Eindexamen aardrijkskunde havo 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden

• Juiste antwoorden zijn: − De Big Tech hebben datacentra / vestigingen in meerdere landen. − De onderzeekabels (van de Big Tech) verbinden landen met elkaar. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Juiste antwoorden zijn: (1p)
  • In de digitale dienstverlening / ict-sector is het Engels de voertaal / de Lingua Franca.
  • Amerikaanse bedrijven in de digitale dienstverlening / ict-sector bestaan al langer / zijn vertrouwder dan Chinese bedrijven in de digitale dienstverlening / ict-sector.

• Een uitgebreid netwerk van (door technologiebedrijven aangelegde) onderzeekabels / datacentra verkort de relatieve afstanden in het dataverkeer / zorgt ervoor dat er meer data sneller (tegelijkertijd) verstuurd kan worden (1)
• zodat gebieden / mensen in de wereld steeds meer / makkelijker met elkaar verbonden raken (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Juiste voorbeelden vanuit een andere dimensie waaruit blijkt dat dit netwerk een risico voor de samenleving kan vormen, zijn: (1p)
  • Het (via internet) verzamelen van data door technologiebedrijven kan gezien worden als schending van de privacy.
  • Datacentra zijn een potentieel militair doelwit.

Opmerking Het scorepunt alleen toekennen als beide werelddelen juist zijn.

• Juiste maatregelen zijn: − Beleid voeren waarbij immigratie gestimuleerd wordt. − Beleid voeren waarbij het (financieel) aantrekkelijk wordt om meer kinderen te krijgen. − De pensioengerechtigde leeftijd verhogen. per juiste maatregel (1) (2)

• Juiste oorzaken zijn: − Het aantal mensen dat in de reproductieve leeftijd komt, blijft lang groot. − Het (kinder)sterftecijfer daalt. − De levensverwachting wordt hoger / mensen worden gemiddeld steeds ouder. per juiste oorzaak (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Juiste uitdagingen zijn: (2p)
  • Het zal voor (een groot deel van) Nigeria moeilijk zijn om zo veel mensen van voldoende voedsel te voorzien.
  • Het zal voor Nigeria moeilijk zijn om overheidsvoorzieningen (zoals infrastructuur / onderwijs / zorg) op peil te houden.
  • Doordat Nigeria (ten opzichte van China en India) klein is, is de (ruimtelijke) druk op de grond / natuur / milieu hoog.
  • Er zal voor (een groot deel van) Nigeria niet genoeg werkgelegenheid zijn voor zo veel mensen.

Opmerking Per juiste uitdaging 1 scorepunt toekennen.

• bij de Midden-Atlantische Rug stukken korst liggen die met verschillende snelheden (transform) langs elkaar bewegen (1)
• waarbij langs deze (oost-westgeoriënteerde) dwarsbreuken spanning wordt opgebouwd (en er dus aardbevingen kunnen ontstaan) (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• het eiland Faial (0,73 miljoen jaar oud) ouder is dan het eiland Pico (0,25 miljoen jaar oud) en/of São Jorge (0,55 miljoen jaar oud) (1p)
• maar dat het eiland Faial dichterbij de Midden-Atlantische Rug ligt dan het eiland Pico (of São Jorge) (1p)

• vochtige (oceaan)lucht gedwongen wordt te stijgen tegen de flanken van de berg (1)
• waarbij de stijgende lucht kouder wordt / condenseert (1)

• a: de temperatuurverschillen tussen de seizoenen in Horta zijn kleiner dan in Lissabon / de gemiddelde wintertemperatuur in Lissabon is lager dan in Horta (1)
• b: op de Azoren wordt, omdat het een eiland is / waar de wind ook vandaan komt, altijd vochtige lucht aangevoerd (die opstijgt tegen het reliëf) (1)
• c: de Azoren staan, omdat het een eiland is / waar de wind ook vandaan komt, onder de matigende invloed van zee (1)

• Er ontstaat kalksteen doordat het koraalrif wordt bedekt door (mariene) sedimenten (1)
• de kalksteen komt (door opheffing van het land / zeespiegeldaling) aan het aardoppervlak te liggen (1)
• exogene processen / erosie en/of verwering zorgen voor de afbraak van de kalksteen tot heuvels (1)

• de kalksteenheuvels bruin kleuren in de periode februari – april (oorzaak) (1)
• doordat in deze periode minder neerslag valt / de vegetatie uitdroogt / de vegetatie afsterft (gevolg) (1)

• uitspraak 1: juist uitspraak 2: juist uitspraak 3: juist indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)

• puinwaaier / kustsediment (1)
• Uit het antwoord moet blijken dat de jongste sedimenten in de laaggelegen (kust)gebieden liggen (1)

• de Cerrado in de periode mei - september onder invloed staat van een hogedrukgebied / dalende luchtstromen (oorzaak) (1)
• waardoor de (dalende) lucht opwarmt / er geen waterdamp condenseert / geen wolkvorming optreedt (en er dus weinig neerslag valt) (gevolg) (1)

• uitspraak 1: juist uitspraak 2: juist uitspraak 3: onjuist indien drie juiste antwoorden (2) indien twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)

• Juiste oorzaken zijn: − Door een lager debiet leveren hydro-elektriciteitscentrales minder stroom (zodat de kosten van ijzerproductie stijgen). − Door een lager debiet is transport over de rivier lastiger / duurder (zodat de prijs van ijzer stijgt). per juiste oorzaak (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Twee van de volgende: (1p)
  • Canada
  • Zweden
  • Australië

• Uit het antwoord moet blijken dat in de hoofdstad Brasília / het federale district veel goed betaalde (overheids)banen zijn, maar dat er ook veel slechter betaalde banen (in bijvoorbeeld de schoonmaak) zijn (1)
• Uit het antwoord moet blijken dat de sociaaleconomische ongelijkheid in de deelstaat Rondônia lager is dan in de andere deelstaten in de regio Noord / beter overeenkomt met de (relatief lage) sociaaleconomische ongelijkheid in de deelstaten in de regio Centraal- West (1)

• Uit het antwoord moet blijken dat het in stedelijke gebieden relatief eenvoudig is om (in de informele sector) inkomsten / geld bij elkaar te scharrelen. (1)

• in de Regio Centraal-West veel grootgrondbezitters / grootschalige landbouwbedrijven / sterk gemechaniseerde landbouwbedrijven zijn (1)
• zodat de productiecapaciteit daar heel hoog ligt / de landbouwsector profiteert van schaalvoordelen (1)

• Regio Zuidoost en Regio Zuid (1)
• Regio Noord en Regio Noordoost (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• Juiste redenen zijn: (2p)
  • Met het opnieuw uitgraven van een gracht wordt het hitte- eilandeffect tegengegaan.
  • De gracht kan voor een betere waterafvoer zorgen / een verhoogde piekafvoer tegengaan.
  • De aanleg van een gracht (op de plek van de Stadsring) gaat autoverkeer tegen / maakt de stad autoluw.

Opmerking Per juiste reden 1 scorepunt toekennen.

• Binnenstad foto d Liendert foto c Soesterkwartier foto b Vathorst foto a indien vier juiste antwoorden (2) indien drie of twee juiste antwoorden (1) indien minder dan twee juiste antwoorden (0) (2)

• Uit het antwoord moet blijken dat hoe hoger de bebouwingsdichtheid in een wijk is, des te groter het hitte-eilandeffect (1)
• Het hitte-eilandeffect is in de (historische) Binnenstad / in de wijk Soesterkwartier groter dan in de wijk Schothorst (1)
• omdat de woningen in de (historische) Binnenstad / in de wijk Soesterkwartier dichter op elkaar staan dan in de wijk Schothorst waar veel flats staan / hoogbouw in het groen is (1)

• Uit het antwoord moet blijken dat in het noordoosten van Friesland het Lauwersmeer op de grens met de provincie Groningen ligt (en dat het beter is om dit meer door één waterschap te laten beheren). (1)

• Juiste kenmerken zijn: − Bij integraal waterbeleid wordt rekening gehouden met verschillende actoren (zoals boeren, bewoners, recreanten en natuurverenigingen) − Bij integraal waterbeleid wordt niet alleen rekening gehouden met het voorkomen van overstromingen, maar ook met droogte / de waterkwaliteit. per juist kenmerk (1) (2)

• Uit het antwoord moet blijken dat er door het veranderde neerslagregiem ook vaker lange droge perioden optreden (1)
• Uit het antwoord moet blijken dat het water vanuit het IJsselmeer (in tijden van droogte) over meerdere provincies verdeeld moet worden / het IJsselmeer een nationale functie als waterbuffer heeft (1)

• a: verzilting (1)
• b: het zuidoosten van Friesland / in Gaasterland / in de zand- en/of veengebieden (1)
• c: het noorden / westen van Friesland / in de klei- en/of veengebieden (1)