Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde havo
34 vragen over landbouw en voedsel uit 11 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Landbouw en voedsel komt in 11 van de 18 examens aardrijkskunde havo voor, met 34 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over landbouw en voedsel
Per examen de vragen over landbouw en voedsel, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Just digg it!
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.
Gebruik bron 8 en de kaart Afrika Bodemgebruik en natuurlijke hulpbronnen in het kaartenkatern.
bron 8
Water bunds in het zuiden van Kenia
Justdiggit is een Nederlandse organisatie die de gevolgen van klimaatverandering wil tegengaan. De organisatie zet projecten op in onder andere de Afrikaanse landen Ethiopië, Kenia, Oeganda en Tanzania.
Het doel is om gedegradeerde landschappen te vergroenen. De projecten worden op lokale schaal opgezet, waarbij de organisatie samenwerkt met lokale gemeenschappen.
In het zuiden van Kenia heeft de organisatie het Kuku Group Ranch project gestart. Samen met de lokale Masai-gemeenschap zijn meer dan 360 duizend ‘water bunds’ gegraven. Water bunds zijn halvemaanvormige gaten die - vaak op hellingen - worden gegraven om de harde toplaag van de bodem open te breken.


Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 168A. Schaal 1: 40.000.000
In Kenia en Tanzania komt verwoestijning voor.
Vraag 14 3 punten
Beschrijf in drie stappen waardoor het bodemgebruik in Kenia en Tanzania tot verwoestijning kan leiden.
Begin je beschrijving met het bodemgebruik in Kenia en Tanzania.
Bekijk het antwoord
Uit de beschrijving moet blijken dat
- in Kenia en Tanzania extensieve veeteelt en/of zelfvoorzienende landbouw plaatsvindt, (1)
- waarbij overbeweiding / ontbossing plaatsvindt, (1)
- waardoor de bodem / water niet meer vastgehouden wordt (en het landschap verstuift / verdroogt). (1)
of
- in Kenia en Tanzania handelsgewassen (zoals snijbloemen, sisal en koffie) worden verbouwd, (1)
- waarbij veel water gebruikt wordt, (1)
- en er verdroging plaatsvindt. (1)
2025, tijdvak 1: De geografie van de druiventeelt
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 2 tot en met 5.
Gebruik bron 2.
In de mondiale druiventeelt speelt religie een rol.
Vraag 5 1 punt
Toon dit aan met een voorbeeld uit bron 2.
Bron 2: kaart met de landen met een grote druiventeelt, bij de tekst over mondiale druiventeelt. Bekijk in Bijlage, pagina 3
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: in islamitische landen worden weinig / nauwelijks wijndruiven (maar wel consumptiedruiven) geteeld.
Gebruik bron 4 en het kaartenkatern.
In de Ningxia-vallei in China valt onvoldoende neerslag voor de teelt van druiven, maar met irrigatie is teelt wel mogelijk. Zowel op lokale schaal als op een hoger schaalniveau is het van belang dat in de Ningxia-vallei druppelirrigatie toegepast wordt.
Vraag 9 1 punt
Geef aan welke vorm van landdegradatie op lokale schaal kan verminderen door druppelirrigatie toe te passen.
Bron 4: foto van een wijngaard in de Ningxia-vallei, bij de tekst over de regio Ningxia. Bekijk in Bijlage, pagina 5
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat met druppelirrigatie (op lokale schaal) verzilting en/of bodemerosie tegengegaan kan worden.
Vraag 10 2 punten
Beredeneer waarom het ook op een hoger schaalniveau van belang is om in de Ningxia-vallei druppelirrigatie toe te passen.
Bekijk het antwoord
Uit de redenering moet blijken dat
- gebieden in de benedenloop / verder stroomafwaarts (van de Huang He / Hoangho) afhankelijk zijn van het water uit deze rivier,
- zodat het van belang is om in de Ningxia-vallei zo min mogelijk irrigatiewater aan de rivier / het landschap te onttrekken.
In China is de wijnconsumptie sinds 1980 gestegen. Een van de redenen hiervoor is de toegenomen welvaart in China.
Vraag 11 2 punten
Geef voor deze gestegen wijnconsumptie in China een reden vanuit
- de sociaal-culturele dimensie;
- de demografische dimensie.
Bekijk het antwoord
Uit de reden vanuit de sociaal-culturele dimensie moet blijken dat in de Chinese samenleving verwester(s)ing / Amerikanisering plaatsvindt.
Uit de reden vanuit de demografische dimensie moet blijken dat de bevolking in China de laatste decennia gegroeid is.
2025, tijdvak 2: De cerrado, de Braziliaanse savanne
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 13 tot en met 16.
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.
bron 13 De cerrado
De cerrado wordt op basis van de bosbedekking onderverdeeld in verschillende vegetatietypen. De overgang van dicht bos (cerradão) naar open graslandschap (campo limpo) is op verschillende schaalniveaus zichtbaar. Op nationaal schaalniveau loopt deze overgang van zuidwest naar noordoost. Maar ook op een lager schaalniveau zijn deze overgangen in het landschap zichtbaar.



Vraag 21 2 punten
Geef
- van de cerrado de letters van het klimaat volgens het klimaatsysteem van Köppen;
- de Braziliaanse namen van de twee andere landschappen waarvan de cerrado ook kenmerken heeft.
Bekijk het antwoord
- Aw (1)
- selva en caatinga (1)
Gebruik de bronnen 13 tot en met 15.
Op nationaal schaalniveau is de overgang van cerradão naar campo limpo in Brazilië zichtbaar van zuidwest naar noordoost. Ook op een lager schaalniveau is deze overgang te zien.
bron 14 De cerradão, 60 kilometer ten noordoosten van Cuiabá

bron 15 De campo limpo, 200 kilometer ten noorden van Brasília

Vraag 22 2 punten
Geef aan waardoor de overgang van cerradão naar campo limpo veroorzaakt wordt
- op nationaal schaalniveau;
- op een lager schaalniveau.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de overgang van cerradão naar campo limpo op nationaal schaalniveau wordt bepaald door de hoeveelheid neerslag. (1)
- Juiste antwoorden op een lager schaalniveau zijn: de aanwezigheid van rivieren / verschillen in hoogteligging / reliëf. (1)
De cerrado wordt steeds meer gebruikt voor de teelt van soja.
Vraag 24 2 punten
Leg uit welk effect de teelt van soja op de biodiversiteit in de cerrado heeft. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste uitleg is:
- Voor de teelt van soja wordt de oorspronkelijke vegetatie verwijderd om plaats te maken voor één type gewas / eentonige vegetatie, (oorzaak) (1)
- waardoor de soortenrijkdom / variatie in het landschap / biodiversiteit zal afnemen. (gevolg) (1)
2024, tijdvak 1: De productieketen van sheaboter
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 1 en 2.
Gebruik de bronnen 1 en 2 en het kaartenkatern.
De wereld is verdeeld in zes landschapszones. In twee van deze landschapszones groeien karitébomen.
Vraag 1 1 punt
Geef de namen van deze twee landschapszones.
Thematische kaart Aarde Landschap met de landschapszones van de wereld. Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 12
Bekijk het antwoord
de tropische en de semi-aride (en aride) zone
Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als beide landschapszones juist zijn.
Aanvulling: maximumscore 1: de tropische en de semi-aride (en aride) zone; of twee van de volgende vegetatietypen: droge savanne, vochtige savanne, tropisch regenwoud. Opmerking: Het scorepunt alleen toekennen als beide landschapszones of beide vegetatietypen juist zijn. Toelichting: Uit bron 2 is af te leiden dat het gebied waar de karitébomen groeien nagenoeg volledig in de tropische zone ligt. Kandidaten kunnen daardoor in verwarring zijn geraakt en daarom twee vegetatietypen in de tropische zone (zie kaart Aarde Landschap op pagina 12) genoemd hebben.
De mondiale vraag naar plantaardige vetten zoals palmolie en sheaboter neemt toe.
Vraag 2 2 punten
Geef een reden voor deze toenemende vraag
- vanuit de demografische dimensie;
- vanuit de economische dimensie.
Bekijk het antwoord
Uit de reden vanuit de demografische dimensie moet blijken dat de wereldbevolking groeit / dat er steeds meer mensen in de wereld zijn.
Juiste redenen vanuit de economische dimensie zijn:
- De welvaart stijgt.
- De afzetmarkt wordt groter.
Gebruik bron 2.
Traditionele centrum-periferieverhoudingen, zoals in de productieketen van sheaboter, leiden in perifere landen vaak tot ruilvoetverslechtering.
Vraag 3 2 punten
Geef aan
- waaruit blijkt dat de productieketen van sheaboter een voorbeeld is van een traditionele verhouding tussen centrum en periferie;
- welke maatregel Afrikaanse landen in de productieketen van sheaboter kunnen nemen om ruilvoetverslechtering tegen te gaan.
Schema van de productieketen van kariténoot naar sheaboter. Bekijk in Opgaven, pagina 3
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de grondstof van sheaboter wordt gewonnen in de periferie en dat de verwerking / consumptie (vooral) in het centrum of in de semi-periferie plaatsvindt.
Juiste maatregelen zijn:
- De export van onbewerkte kariténoten verbieden / bemoeilijken.
- De verwerking van kariténoten (in Afrikaanse landen) stimuleren.
Opmerking: De eerste deelscore alleen toekennen als het antwoord ingaat op zowel de periferie als het centrum / semi-periferie.
Gebruik de bronnen 1 en 2.
Door de toenemende aandacht voor duurzaamheid geven steeds meer consumenten de voorkeur aan producten waarin sheaboter in plaats van palmolie verwerkt is.
Vraag 4 2 punten
Beredeneer waarom het onwaarschijnlijk is dat sheaboter palmolie zal verdringen als belangrijkste plantaardige vet op de wereldmarkt.
Bekijk het antwoord
Een juiste redenering is:
Karitébomen staan ver uit elkaar / dragen pas na lange tijd noten,
zodat schaalvergroting in de productie van kariténoten lastig is / moeilijk aan de toenemende vraag naar sheaboter voldaan kan worden.
Opmerking: Een omgekeerde redenering die ingaat op de makkelijk te realiseren schaalvergroting in de productie van palmolie dient goedgekeurd te worden.
2024, tijdvak 1: De Pantanal
Opgavetekst
Bij deze opgave hoort bron 12.
Om plantages aan te leggen worden lokale boeren vaak gedwongen hun land af te staan. Plantagelandbouw heeft ook effect op de biodiversiteit.
Vraag 19 1 punt
Met welk begrip wordt het gedwongen afstaan van land van lokale boeren aangeduid?
Bekijk het antwoord
land grabbing / landroof
Vraag 20 2 punten
Leg uit welk effect plantagelandbouw heeft op de biodiversiteit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Een juiste uitleg is:
De oorspronkelijke (natuurlijke) vegetatie wordt vervangen door één bepaald gewas / een monocultuur, (oorzaak)
waardoor het leefgebied van allerlei soorten planten en dieren kleiner wordt / de biodiversiteit afneemt. (gevolg)
Gebruik bron 12.
Door de plantagelandbouw rondom de Pantanal komen in de Pantanal vaker natuurrampen als overstromingen en bosbranden voor.
Vraag 21 2 punten
Kies 'overstromingen' of 'bosbranden'.
Leg uit dat door de plantagelandbouw rondom de Pantanal jouw gekozen natuurramp in de Pantanal vaker voorkomt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Tekst en afbeelding over de Pantanal in het grensgebied van Brazilië, Bolivia en Paraguay, met de rondom aangelegde plantages. Bekijk in Opgaven, pagina 12
Bekijk het antwoord
Een juiste uitleg voor een toenemende kans op overstromingen is:
De plantages rondom de Pantanal houden (in de natte periode) minder goed water vast (dan de oorspronkelijke begroeiing), (oorzaak)
waardoor water sneller / in één keer afstroomt naar de Pantanal (en de kans op overstromingen in de Pantanal toeneemt). (gevolg)
of
Een juiste uitleg voor een toenemende kans op bosbranden is:
Op de plantages rondom de Pantanal wordt (voor irrigatiedoeleinden) water vastgehouden / veel water gebruikt, (oorzaak)
waardoor minder water afstroomt naar de Pantanal / de Pantanal droger wordt (en de kans op bosbranden in de Pantanal toeneemt). (gevolg)
2024, tijdvak 2: Vikingen op IJsland
Opgavetekst
Bron 5 De eerste bewoners van IJsland

De eerste bewoners van IJsland waren Vikingen uit Noorwegen die op zoek waren naar nieuwe landbouwgrond. Rond het jaar 870 voeren de eerste Vikingen naar IJsland, dat toen nog onbewoond was. In de kustvlakten en bergdalen troffen zij berken en wilgenbossen aan. De bossen werden gekapt en omgezet in weidegrond voor schapen en runderen. Soms lieten de Vikingboeren het vee ook grazen in de hoogvlakten, waar alleen gras groeide. In het zuidwesten van het eiland werd op kleine schaal de graansoort gerst verbouwd.
De kaart toont IJsland met weidegrond, hoogvlakte, gletsjers, actieve vulkanen, nederzettingen in 930 (zwarte stippen) en de eerste Vikingreizen (paarse pijlen) vanuit Noorwegen. Legenda en schaal 0 tot 70 km staan op de kaart.
Kaartenkatern Europa

Kaartblad uit het kaartenkatern: Europa. De afbeelding toont het kaartblad met de legenda en de schaal. Gebruik de legenda en schaal op de afbeelding voor afleesbare gegevens.
Vraag 10 2 punten
Gebruik bron 5 en het kaartenkatern. De Vikingen trokken vanuit Noorwegen naar IJsland, omdat het in Noorwegen lastig werd om nog geschikte landbouwgrond te maken. Geef twee fysisch geografische oorzaken waardoor het in Noorwegen lastig is om geschikte landbouwgrond te maken.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende fysisch geografische oorzaken: Noorwegen is een land met veel bergen of reliëf; in een groot deel van Noorwegen is het te koud voor akkerbouw door een continentaal klimaat of een sneeuw- en hooggebergteklimaat; in Noorwegen heeft weinig bodemvorming plaatsgevonden door geringe chemische verwering of de vorming van ijskappen (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt.
2024, tijdvak 2: De boog van ontbossing in Brazilië
Opgavetekst
Bron 10 De 'boog van ontbossing' in Brazilië

In het Amazonegebied vindt de meeste ontbossing aan de rand plaats. Wetenschappers noemen dit gebied ook wel de 'boog van ontbossing'. De boog ligt nu in de deelstaten Rondônia, Mato Grosso, Pará, Tocantins en Maranhão, maar schuift steeds verder op het Amazonegebied in.
De kaart toont het Amazonegebied met bestaand regenwoud, ontbossing tot 2004, ontbossing na 2004 en overig gebied. Pijlen geven de uitbreiding van de boog van ontbossing aan. Ook staan de deelstaten Acre, Amazonas, Roraima, Amapá, Pará, Maranhão, Tocantins, Mato Grosso en Rondônia op de kaart. Schaal 0 tot 640 km.
Vraag 18 2 punten
Gebruik bron 10. De meeste ontbossing vindt plaats aan de randen van het Amazonegebied. Ook dieper in het tropisch regenwoud wordt het Amazonegebied toegankelijker gemaakt. Beredeneer dat het toegankelijk maken van het Amazonegebied bijdraagt aan ontbossing.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in het Amazonegebied nieuwe wegen worden aangelegd (1p)
- Noemt dat boeren en/of houtkappers daardoor makkelijker nieuwe te ontginnen plekken kunnen bereiken of hun producten beter kunnen transporteren (1p)
Vraag 19 2 punten
Gebruik bron 10. De boog van ontbossing schuift steeds verder het Amazonegebied in. In dit gebied vindt landroof (landgrabbing) door grootschalige commerciële landbouwbedrijven ten koste van kleine boeren plaats. Beredeneer waarom deze vorm van landroof bijdraagt aan het opschuiven van de boog van ontbossing.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de uitbreiding van grootschalige landbouwbedrijven kleine boeren of veehouders hun land verliezen (1p)
- Noemt dat deze kleine boeren daardoor genoodzaakt zijn nieuwe stukken selva of tropisch regenwoud te ontginnen (1p)
Kaartenkatern Amazonië Ontbossing

Kaartblad uit het kaartenkatern: Amazonië Ontbossing. De afbeelding toont het Amazonegebied met de ontbossing. Gebruik de legenda en schaal op de afbeelding voor afleesbare gegevens.
Vraag 20 4 punten
Gebruik bron 10 en de kaartbladen Brazilië en Amazonië Ontbossing in het kaartenkatern. Hieronder staan twee toekomstscenario's voor de deelstaat Pará in het noorden van Brazilië. Toekomstscenario a: in dit gebied zal het bos met rust worden gelaten. Toekomstscenario b: dit gebied zal worden ontbost. Noteer 'toekomstscenario a' en 'toekomstscenario b' onder elkaar op je antwoordblad. Geef voor elk toekomstscenario twee aanwijzingen uit de kaarten waaruit blijkt dat dit toekomstscenario mogelijk is.
Bekijk het antwoord
- Toekomstscenario a: noemt twee aanwijzingen, zoals: een groot deel van dit gebied bestaat uit beschermd bos; het gebied ligt in de bergen; in dit gebied liggen weinig (hoofd)wegen (2p)
- Toekomstscenario b: noemt twee aanwijzingen, zoals: in dit gebied is bauxiet of zijn delfstoffen aangetroffen; in het zuidelijke deel van dit gebied is sinds 1980 al veel bos gekapt (2p)
Per juiste aanwijzing 1 scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 1: Regionale verschillen in Brazilië
Opgavetekst
Bron 15 Administratieve indeling van Brazilië

Brazilië telt 26 deelstaten en één federaal district. De deelstaten en het federale district (Districto Federal) maken deel uit van vijf regio’s.
Kaart: indeling in vijf regio's. Legenda: Regio Noord, Regio Noordoost, Regio Centraal-West, Regio Zuidoost en Regio Zuid. Het federale district (Districto Federal) ligt in de Regio Centraal-West. Schaal 0 tot 700 km.
Bron 16 Zeven thematische kaarten van Brazilië: sociaaleconomische ongelijkheid

Kaart per deelstaat: inkomensverdeling volgens de GINI-index (schaal van 0 tot 1, 2019). Legenda: 0,42 - 0,50 - 0,54 - 0,58, van 'eerlijk' naar 'oneerlijk' inkomensverdeling. Brazilië gemiddeld: 0,54.
Vraag 23 2 punten
Gebruik de bronnen 15 en 16.
De regio Centraal-West (zie bron 15) is een grote exporteur van landbouwproducten en heeft daardoor een relatief hoog bruto regionaal product. Toch is het aandeel werknemers in de landbouw in deze regio relatief klein.
Beredeneer waarom het aandeel werknemers in de landbouw in de Regio Centraal-West relatief klein is.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering moet blijken dat in de Regio Centraal-West veel grootgrondbezitters / grootschalige landbouwbedrijven / sterk gemechaniseerde landbouwbedrijven zijn. (1p)
- Uit de redenering moet blijken dat de productiecapaciteit daar heel hoog ligt / de landbouwsector profiteert van schaalvoordelen. (1p)
2023, tijdvak 2: De plaats Sinop in Mato Grosso
Opgavetekst
Bron 10 Verstedelijking in Brazilië

Kaart van Brazilië met de letters a tot en met d ingetekend.
Bron 11 Sinop

De plaats Sinop ligt in de Braziliaanse deelstaat Mato Grosso. Sinop werd aangelegd langs een toen nog onverharde weg in het tropisch regenwoud. De eerste bewoners van Sinop verdienden hun geld met houtwinning, veeteelt en de teelt van koffiebonen en cassave. In de loop der jaren is Sinop gegroeid tot bijna 150.000 inwoners en is de landbouw in de omgeving grootschaliger geworden. Sojateelt heeft de teelt van andere voedingsgewassen verdrongen.
Kaartenkatern Amazonië Ontbossing

Kaart van Amazonië over de ontbossing en de landbouwgebieden in Brazilië.
Bron 12 Opbouw van de stad Sinop

Kaart van de stad Sinop met de bebouwing in 1988, 2011 en 2018, openbaar groen, snelwegen en hoofdverkeerswegen. Symbolen voor het zakencentrum, agrarische bedrijven, de soja-opslag, een afdeling van de federale universiteit, een ziekenhuis, een vliegveld, gated communities, sociale woningbouw en favela's. De blauwe kader geeft de plek van de uitsnede van de foto in bron 11 aan.
Vraag 19 2 punten
Gebruik de bronnen 11 en 12.
De economische groei in Mato Grosso is een gevolg van de wereldwijd groeiende vleesconsumptie. Sinop vervult tegenwoordig een belangrijke functie in de economische ontwikkeling van Mato Grosso.
Geef aan
- dat de economische groei in Mato Grosso een gevolg is van de wereldwijd groeiende vleesconsumptie;
- welke functie Sinop vervult in de economische ontwikkeling van Mato Grosso.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in Mato Grosso vooral soja / een grondstof voor veevoer wordt verbouwd. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat Sinop het dienstencentrum / het industrieel centrum / het logistieke knooppunt in Mato Grosso is. (1p)
2022, tijdvak 1: Graslanden in de wereld
Opgavetekst
Bron 6 Graslanden in de wereld

In de wereld bestaan verschillende typen graslanden. Twee daarvan zijn: steppen en savannes. Steppen ontstaan als er het hele jaar door weinig neerslag valt. Savannes ontstaan als er gedurende een periode in het jaar wél voldoende neerslag valt. Graslanden zijn kwetsbaar. Als er te veel neerslag valt, kan er bos gaan groeien en als er te weinig neerslag valt, kan verwoestijning optreden. Ook de mens heeft invloed op het voortbestaan van graslanden.
Kaart van de wereld met steppen (geel) en savannes (oranje). Vier locaties zijn met een letter aangegeven: a in Noord-Amerika, b in Zuid-Amerika, c in Afrika en d in Australië. Legenda: steppe, savanne. Schaal 0 tot 4500 km.
Bron 7 Klimaatgrafiek van een van de vier locaties in bron 6

Klimaatgrafiek met de maanden J tot en met D. Staven: neerslag in mm (linker as, 0 tot 450). Lijn: temperatuur in graden Celsius (rechter as, -50 tot 40). De neerslag is hoog van januari tot en met april (ongeveer 130 tot 190 mm per maand) en laag in de maanden september tot en met december (ongeveer 50 tot 120 mm per maand); van juni tot en met augustus valt vrijwel geen neerslag. De temperatuurlijn ligt het hele jaar hoog en loopt weinig op of af.
Kaartenkatern Aarde Ecologische landschapszones

Wereldkaart met de ecologische landschapszones, met een legenda van A tot en met F: onder meer polaire zone, boreale zone, gematigde zone, subtropische zone, aride zone (tropische woestijn, gematigde woestijn en koude woestijn) en tropische zone, met semi-aride gebieden (droog) en humide gebieden (vochtig).
Vraag 12 3 punten
Veel graslanden zijn kwetsbaar voor verwoestijning. Geef eerst een natuurlijke oorzaak waardoor graslanden steeds kwetsbaarder worden voor verwoestijning. Leg vervolgens uit dat ook de mens kan bijdragen aan verwoestijning van graslanden. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als natuurlijke oorzaak: een afname van de neerslag / een toename van de verdamping / langere periodes met droogte, wat tot verwoestijning kan leiden. (1p)
- Noemt als menselijke oorzaak dat mensen of boeren (te veel) vee op de graslanden laten grazen. (1p)
- Noemt als gevolg dat de toch al schaarse vegetatie verdwijnt / bodemerosie optreedt / vocht minder goed vastgehouden wordt / de bodem minder vruchtbaar wordt (en verwoestijning kan optreden). (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: een uitleg die ingaat op het versterkt broeikaseffect als oorzaak van een toename van de verdamping of een afname van de neerslag, levert 1 scorepunt op voor de natuurlijke oorzaak.
2022, tijdvak 3: Het bestrijden van landdegradatie in Sudan
Opgavetekst
Kaartenkatern Afrika Bodemgebruik en natuurlijke hulpbronnen

Kaart van Afrika met het bodemgebruik: nomadische veeteelt (onproductief, in de Sahara), steppe met extensieve veeteelt, zelfvoorzienende landbouw en handelsgewassen (de Sahel), tropisch regenwoud en savanne, en Mediterrane landbouw. Daarnaast symbolen voor natuurlijke hulpbronnen, zoals olie, ijzererts en diamant. De legenda staat linksonder.
Bron 10 De groene muur

Door Sudan loopt een zone die de Sahel genoemd wordt. Dit gebied vormt de overgang van de Sahara naar gebieden met meer begroeiing. Om de verwoestijning in dit gebied tegen te gaan, zijn projecten gestart zoals het ontwikkelen van een 'groene muur'. Door het aanplanten van vegetatie worden verwoestijning en bodemerosie tegengegaan. Alleen als de vegetatie op een juiste manier wordt aangeplant en geïrrigeerd, kan op grote schaal een groene muur ontstaan die verwoestijning tegengaat. Dit gebeurt niet overal, waardoor de groene muur is veranderd in een lappendeken met een afwisseling van groene vegetatie en droge of zelfs ontbrekende vegetatie.
Vraag 14 2 punten
Gebruik bron 10.
De groene muur wordt aangelegd om verwoestijning en bodemerosie in de Sahel tegen te gaan. De aanleg van de groene muur kan echter wel leiden tot een andere vorm van landdegradatie.
Geef aan
- op welke wijze de groene muur verwoestijning en bodemerosie kan tegengaan;
- welke vorm van landdegradatie door de aanleg van de groene muur zou kunnen toenemen.
Bekijk het antwoord
- Noemt hoe de groene muur verwoestijning en bodemerosie tegengaat: de vegetatie kan zand, grond of vocht langer vasthouden, waardoor de bodem beter blijft liggen en vruchtbaar blijft (1p)
- Noemt verzilting als vorm van landdegradatie die door de aanleg van de groene muur kan toenemen (1p)
Bron 11

Foto van een groep vrouwen die over een droog, vlak zandlandschap met weinig begroeiing loopt. Ze dragen bundels hout en takken op hun hoofd.
Vraag 15 2 punten
Gebruik bron 11.
Het plaatsen van zonnepanelen in dorpen in de Sahel kan een succesvolle ingreep zijn om de vegetatie in het gebied in de toekomst te beschermen.
Beredeneer dit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de lokale bevolking door de zonnepanelen minder afhankelijk is van de vegetatie voor hun energievoorziening of voedselbereiding (1p)
- Noemt dat bomen en struiken hierdoor blijven staan en dat de groene muur zich kan ontwikkelen (1p)
2022, tijdvak 3: De cerrado en de selva
Opgavetekst
Kaartenkatern Aarde Klimaatgebieden / Zeestromen

Wereldkaart met de klimaatgebieden en de zeestromen.
Vraag 21 2 punten
Er is wereldwijd een grote vraag naar producten uit de primaire sector. Om aan deze grote vraag te kunnen voldoen, verandert de productie ervan het landschap van de cerrado en de selva.
Geef aan
- welk voedingsgewas het landschap in de cerrado en de selva het meest verandert. Kies uit: cacao, mais, soja of suikerriet;
- welke andere activiteit in de primaire sector ook zorgt voor een sterke verandering van de selva.
Bekijk het antwoord
- Noemt soja als voedingsgewas dat het landschap in de cerrado en de selva het meest verandert (1p)
- Noemt een andere activiteit in de primaire sector die de selva sterk verandert: mijnbouw of bosbouw (1p)
Bron 17 De cerrado

De Braziliaanse cerrado is een gebied met grasland, oever- en palmbossen, maar ook met landbouwgebieden. De cerrado is vanaf 1930 op grote schaal ontgonnen om plaats te maken voor landbouw. Veertig procent van de koeien in Brazilië graast in dit gebied en er zijn gigantische akkerbouwgebieden. De oorspronkelijke cerrado verdwijnt hierdoor in een hoog tempo.
Vraag 22 2 punten
Gebruik bron 17.
Beschrijf in twee stappen dat door de handel in voedingsgewassen de biodiversiteit in de cerrado en de selva afneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat voor de handel in voedingsgewassen ontbossing plaatsvindt in gebieden met een hoge biodiversiteit (1p)
- Noemt dat daarvoor in de plaats eentonige landbouwvegetatie (met een lage biodiversiteit) terugkomt (1p)
Vraag 23 2 punten
De kans is groot dat de oorspronkelijke vegetatie in de cerrado en de selva de komende tien jaar nog sneller zal verdwijnen dan in de afgelopen tien jaar.
Geef
- een oorzaak waardoor de oorspronkelijke vegetatie de komende tien jaar nog sneller zal verdwijnen dan nu het geval is;
- een manier waarop het verdwijnen van de oorspronkelijke vegetatie kan worden vertraagd.
Bekijk het antwoord
- Noemt een oorzaak: de (internationale) vraag naar natuurlijke hulpbronnen zal toenemen, door de groeiende welvaart of de groeiende wereldbevolking (1p)
- Noemt een juiste manier om het verdwijnen te vertragen: natuurorganisaties kunnen landbouwgrond opkopen om te beschermen; nationale en regionale overheden kunnen natuurbeschermingsprogramma's opstellen; of nationale en regionale overheden kunnen duurzaamheid of recyclen stimuleren, waardoor de vraag naar natuurlijke hulpbronnen afneemt (1p)
Het tweede punt is al toe te kennen bij een van de genoemde manieren.
2021, tijdvak 1: Soja en vlees uit Brazilië
Opgavetekst
Bron 13 De productie van soja en vlees in Brazilië

Brazilië is een grote exporteur van agrarische producten. Naast traditionele exportproducten als suiker, koffie en cacao is Brazilië ook een exporteur van sojabonen en vlees. Soja is een belangrijke grondstof voor veevoer. De verwachting is dat de sojabonenproductie in Brazilië uitgebreid zal worden.
Ook de productie van vlees zal waarschijnlijk toenemen. De vleesproductie in Brazilië staat echter wel ter discussie. Diverse landen boycotten vlees uit Brazilië, omdat gebruik zou worden gemaakt van verboden groeimiddelen voor dieren. Ook zou de controle op een veilige voedselproductie worden omzeild. Dergelijke boycots kunnen de Braziliaanse vleessector in gevaar brengen.
Foto: rook boven een gekapt bosgebied, met op de voorgrond een kaal landbouwveld.
Vraag 17 2 punten
In het tijdschrift de Groene Amsterdammer stond over de uitbreiding van de teelt van sojabonen (zie bron 13) de volgende uitspraak: "De Amazone is het Wilde Westen van Brazilië. Machtige heren beschermen hun belangen met hulp van pistoleiros (gewapende bandieten)."
Met een dergelijke karakterisering wordt een bepaald beeld van het Amazonegebied opgeroepen.
Geef aan:
- met welk begrip een dergelijk beeld wordt aangeduid;
- wie in deze uitspraak bedoeld worden met de 'machtige heren'.
Bekijk het antwoord
- Mentaal beeld, of stereotype. (1p)
- Grootgrondbezitters, of corrupte politici, of grote houthandelaren. (1p)
Bron 14 De kosten van het produceren van varkensvlees in twee regio's in Brazilië en verschillende landen in 2016

| Land | kosten veevoer | afschrijving, overheadkosten en variabele kosten | arbeidskosten |
|---|---|---|---|
| BRA (MG) | 0,63 | 0,22 | 0,05 |
| BRA (SC) | 0,90 | 0,20 | 0,06 |
| CAN | 0,67 | 0,22 | 0,12 |
| FRA | 0,70 | 0,38 | 0,11 |
| DUI | 0,69 | 0,45 | 0,12 |
| GB | 0,75 | 0,38 | 0,13 |
| ITA | 0,99 | 0,38 | 0,14 |
| NL | 0,70 | 0,47 | 0,12 |
| SPA | 0,76 | 0,40 | 0,08 |
| ZWE | 0,74 | 0,49 | 0,16 |
| USA | 0,56 | 0,24 | 0,06 |
MG = Mato Grosso, SC = Santa Catarina.
Bron 15 Sojabonenplantage in Mato Grosso

Foto van een sojabonenplantage in Mato Grosso.
Brazilië

Kaart van Brazilië en de omringende landen, met de deelstaten (waaronder Mato Grosso), steden, de Amazone en zijrivieren, stuwdammen en wegen. De legenda staat op het kaartblad.
Vraag 18 2 punten
Gebruik de bronnen 13 tot en met 15 en het kaartenkatern.
Door de lage prijs van het veevoer zijn de productiekosten van varkensvlees in de in Brazilië centraal gelegen deelstaat Mato Grosso laag.
Geef twee oorzaken van de lage prijs van het veevoer in de deelstaat Mato Grosso.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste oorzaken: sojabonen worden in Mato Grosso zelf verbouwd (zodat de transportkosten laag zijn); sojabonen worden in Mato Grosso (zeer) grootschalig geteeld; boeren in Mato Grosso zijn (veelal) gespecialiseerd of eenzijdig ingesteld op sojabonenteelt. (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt. Worden er meer dan twee oorzaken gegeven, dan tellen alleen de eerste twee.
Vraag 19 3 punten
Gebruik de bronnen 13 en 15.
Mondiaal neemt de vleesconsumptie toe. Deze toename kan leiden tot een afname van de biodiversiteit in Brazilië.
Geef eerst een reden waarom de vleesconsumptie mondiaal toeneemt. Beredeneer vervolgens dat een toename van de mondiale vleesconsumptie kan leiden tot een afname van de biodiversiteit in Brazilië.
Bekijk het antwoord
- Noemt als reden: de toename van de mondiale welvaart of wereldbevolking leidt tot een toename van de vleesconsumptie. (1p)
- Uit de redenering blijkt dat voor de productie van vlees en/of soja veel ruimte nodig is, of dat tropisch regenwoud gekapt wordt. (1p)
- Uit de redenering blijkt dat, zodat het leefgebied van veel soorten planten en dieren kleiner wordt, of doordat eentonige plantagelandbouw terugkomt, de biodiversiteit afneemt. (1p)
2018, tijdvak 1: Het Eyremeer in Australië
Opgavetekst
Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië
Klimaatgrafiek met de neerslag in kolommen (mm per maand, linker as) en de temperatuur als lijn (°C, rechter as). Afleesbaar: de neerslag ligt het hele jaar ongeveer tussen 40 en 65 mm per maand. De temperatuurlijn ligt het hoogst in januari en december, ongeveer 20 °C, en het laagst in de wintermaanden van het noordelijk halfrond, juni tot en met augustus, ongeveer 10 °C.
Klimaatgrafiek a
Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië
Klimaatgrafiek met de neerslag in kolommen (mm per maand, linker as) en de temperatuur als lijn (°C, rechter as). Afleesbaar: de neerslag is het hele jaar laag, ongeveer 15 tot 50 mm per maand, en het laagst in juni tot en met augustus. De temperatuurlijn ligt het hoogst in januari en december, ongeveer 30 °C, en het laagst in juli, ongeveer 12 °C.
Klimaatgrafiek b
Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië

Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië

Vraag 16 2 punten
Gebruik kaartblad 170-171.
In de omgeving van het Eyremeer valt, net als in grote delen van het westen van Australië, te weinig neerslag voor landbouw. In de omgeving van het Eyremeer kunnen boeren echter grondwater gebruiken om aan landbouw te doen. In grote delen van het westen van Australië is dit niet mogelijk.
Geef aan
- voor welke vorm van landbouw het grondwater in de omgeving van het Eyremeer gebruikt wordt;
- waardoor in de omgeving van het Eyremeer wel grondwater gebruikt kan worden en in grote delen van het westen van Australië niet.
Bekijk het antwoord
- Noemt de vorm van landbouw: extensieve veeteelt. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat het grondwater zich door de lage ligging van de omgeving van het Eyremeer (in tegenstelling tot het hooggelegen westen van Australië) veel dichter onder het oppervlak bevindt. (1p)
2018, tijdvak 1: Thee in Indonesië
Opgavetekst
Bron 1 Thee in Indonesië
Theeplanten groeien in een tropisch of subtropisch klimaat. In Indonesië wordt thee vooral verbouwd in het noorden van Sumatra en op Java. Als de planten vier jaar oud zijn, kunnen voor het eerst theeblaadjes geplukt worden.
De kwaliteit van de thee hangt onder andere af van drie factoren:
1 De hoogteligging van de plantages. Hoe hoger een plantage ligt, des te beter de kwaliteit van de thee.
2 De manier waarop de theeblaadjes geplukt worden. Handmatig plukken geeft het beste resultaat, maar kost veel tijd.
3 De periode van het jaar waarin de theeblaadjes geplukt worden. De beste kwaliteit wordt bereikt als er gedurende het plukseizoen een lange droge periode is.
Vraag 21 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 1 en de atlas.
In het noorden van Sumatra wordt veel thee geproduceerd.
Geef twee fysisch-geografische kenmerken van het noorden van Sumatra waardoor dit een gunstig gebied is voor de productie van thee.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste fysisch-geografische kenmerken: het noorden van Sumatra is een bergachtig gebied / het noorden van Sumatra heeft een warm en vochtig (tropisch) klimaat. (2p)
Per juist kenmerk 1 punt. Maximaal twee kenmerken beoordelen.
Bron 2 Theeplantage op Java bij Bandung

Vraag 23 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 2.
Voor de aanleg van (thee)plantages wordt vaak tropisch regenwoud gekapt. Dit vergroot het risico op een bepaalde vorm van landdegradatie.
Geef aan
- welke vorm van landdegradatie dit is;
- op welke manier bij de aanleg van de theeplantage in bron 1 rekening is gehouden met het beperken van deze vorm van landdegradatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt de vorm van landdegradatie: (bodem)erosie. (1p)
- Noemt een juiste manier om erosie te beperken: de theeplanten staan parallel aan de hoogtelijnen / de theeplanten staan dicht op elkaar (zodat de hele bodem bedekt is). (1p)
Aanvulling 2018-1 (vraag 23): het tweede deelscorepunt moet altijd worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Het eerste deel wordt conform het correctievoorschrift nagekeken. In de vraag staat bron 1, maar de foto van de theeplantage staat in bron 2.
Bron 3 Bestemming van verbouwde thee in Indonesië in 2014

Cirkeldiagram. Export onbewerkte thee 61%, export bewerkte thee 4%, thee voor de binnenlandse markt 35%.
Vraag 24 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 3.
In Indonesië werd in 2014 een wet aangenomen die bedrijven verplicht aan exportvalorisatie te doen.
Beredeneer welke invloed deze wet heeft gehad op de samenstelling van de export van thee.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering moet blijken dat bedrijven verplicht zijn om grondstoffen te bewerken tot halffabricaat of eindproduct / geen onbewerkte grondstoffen mogen exporteren. (1p)
- zodat het exportaandeel van onbewerkte thee is afgenomen / van bewerkte thee is toegenomen. (1p)
Hoe vaak landbouw en voedsel in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 14 | 1 | 3% |
| 2025, tijdvak 1 | 5, 9-11 | 4 | 11% |
| 2025, tijdvak 2 | 21-22, 24 | 3 | 9% |
| 2024, tijdvak 1 | 1-4, 19-21 | 7 | 21% |
| 2024, tijdvak 2 | 10, 18-20 | 4 | 13% |
| 2023, tijdvak 1 | 23 | 1 | 3% |
| 2023, tijdvak 2 | 19 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 1 | 12 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 3 | 14-15, 21-23 | 5 | 16% |
| 2021, tijdvak 1 | 17-19 | 3 | 9% |
| 2018, tijdvak 1 | 16, 21, 23-24 | 4 | 12% |
In 11 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde havo staat een vraag over landbouw en voedsel, samen 34 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 10% van de vragen over landbouw en voedsel, daarvoor 4%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met landbouw en voedsel
Maak de 15 nieuwste examenvragen over landbouw en voedsel online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over landbouw en voedsel
Andere onderwerpen aardrijkskunde havo
- Globalisering
- Endogene en exogene processen
- Verstedelijking
- Weer en klimaat
- Nederland: wonen en water
- Bevolking en migratie
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Water en rivieren
- Energie en grondstoffen
- Kaartvaardigheden
Landbouw en voedsel op andere niveaus
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde vwo
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde havo Cariben
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt landbouw en voedsel voor in het eindexamen aardrijkskunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 34 vragen over landbouw en voedsel, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 11 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde havo stonden de meeste vragen over landbouw en voedsel?
In het examen van 2024, tijdvak 1, met 7 vragen: 1-4, 19-21.
Hoe oefen ik examenvragen over landbouw en voedsel?
Op deze pagina staan alle vragen over landbouw en voedsel met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.