Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde havo Cariben
18 vragen over landbouw en voedsel uit 6 centrale examens van 2024 tot en met 2026.
Landbouw en voedsel komt in 6 van de 6 examens aardrijkskunde havo Cariben voor, met 18 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over landbouw en voedsel
Per examen de vragen over landbouw en voedsel, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Just digg it!
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.
bron 8
Water bunds in het zuiden van Kenia
Justdiggit is een Nederlandse organisatie die de gevolgen van klimaatverandering wil tegengaan. De organisatie zet projecten op in onder andere de Afrikaanse landen Ethiopië, Kenia, Oeganda en Tanzania.
Het doel is om gedegradeerde landschappen te vergroenen. De projecten worden op lokale schaal opgezet, waarbij de organisatie samenwerkt met lokale gemeenschappen.
In het zuiden van Kenia heeft de organisatie het Kuku Group Ranch project gestart. Samen met de lokale Masai-gemeenschap zijn meer dan 360 duizend ‘water bunds’ gegraven. Water bunds zijn halvemaanvormige gaten die - vaak op hellingen - worden gegraven om de harde toplaag van de bodem open te breken.

Gebruik bron 8 en de kaart Afrika Bodemgebruik en natuurlijke hulpbronnen in het kaartenkatern.

Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 168A
In Kenia en Tanzania komt verwoestijning voor.
Vraag 14 3 punten
Beschrijf in drie stappen waardoor het bodemgebruik in Kenia en Tanzania tot verwoestijning kan leiden.
Begin je beschrijving met het bodemgebruik in Kenia en Tanzania.
Bekijk het antwoord
Uit de beschrijving moet blijken dat
- in Kenia en Tanzania extensieve veeteelt en/of zelfvoorzienende landbouw plaatsvindt, (1)
- waarbij overbeweiding / ontbossing plaatsvindt, (1)
- waardoor de bodem / water niet meer vastgehouden wordt (en het landschap verstuift / verdroogt). (1)
of
- in Kenia en Tanzania handelsgewassen (zoals snijbloemen, sisal en koffie) worden verbouwd, (1)
- waarbij veel water gebruikt wordt, (1)
- en er verdroging plaatsvindt. (1)
2026, tijdvak 2: Hispaniola, een eiland met twee landen
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 18 tot en met 22.
Gebruik de bronnen 18 en 20.
Het verschil in bodemgebruik tussen Haïti en de Dominicaanse Republiek is ontstaan in de koloniale tijd. Na de dekolonisatie is dit verschil nog groter geworden.
Vraag 29 1 punt
Wat is het grootste verschil in bodemgebruik tussen Haïti en de Dominicaanse Republiek?
Bekijk het antwoord
Op Haïti zijn veel meer graslanden dan in de Dominicaanse Republiek.
Vraag 30 2 punten
Geef
- een oorzaak van het ontstaan van dit verschil in bodemgebruik in de koloniale tijd;
- een oorzaak waardoor dit verschil tegenwoordig groter geworden is.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat tijdens de koloniale tijd voor de aanleg van suikerrietplantages vooral in het westen van Hispaniola / het huidige Haïti veel bos gekapt werd.
Voorbeelden van een juiste oorzaak zijn:
- In Haïti wordt door de bevolking veel hout gebruikt (om vuur mee te stoken).
- In de Dominicaanse Republiek heeft herbebossing plaatsgevonden.
2025, tijdvak 1: De geografie van de druiventeelt
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 2 tot en met 5.
Gebruik bron 2.
bron 2
Mondiale druiventeelt
Druiven worden geteeld voor drie consumptiedoeleinden. Consumptiedruiven zijn de standaard (vaak pitloze) druiven zoals die in supermarkten verkocht worden. Daarnaast zijn er druivensoorten die worden gedroogd tot rozijnen of krenten. De laatste groep zijn wijndruiven. Van deze druiven worden wijnen of sappen gemaakt.

In de mondiale druiventeelt speelt religie een rol.
Vraag 5 1 punt
Toon dit aan met een voorbeeld uit bron 2.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat in islamitische landen weinig / nauwelijks wijndruiven (maar wel consumptiedruiven) worden geteeld. (1)
Gebruik bron 4 en het kaartenkatern.
bron 4
De regio Ningxia in China
In de Ningxia-vallei in China worden steeds meer wijndruiven geteeld. De wijnen die er gemaakt worden, zijn voor de nationale en internationale handel.



Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 144/145
In de Ningxia-vallei in China valt onvoldoende neerslag voor de teelt van druiven, maar met irrigatie is teelt wel mogelijk. Zowel op lokale schaal als op een hoger schaalniveau is het van belang dat in de Ningxia-vallei druppelirrigatie toegepast wordt.
Vraag 9 1 punt
Geef aan welke vorm van landdegradatie op lokale schaal kan verminderen door druppelirrigatie toe te passen.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat met druppelirrigatie (op lokale schaal) verzilting en/of bodemerosie tegengegaan kan worden. (1)
2025, tijdvak 2: De cerrado, de Braziliaanse savanne
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 13 tot en met 16.
De cerrado wordt steeds meer gebruikt voor de teelt van soja.
Vraag 24 2 punten
Leg uit welk effect de teelt van soja op de biodiversiteit in de cerrado heeft.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste uitleg is:
- Voor de teelt van soja wordt de oorspronkelijke vegetatie verwijderd om plaats te maken voor één type gewas / eentonige vegetatie, (oorzaak) (1)
- waardoor de soortenrijkdom / variatie in het landschap / biodiversiteit zal afnemen. (gevolg) (1)
2024, tijdvak 1: De productieketen van sheaboter
Opgavetekst
Bron 1 Sheaboter

Sheaboter is een plantaardig vet dat wordt gebruikt in de voedingsmiddelenindustrie als duurzamer alternatief voor palmolie. Ook in cosmetische producten wordt vaak sheaboter gebruikt. De sheaboter wordt gewonnen uit noten van de Afrikaanse karitéboom. Deze boom draagt na 20 jaar zijn eerste noten en na 45 jaar is de notenproductie optimaal.
Karitébomen komen voor in de twee landschapszones direct ten zuiden van de Sahara (zie bron 2) en staan verspreid in het landschap. Families bezitten vaak één of enkele karitébomen waarvan ze jaarlijks de noten verzamelen.
Bron 2 De productieketen van sheaboter

De traditionele verwerking van kariténoten tot sheaboter is arbeidsintensief werk. Niet alle noten worden op traditionele wijze verwerkt. De noten worden ook onbewerkt verkocht aan lokale handelaren die deze noten weer doorverkopen. De noten worden daarna machinaal verwerkt tot sheaboter voor de internationale markt.
Kaartenkatern Aarde Landschap

Kaart uit het kaartenkatern: Aarde Landschap.
Vraag 1 1 punt
Gebruik de bronnen 1 en 2 en het kaartenkatern.
De wereld is verdeeld in zes landschapszones. In twee van deze landschapszones groeien karitébomen.
Geef de namen van deze twee landschapszones.
Bekijk het antwoord
- Noemt de tropische en de semi-aride (en aride) zone als de twee landschapszones waar karitébomen groeien, of noemt twee van de volgende vegetatietypen: droge savanne, vochtige savanne, tropisch regenwoud. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen als beide landschapszones (of beide vegetatietypen) juist zijn.
Vraag 2 2 punten
De mondiale vraag naar plantaardige vetten zoals palmolie en sheaboter neemt toe.
Geef een reden voor deze toenemende vraag:
- vanuit de demografische dimensie;
- vanuit de economische dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een reden vanuit de demografische dimensie: de wereldbevolking groeit, er zijn steeds meer mensen in de wereld. (1p)
- Noemt een reden vanuit de economische dimensie: de welvaart stijgt, of de afzetmarkt wordt groter. (1p)
Vraag 3 2 punten
Gebruik bron 2.
Traditionele centrum-periferieverhoudingen, zoals in de productieketen van sheaboter, leiden in perifere landen vaak tot ruilvoetverslechtering. Geef aan:
- waaruit blijkt dat de productieketen van sheaboter een voorbeeld is van een traditionele verhouding tussen centrum en periferie;
- welke maatregel Afrikaanse landen in de productieketen van sheaboter kunnen nemen om ruilvoetverslechtering tegen te gaan.
Bekijk het antwoord
- Maakt duidelijk dat de grondstof van sheaboter in de periferie wordt gewonnen en dat de verwerking of consumptie (vooral) in het centrum of de semi-periferie plaatsvindt. (1p)
- Noemt een juiste maatregel: de export van onbewerkte kariténoten verbieden of bemoeilijken, of de verwerking van kariténoten in Afrikaanse landen stimuleren. (1p)
De eerste deelscore alleen toekennen als het antwoord ingaat op zowel de periferie als het centrum of de semi-periferie.
Vraag 4 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2.
Door de toenemende aandacht voor duurzaamheid geven steeds meer consumenten de voorkeur aan producten waarin sheaboter in plaats van palmolie verwerkt is.
Beredeneer waarom het onwaarschijnlijk is dat sheaboter palmolie zal verdringen als belangrijkste plantaardige vet op de wereldmarkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat karitébomen ver uit elkaar staan of pas na lange tijd noten dragen. (1p)
- Noemt dat daardoor schaalvergroting in de productie van kariténoten lastig is, zodat de toenemende vraag naar sheaboter moeilijk te voldoen is. (1p)
Een omgekeerde redenering die ingaat op de makkelijk te realiseren schaalvergroting in de productie van palmolie is ook goed.
2024, tijdvak 1: De Pantanal
Opgavetekst
Bron 12 De Pantanal

In het grensgebied van Brazilië met Bolivia en Paraguay bevindt zich het grootste moerasgebied ter wereld. Dit moerasgebied heet de Pantanal.
Het waterpeil in het moeras is afhankelijk van het seizoen. Rondom de Pantanal worden plantages aangelegd.
Kaartenkatern Brazilië

Kaart uit het kaartenkatern: Brazilië.
Vraag 19 1 punt
Gebruik bron 12.
Om plantages aan te leggen worden lokale boeren vaak gedwongen hun land af te staan. Plantagelandbouw heeft ook effect op de biodiversiteit.
Met welk begrip wordt het gedwongen afstaan van land van lokale boeren aangeduid?
Bekijk het antwoord
- Noemt het begrip land grabbing of landroof. (1p)
Vraag 20 2 punten
Om plantages aan te leggen worden lokale boeren vaak gedwongen hun land af te staan. Plantagelandbouw heeft ook effect op de biodiversiteit.
Leg uit welk effect plantagelandbouw heeft op de biodiversiteit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: de oorspronkelijke (natuurlijke) vegetatie wordt vervangen door één bepaald gewas, een monocultuur. (1p)
- Noemt het gevolg: het leefgebied van allerlei soorten planten en dieren wordt kleiner, de biodiversiteit neemt af. (1p)
Vraag 21 2 punten
Gebruik bron 12.
Door de plantagelandbouw rondom de Pantanal komen in de Pantanal vaker natuurrampen als overstromingen en bosbranden voor.
Kies 'overstromingen' of 'bosbranden'.
Leg uit dat door de plantagelandbouw rondom de Pantanal jouw gekozen natuurramp in de Pantanal vaker voorkomt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak. Bij overstromingen: de plantages houden in de natte periode minder goed water vast dan de oorspronkelijke begroeiing. Bij bosbranden: op de plantages wordt veel water gebruikt (voor irrigatie) en vastgehouden. (1p)
- Noemt het gevolg. Bij overstromingen: het water stroomt sneller, in één keer, naar de Pantanal, zodat de kans op overstromingen toeneemt. Bij bosbranden: er stroomt minder water naar de Pantanal, die wordt droger, zodat de kans op bosbranden toeneemt. (1p)
Het correctievoorschrift geeft een uitleg per natuurramp; beoordeel de uitleg bij de natuurramp die de leerling kiest.
2024, tijdvak 2: Vikingen op IJsland
Opgavetekst
Bron 5 De eerste bewoners van IJsland

De eerste bewoners van IJsland waren Vikingen uit Noorwegen die op zoek waren naar nieuwe landbouwgrond. Rond het jaar 870 voeren de eerste Vikingen naar IJsland, dat toen nog onbewoond was. In de kustvlakten en bergdalen troffen zij berken en wilgenbossen aan. De bossen werden gekapt en omgezet in weidegrond voor schapen en runderen. Soms lieten de Vikingboeren het vee ook grazen in de hoogvlakten, waar alleen gras groeide. In het zuidwesten van het eiland werd op kleine schaal de graansoort gerst verbouwd.
Kaartenkatern Europa

Vraag 10 2 punten
Gebruik bron 5 en het kaartenkatern.
De Vikingen trokken vanuit Noorwegen naar IJsland, omdat het in Noorwegen lastig werd om nog geschikte landbouwgrond te maken.
Geef twee fysisch geografische oorzaken waardoor het in Noorwegen lastig is om geschikte landbouwgrond te maken.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste oorzaak: Noorwegen is een land met veel bergen / reliëf; of in een groot deel van Noorwegen is het te koud voor akkerbouw (door een continentaal klimaat / sneeuw- en hooggebergteklimaat); of in Noorwegen heeft weinig bodemvorming plaatsgevonden (door geringe chemische verwering / de vorming van ijskappen). (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste oorzaak uit dezelfde lijst als hierboven. (1p)
2024, tijdvak 2: De ‘boog van ontbossing’ in Brazilië
Opgavetekst
Bron 10 De ‘boog van ontbossing’ in Brazilië

In het Amazonegebied vindt de meeste ontbossing aan de rand plaats. Wetenschappers noemen dit gebied ook wel de ‘boog van ontbossing’. De boog ligt nu in de deelstaten Rondônia, Mato Grosso, Pará, Tocantins en Maranhão, maar schuift steeds verder op het Amazonegebied in.
Vraag 18 2 punten
Gebruik bron 10.
De meeste ontbossing vindt plaats aan de randen van het Amazonegebied. Ook dieper in het tropisch regenwoud wordt het Amazonegebied toegankelijker gemaakt.
Beredeneer dat het toegankelijk maken van het Amazonegebied bijdraagt aan ontbossing.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in het Amazonegebied nieuwe wegen worden aangelegd. (1p)
- Noemt dat boeren en/of houtkappers daardoor makkelijker nieuw te ontginnen plekken kunnen bereiken / hun producten beter kunnen transporteren. (1p)
Vraag 19 2 punten
Gebruik bron 10.
De boog van ontbossing schuift steeds verder het Amazonegebied in. In dit gebied vindt landroof (landgrabbing) door grootschalige commerciële landbouwbedrijven ten koste van kleine boeren plaats.
Beredeneer waarom deze vorm van landroof bijdraagt aan het opschuiven van de boog van ontbossing.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de uitbreiding van grootschalige landbouwbedrijven in de boog van ontbossing kleine boeren / veehouders hun land verliezen. (1p)
- Noemt dat deze kleine boeren daardoor genoodzaakt zijn nieuwe stukken selva / tropisch regenwoud te ontginnen. (1p)
Kaartenkatern Amazonië Ontbossing

Vraag 20 4 punten
Gebruik bron 10 en de kaartbladen Brazilië en Amazonië Ontbossing in het kaartenkatern.
Hieronder staan twee toekomstscenario's voor de deelstaat Pará in het noorden van Brazilië.
Toekomstscenario a: in dit gebied zal het bos met rust worden gelaten.
Toekomstscenario b: dit gebied zal worden ontbost.
Noteer ‘toekomstscenario a’ en ‘toekomstscenario b’ onder elkaar op je antwoordblad.
Geef voor elk toekomstscenario twee aanwijzingen uit de kaarten waaruit blijkt dat dit toekomstscenario mogelijk is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste aanwijzing voor toekomstscenario a: een groot deel van dit gebied bestaat uit beschermd bos / dit gebied ligt in de bergen / in dit gebied liggen weinig (hoofd)wegen. (1p)
- Geeft een tweede, andere juiste aanwijzing voor toekomstscenario a, uit dezelfde lijst als hierboven. (1p)
- Geeft een juiste aanwijzing voor toekomstscenario b: in dit gebied is bauxiet / zijn delfstoffen aangetroffen, of in het zuidelijke deel van dit gebied is sinds 1980 al veel bos gekapt. (1p)
- Geeft een tweede, andere juiste aanwijzing voor toekomstscenario b, uit dezelfde lijst als hierboven. (1p)
Per juiste aanwijzing 1 punt. Een aanwijzing telt alleen mee bij het bijbehorende toekomstscenario.
2024, tijdvak 2: Sargassum-zeewier
Opgavetekst
Bron 14 Sargassum-zeewier
In sommige delen van de Atlantische Oceaan drijven grote hoeveelheden sargassum-zeewier op het water. De Sargassozee is er zelfs naar vernoemd. Voor de kust van Brazilië groeit de hoeveelheid sargassum-zeewier de laatste jaren sneller dan de jaren ervoor. Ver op zee bieden de wieren onderdak aan vissen, garnalen, krabben, vogels en schildpadden, maar in het Caribisch gebied zorgen de wieren in de kustwateren voor problemen.
De wieren halen zuurstof uit het water en als de wieren op de stranden aanspoelen beginnen de wieren te rotten en stinken.
Bron 14

Bron 14 Sargassum-zeewier in de Atlantische Oceaan

Kaartenkatern Aarde Klimaatgebieden / Zeestromen

Vraag 26 2 punten
Gebruik bron 14.
Wetenschappers onderzoeken waardoor de hoeveelheid sargassum-zeewier voor de noordoostkust van Brazilië de laatste jaren gegroeid is. Intensivering van de landbouw in het Amazonegebied zou een oorzaak kunnen zijn.
Leg uit dat intensivering van de landbouw in het Amazonegebied kan leiden tot een groeiende hoeveelheid sargassum-zeewier in de oceaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in het Amazonegebied voor de intensieve landbouw bomen worden gekapt / steeds vaker kunstmest wordt gebruikt (oorzaak). (1p)
- Noemt dat via de Amazone extra voedingsstoffen naar de Atlantische Oceaan afspoelen (gevolg). (1p)
Hoe vaak landbouw en voedsel in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 14 | 1 | 3% |
| 2026, tijdvak 2 | 29-30 | 2 | 6% |
| 2025, tijdvak 1 | 5, 9 | 2 | 6% |
| 2025, tijdvak 2 | 24 | 1 | 3% |
| 2024, tijdvak 1 | 1-4, 19-21 | 7 | 26% |
| 2024, tijdvak 2 | 10, 18-20, 26 | 5 | 16% |
In 6 van de 6 ingedeelde examens aardrijkskunde havo Cariben staat een vraag over landbouw en voedsel, samen 18 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 1: 7 vragen.
Oefenen met landbouw en voedsel
Maak de 15 nieuwste examenvragen over landbouw en voedsel online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025 en 2024). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over landbouw en voedsel
Andere onderwerpen aardrijkskunde havo Cariben
- Endogene en exogene processen
- Globalisering
- Weer en klimaat
- Bevolking en migratie
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Verstedelijking
- Water en rivieren
Landbouw en voedsel op andere niveaus
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde havo
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde vwo
- Examenvragen landbouw en voedsel aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo Cariben onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt landbouw en voedsel voor in het eindexamen aardrijkskunde havo Cariben?
In de 6 ingedeelde examens van 2024 tot en met 2026 gaan 18 vragen over landbouw en voedsel, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 6 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde havo Cariben stonden de meeste vragen over landbouw en voedsel?
In het examen van 2024, tijdvak 1, met 7 vragen: 1-4, 19-21.
Hoe oefen ik examenvragen over landbouw en voedsel?
Op deze pagina staan alle vragen over landbouw en voedsel met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.