Examenvragen globalisering aardrijkskunde havo
87 vragen over globalisering uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Globalisering komt in 17 van de 18 examens aardrijkskunde havo voor, met 87 vragen (15% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 1 (12 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over globalisering
Per examen de vragen over globalisering, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: De wereld van Nutella
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 1 en 2.
Gebruik de bronnen 1 en 2.
bron 1
Nutella
Nutella is een zoet broodbeleg op basis van hazelnoten en cacaopoeder. De chocolatier Pietro Ferrero bedacht het mengsel vlak na de Tweede Wereldoorlog als alternatief voor chocolade als broodbeleg. Cacao was op dat moment zeer schaars en dus werden hazelnoten gebruikt. Die groeiden op grote schaal in het deel van Italië waar Pietro Ferrero woonde.
Inmiddels is Ferrero een multinational met het hoofdkantoor in het noorden van Italië en wordt het broodbeleg Nutella wereldwijd verkocht in supermarkten, restaurants en Nutella-winkels.
Nutella bestaat vooral uit suiker, plantaardige olie en hazelnoten. Daarnaast bevat het cacao- en melkpoeder. De suiker en melk worden uit de omgeving van de fabrieken gehaald. De plantaardige olie is vooral palmolie uit Thailand en Maleisië.

bron 2




In bron 2 staan vier kaarten (a tot en met d) over de productieketen van Nutella. In willekeurige volgorde zijn dat kaarten met:
- 1 het afzetgebied van Nutella;
- 2 landen met een Nutella-fabriek;
- 3 cacao-producerende landen;
- 4 hazelnoot-producerende landen.
Vraag 1 2 punten
Noteer de cijfers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad.
Schrijf achter elk cijfer de letter van de juiste kaart.
Bekijk het antwoord
- 1 b
- 2 d
- 3 c
- 4 a
| indien vier juiste antwoorden | 2 |
| indien drie of twee juiste antwoorden | 1 |
| indien minder dan twee juiste antwoorden | 0 |
In de voedingsmiddelenindustrie is offshoring in de productieketen moeilijker te realiseren dan in bijvoorbeeld de kledingindustrie.
Vraag 2 2 punten
Beredeneer waarom offshoring in de voedingsmiddelenindustrie moeilijker te realiseren is.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste redenering zijn:
- De voedingsmiddelenindustrie werkt met grondstoffen en/of eindproducten die (in tegenstelling tot grondstoffen en/of eindproducten voor de kledingindustrie) vaak niet lang houdbaar zijn, (1)
- zodat grondstoffen dicht bij het afzetgebied verwerkt moeten worden / vervoer over lange afstanden moeilijk is. (1)
of
- De voedingsmiddelenindustrie is minder arbeidsintensief dan de kledingindustrie, (1)
- zodat het uitbesteden van productie aan landen buiten het afzetgebied niet efficiënter is. (1)
Ferrero wil het afzetgebied van Nutella vergroten. Om dit te realiseren heeft het bedrijf gekozen voor uitbreiding in Afrika en Azië en niet voor uitbreiding in Europa.
Vraag 3 2 punten
Geef een reden waarom Ferrero niet voor uitbreiding van het afzetgebied in Europa gekozen heeft
- vanuit de economische dimensie;
- vanuit de demografische dimensie.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juiste reden vanuit de economische dimensie is: mensen die Nutella kunnen betalen, worden al bereikt / de afzetmarkt in Europa is verzadigd. (1)
- Voorbeelden van een juiste reden vanuit de demografische dimensie zijn: (1)
- Het aantal inwoners / De bevolkingsgroei van Europa stagneert.
- Het aantal kinderen in Europa neemt af.
Opmerking: Aan antwoorden die ingaan op Afrika en/of Azië mogen geen scorepunten worden toegekend.
Gebruik bron 1.
Stelling: de culturele diffusie van Nutella is een voorbeeld van amerikanisering.
Vraag 4 2 punten
Geef
- een argument vóór de stelling;
- een argument tegen de stelling.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juist argument vóór de stelling is: Nutella wordt vanuit de westerse wereld over de rest van de wereld verspreid. (1)
- Een voorbeeld van een juist argument tegen de stelling is: Nutella / Ferrero is een Italiaans / geen Amerikaans bedrijf. (1)
2026, tijdvak 1: De Passport Power Index
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 3 tot en met 5.
Gebruik bron 3.
bron 3
De Passport Power Index
Mensen met een Nederlands paspoort mogen naar 192 landen reizen. Nederland staat daarmee op de 4e positie van de Passport Power Index. Een Chinees paspoort geeft toegang tot 85 landen en staat op de 60e positie. Een Egyptisch paspoort geeft maar toegang tot 55 landen en staat op de 87e positie.
Er kunnen meerdere landen op dezelfde positie op de Passport Power Index staan. Dat gebeurt als het paspoort van die landen toegang geeft tot hetzelfde aantal landen.

In 2006 gaf een paspoort toegang tot gemiddeld 57 landen. In 2022 was dit gemiddelde gestegen tot 107 landen. Ondanks deze stijging is er bij de Passport Power Index op mondiaal schaalniveau nog steeds sprake van een centrum-periferieverhouding.
Vraag 5 2 punten
Geef aan
- waardoor politieke globalisering kan leiden tot een stijging van het aantal landen dat met een paspoort bezocht kan worden;
- dat bij de Passport Power Index op mondiaal schaalniveau een centrum-periferieverhouding zichtbaar is.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat overheden steeds vaker afspraken maken om de toegang tot elkaars land (voor mensen) te verbeteren. (1)
- Uit het antwoord moet blijken dat mensen (met een paspoort) uit centrumlanden / welvarende landen tot meer landen toegang hebben dan mensen (met een paspoort) uit perifere / minder welvarende landen. (1)
bron 4
De Passport Power van de Verenigde Arabische Emiraten
In 2011 gaf het paspoort van de Verenigde Arabische Emiraten toegang tot 69 landen. Tegenwoordig is dat 184 landen. Het paspoort van de Verenigde Arabische Emiraten is daarmee gestegen van de 65e positie op de ranglijst in 2011 naar de 8e positie in 2025.
De Verenigde Arabische Emiraten is de afgelopen jaren gestegen op de Passport Power Index (zie bron 4). Dit land in het Midden-Oosten heeft grote hoeveelheden fossiele brandstoffen.
Vraag 7 2 punten
Beredeneer waarom de aanwezigheid van fossiele brandstoffen in de Verenigde Arabische Emiraten geleid heeft tot een stijging op de Passport Power Index.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste redenering zijn:
- De Verenigde Arabische Emiraten is door de olie-inkomsten (zeer) welvarend geworden, (1)
- zodat andere landen hun grenzen graag openstellen voor inwoners van de Verenigde Arabische Emiraten. (1)
of
- Veel landen hebben interesse in de olievoorraden van de Verenigde Arabische Emiraten, (1)
- zodat overheden willen samenwerken met de Verenigde Arabische Emiraten. (1)
Gebruik de bronnen 3 en 5.
bron 5
In bron 5 staat van de landen Afghanistan, China, Duitsland en Venezuela de ontwikkeling van de positie op de Passport Power Index weergegeven.
Vraag 8 2 punten
Noteer de namen van deze vier landen op je antwoordblad.
Schrijf achter elk land de letter van de juiste lijn uit bron 5.
Bekijk het antwoord
| Afghanistan | d |
| China | c |
| Duitsland | a |
| Venezuela | b |
| indien vier juiste antwoorden | 2 |
| indien drie of twee juiste antwoorden | 1 |
| indien minder dan twee juiste antwoorden | 0 |
2026, tijdvak 2: Chili, Filipijnen en Spanje
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 1 tot en met 3.
Kolonialisme speelde een belangrijke rol bij de verspreiding van culturele verschijnselen over de wereld.
Vraag 1 2 punten
Geef twee andere manieren waarop culturele verschijnselen tegenwoordig over de wereld verspreid worden.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste manieren zijn:
- handelscontacten
- migratie
- militaire veroveringen
- (sociale) media
per juiste manier: 1 scorepunt
Gebruik de bronnen 1 en 2.
Chili was voor Spanje een exploitatiekolonie én een vestigingskolonie. Filipijnen was wel een Spaanse kolonie, maar de Spanjaarden hebben zich er nooit op grote schaal gevestigd.
bron 1 Chili en Filipijnen, oud-koloniën van Spanje
De kolonisatie van Chili door Spanje begon in 1540. In 1810 verklaarde Chili zich onafhankelijk en brak de onafhankelijkheidsoorlog uit. Spanje wist het land te heroveren, maar in 1817 werd Chili definitief onafhankelijk van Spanje.
Filipijnen werd in 1543 gekoloniseerd door de Spanjaarden. De eilandengroep kreeg een andere naam en werd vernoemd naar de toenmalige Spaanse kroonprins: Filips II. Ruim 300 jaar was het land een Spaanse kolonie. Vanaf 1898 kwam Filipijnen in Amerikaanse handen. In 1946 werd Filipijnen onafhankelijk.

bron 2 Gegevens van Chili, Filipijnen en Spanje, 2024
| Chili | Filipijnen | Spanje | |
|---|---|---|---|
| aantal inwoners | 19.764.800 | 115.844.000 | 48.347.900 |
| bbp per inwoner | $ 17.067 | $ 3.804 | $ 33.509 |
| samenstelling van de beroepsbevolking | landbouw: 6,3%; industrie: 22,8%; diensten: 70,9% | landbouw: 23,7%; industrie: 18,9%; diensten: 57,4% | landbouw: 3,8%; industrie: 20,1%; diensten: 76,1% |
| verstedelijkingsgraad | 88% | 48,3% | 81,6% |
| officiële landstaal | Spaans | Filipijns, Engels | Spaans |
| religie | christelijk: 88,1% | christelijk: 90,6%; moslim: 5,5% | christelijk: 86,7%; moslim: 2,8% |
| analfabetisme (15 jr. en ouder) | 3% | 3,7% | 1,4% |
Vraag 2 2 punten
Geef
- met bron 1 een reden waarom de Spanjaarden zich nooit op grote schaal in Filipijnen gevestigd hebben;
- met bron 2 een cultureel verschil dat daardoor tussen Chili en Filipijnen ontstaan is.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juiste reden: Filipijnen heeft een afgelegen ligging ten opzichte van ander Spaans (koloniaal) grondgebied / is door de eilandstructuur moeilijk te besturen. (1 scorepunt)
- Uit het antwoord moet blijken dat de landstaal in Chili Spaans (geworden) is en in Filipijnen Filipijns (gebleven) is. (1 scorepunt)
Gebruik de bronnen 2 en 3.
bron 3 Bevolkingsdiagrammen van Chili, Filipijnen en Spanje, 2024

Westerse bedrijven willen investeren in de arbeidsintensieve industrie.
Vraag 4 2 punten
Stelling: het is voor westerse bedrijven gunstiger om deze investeringen in Filipijnen te doen dan in Chili.
Geef met een gegeven uit de bronnen een argument voor de stelling
- vanuit de economische dimensie;
- vanuit de demografische dimensie.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juist argument vanuit de economische dimensie: in Filipijnen is het bbp per inwoner / zijn de lonen lager dan in Chili. (1 scorepunt)
- Een voorbeeld van een juist argument vanuit de demografische dimensie: Filipijnen heeft een grotere beroepsbevolking / een relatief jongere bevolking dan Chili. (1 scorepunt)
2026, tijdvak 2: De geografie van steenkool
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 4 tot en met 6.
Gebruik de bronnen 5 en 6.
bron 5 Top 10 steenkool-producerende landen (in miljoen ton)
| positie in 2024 | land | 2022 | 2024 |
|---|---|---|---|
| 1 | China | 4.559 | 4.710 |
| 2 | India | 911 | 1.011 |
| 3 | Indonesië | 687 | 775 |
| 4 | Verenigde Staten | 539 | 526 |
| 5 | Australië | 440 | 456 |
| 6 | Rusland | 439 | 433 |
| 7 | Zuid-Afrika | 230 | 229 |
| 8 | Kazachstan | 118 | 116 |
| 9 | Duitsland | 131 | 102 |
| 10 | Polen | 108 | 89 |
bron 6 Belangrijkste handelsstromen van steenkool in miljoen ton (2022)

De handelsstromen van steenkool wijken af van de traditionele handelsstromen in het centrum-periferiepatroon.
Vraag 7 3 punten
Geef aan
- waaruit blijkt dat Australië van het traditionele centrum-periferiepatroon afwijkt;
- waarom de vraag naar steenkool in China groot is;
- waarom de vraag naar steenkool in Europa daalt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat Australië als centrumland vooral steenkool / een grondstof exporteert (waaruit blijkt dat het kenmerken van een land uit de periferie heeft). (1 scorepunt)
- Voorbeelden van een juist antwoord zijn: China is sterk geïndustrialiseerd (zodat de vraag naar energie groot is). China heeft zeer veel inwoners (zodat de vraag naar energie groot is). (1 scorepunt)
- Voorbeelden van een juist antwoord zijn: In Europa wordt steeds meer elektriciteit opgewekt met duurzame vormen van energie. In Europa wordt (voor het opwekken van elektriciteit) steenkool vervangen door aardgas. (1 scorepunt)
2026, tijdvak 2: Mangroven in Brazilië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 15 tot en met 17.
De ontwikkeling van toerisme aan de Braziliaanse noordkust heeft gevolgen voor het behoud van mangrovekusten.
Vraag 24 2 punten
Beredeneer waarom toerisme aan de Braziliaanse noordkust voor het behoud van mangrovekusten zowel een kans als een bedreiging kan zijn.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste redenering is:
- Inkomsten uit toerisme kunnen in het behoud van mangrovekusten geïnvesteerd worden / alleen onaangetaste en/of schone mangrovekusten zullen toeristen trekken, (1 scorepunt)
- maar voor de bouw van hotels / voorzieningen voor toeristen zal ook (mangrove)bos worden gekapt / aangetast. (1 scorepunt)
2025, tijdvak 1: Migratie binnen en tussen macroregio's
Opgavetekst
Bij deze opgave hoort bron 1.
Grenzen tussen macroregio's zijn door culturele diffusie steeds moeilijker te trekken. Culturele diffusie vindt onder andere plaats door migratie.
Vraag 3 3 punten
Geef
- twee andere oorzaken van culturele diffusie in de periode 1600 - 1950;
- de oorzaak die de laatste twintig jaar een belangrijke rol speelt bij culturele diffusie.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:
- door kolonialisme
- door militaire veroveringen
- door handel(scontacten)
Opmerking: per juiste oorzaak 1 scorepunt toekennen.
Uit het antwoord moet blijken dat internet / social media de laatste twintig jaar een belangrijke rol speelt bij culturele diffusie.
2025, tijdvak 1: De geografie van de druiventeelt
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 2 tot en met 5.
Gebruik bron 5.
Vraag 12 2 punten
Beredeneer met een voorbeeld uit bron 5 dat de oorspronkelijke centrum-periferieverhoudingen in de wereld aan het veranderen zijn.
Bekijk het antwoord
Uit de redenering moet blijken dat
- bedrijven of investeerders (zoals Kwok) uit opkomende / (voormalige) semi-perifere landen (zoals China) tegenwoordig investeren in centrumlanden (zoals Frankrijk),
- terwijl het bij de oorspronkelijke centrum-periferieverhoudingen vooral (bedrijven uit) centrumlanden waren die investeerden in (semi-)perifere landen.
China en veel andere druiven producerende landen zijn lid van een organisatie die toeziet op het nakomen van internationale handelsverdragen.
Vraag 13 2 punten
Geef
- de naam van deze organisatie;
- een reden waarom handel tussen landen kan bijdragen aan de internationale veiligheid.
Bekijk het antwoord
Wereldhandelsorganisatie / WTO
Een voorbeeld van een juiste reden is: wanneer economieën van landen (sterk) afhankelijk van elkaar zijn, zullen er minder snel conflicten / oorlogen ontstaan.
2025, tijdvak 1: Porto Central, een nieuwe haven in Brazilië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 11.
Gebruik de bronnen 8 tot en met 10.
Havenbedrijf Rotterdam heeft besloten om te investeren in havens in Brazilië en niet in een haven in Chili.
Vraag 19 2 punten
Geef voor Havenbedrijf Rotterdam
- met bron 8 een argument om in havens in Brazilië te investeren en niet in een haven in Chili;
- een argument waarom binnen Brazilië juist voor Porto Central gekozen is.
Bron 8: tekst over de nieuwe zeehaven Porto Central in Vitória, met de betrokkenheid van Havenbedrijf Rotterdam. Bekijk in Bijlage, pagina 9
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist argument is: een haven in Brazilië is vanuit Rotterdam / Nederland beter bereikbaar (dan een haven in Chili).
Voorbeelden van juiste argumenten zijn:
- Porto Central ligt vlakbij het economische kerngebied van Brazilië.
- Porto Central ligt in de regio waar de meeste mensen in Brazilië wonen.
Gebruik de bronnen 9 en 10.
De haven Porto Central vormt niet alleen een bedreiging voor de biodiversiteit op lokale schaal, maar ook voor de biodiversiteit van verder landinwaarts gelegen gebieden in Brazilië.
Vraag 20 3 punten
Beschrijf in drie stappen dat de haven Porto Central ook een bedreiging vormt voor de biodiversiteit van verder landinwaarts gelegen gebieden.
Begin je beschrijving met het soort goederen waarvoor deze haven vooral aangelegd is.
Bron 9: impressie van het toekomstige Porto Central. Bekijk in Bijlage, pagina 10
Bekijk het antwoord
Een juiste beschrijving moet de volgende drie stappen bevatten:
- Porto Central wordt een haven voor de export van grondstoffen (zoals soja / agribulk / ijzererts).
- Voor de winning van grondstoffen worden leefgebieden van flora en fauna aangetast / wordt het landschap aangetast / worden gebieden ontgonnen / wordt infrastructuur aangelegd.
- Door de aantasting van leefgebieden van flora en fauna kan de soortenrijkdom afnemen.
Gebruik de bronnen 8 tot en met 11.
In bron 11 staan vier toekomstscenario's voor de handel van Brazilië met andere landen. Bij de aanleg van de haven van Porto Central is rekening gehouden met scenario 1. Dat is een gunstig scenario voor de haven van Rotterdam. Voor Brazilië zou scenario 2 juist gunstiger zijn. Er zijn ook ontwikkelingen die kunnen leiden tot de scenario's 3 en 4.
Vraag 21 3 punten
Geef
- een reden waarom scenario 1 gunstig is voor de haven van Rotterdam;
- een reden waarom scenario 2 juist gunstiger is voor Brazilië;
- een ontwikkeling die kan leiden tot de scenario's 3 en 4.
Bron 11: vier toekomstscenario's voor de handel van Brazilië met andere landen. Bekijk in Bijlage, pagina 11
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- De Rotterdamse haven heeft goede faciliteiten voor / is gespecialiseerd in het opslaan / doorvoeren van grondstoffen.
- Bij scenario 1 zullen vanuit Brazilië steeds meer grondstoffen getransporteerd worden waaraan de Rotterdamse haven zelf waarde kan toevoegen.
Een voorbeeld van een juist antwoord is: bij scenario 2 kan Brazilië steeds meer waardevollere halffabricaten / eindproducten / grondstoffen (waaraan waarde toegevoegd is) exporteren.
Juiste voorbeelden van ontwikkelingen die tot de scenario's 3 en 4 kunnen leiden zijn:
- Steeds meer landen willen voor grondstoffen minder afhankelijk worden van andere landen.
- Steeds meer landen zetten in op recycling van producten (en hebben dus minder grondstoffen nodig).
- De grondstoffen in Brazilië raken op.
2025, tijdvak 2: Pedego Electric Bikes
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 4 en 5.
Gebruik bron 4.
Hieronder staan acht economisch geografische begrippen:
- de-industrialisatie
- handelsbelemmering
- industrialisatie
- internationale arbeidsverdeling
- offshoring
- reshoring
- ruilvoet
- vrijhandel
bron 4 Pedego Electric Bikes
Pedego is een Amerikaans bedrijf dat elektrische fietsen ontwerpt en wereldwijd verkoopt. Het bedrijf werd opgericht in 2008. De elektrische fietsen van Pedego worden vooral verkocht in de Verenigde Staten, Europa, Zuid-Afrika, Australië, Nieuw-Zeeland en Canada.
Tussen 2008 en 2018 werden de Pedego-fietsen in China gemaakt. In 2018 verplaatste het bedrijf de productie naar Vietnam en Taiwan. Het bedrijf doet dus aan …a…
De onderdelen van een Pedego-fiets komen uit verschillende landen. Zo worden de banden van een Pedego-fiets door een Duits bedrijf in Indonesië gemaakt. Elk onderdeel wordt gemaakt in het land waar de productieomstandigheden het gunstigst zijn. Als een land zich specialiseert in een bepaalde productiesector, verandert de …b… Zo'n mondiaal georiënteerde productieketen is het efficiëntst als er veel …c… is.

Vraag 5 3 punten
Noteer de letters a tot en met c uit bron 4 op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter het juiste begrip.
Bekijk het antwoord
- a = offshoring
- b = internationale arbeidsverdeling
- c = vrijhandel
De mondiale productieketen van Pedego-fietsen heeft kunnen ontstaan door tijd-ruimtecompressie.
Vraag 6 2 punten
Geef met twee verschillende technologische ontwikkelingen aan dat tijd-ruimtecompressie heeft geleid tot mondialisering van de productieketen van Pedego-fietsen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste technologische ontwikkelingen zijn:
- Ontwikkelingen in de transporttechnologie (zoals containerschepen en/of vliegtuigen) hebben ervoor gezorgd dat goederen / grondstoffen goedkoop over de hele wereld vervoerd kunnen worden.
- Ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie (zoals mobiele telefonie / internet) hebben ervoor gezorgd dat mondiale communicatie makkelijker geworden is.
per juiste ontwikkeling 1
Gebruik bron 5.
In bron 5 staat voor vier landen het marktaandeel elektrische fietsen in de totale fietsmarkt weergegeven.
bron 5 Marktaandeel elektrische fietsen in de totale fietsmarkt in vier landen

Vraag 7 2 punten
Geef voor de stijging van het aandeel elektrische fietsen in Nederland en Duitsland
- een demografische oorzaak;
- een economische oorzaak.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat Nederland en Duitsland te maken hebben met een vergrijzende bevolking. (1)
Voorbeelden van juiste economische oorzaken zijn: de welvaart in Nederland en Duitsland (onder ouderen) is hoog; de prijs van elektrische fietsen is (door concurrentie) gedaald. (1)
Gebruik bron 4.
In 2018 verhoogde de Amerikaanse regering de importbelasting tot 25% op elektrische fietsen die in China gemaakt zijn. Hiermee hoopte de Amerikaanse regering werkgelegenheid in eigen land te creëren.
Vraag 8 2 punten
Beredeneer waarom het verhogen van deze importbelasting kan leiden tot meer werkgelegenheid in de Verenigde Staten.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste redenering is:
- Door het verhogen van de importbelasting worden (geïmporteerde) elektrische fietsen in de Verenigde Staten duurder / wordt het importeren van elektrische fietsen duurder, (1)
- zodat fietsfabrikanten / industriële bedrijven verleid en/of gedwongen worden om in de Verenigde Staten te gaan produceren. (1)
2025, tijdvak 2: Inheemse talen in Brazilië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 11 en 12.
Gebruik bron 12.
bron 12 De Pataxó, een inheems volk in Brazilië
De Pataxó zijn een inheems volk dat eeuwenlang in het oosten van Brazilië leefde. Door de opkomst van plantagelandbouw tijdens de koloniale periode veranderde het oosten van Brazilië sterk. De Portugese kolonisator verdreef de Pataxó en dwong hen traditionele gebruiken en de eigen taal te verbergen. Een deel van de mensen trok naar de steden. Anderen stichtten nieuwe gemeenschappen, vooral in het zuiden van de staat Bahia. Nabij Rio de Janeiro hebben de Pataxó een kleine gemeenschap in het kustdorpje Paraty. Deze gemeenschap leeft deels traditioneel en kan door toeristen en schoolkinderen worden bezocht. De Pataxó geven in Paraty voorlichting en workshops over traditionele gebruiken en gewoonten van hun volk.
Stelling: de voorlichting en workshops die de Pataxó in Paraty geven, dragen bij aan een betere beeldvorming van inheemse bevolkingsgroepen in Brazilië.




Vraag 20 2 punten
Geef een argument
- voor deze stelling;
- tegen deze stelling.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juist argument voor de stelling is: door toeristen / schoolkinderen te leren over traditionele gebruiken neemt de kennis over de Pataxó toe. (1)
- Voorbeelden van juiste argumenten tegen de stelling zijn: Het openstellen van de gemeenschap kan worden gezien als een (goedkope) manier om met stereotypen geld te verdienen / een 'pretparkervaring'. / De Pataxó-gemeenschap is slechts één van de vele inheemse bevolkingsgroepen (met eigen gebruiken en gewoonten). / De Pataxó-gemeenschap is relatief klein. (1)
2024, tijdvak 1: De blokkade van het Suezkanaal
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 3 en 4.
Gebruik de bronnen 3 en 4.
Tussen 1882 en 1952 had Groot-Brittannië controle over het Suezkanaal.
Vraag 5 2 punten
Beredeneer waarom deze controle voor Groot-Brittannië van essentieel belang was gezien de economische ontwikkeling in het land destijds.
Kaart van de koloniën in 1914. Bekijk in Opgaven, pagina 5
Bekijk het antwoord
Uit de redenering moet blijken dat de economie van Groot-Brittannië in die periode / in de koloniale periode sterk afhankelijk was van de industrie,
zodat de aanvoer van grondstoffen vanuit de koloniën / de afzet van Britse industrieproducten in de koloniën (rondom de Indische Oceaan) van groot belang was.
Gebruik bron 3 en het kaartenkatern.
Jaarlijks varen zo'n 17.000 schepen door het Suezkanaal. Een groot deel hiervan zijn containerschepen zoals de Ever Given.
Vraag 6 2 punten
Geef aan dat
- de aanleg van het Suezkanaal geleid heeft tot tijdruimtecompressie;
- het gebruik van containers geleid heeft tot tijdruimtecompressie.
Wereldkaart met de scheepvaartroutes tussen Azië, Europa en Amerika. Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 3
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat door de aanleg van het Suezkanaal de scheepvaartroute tussen Azië en Europa korter is geworden (dan de scheepvaartroute om Afrika heen).
Uit het antwoord moet blijken dat containers eenvoudiger / sneller overgeladen kunnen worden van het ene op het andere transportmiddel (dan losse goederen).
Gebruik het kaartenkatern.
Het Suezkanaal is een smalle doorgang op de scheepvaartroute tussen China en de Rotterdamse haven. Er zijn meer smalle doorgangen in mondiale scheepvaartroutes.
Vraag 7 3 punten
Geef
- de namen van nog twee andere smalle doorgangen op de scheepvaartroute tussen China en de Rotterdamse haven;
- de naam van de smalle doorgang op de scheepvaartroute tussen China en de oostkust van de Verenigde Staten.
Wereldkaart waarop de smalle doorgangen in de mondiale scheepvaartroutes staan. Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 3
Bekijk het antwoord
Juiste doorgangen zijn:
- Straat Malakka
- Bab al Mandab / Golf van Aden / Rode Zee
- Straat van Gibraltar
- Het Kanaal
Opmerking: Per juiste doorgang 1 scorepunt toekennen.
Panamakanaal
In West-Europa vindt al tientallen jaren de-industrialisatie plaats. De blokkade van het Suezkanaal kan het proces van de-industrialisatie vertragen.
Vraag 8 2 punten
Beredeneer waarom de blokkade van het Suezkanaal het proces van de-industrialisatie in West-Europa kan vertragen.
Bekijk het antwoord
Een juiste redenering is:
Door de blokkade van het Suezkanaal is gebleken dat internationale handelsroutes kwetsbaar zijn / dat de levering van producten in Europa in gevaar kan komen,
zodat westerse bedrijven hun (eerder geoutsourcete) productie weer in Europa gaan vestigen / besluiten hun productie niet te outsourcen.
2024, tijdvak 2: Investeringen in het Keniaanse spoor
Opgavetekst
Bron 3 Investeringen in het Keniaanse spoor

Sinds de onafhankelijkheid van Kenia in 1963 is er weinig geïnvesteerd in de spoorweginfrastructuur van het land. Pas in 2017 werd een nieuwe spoorlijn geopend van de havenstad Mombasa naar de Keniaanse hoofdstad Nairobi (fase 1, zie bron 4). In 2019 werd dat traject verlengd naar de provinciestad Naivasha om daarna verlengd te worden naar Uganda (fase 2, zie bron 4).
De nieuwe spoorlijnen vervangen de verouderde spoorlijnen uit de koloniale tijd en worden aangelegd door een Chinese aannemer. Kenia betaalt deze aannemer met een lening van een Chinese bank. De grondstofvoorraden in Kenia dienen als onderpand. Als de lening niet kan worden terugbetaald, wordt de Chinese bank eigenaar van de grondstoffen. De investeringen in het Keniaanse spoor passen in het grote Chinese investeringsplan 'China's Belt and Road Initiative' (de nieuwe Zijderoute) dat Azië, Afrika en Europa met elkaar moet verbinden.
Kenia heeft langs de nieuwe spoorlijnen bedrijvenparken gepland voor arbeidsintensieve industrie.
De foto toont de Ngong-tunnel van de spoorlijn Nairobi-Naivasha, gebouwd door de Chinese aannemer CCCC.
Bron 4 Spoorlijnen in Kenia

Kaart van Oost-Afrika met de spoorlijnen in Kenia en omgeving. Legenda: spoorlijn (grijs) en door China gefinancierde spoorlijn (rood). Fase 1 loopt van Mombasa via Nairobi. Fase 2 is de verlenging via Naivasha en Kisumu richting Kampala in Uganda. Verder staan op de kaart onder meer Adis Abeba, Juba, Kigali, Bujumbura, Mogadishu en Dar es Salaam, en de ligging van het kaartfragment in Afrika.
Vraag 8 3 punten
Gebruik de bronnen 3 en 4. China is tegenwoordig niet alleen in Kenia, maar ook in veel andere landen in het oosten van Afrika de grootste investeerder. Geef twee redenen vanuit de economische dimensie waarom China veel geld investeert in landen in het oosten van Afrika, en vanuit een andere dimensie een reden waarom China veel geld investeert in landen in het oosten van Afrika.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee redenen vanuit de economische dimensie, zoals: de landen in het oosten van Afrika zijn een groeiende afzetmarkt voor Chinese producten; de loonkosten zijn lager dan in China; China heeft grondstoffen of mijnbouwproducten nodig om de eigen industrie draaiende te houden (2p)
- Noemt een reden vanuit een andere dimensie, zoals: China wil zich profileren als wereldmacht of hegemoniale staat; China wil wereldwijd zijn invloedsfeer uitbreiden (1p)
Per juiste reden uit de economische dimensie 1 scorepunt, tot maximaal 2. Een reden uit een andere dimensie levert 1 scorepunt op.
Vraag 9 2 punten
Gebruik de bronnen 3 en 4. Stelling: door de aanleg van de spoorlijnen zal Kenia in het centrum-periferiemodel binnen Afrika een centrumpositie kunnen gaan innemen. Geef een argument voor de stelling en een argument tegen de stelling.
Bekijk het antwoord
- Argument voor de stelling: goede infrastructuur in Kenia, zoals spoorlijnen, kan leiden tot meer handel, meer economische activiteit of hogere welvaart, waardoor Kenia binnen Afrika een centrumpositie kan innemen (1p)
- Argument tegen de stelling: vooral China zal profiteren van de door China zelf aangelegde spoorlijnen in Kenia (1p)
2023, tijdvak 1: De Big Tech
Opgavetekst
Bron 1 Van internetbedrijven tot de Big Tech

In 2017 werden de grootste vijf internetbedrijven – Apple, Alphabet (moederbedrijf van Google), Microsoft, Amazon en Meta (moederbedrijf van Facebook) – de grootste bedrijven ter wereld. Deze vijf technologiebedrijven worden samen de Big Tech genoemd.
Velen kennen deze grote technologiebedrijven wel bij naam, maar niet iedereen weet wat zij tegenwoordig allemaal doen. De tijd dat Google alleen een zoekmachine, Apple een computer en Facebook een sociaal netwerk was, is voorbij. Ook Microsoft levert veel meer dan software en Amazon verkoopt niet alleen boeken.
Deze grote technologiebedrijven zijn op steeds meer terreinen actief. Apple en Google zetten serieuze stappen in de zorg. Meta bouwt in Silicon Valley een compleet eigen woonwijk en Microsoft investeert in onderwijsdiensten.
Grafiek: Waarde van de grootste bedrijven in 2007 en 2017 (in miljarden dollar). Liggend staafdiagram met de tien grootste bedrijven per jaar, van groot naar klein:
| Rang | 2007: bedrijf (land, sector) | Waarde | 2017: bedrijf (land, sector) | Waarde |
|---|---|---|---|---|
| 1 | PetroChina (China, olie en gas) | 546 | Apple (VS, computerhardware) | 927 |
| 2 | ExxonMobil (VS, olie en gas) | 466 | Amazon (VS, internethandel) | 778 |
| 3 | General Electric (VS, divers) | 331 | Alphabet (VS, digitale dienstverlening) | 766 |
| 4 | China Mobile (China, telecommunicatie) | 309 | Microsoft (VS, software) | 751 |
| 5 | Gazprom (Rusland, olie en gas) | 307 | Meta (VS, digitale dienstverlening) | 542 |
| 6 | ICBC (China, banksector) | 290 | Alibaba (China, internethandel) | 499 |
| 7 | Microsoft (VS, software) | 253 | Berkshire Hathaway (VS, investeringen) | 492 |
| 8 | Petrobras (Brazilië, olie en gas) | 237 | Tencent Holdings (China, digitale dienstverlening) | 491 |
| 9 | Royal Dutch Shell (Nederland, olie en gas) | 221 | JPMorgan Chase (VS, banksector) | 388 |
| 10 | Berkshire Hathaway (VS, investeringen) | 217 | ExxonMobil (VS, olie en gas) | 344 |
Bron 2 Onderzeekabels en datacentra

Op de bodem van de oceanen liggen kabels die intercontinentaal internetverkeer mogelijk maken. De onderzeekabels zijn van glasvezel, waardoor intercontinentaal dataverkeer enorm snel is geworden. Op land wordt nog veel gebruikgemaakt van bestaande koperen telefoon- en televisiekabels, waardoor het dataverkeer weer trager wordt.
Een datacentrum is een locatie waar een groot aantal computers staat, die zijn aangesloten op het internet. Om vertragingen in het dataverkeer tegen te gaan, is het nodig om datacentra zo dicht mogelijk bij de gebruikers neer te zetten. De grote techbedrijven bouwen steeds meer eigen datacentra die ze verbinden met eigen onderzeekabels.
Kaart: wereldkaart met onderzeekabels en datacentra. Legenda: kabels in eigendom of mede-eigendom van Alphabet, Microsoft, Amazon of Meta (donkere lijnen); overige bedrijven (lichte lijnen). Datacentra: Amazon (rode stip), Meta (groene stip), Alphabet (blauwe stip).
Vraag 1 1 punt
Gebruik de bronnen 1 en 2.
De Big Tech zijn multinationale ondernemingen.
Toon met een gegeven uit een van de bronnen aan dat de Big Tech multinationale ondernemingen zijn.
Bekijk het antwoord
- Toont met een gegeven aan dat de Big Tech in meerdere landen actief is. Juist is: de Big Tech hebben datacentra of vestigingen in meerdere landen, of: de onderzeekabels (van de Big Tech) verbinden landen met elkaar. (1p)
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 1.
Tussen 2007 en 2017 is het type bedrijven in de top tien veranderd.
Geef aan
- welke verandering in het type bedrijven in de top tien heeft plaatsgevonden;
- waarom Amerikaanse bedrijven bij deze verandering een voordeel hebben ten opzichte van Chinese bedrijven.
Bekijk het antwoord
- Noemt de verandering: in de top tien staan tegenwoordig vooral bedrijven in de digitale dienstverlening / ict-sector, in plaats van bedrijven in de olie-industrie / gasindustrie / energiesector. (1p)
- Noemt een van de juiste redenen: in de digitale dienstverlening / ict-sector is het Engels de voertaal / de Lingua Franca; of: Amerikaanse bedrijven in de digitale dienstverlening / ict-sector bestaan al langer / zijn vertrouwder dan Chinese bedrijven in de digitale dienstverlening / ict-sector. (1p)
Vraag 3 2 punten
Gebruik bron 2.
Beredeneer dat de Big Tech bijdragen aan globalisering.
Gebruik in je redenering een omschrijving van het begrip tijd-ruimtecompressie.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt een omschrijving van tijd-ruimtecompressie: een uitgebreid netwerk van door technologiebedrijven aangelegde onderzeekabels / datacentra verkort de relatieve afstanden in het dataverkeer / zorgt ervoor dat er meer data sneller (tegelijkertijd) verstuurd kan worden. (1p)
- Redeneert dat hierdoor gebieden / mensen in de wereld steeds meer / makkelijker met elkaar verbonden raken. (1p)
Vraag 4 3 punten
Gebruik bron 2.
Technologiebedrijven hebben een wereldwijd netwerk van datacentra en onderzeekabels aangelegd.
Geef vanuit
- de dimensie natuur een nadeel van het aanleggen van onderzeekabels;
- de dimensie natuur aan waardoor dit netwerk kwetsbaar is;
- een andere dimensie aan waarom dit netwerk een risico kan vormen voor de samenleving.
Bekijk het antwoord
- Noemt vanuit de dimensie natuur een juist nadeel: de aanleg van onderzeekabels gaat gepaard met verstoring van het zeeleven / het maritiem milieu. (1p)
- Noemt vanuit de dimensie natuur een juist voorbeeld waaruit blijkt dat dit netwerk kwetsbaar is: onderzeekabels kunnen kapot gaan door natuurrampen / aardbevingen / endogene krachten. (1p)
- Noemt vanuit een andere dimensie een juist voorbeeld waaruit blijkt dat dit netwerk een risico voor de samenleving kan vormen: het (via internet) verzamelen van data door technologiebedrijven kan gezien worden als schending van de privacy, of datacentra zijn een potentieel militair doelwit. (1p)
2023, tijdvak 2: Mondiale handel in plastic afval
Opgavetekst
Bron 1 Mondiale handel in plastic afval

Wereldwijd wordt een enorme hoeveelheid plastic afval verhandeld.
Tussen 1988 en 2016 verscheepten de tien grootste exporteurs 168 miljoen ton plastic afval om te worden gerecycled. Dit gebeurde hoofdzakelijk richting China.
De kwaliteit van het plastic is echter door de jaren heen verslechterd. Het wordt tegenwoordig laagwaardig geproduceerd, is slecht afbreekbaar en is vaak met vuil gemengd. De Chinese overheid besloot in 2017 mede hierdoor het importeren van plastic afval te verbieden.
Na dit Chinese verbod werd het grootste deel van het plastic afval naar landen in Zuidoost-Azië geëxporteerd. Inmiddels verbieden steeds meer landen de import van plastic afval.
Vraag 1 2 punten
Gebruik bron 1.
Tot 2017 groeide de wereldwijde handel in plastic afval.
Geef een reden voor de toename in de handel in plastic afval
- vanuit de economische dimensie;
- vanuit de politieke dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste reden vanuit de economische dimensie: door economische ontwikkeling / een groeiende consumptie wordt steeds meer plastic gebruikt; het is goedkoper om plastic afval in (semi)perifere landen te verwerken; het vervoeren van vracht is (door technologische innovatie en schaalvergroting) steeds goedkoper / makkelijker geworden. (1p)
- Noemt een juiste reden vanuit de politieke dimensie: in (semi)perifere landen is (milieu)wetgeving vaak minder streng; vrijhandel / het openstellen van grenzen maakt mondiale handel eenvoudiger. (1p)
Per onderdeel 1 scorepunt: een juiste reden uit de economische dimensie en een juiste reden uit de politieke dimensie.
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 1.
In de periode tussen 1980 en 2016 importeerde China bijna de helft van het wereldwijde plastic afval. In 2017 verbood China deze import. Een reden hiervoor was de verslechtering van de kwaliteit van het plastic afval.
Geef nog twee andere redenen waarom China de import van plastic afval verbood.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen waarom China de import van plastic afval verbood: China wilde zich niet langer profileren als afvalverwerker van de Westerse landen; China had door toenemende welvaart de inkomsten uit plastic afval niet meer nodig; het verwerken van plastic afval brengt gezondheidsrisico's met zich mee; het verwerken van plastic afval gaat gepaard met milieuschade. (2p)
Per juiste reden 1 scorepunt. Alleen de eerste twee redenen tellen mee.
Vraag 3 2 punten
Gebruik bron 1.
Hieronder staan drie uitspraken over bron 1.
Uitspraak 1: in de periode tussen 2016 en 2018 exporteerden de Verenigde Staten het meeste plastic afval.
Uitspraak 2: de halvering van de export van plastic afval vanaf 2017 kwam door een mondiale economische crisis.
Uitspraak 3: in de mondiale handel in plastic afval is sprake van een traditionele centrum-periferieverhouding.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor elke uitspraak het juiste oordeel: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 juist. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. De juiste antwoorden zijn: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 juist.
Bron 2 Gedumpt plastic afval in Azië

Foto van gedumpt plastic afval in Azië.
Vraag 4 3 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2.
Bij de handel in plastic afval vindt op twee schaalniveaus ruimtelijke afwenteling plaats.
Geef aan dat bij de handel in plastic afval
- op twee schaalniveaus ruimtelijke afwenteling plaatsvindt;
- ook sprake is van afwenteling in tijd.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat het plastic afval vanuit centrumlanden naar (semi)perifere landen wordt geëxporteerd (mondiaal schaalniveau). (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat het plastic afval binnen de (semi)perifere landen in perifere gebieden / buitenwijken terechtkomt (lokaal / regionaal schaalniveau). (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat toekomstige generaties te maken zullen krijgen met de gevolgen van vervuiling door plastic afval (afwenteling in tijd). (1p)
2023, tijdvak 2: Bevolking en economische groei in India en Groot-Brittannië
Opgavetekst
Bron 3 India 1970

Bevolkingspiramide van India in 1970, per leeftijdsgroep van 5 jaar, mannen links en vrouwen rechts, in procent van de bevolking. Zeer brede basis (0-4 jaar en 5-9 jaar) en een smal bovenstuk.
Bron 3 India 2022

Bevolkingspiramide van India in 2022, per leeftijdsgroep van 5 jaar, mannen links en vrouwen rechts, in procent van de bevolking. Basis smaller dan in 1970, brede middengroepen tussen 10 en 34 jaar.
Bron 3 Groot-Brittannië 1970

Bevolkingspiramide van Groot-Brittannië in 1970, per leeftijdsgroep van 5 jaar, mannen links en vrouwen rechts, in procent van de bevolking. Brede groepen tussen 5 en 14 jaar en tussen 30 en 60 jaar, en een smal bovenstuk.
Bron 3 Groot-Brittannië 2022

Bevolkingspiramide van Groot-Brittannië in 2022, per leeftijdsgroep van 5 jaar, mannen links en vrouwen rechts, in procent van de bevolking. Smalle basis en brede groepen van 40 tot 64 jaar.
Vraag 5 2 punten
Gebruik bron 3.
India en Groot-Brittannië hebben een leeftijdsopbouw die kenmerkend is voor de positie die deze landen in het wereldsysteem innemen.
Geef voor beide landen aan welke positie ze tegenwoordig in het wereldsysteem innemen.
Onderbouw je antwoorden met een gegeven uit bron 3.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat India in het wereldsysteem tegenwoordig een semi-perifere positie inneemt en dat de afnemende bevolkingsgroei / het dalend geboorte- en sterftecijfer daar een kenmerk van is. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat Groot-Brittannië in het wereldsysteem een centrumpositie inneemt en dat de nauwelijks groeiende bevolking / de afnemende bevolkingsgroei daar een kenmerk van is. (1p)
Per land 1 scorepunt, mits de positie in het wereldsysteem in combinatie met een gegeven uit bron 3 juist is.
2022, tijdvak 1: China in de Hoorn van Afrika
Vraag 1 2 punten
Europese landen zijn lange tijd de grootste investeerders in Afrika geweest. De laatste jaren investeert China steeds meer in Afrika. Geef twee redenen waarom China in Afrika investeert.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen: Veel Afrikaanse landen beschikken over grondstoffen of landbouwproducten. Afrika heeft (door toenemende welvaart en door bevolkingsgroei) een groeiende afzetmarkt voor producten uit China. China probeert door de aanwezigheid in Afrika de (mondiale) invloed verder uit te breiden. (2p)
Per juiste reden 1 punt. Geeft de leerling meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee mee.
Bron 1 China opent eerste marinebasis in het buitenland
In 2017 werden voor het eerst Chinese militairen gestationeerd in een marinebasis buiten China. Deze nieuwe marinebasis is gevestigd in Djibouti. Djibouti is een klein land in de Hoorn van Afrika, ingeklemd tussen Eritrea, Ethiopië en Somalië. Onder andere de Verenigde Staten hebben daar al jarenlang een marinebasis.
De Chinese marinebasis in Djibouti past in de Chinese 'parelkettingstrategie'. Deze strategie is gericht op het bouwen en controleren van havens (parels) rondom de Indische Oceaan.
Bron 2 De Chinese parelkettingstrategie

Kaart van Afrika, het Arabisch schiereiland, Zuid-Azië en Zuidoost-Azië met de Indische Oceaan. Legenda: Chinese haven (parel), een anker; Amerikaanse marinebasis, een ster; belangrijke scheepvaartroute, een paarse lijn; Hoorn van Afrika, een oranje vlak; gebied met piratenactiviteit, een blauw gebied met een symbool. Schaal 0 tot 1500 km.
Kaartenkatern Midden-Oosten en Zuid-Azië

Fysische kaart van het Midden-Oosten en Zuid-Azië met hoogteligging (oranje tinten voor hooggebergte, groen en geel voor laagland), landen, rivieren, steden, de Indische Oceaan en de Himalaya in het noorden. Legenda op de kaart.
Vraag 2 3 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2 en het kaartenkatern. China heeft rondom de Indische Oceaan niet alleen havens, maar ook een marinebasis aangelegd. Deze marinebasis is in Djibouti aangelegd. Geef drie redenen waarom China deze marinebasis juist in Djibouti aangelegd heeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende redenen: Djibouti ligt aan een (makkelijk te controleren) smalle zeestraat (waar veel Chinese schepen langs varen). Djibouti ligt aan een belangrijke scheepvaartroute / in het verlengde van het Suezkanaal. Djibouti ligt in een gebied met piratenactiviteit. In Djibouti zijn al meerdere marinebases (waaronder die van de Verenigde Staten) gevestigd / voorzieningen voor militairen aanwezig. (3p)
Per juiste reden 1 punt. Geeft de leerling meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste drie mee.
Vraag 3 1 punt
Gebruik de bronnen 1 en 2. De parelkettingstrategie van China heeft niet alleen betrekking op de economische dimensie, maar ook op de politieke dimensie. Geef vanuit de politieke dimensie aan dat deze Chinese strategie door de Verenigde Staten als bedreigend ervaren wordt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat door deze strategie de Chinese (mondiale) invloed of macht vergroot wordt (ten koste van die van de Verenigde Staten). (1p)
Het gedeelte tussen haakjes hoeft niet in het antwoord van de leerling voor te komen.
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 2. Beredeneer waarom China wel havens aangelegd heeft in de buurlanden van India, maar juist in India zelf niet.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat China door de aanleg van havens in de (economisch relatief zwakke) buurlanden van India, die profiteren van deze investeringen, invloed kan uitoefenen in deze regio. (1p)
- Noemt dat India (op mondiale schaal) een concurrent is van China, of dat India niet toestaat dat China havens in het land aanlegt. (1p)
2022, tijdvak 1: Globalisering van het internet
Vraag 5 2 punten
Hieronder staan drie uitspraken over globalisering. Uitspraak 1: culturele globalisering leidt tot tegenreacties en herwaardering van nationale en regionale identiteiten. Uitspraak 2: culturele grenzen zijn door migratie en culturele uitwisseling steeds moeilijker te trekken. Uitspraak 3: economische globalisering verkleint de economische verschillen tussen gebieden en groepen mensen. Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 onjuist / juist. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie juiste antwoorden 2 punten; twee juiste antwoorden 1 punt; minder dan twee juiste antwoorden 0 punten. Het correctievoorschrift geeft voor uitspraak 1 'juist', voor uitspraak 2 'juist' en voor uitspraak 3 'onjuist / juist'.
Bron 3 Opkomst en ontwikkeling van het internet
Het internet is voortgekomen uit een gezamenlijk project tussen universiteiten in het westen van de Verenigde Staten en het Amerikaanse leger die met elkaar wilden communiceren. Dit eerste netwerk ontstond in 1969 en werd Arpanet genoemd.
De uitvinding was zo populair dat andere netwerken wilden aansluiten en daar was een protocol van netwerkcommunicatie voor nodig: het TCP/IP-protocol. Toen dit protocol er op 1 januari 1983 was, ontstond het internet.
Bron 4 Internetverkeer in 1993, tien jaar na introductie

Wereldkaart met lijnen die het internetverkeer in 1993 weergeven. Legenda: internetverkeer. De meeste lijnen lopen tussen Noord-Amerika en Europa. Daarnaast zijn er verbindingen naar Azië, Zuid-Amerika en Australië. Afrika heeft weinig verbindingen.
Bron 5 Percentage van de bevolking dat het internet gebruikt in 2017

Wereldkaart met per land het percentage van de bevolking dat het internet gebruikt in 2017, in klassen van 0 tot 100 procent. Donkere kleuren (hoge percentages) in Noord-Amerika, Europa, Rusland, Australië en een deel van Zuid-Amerika. Lichte kleuren (lage percentages) in grote delen van Afrika en Zuid-Azië. Legenda: geen gegevens, en klassen van 0% tot 100%.
Vraag 6 3 punten
Gebruik de bronnen 3 tot en met 5. Sinds de introductie in 1983 heeft door diffusie globalisering van het internet plaatsgevonden. Beschrijf dit proces in drie stappen met de bronnen 3, 4 en 5.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat (de voorloper van) het internet, het Arpanet, ontwikkeld is of alleen gebruikt werd in een kerngebied / centrumland / de Verenigde Staten (bron 3). (1p)
- Noemt dat het internetverkeer in eerste instantie vooral plaatsvond tussen kerngebieden / centrumgebieden / tussen de Verenigde Staten en Europa (bron 4). (1p)
- Noemt dat daarna ook de (semi-)perifere landen, alle landen, aangesloten werden op het internet (bron 5). (1p)
Vraag 7 2 punten
Het internet draagt bij aan een toename van mondiale migratiestromen. Geef hiervoor twee redenen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen: Door het internet is kennis over andere landen toegenomen / worden verschillen tussen landen zichtbaarder. Door het internet is informatie over (mogelijke) migratieroutes beter ontsloten. Door het internet is makkelijker contact te houden (met achterblijvers in het vertrekland). (2p)
Per juiste reden 1 punt. Geeft de leerling meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee mee.
Vraag 8 1 punt
In sommige landen beperken overheden de toegang tot sociale media als Facebook, Instagram en YouTube. Geef een reden waarom overheden dat doen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat overheden door het beperken van de toegang tot sociale media proberen de vrijheid van meningsuiting te beperken / censuur toe te passen / samenzweringen te voorkomen. (1p)
2022, tijdvak 1: Handelspartners van Brazilië
Opgavetekst
Bron 11 Handelspartners Brazilië in 1997 en 2017

Vier cirkeldiagrammen met de handelspartners van Brazilië per werelddeel. Legenda: Azië, Europa, Noord-Amerika, Zuid-Amerika, Afrika, Oceanië en ongeclassificeerd. Totale export 1997 (53,7 miljard dollar): Europa 31%, Zuid-Amerika 24%, Noord-Amerika 22%, Azië 18%, Afrika 3% en twee kleine delen van 1%. Totale import 1997 (63 miljard dollar): Europa 30%, Noord-Amerika 27%, Zuid-Amerika 20%, Azië 19%, Afrika 3% en een klein deel van 1%. Totale export 2017 (219 miljard dollar): Azië 43%, Europa 18%, Noord-Amerika 18%, Zuid-Amerika 16%, Afrika 4% en een klein deel van 1%. Totale import 2017 (141 miljard dollar): Azië 36%, Europa 25%, Noord-Amerika 21%, Zuid-Amerika 13%, Afrika 4% en een klein deel van 1%.
Vraag 17 2 punten
Gebruik bron 11. Hieronder staan drie uitspraken over de import en export van Brazilië. Uitspraak 1: Brazilië heeft in 1997 en in 2017 een positieve handelsbalans. Uitspraak 2: tussen 1997 en 2017 is het aandeel van de triadelanden in de handel met Brazilië toegenomen. Uitspraak 3: de handel van Brazilië profiteert van global shift. Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 onjuist / juist, uitspraak 3 juist. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie juiste antwoorden 2 punten; twee juiste antwoorden 1 punt; minder dan twee juiste antwoorden 0 punten. Het correctievoorschrift geeft voor uitspraak 2 'onjuist / juist'.
Bron 12 Aandeel in de wereldhandel 2015

Kaart in de vorm van een cartogram: elk land of elke groep landen is een vlak waarvan de oppervlakte het aandeel in het totale handelsvolume van 2015 aangeeft. Legenda: een wit vierkant is 1% van het totale handelsvolume in 2015. De kleur geeft de gemiddelde jaarlijkse groei van het bbp per hoofd van de bevolking in de periode 2005 tot 2015 aan, in procenten. Landen waarvan het aandeel in de wereldhandel sinds 2005 is toegenomen tot meer dan 1%, zijn omlijst. Landen met een aandeel van minder dan 0,5% zijn samengevoegd tot 'Rest van'-vlakken. Witte vlakken: geen gegevens over de groei per inwoner.
Vraag 18 2 punten
De omvang van de Braziliaanse handel is het grootst van alle landen van Zuid-Amerika (zie bron 12). Toch kun je op basis hiervan geen conclusies trekken over de welvaart van het land. Geef twee redenen waarom je uit de omvang van de handel geen conclusies kunt trekken over de welvaart in Brazilië.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen: De omvang van de handel zegt niets over de welvaart per persoon. Opbrengsten uit de handel komen niet ten goede aan de gehele bevolking / vloeien vaak weg naar het buitenland. De omvang van de handel zegt niets over de verdeling van de opbrengst tussen regio’s. (2p)
Per juiste reden 1 punt. Geeft de leerling meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee mee.
Vraag 19 2 punten
Brazilië claimt binnen Zuid-Amerika een centrumpositie. Geef twee argumenten tegen deze claim.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende argumenten tegen de claim: Brazilië hoort niet bij de welvarendste landen van Zuid-Amerika. Brazilië is een exporteur van grondstoffen en agrarische producten (en een importeur van vooral eindproducten). Een (relatief) groot deel van de Braziliaanse bevolking leeft in armoede. De politieke situatie is in Brazilië tegenwoordig relatief instabiel. (2p)
Per juist argument 1 punt. Geeft de leerling meer argumenten dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee mee.
Vraag 20 2 punten
Gebruik bron 12. In 2015 was het aandeel van Brazilië in de wereldhandel toegenomen tot meer dan 1%. Verwacht jij dat het aandeel van Brazilië in de wereldhandel in 2025 wel of niet boven 1% blijft? Geef twee argumenten voor je keuze.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste argumenten bij de gekozen kant. Voor 'wel boven 1%': Brazilië zal profiteren van de toenemende vraag naar grondstoffen / agrarische producten. Brazilië zal in toenemende mate (hoogwaardige) eindproducten gaan exporteren. De welvaart / consumptie in Brazilië zal toenemen (en daarmee ook de vraag naar buitenlandse producten). Voor 'niet boven 1%': De vraag naar grondstoffen / agrarische producten zal (door recycling / verduurzaming / regionalisering van de voedselmarkt) afnemen. De sociale / regionale ongelijkheid zal tot onrust / opstanden / politieke instabiliteit gaan leiden (die de handel kunnen schaden). Andere landen zullen een sterkere groei van de wereldhandel doormaken (en streven Brazilië voorbij). Brazilië is relatief hard getroffen door de corona-pandemie. (2p)
Per juist argument 1 punt. Juiste argumenten voor 'wel boven 1%' en voor 'niet boven 1%' staan hieronder; een keuze voor een van beide is niet verplicht volgens het correctievoorschrift, de argumenten tellen mee als ze juist zijn voor de gekozen kant.
2022, tijdvak 2: Streaming en de muziekindustrie
Opgavetekst
Bron 1 Top 10 muziekmarkten in 2017 en 2018 naar omzet
| positie 2017 | positie 2018 | land | |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 | - | Verenigde Staten |
| 2 | 2 | - | Japan |
| 3 | 3 | - | Verenigd Koninkrijk |
| 4 | 4 | - | Duitsland |
| 5 | 5 | - | Frankrijk |
| 6 | 6 | - | Zuid-Korea |
| 10 | 7 | ▲+3 | China |
| 8 | 8 | - | Australië |
| 7 | 9 | ▼-2 | Canada |
| 9 | 10 | ▼-1 | Brazilië |
Vraag 1 2 punten
Gebruik bron 1.
De meeste landen met een grote muziekmarkt hebben vergelijkbare kenmerken.
Geef van deze landen
- een gemeenschappelijk demografisch kenmerk;
- een gemeenschappelijk economisch kenmerk.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist gemeenschappelijk demografisch kenmerk: in het algemeen zijn het landen met veel inwoners. (1p)
- Noemt een juist gemeenschappelijk economisch kenmerk: in het algemeen zijn het economisch sterke / welvarende landen. (1p)
Bron 2 Inkomsten in de muziekindustrie

Gestapeld staafdiagram per jaar, 2001 tot en met 2018. Verticale as: inkomsten in de muziekindustrie in miljard Amerikaanse dollars (x miljard). Elke staaf bestaat uit vier delen: fysiek (o.a. cd's), digitaal (excl. streamen), streamen en overige inkomsten. Bovenaan elke staaf staat het totaal. Afleesbaar: totaal 2001 is 23,9, totaal 2017 is 17,4 en totaal 2018 is 19,1; streamen is in 2017 7,2 en in 2018 9,4.
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 2.
Leg uit dat de muziekindustrie de laatste twintig jaar door tijd-ruimtecompressie sterk veranderd is.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: door de opkomst van internet werd het mogelijk om muziek digitaal te verspreiden (via streamingdiensten goedkoper / sneller). (1p)
- Noemt het gevolg: waardoor de fysieke verkoop (van bijvoorbeeld cd's) in platenzaken / winkels afnam. (1p)
Bron 3 De opkomst van streamingdiensten
De opkomst van streamingsdiensten zoals Spotify en iTunes heeft geleid tot een groei van de omzet in de mondiale muziekindustrie. Dat komt door de uitbreiding van de bereikbare wereldmarkt en de opkomst van nationale en lokale artiesten en muziekstijlen. De opkomst van Nederlandse artiesten als Ronnie Flex, Josylvio, Suzan en Freek en Davina Michelle is hiervan een voorbeeld, maar ook de opkomst van k-pop (muziekgenre uit Zuid-Korea die bestaat uit verschillende muziekstijlen) en Latijns Amerikaanse muziek.
Om als artiest écht wereldwijd door te breken, blijft de rol van grote platenmaatschappijen onmisbaar.
Nederlandse artiesten: Ronnie Flex, Josylvio, Suzan en Freek en Davina Michelle

Vier foto's naast elkaar van de genoemde Nederlandse artiesten.
Vraag 3 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 3.
In de mondiaal georiënteerde muziekindustrie bestaat een centrum-periferiepatroon.
Geef
- vanuit de sociaal-culturele dimensie aan dat in de mondiaal georiënteerde muziekindustrie een centrum-periferiepatroon bestaat;
- vanuit de politieke dimensie aan dat regeringen invloed kunnen hebben op dit patroon.
Bekijk het antwoord
- Vanuit de sociaal-culturele dimensie: de mondiaal georiënteerde muziekindustrie wordt gedomineerd door westers / Engelstalig / Amerikaans georiënteerde (centrum)landen (en artiesten). (1p)
- Vanuit de politieke dimensie: in sommige landen sluiten regeringen een vrije toegang tot internet / streamingsdiensten af. (1p)
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 3.
Streamingsdiensten kunnen bijdragen aan globalisering, maar ze kunnen ook leiden tot herwaardering van regionale en nationale identiteiten.
Geef aan op welke manier streamingsdiensten kunnen bijdragen aan
- culturele globalisering;
- herwaardering van regionale en nationale identiteiten.
Bekijk het antwoord
- Culturele globalisering: streamingdiensten zorgen voor een makkelijkere (goedkopere / snellere) uitwisseling van (verschillende soorten) muziek / zorgen voor een groter wereldwijd (muziek)netwerk. (1p)
- Herwaardering van regionale en nationale identiteiten: artiesten die gericht zijn op hun eigen land en/of regio / op hun eigen taal kunnen door middel van streamingsdiensten makkelijker een podium krijgen. (1p)
2022, tijdvak 3: De hoogste gebouwen ter wereld
Opgavetekst
Bron 3 De hoogste gebouwen ter wereld

Staafdiagram met de hoogte in meters van de hoogste gebouwen per jaar, van 1885 tot 2018. Horizontale as: jaartallen 1885 tot 2018. Verticale as: hoogte in meters, van 0 tot 1000. Elke staaf heeft een kleur naar de regio waar het gebouw staat: Noord-Amerika (lichtblauw), Europa (geel), Zuid-Amerika (donkerrood), Azië en Oceanië (donkerblauw), China (rood) en Midden-Oosten (groen).
Genoemde gebouwen: Home Insurance Building, 55 m, Chicago (1885); Singer Building, 186 m, New York (1908); Chrysler Building, 319 m, New York (1930); Empire State Building, 381 m, New York (1931); World Trade Center, 417 m, New York (1973); Willis Tower, 442 m, Chicago (1974); Petronas Twin Towers, 452 m, Kuala Lumpur (1998); Taipei 101, 508 m, Taipei (2004); Burj Khalifa, 828 m, Dubai (2010); Makkah Royal Clock Tower, 601 m, Mekka (2012); One World Trade Center, 541 m, New York (2014); Jedda Tower, 1000 m, Jedda (2018).
Vraag 5 3 punten
Gebruik bron 3.
In het spreidingspatroon van de hoogste gebouwen ter wereld is een proces van mondialisering te herkennen.
Geef aan
- welk spreidingspatroon tussen 1885 en 1990 te herkennen is;
- welk spreidingspatroon tussen 1990 en 2018 te herkennen is;
- hoe deze verschuiving in het mondialiseringsproces wordt genoemd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de hoogste gebouwen tussen 1885 en 1990 voornamelijk in de Verenigde Staten lagen (1p)
- Noemt dat de hoogste gebouwen tussen 1990 en 2018 (tegenwoordig) voornamelijk in Azië (China) en het Midden-Oosten liggen (1p)
- Noemt de term global shift voor deze verschuiving (1p)
Bron 4

Foto's van de zes hoogste gebouwen ter wereld in 2017, naast elkaar met een verticale schaal van 200 m tot 800 m: Burj Khalifa in Dubai (828 m); Shanghai Tower in Shanghai (632 m); Makkah Royal Clock Tower in Mekka (601 m); Ping An Center in Shenzhen (599 m); Lotte World Tower in Seoul (555 m); One WTC in New York (541 m).
Vraag 6 2 punten
Gebruik de bronnen 3 en 4.
In de lijst met hoogste gebouwen ter wereld staan weinig steden in Europa.
Geef hiervoor twee redenen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste redenen waarom er weinig Europese steden in de lijst staan: in (Europese) historische binnensteden is minder ruimte voor grote of hoge gebouwen; veel Europese steden zijn ontstaan of gegroeid in een tijd waarin het niet mogelijk was zeer hoge gebouwen te bouwen; bestuurders worden in Europa eerder geremd door de inspraakmogelijkheden van burgers of door de overheid om deze prestigeprojecten te bouwen (2p)
Per juiste reden 1 punt, maximaal 2 punten: er zijn twee redenen gevraagd, alleen de eerstgegeven twee tellen mee.
2021, tijdvak 1: Burkina Faso, Frankrijk en Vietnam
Opgavetekst
Bron 1 Burkina Faso en Vietnam: voormalige koloniën van Frankrijk
Het huidige Burkina Faso werd aan het eind van de negentiende eeuw gekoloniseerd door Frankrijk. Vóór de komst van de Fransen werd het gebied bestuurd door de Mossi, een van de tien grote etnische groepen die ook nu nog in het land wonen. De kolonie produceerde katoen en leverde slaven aan plantages in andere koloniën. In 1960 werd de kolonie, die toen Boven-Volta heette, onafhankelijk. De naam van het land veranderde in 1984 in Burkina Faso.
De kolonisatie van het huidige Vietnam door Frankrijk begon halverwege de negentiende eeuw. De naam Vietnam bestond toen ook al. Het betekent 'land van de Viet', vernoemd naar de etnische groep waartoe 90% van de bevolking behoort. In de beginjaren van de kolonisatie verdienden de Fransen veel met de verkoop van opium. Later nam het belang van exportproducten als koffie, thee en rubber toe. Na de Frans-Vietnamese oorlog, die in 1954 eindigde, brak de Vietnamoorlog uit. In 1975 ontstond het huidige Vietnam.
Bron 2 Indicatoren van Burkina Faso, Frankrijk en Vietnam
| Burkina Faso | Frankrijk | Vietnam | |
|---|---|---|---|
| belangrijkste exportproducten in % van de totale exportwaarde (2017) | edelstenen en edelmetalen: 78,5% | auto's: 19,6% | elektronica: 44% |
| katoen: 8,3% | machines: 19,6% | textiel: 10,9% | |
| ertsen: 5,8% | medicijnen: 6% | schoenen: 8% | |
| belangrijkste exportbestemmingen in % van de totale exportwaarde (2017) | Zwitserland: 44,9% | Duitsland: 14,8% | Verenigde Staten: 20,1% |
| India: 15,6% | Spanje: 7,7% | China: 14,5% | |
| Zuid-Afrika 11,3% | Italië: 7,5% | Japan: 8% | |
| urbanisatietempo (2015-2020) | 5,29% | 0,76% | 2,59% |
Vraag 1 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2.
In de koloniale periode is de basis gelegd van het huidige centrum-periferiepatroon. Na de dekolonisatie behoorden Burkina Faso en Vietnam beide tot de groep van perifere landen. Tegenwoordig neemt Vietnam in het wereldsysteem een andere positie in.
Geef met twee voorbeelden uit bron 2 aan waaruit deze andere positie van Vietnam blijkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste voorbeelden waaruit de andere positie van Vietnam blijkt: Vietnam exporteert tegenwoordig meer bewerkte producten (zoals elektronica, textiel en schoenen) of industrieproducten, waar Burkina Faso vooral grondstoffen exporteert; Vietnam is voor de export, in tegenstelling tot Burkina Faso, minder afhankelijk van een land geworden. (2p)
Per juist voorbeeld 1 punt. Worden er meer dan twee voorbeelden gegeven, dan tellen alleen de eerste twee.
2021, tijdvak 1: Globalisering in de bosbouw
Opgavetekst
Aarde Landschapszones

Wereldkaart met de zes landschapszones van de aarde. Elke zone heeft een eigen kleur. De legenda staat op het kaartblad.
Bron 4 Afwenteling
Globalisering leidt voor veel mensen en gebieden tot economische vooruitgang. Deze vooruitgang gaat echter gepaard met ruimtelijke afwenteling en afwenteling in de tijd.
Er is sprake van ruimtelijke afwenteling wanneer de negatieve effecten van de vooruitgang worden afgeschoven op andere gebieden.
Bij afwenteling in de tijd worden de negatieve effecten van de vooruitgang doorgeschoven naar toekomstige generaties. De uitstoot van CO2 en het uitputten van natuurlijke hulpbronnen, zoals het kappen van bomen, horen bij afwenteling in de tijd.
Bron 5 Jaarlijkse verandering in bosgebied (1990-2015)

Wereldkaart met de jaarlijkse verandering van het bosgebied per land in km² per jaar. Netto-aanwinst: 500 tot 2.500 (lichtgroen), 2.500 tot 5.000 (groen) en meer dan 5.000 (donkergroen). Netto-verlies: 500 tot 2.500 (geel), 2.500 tot 5.000 (oranje) en meer dan 5.000 (rood). Grijs betekent weinig verandering. Brazilië en Indonesië hebben een netto-verlies van meer dan 5.000 km² per jaar. China heeft een netto-aanwinst van meer dan 5.000 km² per jaar.
Vraag 6 2 punten
Gebruik de bronnen 4 en 5.
Op de kaart in bron 5 is een centrum-periferiepatroon zichtbaar. Deze kaart kan echter niet gebruikt worden om de ruimtelijke afwenteling van centrumlanden op de perifere landen aan te tonen.
Geef aan:
- dat op de kaart in bron 5 een centrum-periferiepatroon zichtbaar is;
- dat deze kaart niet gebruikt kan worden om de ruimtelijke afwenteling van centrumlanden op perifere landen aan te tonen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat op de kaart een centrum-periferiepatroon zichtbaar is: de oppervlakte van het bosgebied verandert in centrumlanden over het algemeen weinig of neemt toe, en vooral in perifere landen neemt de oppervlakte af. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat uit de kaart niet op te maken is dat centrumlanden verantwoordelijk zijn voor de boskap in perifere landen. (1p)
Vraag 7 1 punt
Gebruik bron 5.
In een van de BRIC-landen is de ontwikkeling in bosgebied tegengesteld aan de andere drie BRIC-landen.
Welk BRIC-land is dit?
Bekijk het antwoord
- Brazilië. (1p)
2021, tijdvak 2: Globalisering van Nike
Opgavetekst
Bron 1 Nike Inc.

Nike Inc. is een Amerikaans bedrijf dat opgericht is in 1964. Het bedrijf ontwerpt, produceert en verkoopt wereldwijd sportschoenen en sportkleding. Onder Nike Inc. vallen de merken Nike, Converse, Hurley en Jordan Brands. Het hoofdkantoor staat in de stad Beaverton, in de Amerikaanse staat Oregon. Wereldwijd sponsort Nike atleten, topsporters en sportevenementen. Nike besteedt de productie vaak uit aan onderaannemers. Deze onderaannemers huren op hun beurt kleine bedrijven in die de schoenen maken. De laatste jaren ontstond kritiek op deze manier van produceren. Daarom laat Nike zijn schoenen tegenwoordig steeds meer in grote fabrieken maken.
Kaart onder de tekst: wereldkaart met de tien landen waar de meeste arbeiders voor Nike werken, rood gemarkeerd: Vietnam, China, Indonesië, Sri Lanka, Thailand, India, Brazilië, Bangladesh, Mexico en Honduras.
Vraag 1 2 punten
Gebruik bron 1.
Bron 1 laat zien in welke tien landen de meeste arbeiders voor Nike werken.
Geef aan:
- welke positie in het wereldsysteem het merendeel van deze tien landen inneemt;
- waarom juist in deze landen veel arbeiders voor Nike werken.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het merendeel van de tien landen een semi-periferie is (1p)
- Noemt dat de lonen in deze landen (relatief) laag zijn (1p)
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 1.
Nike laat zijn schoenen tegenwoordig in grote fabrieken maken, omdat er kritiek kwam op het uitbesteden van de productie aan onderaannemers.
Onderbouw deze kritiek met twee argumenten.
Bekijk het antwoord
- Onderbouwt de kritiek met twee juiste argumenten uit het correctiemodel (controleren van het productieproces, arbeidsomstandigheden, vakbondsvorming) (2p)
Per juist argument 1 punt. Juiste argumenten zijn: in de kleinere, door onderaannemers ingehuurde bedrijven is het productieproces lastiger te controleren; de arbeidsomstandigheden zijn daar vaak minder goed dan in grote fabrieken; arbeiders kunnen zich daar minder goed verenigen, bijvoorbeeld in een vakbond.
Bron 2 Groeidoelstellingen van Nike voor 2020 (opgesteld in 2015)

Staafdiagram met per productcategorie de omzet in 2015 (grijs) en de doelstelling voor 2020 (rood), met per categorie de relatieve groei. De categorieën zijn: verkoop via winkeliers, directe verkoop, verkoop in Noord-Amerika, verkoop via internet, verkoop damesartikelen, verkoop in China en verkoop hardloopartikelen. Bij verkoop via internet staat een groei van +600%, bij verkoop in China een groei van +110%.
Vraag 3 2 punten
Gebruik bron 2.
Technologische innovatie en vrijhandel zijn de motoren van het globaliseringsproces. Dit blijkt ook uit de groeidoelstellingen die Nike in 2015 voor 2020 formuleerde.
Geef een voorbeeld uit bron 2 waaruit blijkt dat Nike in 2015:
- inspeelde op technologische innovatie;
- uitging van een toenemende vrijhandel.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist voorbeeld van inspelen op technologische innovatie, bijvoorbeeld: Nike wilde in 2020 600% meer omzet behalen met de verkoop via internet of digitale handel (1p)
- Geeft een juist voorbeeld van uitgaan van een toenemende vrijhandel, bijvoorbeeld: Nike wilde in 2020 in China 110% meer omzet behalen (1p)
Bron 3 Winkel met ontwerpstudio in Berlijn

Foto van een Nike-winkel met de neonreclame 'CUSTOMIZE WITH NIKEID' boven een wand met sneakers. Er staan een groot scherm met een schoen en een balie met een computerscherm. Op de foto zelf is geen plaatsnaam te lezen.
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 3.
Op de website van Nike en in Nike-winkels met een ontwerpstudio is het mogelijk om vanuit een basisontwerp je eigen sportschoenen te ontwerpen.
Beredeneer dat deze manier van schoenen ontwerpen een vorm van culturele globalisering is, maar ook een vorm van individualisering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het basisontwerp van het logo van Nike een uiting is van de Amerikaanse kledingstijl of een Amerikaans symbool (culturele globalisering) (1p)
- Noemt dat door de individuele kleurkeuzes de ontwerper uiting kan geven aan een stijl die past bij de eigen identiteit of wensen (individualisering) (1p)
2021, tijdvak 2: Brazilië als BRIC-land
Vraag 17 2 punten
De vier BRIC-landen hebben een aantal kenmerken gemeenschappelijk. Een van deze kenmerken is de aanwezigheid van grondstoffen zoals mineralen, aardolie en steenkool.
Geef:
- een economisch kenmerk dat de BRIC-landen gemeenschappelijk hebben;
- een demografisch kenmerk dat de BRIC-landen gemeenschappelijk hebben.
Bekijk het antwoord
- Noemt een economisch kenmerk: de BRIC-landen hebben (in het algemeen) een groeiende economie (1p)
- Noemt een demografisch kenmerk: de BRIC-landen hebben veel inwoners (1p)
Bron 14 Import, export en samenstelling van de beroepsbevolking van de BRIC-landen (2017)
| Brazilië | Rusland | India | China | |
|---|---|---|---|---|
| top 4 export-producten | sojabonen; ijzer; ruwe suiker; ruwe aardolie | ruwe aardolie; bewerkte aardolie; gas; steenkool | diamanten; bewerkte aardolie; geneesmiddelen; sieraden | computers; videoapparatuur; telefoons; microchips |
| top 4 exportbestemmingen | land X; land Y; Argentinië; Nederland | China; Nederland; Duitsland; Wit-Rusland | Verenigde Staten; VAE; Hongkong; China | Verenigde Staten; Hongkong; Japan; Duitsland |
| top 4 import-producten | bewerkte aardolie; voertuigonderdelen; geneesmiddelen; auto's | auto's; auto-onderdelen; geneesmiddelen; computers | ruwe aardolie; goud; diamanten; steenkool | ruwe aardolie; microchips; goud; auto's |
| top 4 importlanden | China; Verenigde Staten; Duitsland; Argentinië | China; Duitsland; Wit-Rusland; Italië | China; Verenigde Staten; VAE; Saudi-Arabië | Verenigde Staten; Zuid-Korea; Japan; Duitsland |
| verdeling beroepsbevolking | primaire sector 15%; secundaire sector 22%; tertiaire sector 63% | primaire sector 10%; secundaire sector 28%; tertiaire sector 62% | primaire sector 47%; secundaire sector 25%; tertiaire sector 28% | primaire sector 35%; secundaire sector 29%; tertiaire sector 36% |
| demografie | aantal inwoners 209 miljoen; vruchtbaarheidscijfer 1,73 | aantal inwoners 144 miljoen; vruchtbaarheidscijfer 1,75 | aantal inwoners 1.339 miljoen; vruchtbaarheidscijfer 2,33 | aantal inwoners 1.386 miljoen; vruchtbaarheidscijfer 1,62 |
Noot 1: Verenigde Arabische Emiraten (VAE)
Vraag 18 2 punten
Gebruik bron 14.
In bron 14 zijn de twee belangrijkste exportlanden van Brazilië weggelaten. Land X is net als Brazilië een BRIC-land en land Y is een centrumland.
Noteer op je antwoordblad de letters X en Y.
Schrijf achter elke letter de naam van het juiste land.
Bekijk het antwoord
- X is China (1p)
- Y is de Verenigde Staten (1p)
Vraag 19 2 punten
Gebruik bron 14.
Brazilië heeft kenmerken die typerend zijn voor perifere landen, maar ook kenmerken die typerend zijn voor centrumlanden.
Geef met bron 14 een kenmerk van Brazilië dat
- typerend is voor een perifeer land;
- typerend is voor een centrumland.
Bekijk het antwoord
- Noemt een kenmerk dat typerend is voor een perifeer land: een groot deel van de export bestaat uit grondstoffen of agrarische producten, of een groot deel van de import bestaat uit eindproducten (1p)
- Noemt een kenmerk dat typerend is voor een centrumland: het vruchtbaarheidscijfer is laag, de export naar product en bestemming is niet eenzijdig, of het percentage werkenden in de tertiaire sector is hoog (1p)
Bron 15 Top 10 landen met hoogste bnp in miljarden dollar ($), 2017

| Land | Miljarden dollar |
|---|---|
| China | 23.120 |
| Verenigde Staten van Amerika | 19.360 |
| India | 9.447 |
| Japan | 5.405 |
| Duitsland | 4.150 |
| Rusland | 4.000 |
| Indonesië | 3.243 |
| Brazilië | 3.219 |
| Verenigd Koninkrijk | 2.880 |
| Frankrijk | 2.826 |
Vraag 20 3 punten
Gebruik bron 15.
Stelling: Brazilië zal in 2040 gestegen zijn naar de top vijf van landen met het hoogste bnp ter wereld.
Beargumenteer deze stelling in twee stappen.
Geef ook een argument tegen deze stelling.
Bekijk het antwoord
- Noemt als argument voor de stelling dat de landen die nu boven Brazilië staan vooral centrumlanden zijn waar de economie niet sterk meer groeit of stabiliseert (1p)
- Noemt dat Brazilië door een verschuiving naar de secundaire en tertiaire sector, of door de toenemende vraag naar agrarische producten en grondstoffen, nog economische groei kan bewerkstelligen en daardoor het bnp hoger kan worden dan dat van de centrumlanden erboven (1p)
- Geeft een juist argument tegen de stelling: door verduurzaming neemt de vraag naar grondstoffen af, of de politieke situatie in Brazilië is niet altijd stabiel gebleken (1p)
De eerste twee punten vormen samen de beargumentering voor de stelling. Het derde punt is het argument tegen de stelling. Juiste argumenten voor: de landen die nu boven Brazilië staan zijn vooral centrumlanden waar de economie niet sterk meer groeit of stabiliseert; Brazilië kan door een verschuiving naar de secundaire en tertiaire sector, of door de toenemende vraag naar agrarische producten en grondstoffen, nog economische groei bewerkstelligen. Juist tegenargument: door verduurzaming neemt de vraag naar grondstoffen af, waar Brazilië van afhankelijk is; de politieke situatie in Brazilië is niet altijd stabiel gebleken.
2021, tijdvak 2: Het wereldkampioenschap voetbal in Brazilië
Vraag 21 2 punten
In 2014 werd in Brazilië het wereldkampioenschap voetbal gehouden. Hiermee werd vanuit de culturele dimensie een stereotype van Brazilië als voetbalminnend land bevestigd.
Geef:
- vanuit de culturele dimensie nog een ander stereotype van Brazilië;
- vanuit de dimensie natuur een stereotype van Brazilië.
Bekijk het antwoord
- Noemt een ander cultureel stereotype van Brazilië, bijvoorbeeld dans, kleding, muziek of religie (1p)
- Noemt een stereotype van Brazilië vanuit de dimensie natuur: het (bedreigde) regenwoud (1p)
2019, tijdvak 1: Globalisering van Inditex
Opgavetekst
Bron 1 Inditex
Met meer dan 7.000 winkels in meer dan 90 landen is Inditex het grootste modebedrijf ter wereld. Het hoofdkantoor staat in de Noord-Spaanse stad La Coruña. In tegenstelling tot veel andere kledingproducenten maakt Inditex veel van haar kleding in fabrieken in de nabijheid van het hoofdkantoor.
Inditex maakt vooral exclusieve en modieuze, maar ook betaalbare kleding. Onder Inditex vallen merken als Pull and Bear, Massimo Dutti en Uterqüe. Het meest bekend zijn de kledingwinkels van Zara. Inditex wil het kledingaanbod in de winkels van Zara zo snel en nauwkeurig mogelijk laten aansluiten op de allernieuwste modetrends. Hiervoor worden de wensen van klanten en de verkoopcijfers voortdurend in de gaten gehouden. Doordat de kledingproductie voor een groot deel plaatsvindt in het thuisland Spanje, kan Zara snel inspelen op de allernieuwste modetrends. Binnen twee weken kan een nieuw product ontworpen en geproduceerd zijn. Vanuit de distributiecentra liggen producten binnen 48 uur in de winkels.
Bron 2 Landen met winkels van Inditex

Kaart van de wereld met de landen waar Inditex winkels heeft. Legenda: landen met winkels van Inditex. Schaal: 0, 2000 en 4000 km.
Vraag 1 2 punten
Het Spaanse modebedrijf Inditex is een mondiaal georiënteerd bedrijf. Toch heeft het bedrijf niet in alle landen ter wereld winkels gevestigd. Geef hiervoor een reden:
- vanuit de politieke dimensie;
- vanuit de sociaal-culturele dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste reden vanuit de politieke dimensie: in een aantal landen heerst politieke onrust, of de markt is onvoldoende opengesteld voor westerse multinationals. (1p)
- Noemt een juiste reden vanuit de sociaal-culturele dimensie: een aantal landen heeft een sterke eigen kledingtraditie waar de kleding van Inditex niet op aansluit. (1p)
Vraag 2 2 punten
Inditex richt zich voor de verkoop van hun kleding steeds meer op gebieden buiten Europa. Geef een demografische ontwikkeling binnen Europa waarom Inditex dat doet, en een economische ontwikkeling buiten Europa waarom Inditex dat doet.
Bekijk het antwoord
- Noemt een demografische ontwikkeling binnen Europa: de geringe bevolkingsgroei of de vergrijzing van Europa. (1p)
- Noemt een economische ontwikkeling buiten Europa: de opkomst van gebieden of landen met een sterke economische groei of toenemende welvaart. (1p)
Vraag 3 2 punten
In 2015 kocht Inditex voor 300 miljoen dollar een gebouw in het centrum van New York om er een Zarawinkel te openen. Ondanks de koopkrachtige bevolking en het grote aantal toeristen in New York, is deze winkel nauwelijks winstgevend. Beredeneer met bron 1 waarom Inditex toch besloot juist in het centrum van New York deze winkel te openen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Inditex een bedrijf is dat snel inspeelt op nieuwe trends, of dat trendsettend wil zijn. (1p)
- Noemt dat het centrum van (de wereldstad) New York bij uitstek de plek is waar de nieuwste trends worden neergezet of gepresenteerd. (1p)
Vraag 4 2 punten
Je kunt stellen dat de kledingproductie van Inditex plaatsvindt in een perifeer gebied, maar je kunt ook stellen dat dit in een centrumgebied gebeurt. Beredeneer dat dit afhankelijk is van het schaalniveau waarop je kijkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de kledingproductie op het schaalniveau van Spanje of Europa in een (semi)perifeer gebied plaatsvindt. (1p)
- Noemt dat de kledingproductie op mondiaal schaalniveau in een centrumland plaatsvindt. (1p)
2019, tijdvak 1: Groot-Brittannië stopt ontwikkelingshulp aan India
Opgavetekst
Bron 1 Top 10 ontvangers ontwikkelingshulp van Groot-Brittannië in 2013

Kaart van de tien landen die in 2013 de meeste ontwikkelingshulp van Groot-Brittannië ontvingen: Syrië, Afghanistan, Pakistan, Bangladesh, India, Nigeria, Ethiopië, Kenia, Democratische Republiek Congo en Tanzania. Legenda (in miljoen pond, £): 100 tot 150, 150 tot 200, 200 tot 250, 250 tot 300, 300 tot 350. Schaal: 0, 850 en 1700 km.
Bron 2 Groot-Brittannië stopt ontwikkelingshulp aan India
Sinds 2015 geeft Groot-Brittannië geen ontwikkelingshulp meer aan India.
"Onze ontwikkelingssamenwerking moet in toenemende mate gaan over handel en het uitwisselen van kennis, niet over hulp." zei de Britse staatssecretaris van Internationale Ontwikkeling.
Groot-Brittannië is de derde investeerder in India en India heeft meer dan duizend bedrijven in Groot-Brittannië. De grootste daarvan is het Indiase staalbedrijf Tata. Tata is onder andere eigenaar van de Britse multinational Jaguar Land Rover Limited.
Veel Indiërs vonden de beëindiging van de ontwikkelingshulp te vroeg komen, maar er waren ook veel Indiërs die het besluit van Groot-Brittannië om te stoppen met ontwikkelingshulp om nationalistische redenen toejuichten.
Ook in Groot-Brittannië waren de meningen verdeeld. Sommigen vonden het, gezien de economische ontwikkelingen in beide landen, niet meer dan logisch de ontwikkelingshulp te stoppen.
Vraag 8 2 punten
In het verleden hebben veel Britse bedrijven hun callcenters en helpdesks verplaatst naar India. De laatste jaren halen zij deze werkzaamheden vaak weer terug naar Groot-Brittannië. Geef twee redenen waarom Britse bedrijven dit doen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende juiste redenen, elk 1 punt: het verschil tussen de lonen in Groot-Brittannië en India is minder groot geworden; de afhandeling van vragen, administratie of serviceverlening is efficiënter of beter wanneer dit in het eigen land gebeurt; in Groot-Brittannië zijn regio's met een relatief hoge werkloosheid. (2p)
2019, tijdvak 2: De nieuwe zijderoute
Opgavetekst
Bron 1 China blaast oude zijderoute nieuw leven in

De zijderoute is de naam voor een oud netwerk van handelsroutes over land tussen China en Europa. Tussen de tweede eeuw voor Christus en de zestiende eeuw na Christus werd door karavanen niet alleen zijde, maar ook porselein, jade, brons, ijzer, lak en buskruit van oost naar west getransporteerd. In tegengestelde richting werden goud, kostbare metalen, edelstenen, ivoor en glas getransporteerd. Het transport kwam de handelssteden onderweg ten goede, maar als geheel profiteerden de wereldrijken vooral van de uitwisseling van ideeën, religie en tradities.
Vanaf de zestiende eeuw werd de oude zijderoute over land steeds minder gebruikt en raakte in verval.
China wil door het aanleggen van spoorwegen en overslagterminals de oude zijderoute over land nieuw leven inblazen.
Er rijden per week al een paar treinen die goederen overslaan in onder andere Warschau, Praag en Hamburg. Van Europa naar China zitten de treinen vol met bloemen, planten en voedselproducten. In de treinen vanuit China zit vooral elektronica.
Vraag 1 1 punt
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik bron 1. De oude zijderoute over land kan worden gezien als een vroege vorm van globalisering vanuit de sociaal-culturele dimensie. Geef met bron 1 aan waaruit dat blijkt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat de oude zijderoute over land heeft geleid tot de integratie van gebieden en samenlevingen / het uitwisselen van ideeën, religie en tradities. (1p)
Vraag 2 2 punten
Door de komst van nieuwe transportmogelijkheden werd de oude zijderoute over land vanaf de zestiende eeuw steeds minder vaak gebruikt. Leg dit uit. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg blijkt dat het in die periode mogelijk werd om met (zeil)schepen grote afstanden over zee af te leggen (oorzaak). (1p)
- De reis tussen Europa en China over zee werd sneller (en minder risicovol) dan de oude zijderoute over land (en de oude zijderoute over land werd dus minder vaak gebruikt) (gevolg). (1p)
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bron 2 Zijderoutes over land en over zee

Kaart van Europa, Azië, Afrika en de Indische Oceaan met de zijderoutes over land (rode lijnen) en over zee (blauwe lijnen) tussen China en Europa. Plaatsen op de kaart: Madrid, Rotterdam, Hamburg, Warschau, Praag, Venetië, Athene, Istanbul, Moskou, Teheran, Ürümqi, Xi'an, Beijing, Yiwu, Hambantota, Kuala Lumpur en Nairobi.
Vraag 3 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2. Beredeneer dat de nieuwe zijderoute over land een bedreiging kan zijn voor de haven van Rotterdam.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering blijkt dat door de aanleg van de nieuwe zijderoute over land producten uit China via treinstations / hubs in (Midden- / Oost-)Europa worden getransporteerd / overgeslagen. (1p)
- Zodat een deel van de Chinese producten niet meer via de Rotterdamse haven Europa binnenkomt / het achterland van Rotterdam relatief kleiner wordt. (1p)
Vraag 4 2 punten
Het is niet zeker of de nieuwe zijderoute over land net zo’n succes zal worden als de oude zijderoute over land dat tot de zestiende eeuw was. De nieuwe zijderoute over land heeft namelijk nadelen ten opzichte van het transport over zee. Geef vanuit twee verschillende dimensies een nadeel van de nieuwe zijderoute over land ten opzichte van het transport over zee.
Bekijk het antwoord
- Noemt vanuit twee verschillende dimensies een juist nadeel van de nieuwe zijderoute over land ten opzichte van het transport over zee. Juiste nadelen zijn: (dimensie natuur) het gebied waar de nieuwe zijderoute over land doorheen gaat is onherbergzaam / heeft vooral in de winter een bar klimaat, waardoor het transport in gevaar kan komen; (economische dimensie) transport per trein is, met name voor goedkope volumineuze producten, duurder dan massatransport over zee; (politieke dimensie) transport over land kan gehinderd worden door grenscontroles / vereiste documenten / handelsembargo's, omdat het transport door verschillende landen gaat. (2p)
Per juist nadeel 1 punt. Bij meer dan twee nadelen tellen alleen de eerste twee mee.
2018, tijdvak 1: De geografie van LEGO
Opgavetekst
Bron 1 Legostenen, all over the world
De speelgoedfabrikant LEGO heeft eigenlijk de tijd tegen. Kinderen hebben computers, tablets en mobieltjes. In 2004 was het Deense familiebedrijf bijna failliet en in 2008 volgde ook nog een wereldwijde economische crisis. De laatste jaren boekt LEGO echter spectaculaire resultaten: de omzet groeit jaarlijks met zo’n 15% en in vijf jaar tijd is de omzet verdubbeld. In 2015 kregen alle 17.000 werknemers als bonus een extra maandsalaris.
Ondanks de ongunstige demografische ontwikkeling in Noordwest-Europa stijgen toch ook daar de verkoopaantallen. In Oost-Europa, de Verenigde Staten en China, groeit LEGO nog veel harder.
De fabrieken waar de legostenen worden gemaakt, staan behalve in Denemarken ook in Hongarije, Tsjechië, Mexico en sinds 2017 ook in China. De locatie van de fabrieken heeft samen met innovatieve productontwikkeling zoals LEGO Mindstorms (waarbij lego-robots zelf geprogrammeerd moeten worden) en LEGO Education bijgedragen aan het succes van de afgelopen jaren. In München, Los Angeles en Tokyo zijn ‘luisterposten’ gevestigd. Hier speuren zo’n 160 ontwerpers uit verschillende landen naar de allernieuwste trends.
Vraag 1 2 punten
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort. Gebruik bron 1.
Behalve een fabriek in Denemarken heeft LEGO nog twee fabrieken in Europa. Een van de redenen hiervoor is de nabijheid van het hoofdkantoor in Denemarken.
Geef nog twee redenen waarom LEGO gekozen heeft voor de locaties van deze twee fabrieken.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste redenen waarom LEGO gekozen heeft voor de locaties van de twee fabrieken. Juiste redenen zijn: de fabrieken liggen in landen met relatief lage lonen; de fabrieken liggen in een deel van Europa met een relatief sterke economische groei; de fabrieken liggen in de Europese Unie. (2p)
Alleen de eerste twee gegeven redenen beoordelen. Per juiste reden 1 punt.
Vraag 3 2 punten
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.
Gebruik bron 1.
LEGO verkoopt de laatste tien jaar wereldwijd steeds meer producten. Ook in Noordwest-Europa, waar de demografische ontwikkeling eigenlijk ongunstig is, stijgen de verkoopaantallen.
Geef aan op welke manier
- LEGO ook in Noordwest-Europa tot stijgende verkoopaantallen komt;
- tijd-ruimtecompressie de laatste tien jaar bijdraagt aan deze gestegen verkoopaantallen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat LEGO producten is gaan ontwikkelen die ook gericht zijn op meisjes (LEGO Friends) / die inspelen op nieuwe trends of populaire films (Harry Potter en Starwars) / die voor educatieve doeleinden gebruikt kunnen worden (LEGO Mindstorms en LEGO Education). (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat nieuwe legoproducten via internet / YouTube / sociale media steeds sneller (en bij meer mensen) aangeprezen worden. (1p)
Vraag 4 3 punten
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.
Gebruik bron 1.
LEGO heeft in de steden München, Los Angeles en Tokyo luisterposten gevestigd. Deze zijn zowel op mondiale als op continentale als op nationale schaal gunstig gevestigd.
Noteer deze drie schaalniveaus op je antwoordblad.
Geef voor elk schaalniveau aan waarom deze luisterposten gunstig gevestigd zijn.
Bekijk het antwoord
- Mondiale schaal: de luisterposten zijn gevestigd in de drie gebieden die samen de triade vormen / in de drie belangrijkste centrumgebieden van de wereld (Noord-Amerika, West-Europa en Oost-Azië). (1p)
- Continentale schaal: de luisterposten zijn gevestigd in de economisch sterkste landen van de centrumgebieden / in de triade (Verenigde Staten, Duitsland en Japan). (1p)
- Nationale schaal: de luisterposten zijn gevestigd in de (trendsettende) centrumsteden (München, Los Angeles en Tokyo) van de economisch sterkste landen. (1p)
2018, tijdvak 1: Goudwinning op Lombok
Opgavetekst
Bron 1 Goudkoorts op Lombok
In de heuvels op het Indonesische eiland Lombok heerst een ware goudkoorts. Veel boeren en vissers hebben hun bestaan ingeruild voor dat van goudzoeker. In kleine illegale mijnen worden rotswanden met de hand uitgehakt en het daarbij vrijkomende steengruis wordt naar de dorpen gebracht. Om het steengruis van het goud te scheiden wordt kwik gebruikt. De kwikresten worden gedumpt en komen in de voedselketen en het drinkwater terecht. De lokale bevolking krijgt hierdoor te maken met kwikvergiftiging. Mensen met kwikvergiftiging kunnen last krijgen van coördinatieproblemen, spierverslapping en geboorteafwijkingen en er kunnen problemen optreden met horen en zien. De lokale bevolking heeft onvoldoende middelen om te investeren in een schonere goudproductie.
Voor de verkoop van het goud is de lokale bevolking afhankelijk van tussenhandelaren in Mataram, de hoofdstad van Lombok.
De tussenhandelaren verkopen het goud vervolgens door aan afnemers in China, Noord-Amerika en Europa. De Indonesische overheid overweegt vergunningen te verlenen aan grote moderne westerse mijnbouwbedrijven om goud te winnen op Lombok.
Bron 2 Ontwikkeling van de goudprijs en de legale kwikimport in Indonesië

Kolommen: de legale kwikimport in Indonesië (x 1.000 kg), rechter as, 0 tot 300. Lijn: de goudprijs (in euro/kg), linker as, 0 tot 40.000. Horizontale as: 1998 tot en met 2012. Afleesbaar: de goudprijs stijgt van ongeveer 6.000 euro/kg in 1998 naar ongeveer 30.000 euro/kg in 2012. De kwikimport is in 2001 en 2002 vrijwel nul en bereikt de hoogste waarden rond 2009 tot en met 2012.
Vraag 19 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 1.
Bij de goudwinning is zowel op het schaalniveau van Lombok als op mondiale schaal sprake van een centrum-periferieverhouding.
Noteer deze twee schaalniveaus op je antwoordblad.
Geef voor elk schaalniveau aan op welke manier sprake is van een centrum-periferieverhouding.
Bekijk het antwoord
- Schaalniveau van Lombok: tussenhandelaren uit de hoofdstad (het centrum) van Lombok verdienen meer aan de goudwinning dan de lokale bevolking die (in de perifere gebieden) het goud wint. (1p)
- Mondiaal schaalniveau: het goud wordt gewonnen in een (semi)perifeer land als Indonesië, maar de verkoop vindt plaats in andere (rijkere) delen van de wereld. (1p)
2018, tijdvak 2: Globalisering in de staalindustrie
Opgavetekst
Bron 1 Top 10 van de staalproducerende landen in 1985, 2000 en 2015
| Rang | 1985 land | 1985 tonnen | 2000 land | 2000 tonnen | 2015 land | 2015 tonnen |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Sovjet-Unie | 154.668 | China | 128.500 | China | 803.830 |
| 2 | Japan | 105.279 | Japan | 106.444 | Japan | 105.152 |
| 3 | Verenigde Staten | 80.067 | Verenigde Staten | 101.824 | India | 89.582 |
| 4 | China | 46.794 | Rusland | 59.136 | Verenigde Staten | 78.916 |
| 5 | West-Duitsland | 40.497 | Duitsland | 46.376 | Rusland | 71.114 |
| 6 | Italië | 23.898 | Zuid-Korea | 43.107 | Zuid-Korea | 69.673 |
| 7 | Brazilië | 20.455 | Oekraïne | 31.767 | Duitsland | 42.678 |
| 8 | Frankrijk | 18.808 | Brazilië | 27.865 | Brazilië | 33.245 |
| 9 | Polen | 16.126 | India | 26.924 | Turkije | 31.517 |
| 10 | Groot-Brittannië | 15.722 | Italië | 26.759 | Oekraïne | 22.933 |
Vraag 1 2 punten
Gebruik bron 1.
In de staalindustrie heeft tussen 1985 en 2015 global shift plaatsgevonden.
Toon dit aan met bron 1.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het aandeel van centrumlanden (zoals Duitsland, Italië, Verenigde Staten, Frankrijk, Groot-Brittannië) in de staalproductie tussen 1985 en 2015 is afgenomen (1p)
- Noemt dat het aandeel van semi-perifere landen (zoals China, India) in de staalproductie is toegenomen (1p)
Bron 2 Tata Steel wil af van Britse staalfabrieken
Op het hoogtepunt van de staalindustrie werkten in West-Europa honderdduizenden mensen in deze sector. Maar de laatste decennia neemt het aantal werknemers snel af. De enige Nederlandse staalproducent, Koninklijke Hoogovens in IJmuiden, fuseerde in 1999 met de grootste staalproducent uit Groot-Brittannië tot Corus. In 2007 werd Corus overgenomen door Tata Steel uit India.
Tata Steel wil nu af van de staalfabrieken in Groot-Brittannië. De redenen: hoge productiekosten, verouderde fabrieken en de wereldwijde overproductie van staal.
Tata Steel heeft aangekondigd dat alle opties voor herstructurering van de staalfabrieken in Groot-Brittannië open gehouden worden, inclusief verkoop of sluiting. Als dat laatste gebeurt, zou er wel eens een definitief einde kunnen komen aan de Britse staalindustrie.
Bron 3

Zwart-witte luchtfoto van het staalterrein van Tata Steel in IJmuiden. Links de fabriekshallen en schoorstenen, rechts het water van het Noordzeekanaal.
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 2.
De overname van Corus door Tata Steel in 2007 wijkt af van de traditionele verhoudingen in het wereldsysteem.
Geef aan
- om welke reden Tata Steel Corus heeft overgenomen;
- dat deze overname afwijkt van de traditionele verhoudingen in het wereldsysteem.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste reden waarom Tata Steel Corus heeft overgenomen: moderne techniek of productieprocessen binnen het bedrijf halen, toegang krijgen tot de Europese staalmarkt, of het verhogen van de winst of omzet. Eén juiste reden is voldoende. (1p)
- Legt uit dat de overname afwijkt van de traditionele verhoudingen, omdat een bedrijf uit een (semi-)perifeer land een bedrijf uit een centrumland overneemt (1p)
Vraag 3 1 punt
Gebruik de atlas.
De twee belangrijkste grondstoffen voor staal zijn ijzererts en steenkool.
Welk land zal als grondstoffenexporteur het meest profiteren van de global shift in de staalindustrie?
Bekijk het antwoord
- Noemt Australië (1p)
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 2 en kaartblad 103.
De regionale ongelijkheid in Groot-Brittannië is al relatief groot. Als Tata Steel besluit de staalfabrieken in Groot-Brittannië te sluiten zal de regionale ongelijkheid nog groter worden.
Beredeneer dit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de staalfabrieken in Groot-Brittannië juist in gebieden staan waar de werkloosheid al hoog is (1p)
- Legt uit dat door het sluiten van de fabrieken en het verdwijnen van de werkgelegenheid het verschil in welvaart tussen deze gebieden en het centrumgebied rond Londen nog groter wordt (1p)
2018, tijdvak 2: Diversiteit aan talen
Vraag 5 2 punten
Wereldwijd worden zo’n 7.000 verschillende talen gesproken. De taal die op mondiale schaal als lingua franca wordt gezien, is niet de taal die door de meeste mensen als eerste taal wordt gesproken.
Noem de taal
- die op mondiale schaal wordt gezien als lingua franca;
- die door de meeste mensen als eerste taal wordt gesproken.
Bekijk het antwoord
- Noemt Engels als lingua franca (1p)
- Noemt Chinees (Mandarijn) als taal die door de meeste mensen als eerste taal wordt gesproken (1p)
Vraag 8 2 punten
In (semi-)perifere landen neemt het aantal gesproken talen door globalisering af, terwijl in centrumlanden juist steeds meer verschillende talen worden gesproken.
Geef aan dat door globalisering het aantal gesproken talen
- in (semi-)perifere landen afneemt;
- in centrumlanden toeneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in (semi-)perifere landen de invloed van mondiale talen (zoals Engels, Spaans of Arabisch) steeds groter wordt, waardoor het aantal gesproken talen afneemt (1p)
- Noemt dat in centrumlanden het aantal gesproken talen toeneemt door immigratie (1p)
Hoe vaak globalisering in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1-5, 7-8 | 7 | 21% |
| 2026, tijdvak 2 | 1-2, 4, 7, 24 | 5 | 16% |
| 2025, tijdvak 1 | 3, 12-13, 19-21 | 6 | 17% |
| 2025, tijdvak 2 | 5-8, 20 | 5 | 16% |
| 2024, tijdvak 1 | 5-8 | 4 | 12% |
| 2024, tijdvak 2 | 8-9 | 2 | 6% |
| 2023, tijdvak 1 | 1-4 | 4 | 13% |
| 2023, tijdvak 2 | 1-5 | 5 | 16% |
| 2022, tijdvak 1 | 1-8, 17-20 | 12 | 39% |
| 2022, tijdvak 2 | 1-4 | 4 | 12% |
| 2022, tijdvak 3 | 5-6 | 2 | 6% |
| 2021, tijdvak 1 | 1, 6-7 | 3 | 9% |
| 2021, tijdvak 2 | 1-4, 17-21 | 9 | 28% |
| 2019, tijdvak 1 | 1-4, 8 | 5 | 16% |
| 2019, tijdvak 2 | 1-4 | 4 | 13% |
| 2018, tijdvak 1 | 1, 3-4, 19 | 4 | 12% |
| 2018, tijdvak 2 | 1-5, 8 | 6 | 19% |
In 17 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde havo staat een vraag over globalisering, samen 87 vragen (15% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 1: 12 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 15% van de vragen over globalisering, daarvoor 15%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met globalisering
Maak de 15 nieuwste examenvragen over globalisering online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over globalisering
Andere onderwerpen aardrijkskunde havo
- Endogene en exogene processen
- Verstedelijking
- Weer en klimaat
- Nederland: wonen en water
- Bevolking en migratie
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Water en rivieren
- Landbouw en voedsel
- Energie en grondstoffen
- Kaartvaardigheden
Globalisering op andere niveaus
- Examenvragen globalisering aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen globalisering aardrijkskunde vwo
- Examenvragen globalisering aardrijkskunde havo Cariben
- Examenvragen globalisering aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt globalisering voor in het eindexamen aardrijkskunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 87 vragen over globalisering, 15% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde havo stonden de meeste vragen over globalisering?
In het examen van 2022, tijdvak 1, met 12 vragen: 1-8, 17-20.
Hoe oefen ik examenvragen over globalisering?
Op deze pagina staan alle vragen over globalisering met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.