaardigheden langs de Jurassic Coast zijn de inham van 'Lulworth Cove' en 'Stair Hole' (zie de bronnen 2 en 3).

Ligging van de Jurassic Coast. Kaartfragment met Exmouth, Lymebaai, Eype, South Haven Point, Lulworth Cove en Weymouth. Legenda: plaats / bezienswaardigheid. Schaal: 0, 10 en 20 km.

Bron 2

Bron 2
Bron 2 Luchtfoto van de Jurassic Coast

Luchtfoto van de Jurassic Coast.

Bron 3 Stair Hole aan de Jurassic Coast

Stair Hole aan de Jurassic Coast
Bron 3

Foto van de Stair Hole aan de Jurassic Coast. De gesteentelagen in de klif staan scheef of zijn geplooid.

Vraag 14 1 punt

Ongeveer 60 miljoen jaar geleden lag de Jurassic Coast bij een convergente plaatgrens. Welke aanwijzing geeft een van de bronnen hiervoor?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in bron 3 te zien is dat de gesteentelagen zijn geplooid of scheef staan. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Langs de Jurassic Coast worden veel fossielen gevonden. Dit heeft te maken met de gesteenten die hier aan het aardoppervlak liggen. Geef de naam van de hoofdgroep waartoe de gesteenten behoren die langs de Jurassic Coast aan het aardoppervlak liggen, en de oorzaak waardoor in de twee andere hoofdgroepen van gesteenten geen fossielen gevonden worden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als hoofdgroep: sedimentgesteenten. (1p)
  • Noemt als oorzaak: de gesteenten van de twee andere hoofdgroepen (stollingsgesteenten en metamorfe gesteenten) ontstaan bij hoge druk of temperatuur, en daarin blijven de resten van planten en dieren niet bewaard. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Bij Lulworth Cove en Stair Hole worden op het kiezelstrand veel fossielen gevonden. Beschrijf het exogene proces dat ervoor zorgt dat de fossielen op het strand terechtkomen.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft dat de zee de voet van de klif eroderen, of dat verwering het gesteente op de klif aantast. (1p)
  • Beschrijft dat de klif hierdoor afbrokkelt, waardoor de fossielen uit het gesteente tevoorschijn komen en tussen de kiezels op het strand terechtkomen. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Karstlandschap in het Zuid-Chinees Bergland

Opgavetekst

Bron 1 Het karstlandschap van Guilin in het Zuid-Chinees Bergland

Het karstlandschap van Guilin in het Zuid-Chinees Bergland
Bron 1

In het zuidoosten van China ligt in de omgeving van de stad Guilin een spectaculair subtropisch karstlandschap, het Stenen Woud. In dit gebied ligt kalksteen aan het aardoppervlak, dat circa 270 miljoen jaar geleden werd afgezet in een ondiepe koraalzee. Later werd dit gebied omhooggeduwd. Het typische karstlandschap ontstond door verwering en erosie van het kalksteen. Hierdoor ontstonden natuurlijke bruggen, diepe ravijnen, dolines (komvormige verzakkingen) en uitgebreide grotsystemen.

Vraag 9 1 punt

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort. Gebruik de atlas. Guilin ligt in het Zuid-Chinees Bergland. In dit deel van China is weinig tektonische activiteit. Geef hiervan de oorzaak.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat dit deel van China / het Zuid-Chinees Bergland midden op een tektonische plaat ligt / ver verwijderd ligt van plaatgrenzen. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Het Zuid-Chinees Bergland bestaat voor het grootste deel uit kalksteen. Kalksteen behoort tot de hoofdgroep van sedimentgesteenten. Noteer de andere twee hoofdgroepen van gesteenten op je antwoordblad. Schrijf achter elke hoofdgroep een voorbeeld van een gesteente dat tot die hoofdgroep behoort.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de hoofdgroep stollings-/dieptegesteenten, met als voorbeeld basalt / graniet. (1p)
  • Noemt de hoofdgroep metamorfe gesteenten, met als voorbeeld gneis / leisteen / marmer / schist. (1p)

Wanneer beide hoofdgroepen van gesteenten juist zijn, maar juiste voorbeelden ontbreken, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Gebruik bron 1 en kaartblad 143. Het karstlandschap in het Zuid-Chinees Bergland is ontstaan door de chemische verwering van kalksteen. Leg uit dat chemische verwering in het Zuid-Chinees Bergland vooral in de zomermaanden plaatsvindt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • In het Zuid-Chinees Bergland zijn de zomermaanden warm en valt er dan veel neerslag (oorzaak). (1p)
  • Waardoor in de zomermaanden (mineralen in) gesteenten makkelijker / sneller oplossen (gevolg). (1p)

Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Landschappen en klimaten in Australië

Opgavetekst

Bron 1 Plaatsen waar de foto’s in bron 2 zijn genomen

Plaatsen waar de foto’s in bron 2 zijn genomen
Bron 1

Kaart van Australië met vier genummerde plaatsen: 1 in het noorden, 2 in het zuidwesten, 3 in het binnenland en 4 aan de oostkust.

Bron 2 Foto’s van vier plaatsen in Australië

Foto’s van vier plaatsen in Australië
Bron 2 foto a en foto c

Foto a: een droog, vlak landschap met een stopbord bij een zandweg, onder een blauwe lucht met wolken. Foto c: een droog landschap met hoge termietenheuvels en verspreide bomen.

Bron 2 Foto’s van vier plaatsen in Australië

Foto’s van vier plaatsen in Australië
Bron 2 foto b

Foto b: een houten picknicktafel en een bankje aan de oever van een meer, onder een boom met herfstbladeren, met bos op de achtergrond.

Bron 2 Foto’s van vier plaatsen in Australië

Foto’s van vier plaatsen in Australië
Bron 2 foto d

Foto d: bos met hoge bomen met witte stammen, lage grasplanten en struiken, en een rood pad op een heuvelachtige bodem.

Vraag 16 2 punten

Gebruik kaartblad 238. Leg uit dat het gebergte langs de zuidoostkust van Australië minder hoog en minder spits is dan de Alpen in Europa. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Het gebergte langs de zuidoostkust van Australië is (veel) ouder dan de Alpen in Europa (oorzaak). (1p)
  • Waardoor verwering en/of erosie het gebergte langs de zuidoostkust van Australië langer heeft kunnen afslijten / afbreken (waardoor de bergtoppen minder spits en lager zijn dan de bergtoppen van de Alpen in Europa) (gevolg). (1p)

Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 1: De T-Rex in Leiden

Opgavetekst

Bron 1 De T-Rex in Leiden

De T-Rex in Leiden
Bron 1 Skelet van de T-Rex

In de zomer van 2013 werd in het noordoosten van Montana (VS) het skelet van een Tyrannosaurus Rex (T-Rex) ontdekt: een grote vleesetende dinosauriër uit de geologische periode van het Krijt. Bij een boerderij staken aan de ene kant van een heuveltje wat stukjes van een heup naar buiten en aan de andere kant waren stukken van de schedel te zien. De rest van het skelet moest daar wel tussen zitten. Onderzoekers van onder andere museum Naturalis uit Leiden haalden botje voor botje een schitterend bewaard gebleven skelet van een T-Rex uit het gesteente tevoorschijn. De botten waren in goede conditie. Bovendien bleek het skelet van het dier bijna helemaal compleet te zijn. Van de T-Rex zijn uitsluitend in Noord-Amerika fossielen gevonden. Dit exemplaar dat sinds 2016 in Leiden staat, is het eerste skelet van een T-Rex dat buiten Noord-Amerika te zien is.

Bron 2 Foto’s van de vindplaats van het skelet van de T-Rex in Montana

Foto’s van de vindplaats van het skelet van de T-Rex in Montana
Bron 2

Bron 2

Bron 2
Bron 2

Vraag 10 2 punten

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Hieronder staan vier soorten gesteenten:

  • basalt;
  • marmer;
  • graniet;
  • zandsteen.

Beredeneer in welk van deze gesteenten het fossiel van de T-Rex is gevonden.

Bekijk het antwoord
  • Juiste redenering: een goed bewaard fossiel zoals dat van de T-Rex kan alleen zijn bewaard in een sedimentgesteente (dat op land gevormd is). (1p)
  • Uit de redenering moet blijken dat van de vier soorten gesteenten alleen zandsteen een sedimentgesteente is. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Gebruik de atlas.
In de staat Montana is geen actief vulkanisme. In Yellowstone National Park en de Cascade Range is wel actief vulkanisme.
Yellowstone National Park ligt net ten zuiden van Montana. De Cascade Range is het kustgebergte ten westen van Montana (zie atlaskaart 188).
Noteer deze twee locaties waar wel actief vulkanisme voorkomt op je antwoordblad.
Geef voor elke locatie aan op welke wijze het vulkanisme daar ontstaat.

Bekijk het antwoord
  • Yellowstone National Park: het vulkanisme ontstaat daar door een hotspot. (1p)
  • Cascade Range: het vulkanisme ontstaat daar door subductie. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik de kaartbladen 31 en 216.
Van de T-Rex, die leefde in het Krijt (zie bron 1), worden alleen in de Verenigde Staten fossielen gevonden. In Nederland worden vlak bij een provinciehoofdstad wel andere grote fossielen uit het Krijt gevonden.
Geef

  • de naam van deze Nederlandse provinciehoofdstad;
  • de oorzaak waardoor deze fossielen alleen daar in Nederland gevonden worden.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de provinciehoofdstad: Maastricht. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat de gesteentelagen uit het Krijt daar aan het aardoppervlak liggen / elders in Nederland bedekt zijn door jongere sedimenten (niet aan het aardoppervlak liggen). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 2: De Zayandeh, een rivier in Iran

Vraag 9 2 punten

Gebruik de atlas.
De Zayandeh ontspringt in het Zagrosgebergte in het zuidwesten van Iran.
Beschrijf het ontstaan van het Zagrosgebergte.
Gebruik in je beschrijving de namen van de tektonische platen die hierbij van belang zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in het zuidwesten van Iran de Euraziatische Plaat en de Arabische Plaat op elkaar botsen (convergeren) (1p)
  • Noemt dat de gesteentelagen daardoor geplooid of omhooggeduwd worden, zodat een gebergte ontstaat (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 2: De Popocatépetl in Mexico

Opgavetekst

Bron 1 De Popocatépetl

De Popocatépetl
Bron 1

Foto van de Popocatépetl: een kegelvormige vulkaan met besneeuwde top, met een pluim rook of damp boven de top. Op de voorgrond een dichtbebouwde stad met hoogbouw en torens.

Vraag 13 2 punten

Gebruik bron 1 en de atlas.
De Popocatépetl is een 5.465 meter hoge vulkaan in Mexico. Van de actieve vulkanen in Midden-Amerika wordt de Popocatépetl het meest intensief in de gaten gehouden.
Geef aan

  • tot welke vulkaanvorm de Popocatépetl behoort;
  • waarom juist de Popocatépetl zo intensief in de gaten gehouden wordt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt stratovulkaan als vulkaanvorm (1p)
  • Noemt dat de Popocatépetl in een zeer dichtbevolkt gebied ligt, vlak bij grote steden (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

In de dagen voor een eruptie van de Popocatépetl vinden vaak aardbevingen plaats waarvan de hypocentra dicht onder het aardoppervlak liggen.
Leg uit dat juist dan deze aardbevingen ontstaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de magmahaard van de vulkaan, die relatief dicht onder het aardoppervlak ligt, vol raakt (oorzaak) (1p)
  • Legt uit dat daardoor in de magmahaard druk wordt opgebouwd, waarbij aardbevingen ontstaan (gevolg) (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Gebruik bron 1.
Bij erupties van de Popocatépetl kunnen lahars ontstaan.
Beschrijf de wijze waarop bij een eruptie van de Popocatépetl lahars kunnen ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat bij een eruptie grote hoeveelheden as of vulkanisch materiaal worden uitgestoten (1p)
  • Noemt dat die in combinatie met grote hoeveelheden smelt- of regenwater modderstromen (lahars) kunnen vormen (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Gebruik de atlas.
Het klimaat in het noorden van Mexico verschilt van het klimaat in het zuiden. Door dit verschil in klimaat is de bodemaantasting in het noorden van Mexico anders dan in het zuiden (zie atlaskaart 226C).
Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het noorden van Mexico weinig neerslag krijgt (een droog of B-klimaat) en het zuiden veel neerslag (een nat of A-klimaat) (oorzaak) (1p)
  • Legt uit dat in het noorden vooral erosie of bodemaantasting door de wind plaatsvindt en in het zuiden vooral door afstromend regenwater (gevolg) (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bali, vakantieparadijs met natuurlijke risico’s

Bron 1 Waarschuwingsbord bij een hotel aan de zuidkust van Bali

Waarschuwingsbord bij een hotel aan de zuidkust van Bali
Bron 1

Foto van een waarschuwingsbord in een bosachtige omgeving, bevestigd aan een paal. Het bord toont een figuur die wegrent van een golf. Tekst op het bord: ‘In Case of Tsunami, Evacuation Alarm, Please Go To 4th Floor Building I & II’.

Vraag 23 2 punten

Gebruik bron 1 en de atlas.
Borden zoals in bron 1 staan wel aan de zuidkust van Bali, maar niet aan de noordkust.
Leg uit dat deze borden alleen aan de zuidkust van Bali nodig zijn.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat ten zuiden van Bali een (convergente) plaatgrens of subductiezone ligt en ten noorden van Bali niet (oorzaak) (1p)
  • Legt uit dat daardoor ten zuiden van Bali zware aardbevingen en tsunami’s kunnen ontstaan die de zuidkust ongehinderd bereiken, terwijl de noordkust in de luwte ligt (gevolg) (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Gebruik de atlas.
In juli 2015 kwam het luchtverkeer van en naar Bali stil te liggen omdat op Java zo’n 40 kilometer ten westen van Banyuwangi een vulkaan uitbarstte.
Leg uit dat een vulkaanuitbarsting op Java in deze periode van het jaar op Bali geen problemen voor het luchtverkeer zou moeten opleveren.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in deze periode van het jaar boven Bali en Java normaal gesproken een zuidoost-moesson heerst (oorzaak) (1p)
  • Legt uit dat as- en rookwolken daardoor naar Sumatra worden geblazen en niet naar Bali (gevolg) (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Hoe vaak endogene en exogene processen in het examen komt

Vragen over endogene en exogene processen per centraal examen aardrijkskunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 110-11, 13, 16412%
2026, tijdvak 29-10, 12, 15413%
2025, tijdvak 18, 14-18617%
2025, tijdvak 29-11, 13-14516%
2024, tijdvak 111-16618%
2024, tijdvak 211-1339%
2023, tijdvak 19-10, 13, 15-16516%
2023, tijdvak 29, 11-14, 16, 21, 23825%
2022, tijdvak 113-1426%
2022, tijdvak 29, 11-14515%
2022, tijdvak 38-10310%
2021, tijdvak 19-11, 15412%
2021, tijdvak 29-10, 12, 15413%
2021, tijdvak 39, 13, 15-16412%
2019, tijdvak 110-16722%
2019, tijdvak 29-10, 12, 16413%
2018, tijdvak 110-1239%
2018, tijdvak 29, 13-16, 23-24722%

In 18 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde havo staat een vraag over endogene en exogene processen, samen 84 vragen (14% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 14% van de vragen over endogene en exogene processen, daarvoor 15%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met endogene en exogene processen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over endogene en exogene processen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over endogene en exogene processen

Andere onderwerpen aardrijkskunde havo

Endogene en exogene processen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt endogene en exogene processen voor in het eindexamen aardrijkskunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 84 vragen over endogene en exogene processen, 14% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen aardrijkskunde havo stonden de meeste vragen over endogene en exogene processen?

In het examen van 2023, tijdvak 2, met 8 vragen: 9, 11-14, 16, 21, 23.

Hoe oefen ik examenvragen over endogene en exogene processen?

Op deze pagina staan alle vragen over endogene en exogene processen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.