Examenvragen verstedelijking aardrijkskunde havo
82 vragen over verstedelijking uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Verstedelijking komt in 18 van de 18 examens aardrijkskunde havo voor, met 82 vragen (14% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over verstedelijking
Per examen de vragen over verstedelijking, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Leefbaarheidsverschillen in Nederland
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 17 en 18.
Gebruik de bronnen 17 en 18.
bron 17

bron 18
Leefbaarheid
De kaart hieronder gaat over leefbaarheid en wordt opgesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Op de kaart is per gemeente de afwijking ten opzichte van het gemiddelde van Nederland te zien. De leefbaarheid hangt af van onderstaande factoren:
- de kwaliteit van de woningvoorraad;
- de beleving van de fysieke omgeving;
- het voorzieningenniveau;
- de sociale cohesie;
- de mate van overlast en onveiligheid.

Een hoge mate van stedelijkheid kan een positieve invloed hebben op de leefbaarheid. Toch is tussen de kaarten in de bronnen 17 en 18 geen duidelijk verband te zien.
Vraag 30 2 punten
Geef aan
- op welke manier stedelijkheid de leefbaarheid positief beïnvloedt;
- waarom er toch geen duidelijk verband tussen de kaarten in de bronnen 17 en 18 te zien is.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juist antwoord is: in steden zijn veel (grootstedelijke) voorzieningen aanwezig (en dat kan positief bijdragen aan de leefbaarheid). (1)
- Uit het antwoord moet blijken dat leefbaarheid niet alleen bepaald wordt door het voorzieningenniveau / ook bepaald wordt door andere factoren (zoals de woningvoorraad, beleving van de fysieke omgeving, de sociale cohesie en/of de mate van overlast en onveiligheid). (1)
Toenemend autogebruik heeft een negatief effect gehad op het voorzieningenniveau in landelijke gebieden.
Vraag 31 2 punten
Beredeneer waarom toenemend autogebruik juist in landelijke gebieden een negatief effect op het voorzieningenniveau gehad heeft.
Gebruik in je redenering een omschrijving van het begrip drempelwaarde.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste redenering is:
- Door de auto zijn voorzieningen in de steden voor mensen die in landelijke gebieden wonen beter bereikbaar geworden, (1)
- zodat sommige voorzieningen in landelijke gebieden onvoldoende klanten kregen (en failliet gingen). (1)
Gebruik bron 18 en de kaart Midden-Nederland in het kaartenkatern.

Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 20/21. Schaal 1: 700.000
In de gemeenten Velsen, Tiel en Schiedam wordt de leefbaarheid negatief beïnvloed door de mate van overlast en onveiligheid.
Vraag 32 2 punten
Geef aan
- waardoor de hoge mate van overlast en onveiligheid in deze gemeenten veroorzaakt wordt;
- waarom deze oorzaak ook een positief effect kan hebben op deze gemeenten.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in deze gemeenten grote industrie- en/of haventerreinen liggen. (1)
- Een voorbeeld van een juist positief effect is: (bedrijven op) industrie- en/of haventerreinen leveren werkgelegenheid op. (1)
Gebruik de bronnen 17 en 18.
De kaart over de leefbaarheid is samengesteld uit vijf factoren. Uit deze kaart blijkt dat de leefbaarheid op de Waddeneilanden hoger is dan het gemiddelde van Nederland.
Vraag 33 3 punten
Geef
- de factor die niet bijdraagt aan de hoge leefbaarheid op de Waddeneilanden;
- een reden waarom de sociale cohesie juist op de Waddeneilanden hoog is;
- voor nog een andere factor een reden waarom die factor juist op de Waddeneilanden bijdraagt aan de hoge leefbaarheid.
Bekijk het antwoord
- het (lage) voorzieningenniveau (1)
- Voorbeelden van een juist antwoord zijn: (1)
- De bewoners van de Waddeneilanden zijn meer op elkaar aangewezen.
- De bewoners van de Waddeneilanden wonen in gemeenschappen waar men elkaar kent.
- Voorbeelden van een juist antwoord zijn: (1)
- De Waddeneilanden bieden een natuurrijke leefomgeving. (de beleving van de fysieke omgeving)
- De Waddeneilanden hebben weinig criminaliteit. (de mate van overlast en onveiligheid)
- Op de Waddeneilanden staan mooie huizen / zijn geen achterstandswijken. (de kwaliteit van de woningvoorraad)
Opmerking: De factoren hoeven niet expliciet genoemd te worden.
2026, tijdvak 2: Chili, Filipijnen en Spanje
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 1 tot en met 3.
Gebruik bron 2.
Op mondiale schaal bestaat een algemeen verband tussen de samenstelling van de beroepsbevolking en de verstedelijkingsgraad.
Vraag 3 2 punten
Geef
- het algemene verband tussen de samenstelling van de beroepsbevolking en de verstedelijkingsgraad;
- met bron 2 een uitzondering op dit algemene verband.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist algemeen verband zijn:
- Hoe meer werkenden in de industrie / dienstensector, hoe hoger de verstedelijkingsgraad.
- Hoe minder werkenden in de landbouw, hoe hoger de verstedelijkingsgraad.
Een voorbeeld van een juist antwoord (uitzondering) is: Chili heeft een hogere verstedelijkingsgraad dan Spanje, maar er werken in Chili relatief meer mensen in de landbouw dan in Spanje. (1 scorepunt per onderdeel)
2026, tijdvak 2: Brasília, de hoofdstad van Brazilië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 12 tot en met 14.
Tussen 1763 en 1960 was Rio de Janeiro de hoofdstad van Brazilië. In 1960 besloot de Braziliaanse regering landwaarts een nieuwe hoofdstad te bouwen: Brasília.
Vraag 17 2 punten
Geef aan welke doelen de toenmalige regering van Brazilië had om landwaarts een nieuwe hoofdstad te bouwen
- vanuit de economische dimensie;
- vanuit de politieke dimensie.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juist doel vanuit de economische dimensie: de hoofdstad werd verplaatst om de (economische) ontwikkeling van het binnenland van Brazilië te stimuleren. (1 scorepunt)
- Een voorbeeld van een juist doel vanuit de politieke dimensie: een centraal gelegen hoofdstad versterkt de eenheid van het land; de regering wilde voorkomen dat de macht te veel geconcentreerd zou zijn bij de kuststeden; de regering wilde loskomen van de koloniale / keizerlijke hoofdstad. (1 scorepunt)
Gebruik bron 14.
bron 14 Sol Nascente, een favela in Brasília
Het Braziliaanse instituut voor geografie en statistiek (IBGE) heeft na de volkstelling van 2022 geconcludeerd dat de wijk Sol Nascente, gelegen in het oosten van Brasília, een van de grootste favela’s van het land is. In Sol Nascente werden zo’n 32.000 huishoudens geregistreerd.


Bron: www.folhape.com.br, Magno Martins, 2024.
Het is lastig om in favela’s betrouwbare demografische gegevens te verzamelen, maar in Sol Nascente wilden veel inwoners graag meewerken aan de volkstelling van het IBGE. Meedoen aan de volkstelling werd gezien als een manier om de wijk verder te ontwikkelen.
Vraag 19 2 punten
Beredeneer waarom het in favela’s lastig is om betrouwbare demografische gegevens te verzamelen.
Bekijk het antwoord
- Favela’s zijn zelfbouwwijken / wijken waar vaak (noodgedwongen) zonder toestemming en/of vergunningen wordt gebouwd, (1 scorepunt)
- zodat het voor inwoners niet altijd mogelijk is om zich te registreren / niet altijd duidelijk is hoeveel personen in een huis wonen. (1 scorepunt)
Vraag 20 1 punt
Geef een reden waarom inwoners de volkstelling zagen als een manier om de wijk verder te ontwikkelen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste reden zijn:
- Officiële registratie (van het aantal inwoners) kan de noodzaak voor de aanleg van (meer) voorzieningen bij de overheid kenbaar maken.
- Officiële registratie (van het aantal inwoners) kan een eerste stap zijn in het legaliseren van de wijk.
2026, tijdvak 2: Winkelstad Alkmaar
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 21 tot en met 23.
Gebruik bron 21.
bron 21 Winkelstad Alkmaar
Alkmaar heeft twee grote winkelgebieden: de binnenstad met zowel winkels van grote winkelketens als kleine winkeltjes en Overstad. Overstad is een woonboulevard met woonwinkels en doe-het-zelfzaken. Overstad ligt in de Oosterwezenpolder. In de eerste helft van de twintigste eeuw waren hier fabrieken gevestigd. In de jaren 80 veranderde de industriële bebouwing in een winkelgebied.
Een van de belangrijkste winkelstraten in de binnenstad heet ‘Laat’. In deze straat stonden de laatste jaren veel panden leeg. In 2023 werd de straat opnieuw ingericht. Bestrating maakte plaats voor groen en waterpartijen. De drukke fietsstraat werd wandelgebied.

Bron: Gemeente Alkmaar, 2020.
Historische binnensteden zijn vaak populair om te winkelen.
Vraag 29 2 punten
Geef twee ruimtelijke kenmerken waaraan je de historische binnenstad van Alkmaar herkent.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste ruimtelijke kenmerken zijn:
- De bebouwingsdichtheid is hoog.
- Er zijn veel nauwe straten.
- Er liggen singels / grachten om de binnenstad.
per juist kenmerk: 1 scorepunt
Alkmaar werd in 1972 aangewezen als groeikern. Dit versterkte de winkelfunctie van de binnenstad.
Vraag 30 2 punten
Beredeneer waarom het aanwijzen van Alkmaar als groeikern de winkelfunctie van de binnenstad versterkt heeft.
Bekijk het antwoord
Uit de redenering moet blijken dat
- (door een toename van de woningvoorraad) het aantal inwoners in (het verzorgingsgebied van) Alkmaar toenam, (1 scorepunt)
- zodat voorzieningen makkelijker hun drempelwaarde konden halen / er voldoende klandizie was om winkels te openen (of open te houden). (1 scorepunt)
Gebruik de bronnen 21 en 22.
De aanleg van groenvoorziening in de winkelstraat ‘Laat’ is gericht op het verminderen van de gevolgen van klimaatverandering in de stedelijke omgeving. De groenvoorziening heeft ook invloed op de leefbaarheid in de binnenstad.
bron 22 Winkelstraat ‘Laat’


Bron: Architectenweb, 2022.
Vraag 31 3 punten
Geef
- twee manieren waarop de groenvoorziening de gevolgen van klimaatverandering in de stedelijke omgeving kan verminderen;
- een voorbeeld waardoor groenvoorziening de leefbaarheid in de binnenstad ook negatief kan beïnvloeden.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste manieren zijn:
- Groenvoorziening zorgt voor een betere afwatering / infiltratie bij zware regenbuien. (1 scorepunt)
- Groenvoorziening zorgt voor schaduwwerking / verkoeling bij hitte. (1 scorepunt)
Voorbeelden van een juist antwoord zijn: Door bomen / verhoogde borders kan de overzichtelijkheid van de openbare ruimte verminderen. Winkels zijn niet meer met de fiets te bereiken. (1 scorepunt)
Gebruik bron 23.
bron 23 Regionale positie van Alkmaar

Veel binnensteden kampen met leegstand. Winkeliers in Alkmaar vrezen minder voor deze leegstand, omdat ze verwachten dat Alkmaar kan profiteren van zijn positie op regionaal schaalniveau.
Vraag 32 2 punten
Toon met twee aanwijzingen uit de bron aan dat Alkmaar kan profiteren van zijn positie op regionaal schaalniveau.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste aanwijzingen zijn:
- Alkmaar is centraal gelegen in de kop van Noord-Holland.
- Alkmaar is goed bereikbaar.
- De overige steden in de regio hebben een kleiner winkeloppervlak / lager voorzieningenniveau.
per juiste aanwijzing: 1 scorepunt
2025, tijdvak 1: Den Helder
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 18 en 19.
Gebruik de bronnen 18 en 19.
Hieronder staan drie uitspraken over de bronnen 18 en 19.
Uitspraak 1: tijdens de aanleg van Nieuw Den Helder werden vooral eengezinswoningen gebouwd met voor- en achtertuinen.
Uitspraak 2: de transformatie van de Golfstroombuurt is een voorbeeld van herstructurering.
Uitspraak 3: in Den Helder bestaat een duidelijk verband tussen economische en demografische bewonerskenmerken.
Vraag 31 2 punten
Geef voor elk van de uitspraken aan of deze juist of onjuist is.
Bron 19: luchtfoto van de Golfstroombuurt, Huisduinen en Jeruzalem, met een tabel over bouwperioden, inkomens, sociale huur en leeftijd. Bekijk in Bijlage, pagina 18
Bekijk het antwoord
- uitspraak 1: juist / onjuist
- uitspraak 2: juist
- uitspraak 3: onjuist
Aanvulling: op pagina 12, bij vraag 31 moet 'uitspraak 1: onjuist' worden vervangen door 'uitspraak 1: juist / onjuist'. Toelichting: de stelling is multi-interpretabel. In de periode van wederopbouw werden in Nederland vooral portiekflats gebouwd, maar in Den Helder zijn in die periode ook eengezinswoningen met voor- en achtertuinen gebouwd.
Gebruik de bronnen 18 en 19.
Bij de transformatie van de Golfstroombuurt is rekening gehouden met demografische krimp.
Vraag 32 2 punten
Geef aan
- waaruit blijkt dat bij de transformatie van de Golfstroombuurt rekening gehouden is met demografische krimp;
- waarom de transformatie van de Golfstroombuurt kan leiden tot ruimtelijke en sociale segregatie.
Bron 18: tekst over Den Helder en de transformatie van de Golfstroombuurt. Bekijk in Bijlage, pagina 17
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: bij de transformatie van (een deel van) de Golfstroombuurt zijn minder huizen gebouwd dan er zijn gesloopt.
Uit het antwoord moet blijken dat door de grote / nieuwe huizen in de Golfstroombuurt een scheiding kan ontstaan tussen mensen uit verschillende sociaaleconomische klassen.
Demografische krimp in Den Helder is een risico voor de leefbaarheid in de stad.
Vraag 33 2 punten
Leg dit risico uit aan de hand van het begrip drempelwaarde.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat
- door een afname van de bevolking (sommige) voorzieningen niet meer voldoende klanten zullen hebben (om te blijven bestaan) / de drempelwaarde niet meer halen (oorzaak),
- waardoor winkels leeg komen te staan / het voorzieningenniveau achteruitgaat (en de leefbaarheid achteruitgaat) (gevolg).
Gebruik de bronnen 18 en 19 en het kaartenkatern.
De economie van Den Helder is kwetsbaar. Toerisme biedt kansen om de economie van Den Helder te versterken.
Vraag 34 1 punt
Geef met bron 18 aan waardoor de economie van Den Helder kwetsbaar is.
Bron 18: tekst over Den Helder, met de Koninklijke Marine als grootste werkgever. Bekijk in Bijlage, pagina 17
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de werkgelegenheid in Den Helder voor een groot deel afhankelijk is van een sector / de Koninklijke Marine.
Vraag 35 2 punten
Geef twee kenmerken van Den Helder die kunnen bijdragen aan het versterken van toerisme in de stad.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste kenmerken zijn:
- Het (militair / maritiem) cultureel erfgoed (zoals oude forten) is een toeristische trekpleister.
- De historische binnenstad.
- De nabijheid van Texel.
- De nabijheid van stranden / duingebieden.
Per juist kenmerk 1 scorepunt.
2025, tijdvak 2: De Afrikaanderwijk in Rotterdam
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 19 tot en met 23.
Gebruik de bronnen 19 tot en met 23.
In de Afrikaanderwijk vindt transformatie plaats. Gezien de ligging en de woningkenmerken is deze wijk geschikt voor transformatie.


Vraag 30 3 punten
Geef aan waarom de Afrikaanderwijk geschikt is voor transformatie door in te gaan op
- de ligging van de Afrikaanderwijk;
- twee verschillende woningkenmerken.
Bekijk het antwoord
- Juiste voorbeelden van liggingskenmerken zijn: De Afrikaanderwijk ligt nabij het centrum van Rotterdam / de Kop van Zuid. / De Afrikaanderwijk ligt in een gebied met oude havens / industrieterreinen. (1)
- Juiste voorbeelden van woningkenmerken zijn: De panden in de Afrikaanderwijk zijn vooroorlogse (arbeiders)woningen / voldoen niet meer aan de huidige woonstandaard. (naar ouderdom) / De panden in de Afrikaanderwijk worden voornamelijk verhuurd / zijn niet van de bewoners zelf (waardoor bewoners sneller wisselen). (naar eigendom) / De panden in de Afrikaanderwijk zijn portiekwoningen / kleine appartementen. (naar woningtype) (2)
Opmerking: Per juist omschreven woningkenmerk 1 scorepunt toekennen. Het woningkenmerk hoeft niet expliciet genoemd te worden.
De beleidsvisie van de gemeente Rotterdam om de zuidoever van de Maas een grootstedelijke functie te geven, kan botsen met de belangen van de bewoners van de Afrikaanderwijk.
Vraag 31 2 punten
Beredeneer waarom deze beleidsvisie van de gemeente Rotterdam kan botsen met de belangen van de bewoners van de Afrikaanderwijk.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste redenering is:
- De transformatie van de zuidoever van de Maas leidt tot een verandering in de woningvoorraad in de Afrikaanderwijk, (1)
- zodat de bewoners gedwongen worden te verhuizen / niet meer (financieel) in de gelegenheid zijn om terug te keren naar de wijk. (1)
Gebruik de bronnen 22 en 23.
De sociale veiligheid in een wijk wordt beïnvloed door de inrichting van de openbare ruimte en de sociale cohesie.


Vraag 32 2 punten
Geef een oorzaak waardoor de sociale veiligheid na de transformatie van de Afrikaanderwijk
- kan toenemen;
- kan afnemen.
Bekijk het antwoord
- Een voorbeeld van een juiste oorzaak waardoor de sociale veiligheid kan toenemen, is: de appartementencomplexen zijn rondom een gezamenlijke binnentuin gebouwd. (1)
- Voorbeelden van juiste oorzaken waardoor de sociale veiligheid kan afnemen, zijn: De oorspronkelijke sociale netwerken in de wijk worden uit elkaar gehaald door het gedwongen vertrek van de huidige bewoners. / Het zijn allemaal nieuwe bewoners die elkaar (nog) niet kennen. (1)
2024, tijdvak 1: Bevolkingsgroei en verstedelijking in Brazilië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 13 en 14.
Gebruik bron 14.
Vraag 25 1 punt
Toon met bron 14 aan dat de meeste kuststeden in Brazilië tegenwoordig niet meer met urbanisatie, maar met suburbanisatie te maken hebben.
Kaart van de bevolkingsgroei per deelstaat en van steden met meer dan 250.000 inwoners in Brazilië (2020). Bekijk in Opgaven, pagina 14
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de meeste kuststeden tegenwoordig een lagere bevolkingsgroei hebben dan de deelstaten waarin die steden liggen.
2024, tijdvak 2: Paraisópolis, een favela in São Paulo
Opgavetekst
Bron 11 Twee wijken in stadsdistrict Vila Andrade in São Paulo

In 2004 maakte de Braziliaanse fotograaf Tuca Vieira onderstaande foto van het stadsdistrict Vila Andrade in São Paulo. Op de foto is de favela Paraisópolis te zien, één van de grootste favela's van de stad. De foto kreeg wereldwijde bekendheid. Tuca Vieira zegt over de foto: "De foto laat niet zien hoe de dingen werkelijk zijn. (…) In het gebouw met de zwembaden wonen niet de allerrijksten en zij wonen ook niet naast de allerarmsten".
Vraag 21 3 punten
Gebruik bron 11. De foto in bron 11 bevestigt het beeld dat veel Europeanen hebben van Brazilië als land met een grote sociaaleconomische en ruimtelijke ongelijkheid. Geef het begrip waarmee zo'n dergelijk beeld wordt aangeduid, het schaalniveau waarop bron 11 ruimtelijke ongelijkheid laat zien, en een voorbeeld in Brazilië van sociaaleconomische en ruimtelijke ongelijkheid op een hoger schaalniveau.
Bekijk het antwoord
- Noemt het begrip stereotype of stereotiepe beeld (1p)
- Noemt het lokale schaalniveau (1p)
- Noemt een voorbeeld op een hoger schaalniveau, zoals verschillen tussen de rijkere stad en het armere platteland, of tussen de rijkere verstedelijkte districten in het zuidoosten van Brazilië en de armere landelijke districten in het noorden van Brazilië (1p)
Vraag 22 1 punt
Gebruik bron 11. De Braziliaanse term favela wordt in het Nederlands vaak vertaald met de term sloppenwijk. Geef met bron 11 aan dat de Nederlandse vertaling sloppenwijk niet van toepassing is op Paraisópolis.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat uit bron 11 op te maken is dat de wijk Paraisópolis bestaat uit stenen huizen, met meerdere verdiepingen (1p)
Bron 12 Favela's in de agglomeratie São Paulo in 2020

Kaart van de agglomeratie São Paulo met stedelijke bebouwing (roze), landelijk gebied (groen), hoofdwegen, de gemeentegrens van São Paulo en het centrum (stippellijn). Per favela is een cirkel getekend naar het aantal woningen: minder dan 51, 51 tot 250, 250 tot 1.000, 1.000 tot 3.000, 3.000 tot 10.000 en meer dan 10.000. Paraisópolis is met een rode cirkel aangegeven. Schaal 0 tot 12 km.
Bron 13 Sociale kwetsbaarheid in de agglomeratie São Paulo, 2010

Kaart van de gemeente São Paulo met de sociale kwetsbaarheid per gebied. Legenda: onbekend, zeer laag, laag, gemiddeld, hoog en zeer hoog. Het centrum (stippellijn) is vooral zeer laag tot laag. In de randen in het oosten en zuiden komen veel gebieden met hoge en zeer hoge sociale kwetsbaarheid voor. Schaal 0 tot 12 km.
Vraag 23 2 punten
Gebruik de bronnen 11 tot en met 13. Hieronder staan drie uitspraken over de bronnen 11 tot en met 13. Uitspraak 1: de foto in bron 11 laat de grootst mogelijke ruimtelijke en sociale verschillen in Brazilië zien. Uitspraak 2: de sociale kwetsbaarheid is in favela's in São Paulo hoog tot zeer hoog. Uitspraak 3: de grootste favela's liggen aan de randen van de gemeente. Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor elke uitspraak het juiste antwoord: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 onjuist en uitspraak 3 onjuist (2p)
Drie juiste antwoorden 2 punten; twee juiste antwoorden 1 punt; minder dan twee juiste antwoorden 0 punten.
Vraag 24 2 punten
Gebruik de bronnen 12 en 13. Paraisópolis heeft een gunstige ligging om tot economische groei te komen. Beredeneer waarom juist de ligging van Paraisópolis gunstig is voor economische groei in de wijk.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Paraisópolis in vergelijking met andere favela's dicht bij het centrum van São Paulo of bij welvarende wijken ligt, zodat inwoners minder grote afstanden hoeven af te leggen naar werk (1p)
- Noemt dat lokale ondernemers in de favela kunnen profiteren van de mogelijkheden van deze centrale ligging (1p)
2024, tijdvak 2: De energietransitie in Den Haag
Opgavetekst
Bron 14 De energietransitie in Den Haag

In 2040 wil de gemeente Den Haag dat de energievoorziening in de gemeente klimaatneutraal is. Om dit doel te bereiken worden wijkgerichte en woninggerichte maatregelen genomen.
Een voorbeeld van zo'n maatregel is het aansluiten op een warmtenet van de wijken Moerwijk en Ypenburg. Een warmtenet is een stelsel van buizen dat warm water levert aan huizen. Het water wordt op een centrale plek verwarmd. Dat gebeurt nu nog met aardgas, maar het plan is over te stappen op schonere energiebronnen, zoals restwarmte van fabrieken.
De kaart toont de drie wijken: 1 Geuzen- en Statenkwartier, 2 Moerwijk en 3 Ypenburg (rood gemarkeerd). Schaal 0 tot 3,4 km.
Bron 15 Buurtprofielen van Geuzen- en Statenkwartier, Moerwijk en Ypenburg in 2022

| Geuzen- en Statenkwartier | Moerwijk | Ypenburg | |
|---|---|---|---|
| gemiddelde waarde koopwoning | €589.713 | €164.066 | €379.523 |
| woningtype: appartementen | 68% | 90% | 24% |
| woningtype: eengezinswoningen | 29% | 9% | 75% |
| woningtype: anders | 3% | 1% | 1% |
| eigendom: sociale huur | 2% | 87% | 25% |
| eigendom: particuliere huur | 35% | 2% | 18% |
| eigendom: koop | 61% | 11% | 57% |
| eigendom: geen gegevens | 2% |
De verdeling over bouwperiodes staat in de taartdiagrammen op de figuur.
Bron 16 DataLab

De gemeente Den Haag heeft een website gebouwd met interactieve kaarten en gegevens, die kunnen helpen bij de energietransitie in de stad. Het 'DataLab', zoals de website wordt genoemd, is voor iedereen toegankelijk. De onderstaande afbeelding geeft een indruk van de mogelijkheden. Met de kaarten en gegevens kunnen medewerkers van de gemeente, maar ook bewoners en instellingen, betere plannen maken voor een buurt of wijk.
De afbeelding toont links een kaart van de wijken met per wijk een oranje cirkel voor het aantal energielabels, en rechts een stippenkaart rond de Laakhaven met per woning de kleur van het energielabel (A tot en met A++++ donkergroen, G rood, geen gegevens grijs). Verder staan er staafdiagrammen met energielabels, gebouwsubtype en woningtype (flatwoning het grootst). Kengetallen: aantal energielabels 13.278; energielabels D tot en met G 4.320.
Vraag 27 1 punt
Gebruik bron 16. De gemeente Den Haag kan deze website gebruiken om draagvlak bij burgers te creëren bij het nemen van beslissingen over het energiebeleid. Geef aan waarom de website DataLab zowel aansluit bij het stadsconcept smart city als bij het stadsconcept sustainable city.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat voor de verduurzaming van Den Haag (interactieve) ICT-toepassingen worden ingezet (1p)
2023, tijdvak 1: Regionale verschillen in Brazilië
Opgavetekst
Bron 15 Administratieve indeling van Brazilië

Brazilië telt 26 deelstaten en één federaal district. De deelstaten en het federale district (Districto Federal) maken deel uit van vijf regio’s.
Kaart: indeling in vijf regio's. Legenda: Regio Noord, Regio Noordoost, Regio Centraal-West, Regio Zuidoost en Regio Zuid. Het federale district (Districto Federal) ligt in de Regio Centraal-West. Schaal 0 tot 700 km.
Bron 16 Zeven thematische kaarten van Brazilië: sociaaleconomische ongelijkheid

Kaart per deelstaat: inkomensverdeling volgens de GINI-index (schaal van 0 tot 1, 2019). Legenda: 0,42 - 0,50 - 0,54 - 0,58, van 'eerlijk' naar 'oneerlijk' inkomensverdeling. Brazilië gemiddeld: 0,54.
Bron 16 Zeven thematische kaarten van Brazilië: stedelijke bevolking

Kaart per deelstaat: stedelijke bevolking in procenten van de totale bevolking, per staat, 2015. Legenda: 60 - 75 - 85 - 90 - 97. Brazilië gemiddeld: 85.
Bron 16 Zeven thematische kaarten van Brazilië: samenstelling beroepsbevolking in Brazilië

Drie kaarten onder elkaar, per deelstaat, in procenten van het totale aantal werknemers (2019):
- Werknemers in de landbouw: 1,2 - 5,0 / 5,0 - 9,0 / 9,0 - 15,0 / 15,0 - 21,6. Brazilië gemiddeld: 9,2.
- Werknemers in de industrie: 10,4 - 15,0 / 15,0 - 20,0 / 20,0 - 25,0 / 25,0 - 30,5. Brazilië gemiddeld: 20,1.
- Werknemers in de dienstverlening: 60,4 - 65,0 / 65,0 - 70,0 / 70,0 - 80,0 / 80,0 - 87,6. Brazilië gemiddeld: 70,7.
Vraag 22 1 punt
Gebruik de bronnen 15 en 16 en het kaartenkatern.
Veel Brazilianen verdienen geld in de informele sector.
Geef aan waarom het aandeel werkenden in de informele sector in deelstaten als São Paulo en Rio de Janeiro groot is.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat het in stedelijke gebieden relatief eenvoudig is om (in de informele sector) inkomsten / geld bij elkaar te scharrelen. (1p)
2023, tijdvak 1: Hitte in Amersfoort
Opgavetekst
Bron 17 Westbuitensingel rond 1950

De stad Amersfoort is een historische stad in de provincie Utrecht. In 1981 kreeg de stad een zogenaamde “groeistadstatus” wat betekende dat de stad de opdracht kreeg veel nieuwe woningen te bouwen. De wijken die sindsdien gebouwd zijn, liggen ten noorden van de binnenstad. Ook in de oudere delen van de stad vinden ontwikkelingen plaats. De binnenstad wordt autoluwer gemaakt. Ook pleiten Milieudefensie en een aantal inwoners van Amersfoort ervoor de Westbuitensingel opnieuw uit te graven. Begin jaren 60 werd deze stadsgracht rondom de binnenstad gedempt om plaats te maken voor een vierbaans ringweg, de Stadsring.
Zwart-witfoto van een gracht met water, een gebogen kade en bomen langs de oever.
Bron 17 Dezelfde plek (Stadsring) rond 2020

Foto van dezelfde plek: een brede weg met meerdere rijstroken, verkeerslichten boven de weg, geparkeerde auto's en bomen langs de weg.
Bron 18 Het hitte-eilandeffect in Amersfoort

Hitte-eilanden zijn plekken in steden waar de temperatuur enkele graden hoger is dan in de omgeving. Deze kaart laat het temperatuurverschil zien tussen de stad Amersfoort en het omliggende platteland.
Kaart: stedelijk hitte-eiland effect (°C). Legenda: minder dan 0,2; 0,2-0,4; 0,4-0,6; 0,6-0,8; 0,8-1,0; 1,0-1,2; 1,2-1,4; 1,4-1,6; 1,6-1,8; 1,8-2,0; meer dan 2,0. Namen op de kaart: Vathorst, Schothorst, Liendert, Soesterkwartier, Binnenstad en Westbuitensingel / Stadsring. Schaal 0 tot 1500 m.
Vraag 25 3 punten
Gebruik de bronnen 17 en 18.
Aan het begin van de jaren 60 werd in Amersfoort de Westbuitensingel gedempt. Het dempen van grachten gebeurde in deze periode in veel Nederlandse historische steden. In Amersfoort zijn er nu plannen om de singel opnieuw uit te graven.
Geef
- de reden waarom in veel Nederlandse historische steden in de jaren 50 en 60 grachten gedempt werden;
- twee redenen waarom het uitgraven van de Westbuitensingel in Amersfoort past binnen het concept sustainable city.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in de jaren 50 en 60 (door suburbanisatie en toegenomen autobezit) steeds meer ruimte voor auto's / bebouwing werd gemaakt. (1p)
- Noemt twee van de volgende redenen waarom het uitgraven van de gracht past binnen sustainable city: met het opnieuw uitgraven van een gracht wordt het hitte-eilandeffect tegengegaan; de gracht kan voor een betere waterafvoer zorgen / een verhoogde piekafvoer tegengaan; de aanleg van een gracht (op de plek van de Stadsring) gaat autoverkeer tegen / maakt de stad autoluw. (2p)
Per juiste reden 1 scorepunt.
Bron 19 Amersfoort bouwperiode

De binnenstad van Amersfoort dateert uit de Middeleeuwen. In de eeuwen daarna vonden stadsuitbreidingen vooral aan de zuidkant en westkant van de binnenstad plaats. In de twintigste eeuw werd vooral gebouwd aan de noordkant van de stad.
Kaart: bouwjaar van de huizen, per kleur. Legenda (bouwjaar huizen): 2020, 2015, 2000, 1975, 1950, 1925, 1900, 1850, 1800, 1750, 1700 of eerder, niet bekend. Schaal 0 tot 1500 m.
Bron 20 Straten in vier wijken van Amersfoort: foto a

Straat met rijtjeswoningen met voortuinen, een geparkeerde auto en bomen langs de straat.
Bron 20 Straten in vier wijken van Amersfoort: foto b

Straat met oudere woningen met schuine daken en dakkapellen, geparkeerde auto's en een witte bestelbus.
Bron 20 Straten in vier wijken van Amersfoort: foto c

Weg met rode fietspaden en bomen, met links een flat met meerdere woonlagen die in het groen staat.
Bron 20 Straten in vier wijken van Amersfoort: foto d

Smalle straat met bakstenen gevels en klinkerbestrating, met groen aan de rechterkant.
Vraag 26 2 punten
Gebruik de bronnen 18 tot en met 20.
De foto's in bron 20 zijn genomen in de Amersfoortse wijken Binnenstad, Liendert, Soesterkwartier en Vathorst.
Noteer de namen van de wijken onder elkaar op je antwoordblad. Zet de letter van de juiste foto uit bron 20 erachter.
Bekijk het antwoord
- Noteert de wijken met de juiste foto: Binnenstad: foto d; Liendert: foto c; Soesterkwartier: foto b; Vathorst: foto a. (2p)
Indien vier juiste antwoorden 2; indien drie of twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.
Bron 21 Luchtfoto van de wijk Schothorst

Luchtfoto van een woonwijk met rijen woningen en blokken bebouwing, groene stroken en plekken met bomen, en brede wegen met rotondes. Langs de onderkant van het beeld loopt een water.
Vraag 27 3 punten
Gebruik de bronnen 18 tot en met 21.
Er bestaat een verband tussen de bebouwingsdichtheid van wijken en het hitte-eilandeffect.
Geef eerst het verband tussen de bebouwingsdichtheid van wijken en het hitte-eilandeffect.
Toon dit verband vervolgens aan met
- een wijk gebouwd voor de Tweede Wereldoorlog en
- de wijk Schothorst.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat hoe hoger de bebouwingsdichtheid in een wijk is, des te groter het hitte-eilandeffect. (1p)
- Het hitte-eilandeffect is in de (historische) Binnenstad / in de wijk Soesterkwartier groter dan in de wijk Schothorst. (1p)
- Omdat de woningen in de (historische) Binnenstad / in de wijk Soesterkwartier dichter op elkaar staan dan in de wijk Schothorst, waar veel flats staan / hoogbouw in het groen is. (1p)
2023, tijdvak 2: De plaats Sinop in Mato Grosso
Opgavetekst
Bron 10 Verstedelijking in Brazilië

Kaart van Brazilië met de letters a tot en met d ingetekend.
Bron 11 Sinop

De plaats Sinop ligt in de Braziliaanse deelstaat Mato Grosso. Sinop werd aangelegd langs een toen nog onverharde weg in het tropisch regenwoud. De eerste bewoners van Sinop verdienden hun geld met houtwinning, veeteelt en de teelt van koffiebonen en cassave. In de loop der jaren is Sinop gegroeid tot bijna 150.000 inwoners en is de landbouw in de omgeving grootschaliger geworden. Sojateelt heeft de teelt van andere voedingsgewassen verdrongen.
Kaartenkatern Amazonië Ontbossing

Kaart van Amazonië over de ontbossing en de landbouwgebieden in Brazilië.
Vraag 17 2 punten
Gebruik de bronnen 10 en 11 en de kaart Amazonië Ontbossing in het kaartenkatern.
In bron 10 staan de letters a tot en met d ingetekend. Bij elke letter hoort een van de onderstaande beschrijvingen:
- als eerst ontgonnen als landbouwgebied
- economisch kerngebied van Brazilië
- gebied met recent ontwikkelde grootschalige landbouw
- relatief onontgonnen gebied
Noteer de letters a tot en met d uit bron 10 onder elkaar op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter de juiste beschrijving.
Bekijk het antwoord
- Koppelt elke letter aan de juiste beschrijving: a relatief onontgonnen gebied; b gebied met recent ontwikkelde grootschalige landbouw; c economisch kerngebied van Brazilië; d als eerst ontgonnen als landbouwgebied. (2p)
Vier juiste antwoorden: 2 punten. Drie of twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. De juiste antwoorden zijn: a relatief onontgonnen gebied; b gebied met recent ontwikkelde grootschalige landbouw; c economisch kerngebied van Brazilië; d als eerst ontgonnen als landbouwgebied.
Vraag 18 2 punten
Gebruik bron 10 en de kaart Amazonië Ontbossing in het kaartenkatern.
In Mato Grosso is het verstedelijkingstempo de laatste decennia hoog.
Beredeneer waarom het verstedelijkingstempo juist in Mato Grosso de laatste decennia zo hoog is.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering blijkt dat in Mato Grosso de laatste decennia veel nieuwe economische activiteiten plaatsvinden / veel nieuwe landbouwgrond wordt gekoloniseerd. (1p)
- Uit de redenering blijkt dat in de steden werkgelegenheid ontstaat en dat veel mensen naar de steden trekken / wegtrekken vanuit het platteland. (1p)
Vraag 20 2 punten
Gebruik de bronnen 11 en 12.
De laatste twintig jaar is de economie van Sinop sterk gegroeid.
Beredeneer dat deze economische groei leidde tot een toename van de ruimtelijke segregatie in Sinop.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering blijkt dat door economische groei zowel rijkere als armere migranten naar Sinop trekken / dat door economische groei (in Brazilië) de ongelijkheid tussen mensen vaak toeneemt. (1p)
- Uit de redenering blijkt dat in Sinop zowel gated communities als favela's / zelfbouwwijken ontstaan. (1p)
2023, tijdvak 2: De Enka in Ede
Opgavetekst
Bron 21 ENKA

Het bedrijf ENKA (Nederlandse Kunstzijdefabriek) was een bedrijf dat kunstvezels maakte. Het bedrijf was gedurende de twintigste eeuw internationaal actief en had tussen 1922 en 2003 een fabriek in Ede. Na de sluiting stonden de fabrieksgebouwen jarenlang leeg. Inmiddels hebben sommige fabrieksgebouwen ruimte gemaakt voor huizen en zijn andere fabrieksgebouwen behouden gebleven en omgebouwd tot woningen. De nieuwe woonwijk draagt de toepasselijke naam De Enka.
Bron 21 Ligging De Enka in Ede

Kaart van Ede en omgeving met De Enka, World Food Valley, station Ede-Wageningen, het centrum van Ede, De Veluwe, Arnhem en de snelwegen A30 en A12. Legenda: bebouwing, De Enka, bosgebied/heide, snelweg, regionale weg, spoorlijn en station. Een kaartje in de hoek laat de ligging in Nederland zien.
Kaartenkatern Nederland

Kaart van Nederland.
Vraag 29 2 punten
Gebruik bron 21 en het kaartenkatern.
De Enka in Ede is vanwege de relatief gunstige huizenprijzen een aantrekkelijke wijk om in te wonen.
Geef een andere reden
- op nationaal schaalniveau waarom Ede een aantrekkelijke plaats is om te wonen;
- op lokaal schaalniveau waarom De Enka een aantrekkelijke wijk is om te wonen.
Bekijk het antwoord
- Op nationaal schaalniveau: Ede ligt centraal in Nederland / vanuit Ede zijn meerdere grote steden goed bereikbaar. (1p)
- Op lokaal schaalniveau: De Enka ligt dicht bij een natuurgebied / De Enka ligt vlak bij een station. (1p)
Vraag 30 2 punten
Vanuit de Randstad verhuizen steeds meer mensen naar Ede. In tegenstelling tot veel inwoners van Ede vinden ondernemers dit vaak een positieve ontwikkeling.
Geef een argument dat
- ondernemers hebben die dit als positieve ontwikkeling zien;
- de inwoners van Ede hebben die dit als negatieve ontwikkeling zien.
Bekijk het antwoord
- Argument van ondernemers: meer inwoners betekent een grotere afzetmarkt / meer inwoners betekent een ruimere arbeidsmarkt. (1p)
- Argument van de inwoners van Ede: door de komst van nieuwe inwoners zal de druk op de huizenmarkt toenemen / zullen de huizenprijzen stijgen; door de komst van nieuwe inwoners kan de lokale cultuur / de lokale normen en waarden onder druk komen te staan. (1p)
Bron 22 Leeftijdsopbouw in de wijk De Enka en in de gemeente Ede (2021)

Twee bevolkingspiramides naast elkaar: links de wijk De Enka (aantal personen x 10), rechts de gemeente Ede (aantal personen x 100), per leeftijdsgroep van 5 jaar, mannen links en vrouwen rechts. In De Enka zijn de groepen 25 tot 44 jaar en de jonge kinderen het grootst; bij de gemeente Ede is de verdeling over de leeftijden gelijkmatiger, met meer personen van 65 jaar en ouder.
Vraag 31 3 punten
Gebruik de bronnen 21 en 22.
De demografische opbouw van de wijk De Enka verschilt van de demografische opbouw van de gemeente Ede.
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van dit verschil.
Begin je beschrijving met een woningkenmerk.
Bekijk het antwoord
- Uit de beschrijving blijkt dat De Enka een (nieuwe) wijk is met vooral (ruime) eengezinswoningen. (1p)
- Uit de beschrijving blijkt dat er daardoor vooral jonge gezinnen / mensen tussen de 25 en 45 jaar wonen. (1p)
- Uit de beschrijving blijkt dat het geboortecijfer in deze wijk hoog is / het cohort 0-5 jaar groot is / de cohorten vanaf 45 jaar klein zijn (ten opzichte van de rest van Ede). (1p)
Bron 23 Food Valley

Ede ligt in de regio Food Valley, een samenwerking tussen verschillende gemeenten, bedrijven en kennisinstellingen zoals de WUR (Wageningen University & Research). In de regio wordt veel onderzoek gedaan naar het verbeteren en verduurzamen van de productie van voedsel. Daarom heeft de gemeente Ede met projectontwikkelaars het World Food Center opgericht. Dit gebied ligt ten noorden van de wijk De Enka en het station Ede-Wageningen. Hier worden woningen gebouwd, zullen bedrijven zich vestigen en ontstaat het World Food Center Experience. Het World Food Center Experience is een attractie waar bezoekers meer te weten kunnen komen over voedsel.
Vraag 32 2 punten
Gebruik bron 23.
Gemeenten, bedrijven en kennisinstellingen werken samen om Food Valley tot een succes te maken.
Geef
- het begrip waarmee een dergelijke samenwerking wordt aangeduid;
- een voordeel van deze samenwerking voor bedrijven.
Bekijk het antwoord
- Noemt het begrip publiek-private samenwerking. (1p)
- Noemt een juist voordeel voor bedrijven: bedrijven hebben inspraak in gemeentelijke plannen / kunnen deelnemen aan politieke besluitvorming; bedrijven kunnen kennis uitwisselen met kennisinstellingen / universiteiten; bedrijven kunnen projectkosten delen met andere instanties. (1p)
2022, tijdvak 1: Sittard: Zitterd Revisited
Opgavetekst
Bron 18 Sittard
Sittard heeft al decennialang te maken met een dalend bevolkingsaantal, net als veel andere steden in Zuid-Limburg. Aan het einde van de jaren 90 werden in het centrum bedrijfspanden, schoolgebouwen en een ziekenhuis gesloopt. Deze werden aan de rand van de stad herbouwd. Het voorzieningenniveau in het centrum daalde. In het gebied rondom de historische binnenstad kwamen bedrijfspanden leeg te staan en parkeerterreinen werden nauwelijks meer gebruikt.
Bron 18 Ligging Sittard

Kaart van het centrum van Sittard met bebouwing, groenvoorzieningen, het station, spoorlijnen, wegen en de historische binnenstad. Legenda: station, spoorlijn, weg, bebouwing, groenvoorziening en landsgrens. Rechts het kaartfragment met Limburg, België en Duitsland. Schaal 0 tot 1000 m (kaart) en 0 tot 40 km (kaartfragment).
Bron 19 Plattegrond (1995) met foto's van het centrum van Sittard

Plattegrond van het centrum van Sittard uit 1995, met gebouwen (donker), groenvoorziening (groen), hoofdwegen (rood) en spoorlijnen. Vier foto's: bovenaan een luchtfoto van het ziekenhuis en een zwart-witfoto van garagebedrijven en drukkerijen; onderaan een luchtfoto van de middelbare school en een foto van de markt in de historische binnenstad met een kerktoren. Pijlen wijzen van de foto's naar locaties op de plattegrond. Schaal 0 tot 300 m.
Vraag 28 2 punten
Gebruik de bronnen 18 en 19. Aan het einde van de jaren 90 werden in het centrum van Sittard schoolgebouwen en een ziekenhuis gesloopt en aan de rand van de stad herbouwd. Geef twee redenen waarom deze gebouwen niet op de oorspronkelijke locatie in het centrum herbouwd werden.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen: In de historische binnenstad was onvoldoende ruimte om uit te breiden. De bereikbaarheid van het centrum van de stad was achteruitgegaan. De grondprijs in stadscentra is doorgaans hoog. (2p)
Per juiste reden 1 punt. Geeft de leerling meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee mee.
Vraag 29 2 punten
Gebruik de bronnen 18 en 19. Na de sloop van het ziekenhuis werd op het vrijgekomen terrein een stadspark aangelegd. In veel andere steden in Nederland worden op dergelijke locaties appartementen gebouwd. Beredeneer waarom op dergelijke locaties in veel steden appartementen gebouwd worden, maar in Sittard niet.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in veel steden de nabijheid van de (historische) binnenstad, het centrum of een station een aantrekkelijke locatie voor woningbouw is. (1p)
- Noemt dat in Sittard, dat in een krimpgebied ligt of in een gebied met afnemende bevolkingsaantallen, minder vraag is naar de uitbreiding van het aantal woningen. (1p)
Bron 20 Sittard: Zitterd Revisited
Met het project Zitterd Revisited, dat voor het grootste deel tussen 1999 en 2015 uitgevoerd werd, wilde de gemeente de leefbaarheid in en rondom de historische binnenstad van Sittard verbeteren. Leegstaande panden werden gesloopt en er werden parken en een ondergrondse parkeergarage aangelegd.
Ten noorden van de historische binnenstad werden bij Schootsvelden luxe hoogbouwappartementen gebouwd. Ten westen van de historische binnenstad zit in het gebouw Ligne een hogeschool, een cultureel centrum en een bibliotheek. Veel winkelpanden in Ligne staan nu nog leeg.
Het project Zitterd Revisited wordt de komende jaren voortgezet.
Bron 20 Maquette Zitterd Revisited

3D-maquette van het centrum van Sittard met het project Zitterd Revisited. Legenda: nieuwbouwprojecten (rood), belangrijke historische bouwwerken en monumenten (oranje), parken (donkergroen) en spoorlijn. Aanduidingen: Ligne, het voormalige ziekenhuisterrein en Schootsvelden.
Bron 21 Luxe appartementen bij Schootsvelden

Luchtfoto van een hoogbouwappartementengebouw met lichte gevels, aan een park en een weg. Op de achtergrond de historische binnenstad met de kerktoren en het gebouw Ligne.
Vraag 30 2 punten
Gebruik de bronnen 20 en 21. Door de sloop rondom de historische binnenstad ontstond ruimte voor nieuwbouwprojecten. In het plan Zitterd Revisited is vooral gekozen voor de bouw van luxe appartementen. Geef - met twee bewonerskenmerken aan voor welke doelgroep deze luxe appartementen gebouwd zijn; - een reden waarom juist voor deze doelgroep gebouwd is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een doelgroep met twee van de volgende bewonerskenmerken: Het inkomen van de doelgroep zal (relatief) hoog zijn. De huishoudensgrootte zal klein zijn (alleenstaand / koppels). De doelgroep zal voornamelijk bestaan uit 60-plussers / ouderen. (1p)
- Noemt een reden waarom juist voor deze doelgroep gebouwd is: deze doelgroep heeft tijd / geld om in de binnenstad te spenderen / om het voorzieningenniveau (van de binnenstad) op peil te houden, of deze doelgroep levert de gemeente meer (belasting)inkomsten op. (1p)
Het scorepunt voor de doelgroep alleen toekennen bij twee juiste bewonerskenmerken.
Vraag 31 2 punten
Gebruik de bronnen 20 en 21. Bij het project Zitterd Revisited zijn keuzes gemaakt die moesten bijdragen aan het verbeteren van de leefbaarheid in en rondom de historische binnenstad van Sittard. Beargumenteer twee keuzes die bij het project Zitterd Revisited gemaakt zijn om de leefbaarheid in en rondom de historische binnenstad van Sittard te verbeteren.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende keuzes met een argument: Bij Schootsvelden is gekozen voor hoogbouw, zodat veel ruimte overblijft voor openbaar groen / parken. In Ligne is gekozen om verschillende (culturele) functies in een gebouw te combineren om (onder andere) studenten naar (het centrum van) de stad te trekken. Met de aanleg van een ondergrondse parkeergarage wordt een open / groene / overzichtelijke leefomgeving gecreëerd. (2p)
Per juist antwoord 1 punt. Geeft de leerling meer antwoorden dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee mee.
2022, tijdvak 2: Verstedelijking in Afrika
Opgavetekst
Bron 4 Verdeling van de bevolking over steden en landelijk gebied

Gestapelde staafdiagrammen per werelddeel voor 2018 en 2030: Afrika, Azië, Europa, Latijns-Amerika en Caribisch gebied, Noord-Amerika en Oceanië. Verticale as: percentage van de bevolking (0 tot 100). Elke staaf is verdeeld naar landelijk gebied en naar de grootte van de stad waarin de rest woont. Legenda: landelijk gebied (geel); aantal inwoners in een stad: minder dan 500.000 (lichtgroen), 500.000 tot 1 miljoen (groen), 1 tot 5 miljoen (lichtblauw), 5 tot 10 miljoen (blauw) en meer dan 10 miljoen (donkerblauw). Afgelezen, ongeveer, het deel dat in landelijk gebied woont: Afrika 2018 57 en 2030 36; Azië 2018 50 en 2030 38; Europa 2018 26 en 2030 23; Latijns-Amerika en Caribisch gebied 2018 19 en 2030 8; Noord-Amerika 2018 18 en 2030 8; Oceanië 2018 32 en 2030 20.
Vraag 5 2 punten
Gebruik bron 4.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Uitspraak 1: in Afrika woonde in 2018 meer dan de helft van de bevolking in landelijk gebied.
Uitspraak 2: in 2030 zal het absolute aantal inwoners in Oceanië dat in stedelijk gebied woont, groter zijn dan in Europa.
Uitspraak 3: het percentage inwoners dat in steden woont met meer dan 1 miljoen inwoners zal tussen 2018 en 2030 in Azië het meest toenemen.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor elke uitspraak het juiste oordeel: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist en uitspraak 3 onjuist. (2p)
Indien drie juiste antwoorden: 2 punten. Indien twee juiste antwoorden: 1 punt. Indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. Het juiste oordeel is: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 onjuist.
Vraag 6 2 punten
Gebruik bron 4.
Er bestaat een verband tussen verstedelijkingsgraad en verstedelijkingstempo.
Geef
- het verband tussen verstedelijkingsgraad en verstedelijkingstempo;
- het werelddeel waar het verstedelijkingstempo tussen 2018 en 2030 het laagst zal zijn.
Bekijk het antwoord
- Het verband: naarmate de verstedelijkingsgraad hoger is, is het verstedelijkingstempo lager / naarmate de verstedelijkingsgraad lager is, is het verstedelijkingstempo hoger. (1p)
- Het werelddeel waar het verstedelijkingstempo tussen 2018 en 2030 het laagst zal zijn: Europa. (1p)
Bron 5 De wijk Makoko in de Nigeriaanse hoofdstad Lagos

Foto van de wijk Makoko: dicht op elkaar gebouwde huizen met golfplaten daken op en langs het water van een lagune. Op de achtergrond de skyline van de stad en een lange brug.
Vraag 7 2 punten
Gebruik bron 5.
In de Nigeriaanse hoofdstad Lagos ontstaan door urbanisatie wijken zoals Makoko. De snelle bevolkingsgroei van steden als Lagos komt mede door de leeftijdssamenstelling van de migranten.
Beredeneer waarom de leeftijdssamenstelling van de migranten bijdraagt aan de snelle bevolkingsgroei van steden als Lagos.
Bekijk het antwoord
- Een groot deel van de migranten bestaat uit jonge mensen / uit mensen in de reproductieve leeftijd. (1p)
- Zodat deze migranten in de stad kinderen zullen krijgen. (1p)
2022, tijdvak 2: Ongelijkheid in Brazilië door de tijd heen
Opgavetekst
Bron 15 Etnische samenstelling van de bevolking

Kaart van Brazilië per staat, met per staat een cirkeldiagram. De grootte van de cirkel is het aantal inwoners in miljoen (2010; legenda van 1 tot 40 miljoen). De kleuren van het cirkeldiagram geven de samenstelling van de bevolking: blank, inheems, gemengd, zwart en overigen. Schaal: 0 tot 600 km.
Vraag 23 1 punt
Door industrialisering in de eerste helft van de twintigste eeuw (1900 - 1950) werden de sociaal-economische verschillen tussen stad en platteland groter. Ook binnen de stad groeide de ongelijkheid.
Geef aan op welke manier deze ongelijkheid zichtbaar werd in de ruimtelijke opbouw van de stad.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat het aantal favela's groeide / de favela's groter werden (terwijl de rijken in de meer welvarende buurten gingen wonen). (1p)
Bron 16 Sociaal-economische ongelijkheid

Kaart van Brazilië per staat met de inkomensverdeling volgens de GINI-index (schaal 0 tot 1, censusgegevens 2010). Legenda: van 0,49 tot 0,65, met groen voor een gelijkere inkomensverdeling (links, 'gelijk') en oranje voor een ongelijkere inkomensverdeling (rechts, 'ongelijk'). Brazilië gemiddeld: 0,60.
Bron 17 Human Development Index (HDI)

Kaart van Brazilië per staat met de Human Development Index (per staat, censusgegevens 2010). Legenda: gemiddeld (lichtoranje, onder 0,7), hoog (geel) en zeer hoog (groen, boven 0,8). Brazilië gemiddeld: 0,73. Minimum: 0,63 (Maranhão). Maximum: 0,82 (DF Brasília).
Vraag 24 1 punt
Gebruik de bronnen 15 tot en met 17.
Hieronder staan twee uitspraken over de sociale ongelijkheid in Brazilië.
Uitspraak 1: in de meest gemestizeerde regio's is de sociaal-economische ongelijkheid in het algemeen het grootst.
Uitspraak 2: in de centrumgebieden van Brazilië wonen in het algemeen de meeste blanken en is de HDI het hoogst.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor uitspraak 1 aan dat die juist is, en voor uitspraak 2 dat die juist is. (1p)
Indien twee juiste antwoorden: 1 punt. Indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. Het juiste oordeel is: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist.
Vraag 25 2 punten
Stelling: de economie van Brazilië is gebaat bij een toename van de mondiale vraag naar grondstoffen.
Geef een argument
- voor deze stelling;
- tegen deze stelling.
Bekijk het antwoord
- Een juist argument voor de stelling: de economie van Brazilië is al sterk gericht op grondstoffen en zal dus baat hebben bij een stijgende mondiale vraag / de prijzen van grondstoffen stijgen, zodat Brazilië (dat al sterk gericht is op grondstoffen) daarvan kan profiteren. (1p)
- Een juist argument tegen de stelling: grondstoffen leveren ten opzichte van producten / diensten weinig op / de grondstoffenhandel levert relatief weinig werkgelegenheid op / de grondstoffenhandel is vaak in handen van buitenlandse bedrijven (de winst stroomt vaak af naar het buitenland). (1p)
2022, tijdvak 2: Het Honigcomplex in Nijmegen
Opgavetekst
Bron 18 Het Honigcomplex in Nijmegen
Ten westen van het centrum van Nijmegen ligt langs de Waal het oude fabriekscomplex van soepen- en vermicelliproducent Honig. In 2012 stopte hier de productie en kwam het complex leeg te staan. De oude fabriek maakt nu deel uit van het stedelijk ontwikkelingsplan Waalfront. Op het Honigcomplex en het omliggende fabrieksterrein worden ruim 2.000 nieuwe woningen gebouwd. Ook recreatie en werk krijgen een belangrijke functie. De gemeente werkt hierbij samen met woningcorporaties en een bedrijf dat gespecialiseerd is in gebiedsontwikkeling.
In het Honigcomplex zijn tijdelijk 150 kleine creatieve en innovatieve bedrijven gevestigd. Een deel van het complex zal gesloopt worden. Het te behouden deel van het Honigcomplex krijgt een prominente plek in het gebied. De verwachting is dat een deel van de bedrijven die al aanwezig zijn zich permanent in het Honigcomplex zal vestigen.
Het oude Honigcomplex

Luchtfoto van het oude Honigcomplex langs de Waal: links een lage fabriekshal met een parkeerterrein, rechts een hoge toren met het opschrift HONIG. Op de achtergrond een brug over de Waal en een binnenvaartschip.
Bron 19 Nijmegen met ontwikkelingsgebied Waalfront

Kaart van Nijmegen met bebouwing (roze), landbouwgebied (lichtgroen), natuur/bosgebied (donkergroen) en water (lichtblauw). De Waal stroomt langs de stad. Het centrum en de stations zijn aangegeven, en snelwegen en spoorwegen lopen door het gebied. Het zwarte kader geeft de ligging van de luchtfoto Waalfront aan. Schaal: 0 tot 1300 m.
luchtfoto Waalfront

Luchtfoto van het ontwikkelingsgebied Waalfront langs de Waal. Het Honigcomplex is met een gele omlijning aangegeven. De gestippelde lijn geeft de grens van het ontwikkelingsplan Waalfront aan. Op de foto staan de labels Honigcomplex, locatie bron 20 (een straat in de wijk de Biezen) en ontwikkelingsplan Waalfront.
Vraag 26 3 punten
Gebruik de bronnen 18 en 19.
Het Honigcomplex in Nijmegen werd in 1914 geopend op een gunstige locatie aan het water en in de nabijheid van het centrum van de stad.
Geef
- twee redenen waarom deze locatie gunstig was voor de bouw van deze Honigfabriek;
- een risico van deze locatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee redenen (per juiste reden 1 punt): via het water / de rivier konden grondstoffen en/of producten makkelijk vervoerd worden; de nabijheid van het centrum zorgde voor voldoende (potentiële) arbeidskrachten. (2p)
- Noemt een risico: het Honigcomplex ligt in een gebied (naast de rivier) waar de kans op een overstroming groot is / in de uiterwaarden (van de Waal). (1p)
Redenen die ingaan op het centrum van de stad als afzetmarkt (van Honigproducten) tellen niet mee. Per juiste reden 1 punt; bij meer dan twee redenen tellen alleen de eerste twee mee.
Vraag 27 2 punten
Gebruik de bronnen 18 en 19.
Hieronder staan drie uitspraken.
Uitspraak 1: het ontwikkelingsplan Waalfront is tot stand gekomen door publiek-private samenwerking.
Uitspraak 2: het ontwikkelingsplan Waalfront is een typerend voorbeeld van herstructurering.
Uitspraak 3: het ontwikkelingsplan Waalfront is een typerend voorbeeld van het concept smart city.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor elke uitspraak het juiste oordeel: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist en uitspraak 3 onjuist. (2p)
Indien drie juiste antwoorden: 2 punten. Indien twee juiste antwoorden: 1 punt. Indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. Het juiste oordeel is: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 onjuist.
Vraag 28 2 punten
Na de sluiting van de fabriek is het Honigcomplex door de gemeente Nijmegen tijdelijk beschikbaar gesteld aan kleine bedrijven in de creatieve sector (zie bron 18).
Geef twee redenen waarom bij de herontwikkeling van fabrieks- en bedrijventerreinen vaak gekozen wordt voor de creatieve sector.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen (per juiste reden 1 punt): de creatieve sector wordt gezien als de motor van de economische ontwikkeling van de stad; de creatieve sector trekt vaak hoogopgeleide ondernemers aan; om oude fabriekspanden geschikt te maken voor de creatieve industrie zijn weinig investeringen nodig; de creatieve sector is weinig vervuilend / levert weinig overlast op. (2p)
Per juiste reden 1 punt. Bij meer dan twee redenen tellen alleen de eerste twee mee.
Bron 20 Straat in de wijk de Biezen met op de achtergrond het Honigcomplex

Foto van een straat in de wijk de Biezen: aan weerszijden rijen rijtjeshuizen, bomen langs de straat en geparkeerde auto's. Op de achtergrond een hoger gebouw.
Bron 21 Woningkenmerken van de wijk de Biezen in Nijmegen (2020)

Drie staafdiagrammen over de wijk de Biezen. Bovenaan: aantal woningen 4.720. Huur/koop (aantal huizen): sociale huur is het grootst (ongeveer 2.400), particuliere huur ongeveer 800, koop ongeveer 1.450, onbekend ongeveer 100. Woningwaarde in euro's: de grootste groep kost 220.000 tot 279.999 euro (ongeveer 1.400); minder dan 150.000 euro ongeveer 600; 150.000 tot 179.999 euro ongeveer 300; 180.000 tot 219.999 euro ongeveer 1.000; 280.000 tot 364.999 euro ongeveer 650; meer dan 365.000 euro ongeveer 500. Aantal woningen per bouwjaar: 1900 tot 1945 ongeveer 1.080; 1946 tot 1965 ongeveer 510; 1966 tot 1985 ongeveer 500; 1986 tot 1999 ongeveer 730; 2000 tot 2009 ongeveer 260; 2010 tot heden ongeveer 1.550; voor 1900 weinig.
Vraag 29 3 punten
Gebruik de bronnen 18 tot en met 21.
Door het ontwikkelingsplan Waalfront zou in de wijk de Biezen gentrification kunnen optreden.
Beredeneer in drie stappen waarom de bewoners van de wijk de Biezen de nadelige gevolgen van gentrification vrezen. Begin je redenering met woningkenmerken van deze wijk.
Bekijk het antwoord
- Stap 1: een groot aantal woningen in de wijk de Biezen zijn huurwoningen / niet in het bezit van de bewoners / goedkope woningen. (1p)
- Stap 2: zodat de wijk aantrekkelijk is voor projectontwikkelaars / gentrifiers om huizen op te knappen (en de waarde van de huizen stijgt). (1p)
- Stap 3: en de huidige bewoners (op den duur) verdrongen zullen worden. (1p)
2022, tijdvak 3: De hoogste gebouwen ter wereld
Opgavetekst
Bron 3 De hoogste gebouwen ter wereld

Staafdiagram met de hoogte in meters van de hoogste gebouwen per jaar, van 1885 tot 2018. Horizontale as: jaartallen 1885 tot 2018. Verticale as: hoogte in meters, van 0 tot 1000. Elke staaf heeft een kleur naar de regio waar het gebouw staat: Noord-Amerika (lichtblauw), Europa (geel), Zuid-Amerika (donkerrood), Azië en Oceanië (donkerblauw), China (rood) en Midden-Oosten (groen).
Genoemde gebouwen: Home Insurance Building, 55 m, Chicago (1885); Singer Building, 186 m, New York (1908); Chrysler Building, 319 m, New York (1930); Empire State Building, 381 m, New York (1931); World Trade Center, 417 m, New York (1973); Willis Tower, 442 m, Chicago (1974); Petronas Twin Towers, 452 m, Kuala Lumpur (1998); Taipei 101, 508 m, Taipei (2004); Burj Khalifa, 828 m, Dubai (2010); Makkah Royal Clock Tower, 601 m, Mekka (2012); One World Trade Center, 541 m, New York (2014); Jedda Tower, 1000 m, Jedda (2018).
Kaartenkatern Midden-Oosten en Zuid-Azië

Kaart van het Midden-Oosten en Zuid-Azië, met onder meer Saudi-Arabië.
Vraag 7 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Sinds 2018 (zie bron 3) is de Jedda Tower in Jedda, een stad aan de westkust van Saudi-Arabië, het hoogste gebouw ter wereld. Dit is gezien de huidige mondiale ontwikkelingen een voorspelbare locatie.
Geef aan
- waarom Saudi-Arabië op mondiale schaal een voorspelbare locatie is;
- waarom Jedda op nationale schaal een voorspelbare locatie is.
Bekijk het antwoord
- Mondiale schaal: noemt dat Saudi-Arabië door het kapitaal uit olie een rijk land is, sterk in ontwikkeling is of wil meetellen op de wereldmarkt (1p)
- Nationale schaal: noemt dat binnen Saudi-Arabië de regio Jedda (of Mekka) een centrumregio is (1p)
2022, tijdvak 3: Inzoomen op Leiden
Opgavetekst
Bron 22 De woonaantrekkelijkheidsindex van 2020
De woonaantrekkelijkheidsindex laat zien hoe aantrekkelijk een gemeente gevonden wordt om in te wonen. Deze index wordt berekend aan de hand van acht indicatoren. In de tabel staat de top 10 voor het jaar 2020.
| Rang | Gemeente |
|---|---|
| 1 | Amsterdam |
| 2 | Utrecht |
| 3 | Amstelveen |
| 4 | Haarlem |
| 5 | Amersfoort |
| 6 | 's-Hertogenbosch |
| 7 | Haarlemmermeer |
| 8 | Nijmegen |
| 9 | Den Haag |
| 10 | Hilversum |
Bron 23 Steden met historische stadskern

Kaart van Nederland met de steden met meer dan 25.000 inwoners. Steden met een historische stadskern zijn aangegeven met een bruin torentje. Legenda: 'Steden met meer dan 25000 inwoners' en 'Stad met historische stadskern'.
De historische kern was voor 1700 al aanwezig. Stadsmuur, stadsgracht, marktplein en een dicht net van nauwe straten waren toen de kenmerken. Veel daarvan is nu verdwenen.
Bron 24 Herstructurering van het stationsgebied
Het stationsgebied van Leiden werd lange tijd gekenmerkt door een wirwar van infrastructuur. De structuur en inrichting van het gebied werden als onaantrekkelijk ervaren en er was geen entree naar de binnenstad. Verkeersstromen zaten elkaar in de weg en de fietsparkeervoorzieningen waren over het hele gebied verspreid.
De gemeente Leiden wil de stedenbouwkundige samenhang aanpakken en de verbinding tussen de binnenstad en het Bio Science Park verbeteren. Door herstructurering van het stationsgebied in Leiden moet de leefbaarheid in het gebied verbeteren.
Bron 24

Foto van het stationsgebied van Leiden, in aanbouw.
Bron 24

Artist's impression (ontwerpbeeld) van het stationsgebied van Leiden na de herstructurering.
Bron 24 Plattegrond van Leiden

Plattegrond van Leiden. Het stationsgebied (zwart kader) ligt ten noorden van de historische binnenstad; het Bio Science Park ligt ten westen van het stationsgebied. Legenda: park, andere bebouwing, bedrijventerrein, water, snelweg en spoorweg. Schaal 0 - 600 - 1200 m.
Vraag 28 2 punten
Gebruik de bronnen 22 tot en met 24.
Een van de acht indicatoren van de woonaantrekkelijkheidsindex is het historische karakter van een stad. Leiden is een van de zeven steden in de top 10 die zijn ontstaan uit een historische stadskern.
Geef aan
- dat aan het stroomstelsel van het water te zien is dat Leiden uit een historische stadskern ontstaan is;
- welke drie steden in de top 10 niet uit een historische stadskern ontstaan zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de binnenstad (het oude centrum) met grachten of singels is afgebakend (1p)
- Noemt de drie steden uit de top 10 die niet uit een historische stadskern zijn ontstaan: Amstelveen, Haarlemmermeer en Hilversum (1p)
Kaartenkatern Nederland

Kaart van Nederland met plaatsen, wegen, spoorwegen, luchthavens, water en landgebruik (akkerbouw, bos, woongebied en industrie- of haventerrein). De legenda staat linksonder.
Vraag 29 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Leiden staat in de top 10 van meest aantrekkelijke steden om te wonen.
Geef twee liggingskenmerken van Leiden die de stad aantrekkelijk maken om te wonen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste liggingskenmerken: Leiden ligt in het economische kerngebied van Nederland; Leiden ligt dicht bij de kust; Leiden heeft goede verkeersverbindingen; Leiden ligt vlak bij Schiphol (2p)
Per juist liggingskenmerk 1 punt, maximaal 2 punten: er zijn twee kenmerken gevraagd.
Vraag 30 2 punten
Gebruik bron 24.
Bij de herstructurering van het stationsgebied in Leiden is gekozen voor een combinatie van wonen, werken en recreëren.
Beredeneer dat een combinatie van wonen, werken en recreëren de leefbaarheid in het stationsgebied kan bevorderen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het combineren van wonen, werken en recreëren er altijd bedrijvigheid is, dus er zijn altijd mensen aanwezig (1p)
- Noemt dat er daardoor meer toezicht is en meer sociale cohesie ontstaat, wat de leefbaarheid bevordert (1p)
Vraag 31 2 punten
Gebruik bron 24.
In het stationsgebied van Leiden wordt de openbare ruimte heringericht. Leiden wil met deze herinrichting een duurzamere stad worden.
Geef twee maatregelen die de gemeente Leiden in het stationsgebied kan nemen die bijdragen aan een duurzamere stad.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste maatregelen: autoluwe zones aanleggen of investeren in mogelijkheden voor voetgangers en fietsers; zonnepanelen aanleggen op het station; groenvoorzieningen aanleggen; asfalt vervangen door bestrating die beter infiltreert (2p)
Per juiste maatregel 1 punt, maximaal 2 punten: er zijn twee maatregelen gevraagd.
2021, tijdvak 1: De Noord/Zuidlijn
Opgavetekst
Bron 19 Noord/Zuidlijn in Amsterdam

De Noord/Zuidlijn (lijn 52), met een lengte van 9,7 kilometer, is de nieuwste lijn van de Amsterdamse metro. In Amsterdam-Noord ligt de lijn boven de grond, maar de overige 7,1 kilometer van het traject liggen ondergronds. De bouw startte in 2003 en omvatte behalve de aanleg van de metrotunnel ook de bouw van zes nieuwe stations. Na veel vertragingen werd de lijn op 22 juli 2018 in gebruik genomen.
Kaart: metrolijnen 50 tot en met 54 met hun eindpunten, de treinverbindingen (spoorlijnen) en de stations van Amsterdam en omgeving. Metrolijn 52 (Noord-Zuid) is blauw. Legenda: halte metro, station NS, spoorlijn.
Vraag 26 2 punten
Gebruik bron 19.
De Noord/Zuidlijn heeft de bereikbaarheid van het noorden van Amsterdam ten opzichte van de rest van Amsterdam verbeterd.
Geef hiervan twee oorzaken met behulp van de kaart in bron 19.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste oorzaken: reizigers hoeven tussen Amsterdam-Noord en de rest van Amsterdam niet meer met de pont over het IJ, of niet meer te wisselen van vervoermiddel; het aantal reiskilometers tussen Amsterdam-Noord en de rest van Amsterdam is verlaagd ten opzichte van de oorspronkelijke metrolijnen, spoorlijnen of buslijnen; de Noord/Zuidlijn heeft minder tussenliggende stations dan de andere metrolijnen, spoorlijnen of buslijnen. (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt. Worden er meer dan twee oorzaken gegeven, dan tellen alleen de eerste twee.
Vraag 27 2 punten
Stelling: de Noord/Zuidlijn heeft de woonomgeving voor de bewoners van het centrum van Amsterdam verbeterd.
Geef:
- een argument voor deze stelling;
- een argument tegen deze stelling.
Bekijk het antwoord
- Een juist argument voor de stelling, bijvoorbeeld: de Noord/Zuidlijn trekt door de verbeterde bereikbaarheid voorzieningen aan waar bewoners van kunnen profiteren; de Noord/Zuidlijn kan zorgen voor een afname van het aantal auto's, waardoor vervuiling vermindert; de aanleg heeft een positief effect op de woningwaarde van huizen in de buurt van de metrolijn. (1p)
- Een juist argument tegen de stelling, bijvoorbeeld: door de Noord/Zuidlijn is het centrum van Amsterdam beter bereikbaar voor meer mensen, waardoor de drukte toeneemt; tijdens de aanleg zijn verzakkingen van de bodem opgetreden, wat de woningwaarde en het gevoel van veiligheid niet ten goede komt. (1p)
Bron 20 Overzichtskaart Amsterdam

Kaart van Amsterdam en omgeving met onder andere Amsterdam-Centrum, Amsterdam-Noord, Nieuw-West, Zuid-Oost, Amstelveen, Zaandam, Landsmeer, Diemen en Weesp, het IJ en het IJmeer. De kaart toont Centraal Station, andere treinstations, snelwegen, spoorlijnen, bebouwing en het vliegveld Schiphol. Schaal 0 tot 3 km.
Bron 21 Metrostation Amsterdam-Noord

Luchtfoto van het gebied rond metrostation Amsterdam-Noord: een brede weg, een overkapte spoor- of metroverbinding met een wit gewelfd dak, woonwijken met flats en kantoorgebouwen, en op de achtergrond open weidelandschap.
Vraag 28 2 punten
Gebruik de bronnen 19 tot en met 21.
De Noord/Zuidlijn kan het proces van gentrification rond station Amsterdam-Noord versterken.
Geef aan:
- waarom de Noord/Zuidlijn het proces van gentrification rond station Amsterdam-Noord kan versterken;
- waarom het proces van gentrification voor de huidige bewoners rond Amsterdam-Noord ongunstig kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat door de toegenomen bereikbaarheid de wijk aantrekkelijker wordt voor mensen met hogere inkomens of ondernemers, voor wie de binnenstad te duur is. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat de huren kunnen stijgen, dat goedkopere woningen op termijn kunnen verdwijnen, of dat goedkopere woningen worden opgekocht door investeerders. (1p)
Vraag 29 3 punten
Gebruik de bronnen 19 en 20.
Een van de stations aan de Noord/Zuidlijn kan zich ontwikkelen tot een van de grootste stations van Nederland.
Geef:
- de naam van dit station;
- twee redenen waarom dit station zich kan ontwikkelen tot een van de grootste stations van Nederland.
Bekijk het antwoord
- Noemt de naam van het station: station Amsterdam-Zuid. (1p)
- Noemt twee juiste redenen: station Amsterdam-Zuid is de hub of het overstappunt voor mensen die (vanuit Schiphol) het centrum van Amsterdam in- en uitgaan; het gebied rond station Amsterdam-Zuid (de Amsterdamse Zuidas) biedt veel werkgelegenheid en heeft een sterk economisch klimaat. (2p)
De naam van het station: 1 punt. Per juiste reden 1 punt. Worden er meer dan twee redenen gegeven, dan tellen alleen de eerste twee.
2021, tijdvak 2: Transities in de gemeente Groningen
Opgavetekst
Bron 22 Het Zernike Science Park, energietransitie in de gemeente Groningen

De energietransitie is de overgang van fossiele energiebronnen naar duurzame energiebronnen. Op het Zernike Science Park in het noorden van de stad Groningen zijn verschillende bedrijven, onderwijs- en onderzoeksinstellingen gevestigd die zich bezighouden met de energietransitie.
Ook in woningen wordt geëxperimenteerd met aan elkaar verbonden 'slimme' energienetwerken, zodat lokaal opgewekte zonne-energie ook lokaal zo efficiënt mogelijk gebruikt kan worden. Het doel van de gemeente Groningen is om in 2035 CO2-neutraal te zijn.
Foto: twee moderne gebouwen op een grasveld onder een blauwe lucht. Het rechtergebouw heeft een begroeid dak met het opschrift 'Linnaeusborg'.
Bron 23 Doorfietsroutenetwerk Groningen-Assen

In de regio Groningen-Assen worden zogenaamde doorfietsroutes aangelegd. Een doorfietsroute is een fietspad met weinig of geen verkeerslichten, waar je als fietser zo veel mogelijk voorrang hebt op kruispunten. De routes zijn te herkennen aan de speciale borden langs het fietspad en afbeeldingen op het wegdek. De fietspaden zijn breed en comfortabel en worden goed onderhouden. In de winter worden deze fietspaden als eerste sneeuw- en ijsvrij gemaakt.
Schematische kaart van Groningen en Drenthe met bebouwing, water, een spoorlijn, doorfietsroutes (volle lijn) en geplande doorfietsroutes (stippellijn). Zichtbare plaatsen zijn onder meer Groningen, Assen, Zuidlaren, Roden, Leek en Eelde-Paterswolde.
Vraag 29 2 punten
Gebruik de bronnen 22 en 23.
De gemeente Groningen heeft de eerste stappen gezet om een smart city en een sustainable city te worden.
Geef met de bronnen 22 en 23 een voorbeeld waaruit blijkt dat
- Groningen een smart city wil worden;
- Groningen een sustainable city wil worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voorbeeld waaruit blijkt dat Groningen een smart city wil worden, bijvoorbeeld het inzetten van digitale technologie of kennis van onderwijs- en onderzoeksinstellingen om de leefbaarheid te verbeteren (1p)
- Noemt een voorbeeld waaruit blijkt dat Groningen een sustainable city wil worden, bijvoorbeeld inzet op duurzame energie of doorfietsroutes, of het doel om in 2035 CO2-neutraal te zijn (1p)
Vraag 30 1 punt
Op het Zernike Science Park zijn verschillende bedrijven, onderwijsinstanties en onderzoeksinstellingen geclusterd om samen vorm te geven aan de energietransitie.
Geef aan waarom deze clustering gunstig is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door soortgelijke bedrijven bij elkaar te plaatsen het delen van kennis, nieuwe inzichten of informatie beter en sneller gaat (1p)
Vraag 31 2 punten
Gebruik bron 23.
De gemeente Groningen profileert zich als fietsgemeente.
Beredeneer dat de verzorgingsgebieden van voorzieningen in Groningen door de doorfietsroutes groter kunnen worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de gemeente Groningen door de aanleg van het doorfietsroutenetwerk directer, veiliger of sneller te bereiken is voor fietsers uit de omliggende dorpen en steden, ook met een elektrische fiets (1p)
- Noemt dat daardoor de afstand die fietsers kunnen afleggen naar voorzieningen toeneemt, of het potentiële aantal klanten voor de voorzieningen toeneemt (1p)
Kaartenkatern: Noord-Nederland Noord-Nederland
Topografische kaart van Noord-Nederland met land en water, verkeer, grenzen, plaatssymbolen naar aantal inwoners en een legenda rechts op de kaart. Zichtbaar zijn onder meer Groningen en de autosnelwegen (met A-nummer) en spoorwegen in het gebied.
Grote Bosatlas 55e editie kaartblad 20/21. Schaal 1 : 600.000
Vraag 32 2 punten
Gebruik bron 23 en het kaartenkatern.
Een van de onderdelen van het doorfietsroutenetwerk is een fietssnelweg tussen de gemeente Groningen en Assen (zie bron 23). De eerste plannen voor deze fietssnelweg zijn in 2015 gemaakt. Op dit moment zijn er slechts enkele delen van de fietssnelweg klaar. De verwachting is dat deze fietssnelweg pas in 2023 helemaal klaar is.
Geef:
- vanuit de politieke dimensie een reden waarom de aanleg van deze fietssnelweg veel tijd kost;
- een reden waarom de aanleg van de hele fietssnelweg minder prioriteit lijkt te hebben dan de overige fietspaden in het doorfietsroutenetwerk.
Bekijk het antwoord
- Noemt vanuit de politieke dimensie dat de aanleg bestuurlijke samenwerking over gemeente- en provinciegrenzen heen vereist, wat het proces vertraagt (1p)
- Noemt een juiste reden voor de lagere prioriteit, bijvoorbeeld dat het aantal mensen dat dagelijks per fiets forenst tussen Groningen en Assen beperkt is, of dat Groningen en Assen al met een treinverbinding zijn verbonden (1p)
2021, tijdvak 3: Overgewicht in Afrika
Opgavetekst
Bron 1 Percentage mannen met een BMI hoger dan 30 in 2016

De Body Mass Index (BMI) geeft de verhouding tussen lichaamsgewicht en lichaamslengte. Een BMI boven de 30 wordt gezien als overgewicht.
Bron 2 Percentage mannen met een BMI hoger dan 30 en BNP/hoofd (2016)

De grootte van de cirkel geeft het absolute aantal mannen met overgewicht weer.
Bron 3 Overgewicht in Afrika
Overgewicht is wereldwijd een steeds groter gezondheidsvraagstuk. Zelfs in Afrika neemt vooral in de steden en sloppenwijken het percentage mensen met overgewicht toe.
In 2015 promoveerde arts-onderzoeker Steven van de Vijver op een onderzoek naar hart- en vaatziektes onder bewoners in de sloppenwijk Korogocho in Nairobi, Kenia.
In zijn boek Vet Arm beschrijft Van de Vijver dat Afrika nog altijd traditionele ontwikkelingsvraagstukken kent, maar dat het percentage mensen met overgewicht groeit, zelfs in Afrikaanse sloppenwijken.
Vraag 3 2 punten
Volgens Van de Vijver (bron 3) zal in Afrika het percentage mensen met een hoge BMI de komende jaren sterk toenemen. Een belangrijke oorzaak hiervan is verstedelijking. Geef twee redenen waarom verstedelijking in Afrika kan leiden tot een toename van het percentage mensen met een hoge BMI.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende redenen: in Afrikaanse steden is de toegang tot (industrieel) bewerkt voedsel / fastfood beter dan op het platteland; in Afrikaanse steden is de levensstijl van mensen anders dan op het platteland / wordt meer geld uitgegeven aan versnaperingen; in Afrikaanse steden doen inwoners in het algemeen minder fysiek werk dan op het platteland (2p)
Per juiste reden 1 punt. Beoordeel maximaal twee redenen; bij meer redenen tellen de eerstgegeven twee.
2021, tijdvak 3: Leefbaarheid in 's-Hertogenbosch
Opgavetekst
Bron 17 De ligging van de binnenstad en De Groote Wielen in 's-Hertogenbosch

Bron 18a Uitleg bij de wijkmonitor van de leefbaarheid van de binnenstad en De Groote Wielen (bron 18b op de volgende pagina)
In 2018 heeft de gemeente 's-Hertogenbosch de leefbaarheid van elke wijk weergegeven met een cirkel. Deze cirkels bestaan uit drie ringen. Het midden van de cirkel (1) is de totaalscore van een wijk. Deze totaalscore is gebaseerd op het gemiddelde van zes thema's uit de middelste ring (2). De score van ieder thema in de middelste ring is gebaseerd op twee of drie aspecten uit de buitenste ring (3). Bij de aspecten in de buitenste ring is gekozen voor objectieve en subjectieve gegevens.
Bron 18b De wijkmonitor leefbaarheid: binnenstad (boven) en De Groote Wielen (onder)

Vraag 30 2 punten
Gebruik de bronnen 17 en 18. Hieronder staan drie uitspraken over de leefbaarheid in De Groote Wielen en de binnenstad van 's-Hertogenbosch. Uitspraak 1: De Groote Wielen scoort op het gebied van leefbaarheid hoger dan de binnenstad. Uitspraak 2: de zorg in De Groote Wielen wordt lager gewaardeerd dan de zorg in de binnenstad. Uitspraak 3: de voorzieningen in De Groote Wielen en de binnenstad worden hoger dan gemiddeld gewaardeerd. Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 onjuist (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie antwoorden juist 2 punten; twee antwoorden juist 1 punt; minder dan twee antwoorden juist 0 punten. Juist: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 onjuist.
Bron 19 Tabel wijkmonitor
| Wijkmonitor | binnenstad | De Groote Wielen | 's-Hertogenbosch |
|---|---|---|---|
| **bewoners** | |||
| Aantal inwoners | 12.840 | 8.242 | 153.452 |
| Aantal huishoudens | 8.280 | 2.925 | 72.077 |
| % jonger dan 20 jaar | 9,9 | 36,0 | 21,4 |
| % 20 - 64 jaar | 73,0 | 60,0 | 61,1 |
| % 65 jaar en ouder | 17,1 | 4,0 | 17,5 |
| gemiddeld inkomen per huishouden (Euro) | 29.600 | 32.400 | 28.400 |
| % huishoudens onder de lage inkomensgrens | 11,6 | 4,6 | 8,5 |
| **samenleven** | |||
| % tevreden over winkels / dagelijkse boodschappen | 84 | 52 | 84 |
| % tevreden over speelmogelijkheden kinderen | 36 | 74 | 70 |
| % tevreden over voorzieningen ouderen | 29 | 16 | 36 |
| verhuismobiliteit | 25 | 12 | 13 |
| % dat zich medeverantwoordelijk voelt voor de leefbaarheid in de buurt | 75 | 82 | 72 |
Vraag 31 2 punten
Gebruik bron 19. Een van de aspecten van het thema samenleven is binding (zie bron 18). Dit gaat over de verbondenheid van de bewoners in de wijk. Geef het begrip dat wordt gebruikt om deze binding aan te geven, en de twee gegevens uit bron 19 die je kunt gebruiken om deze binding te meten.
Bekijk het antwoord
- Noemt het begrip sociale cohesie (1p)
- Noemt de twee gegevens uit bron 19: verhuismobiliteit en het % dat zich medeverantwoordelijk voelt voor de leefbaarheid in de buurt (1p)
Vraag 32 2 punten
Gebruik de bronnen 17 en 18. De Groote Wielen is een nieuwbouwwijk. Geef een aanwijzing uit bron 17 en een aanwijzing uit bron 18 waaruit je kunt afleiden dat De Groote Wielen een nieuwbouwwijk is.
Bekijk het antwoord
- Noemt als aanwijzing uit bron 17: De Groote Wielen ligt aan de buitenrand van de stad (1p)
- Noemt als aanwijzing uit bron 18: De Groote Wielen heeft een lage waardering voor voorzieningen / een hoge waardering voor de woonomgeving (1p)
Vraag 33 2 punten
Gebruik bron 18. De woonomgeving van De Groote Wielen wordt beter gewaardeerd dan die van de binnenstad. Beredeneer waarom.
Bekijk het antwoord
- Geeft een redenering in twee stappen. Een van beide is volledig goed: (1) in de binnenstad wordt de openbare ruimte ook gebruikt door bezoekers / winkelend publiek, zodat een gevoel van onveiligheid / drukte ontstaat en de woonomgeving als minder prettig wordt ervaren; of (2) in De Groote Wielen is de openbare ruimte overzichtelijker / ruimer opgezet dan in de binnenstad, zodat een gevoel van veiligheid ontstaat en de woonomgeving als prettig wordt ervaren (2p)
2019, tijdvak 1: Aandachtswijken in Utrecht
Opgavetekst
Bron 1 Ligging van de wijken Kanaleneiland-Noord, Ondiep en Overvecht-Zuid in de stad Utrecht

Ligging van de drie aandachtswijken Kanaleneiland-Noord, Ondiep en Overvecht-Zuid in de stad Utrecht.
Bron 2a Karakteristieke woningbouw in de drie aandachtswijken

Foto van de woningbouw in Kanaleneiland-Noord.
Bron 2b Karakteristieke woningbouw in de drie aandachtswijken

Foto van de woningbouw in Ondiep.
Bron 2c Karakteristieke woningbouw in de drie aandachtswijken

Foto van de woningbouw in Overvecht-Zuid.
Vraag 29 1 punt
De wijken Kanaleneiland-Noord, Ondiep en Overvecht-Zuid zijn gebouwd in verschillende periodes. Noteer de namen van deze drie wijken in de volgorde waarin ze gebouwd zijn, van vroeger naar later.
Bekijk het antwoord
- Noemt de volgorde van vroeger naar later: Ondiep, Kanaleneiland-Noord, Overvecht-Zuid. (1p)
Vraag 30 2 punten
De eerste bewoners van de wijk Kanaleneiland-Noord waren vooral jonge gezinnen. Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw vertrokken veel van deze eerste bewoners uit de wijk, waardoor de bewonerssamenstelling veranderde. Geef twee woningkenmerken die bijdroegen aan het vertrek van de eerste bewoners uit Kanaleneiland-Noord, en een sociaal-economisch kenmerk van de bewoners die vanaf de jaren zeventig in Kanaleneiland-Noord kwamen wonen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste woningkenmerken, zoals kleine woningen, gehorig of slecht geïsoleerd, geen tuin of weinig groen, stapelbouw of hoogbouw, of overwegend huurwoningen. (1p)
- Noemt een sociaal-economisch kenmerk van de nieuwe bewoners: de nieuwe bewoners hadden veelal een lager inkomen, waren veelal arbeidsmigranten of gastarbeiders. (1p)
Alleen wanneer twee juiste woningkenmerken zijn genoemd, 1 scorepunt toekennen.
Vraag 31 3 punten
Een van de drie aandachtswijken heeft kenmerken waardoor het proces van gentrification daar op gang zou kunnen komen. Welke wijk is dit? Geef twee kenmerken van deze wijk waardoor het proces van gentrification daar op gang zou kunnen komen.
Bekijk het antwoord
- Noemt Ondiep als de wijk. (1p)
- Noemt een juist kenmerk: Ondiep ligt het dichtst bij de binnenstad van Utrecht. (1p)
- Noemt een juist kenmerk: in Ondiep staan karakteristieke (rijtjes)huizen die interessant kunnen zijn voor nieuwe hoogopgeleide of welvarende bewoners. (1p)
Vraag 32 2 punten
Om de leefbaarheid in aandachtswijken te verbeteren kunnen gemeentes aanpassingen doen in de woningvoorraad en in de openbare ruimte. Geef voor elk van deze twee punten een aanpassing die gemeentes kunnen doen om de leefbaarheid in aandachtswijken te verbeteren.
Bekijk het antwoord
- Noemt een aanpassing in de woningvoorraad: meer divers maken van de woningvoorraad, bestaande woningen aanpassen aan de huidige wooneisen, of een deel van de oude woningen slopen en vervangen door nieuwbouw- of koopwoningen. (1p)
- Noemt een aanpassing in de openbare ruimte: de openbare ruimte overzichtelijker, toegankelijker of veiliger maken. (1p)
2019, tijdvak 2: Vrouwenemancipatie en demografie in Brazilië
Opgavetekst
Bron 1 Minder geboorten in Brazilië
Vrouwen kregen wereldwijd tussen 1960 en 2010 gemiddeld steeds minder kinderen. Ook nu zet die daling verder door. In Brazilië is deze daling echter sneller gegaan dan in veel andere landen. Het verbeterde onderwijs voor meisjes speelde daarbij een belangrijke rol. Ook werden veel huishoudens aangesloten op het elektriciteitsnet. Hierdoor kon er onder andere naar telenovelas worden gekeken. Dat zijn soapseries waarin vaak een grote rol is weggelegd voor succesvolle vrouwen en waarin gezinnen met twee kinderen de norm zijn.
| Brazilië | 1960 | 1980 | 2000 | 2010 |
|---|---|---|---|---|
| huishoudens met elektriciteit (%) | 19 | 54 | 95 | 97 |
| huishoudens waar veel naar telenovelas wordt gekeken (%) | < 5 | 36 | 90 | 87 |
| gemiddeld aantal jaren dat vrouwen onderwijs volgen | 2,35 | 3,05 | 6,95 | 8,4 |
| gemiddeld aantal jaren dat mannen onderwijs volgen | 2,7 | 3,1 | 5,6 | 7,95 |
| vrouwen die betaald werk verrichten (%) | < 5 | 39 | 54 | 56 |
| gemiddeld aantal kinderen per vrouw | 6,3 | 4,4 | 2,4 | 1,8 |
Vraag 24 3 punten
Brazilië en India behoren beide tot de BRIC-landen. Op het gebied van emancipatie en onderwijs heeft Brazilië een voorsprong ten opzichte van India. Gebruik bron 1 en de atlas. Geef eerst aan op welke atlaskaart je deze voorsprong kunt aflezen. Beredeneer vervolgens met atlaskaart 257C op welke manier de verstedelijkingsgraad heeft bijgedragen aan deze voorsprong.
Bekijk het antwoord
- Noemt atlaskaart 261C als kaart waarop de voorsprong is af te lezen. (1p)
- Uit de redenering blijkt dat de verstedelijkingsgraad in Brazilië (zeer) hoog is / mensen dicht bij elkaar wonen in de stad. (1p)
- Zodat het organiseren van (goed) onderwijs eenvoudiger is (dan in bijvoorbeeld India waar een groter deel van de kinderen op het platteland woont). (1p)
2018, tijdvak 1: Steden in India
Vraag 7 2 punten
Gebruik de kaartbladen 148 tot en met 151.
In India vinden veel mensen werk in de IT-sector, die vooral is gevestigd in Chennai en in een andere grote stad in India.
Geef
- de naam van deze andere grote stad in India;
- met behulp van de atlas een manier waarop de overheid de vestiging van IT-bedrijven in deze stad heeft gestimuleerd.
Bekijk het antwoord
- Noemt de naam van de andere grote stad: Bengaluru/Bangalore. (1p)
- Noemt een juiste manier waarop de overheid de vestiging van IT-bedrijven heeft gestimuleerd: er zijn Speciale Economische Zones (voor IT) gevestigd / er zijn veel universiteiten, instituten of hogescholen met een IT-zwaartepunt gevestigd / er zijn technopolen gesticht. (1p)
Vraag 8 3 punten
Gebruik de atlaskaarten 150B, 150D en 151D.
Er bestaat een verband tussen de thema's die op deze drie atlaskaarten worden afgebeeld.
Beredeneer dit verband in drie stappen.
Begin je eerste stap bij atlaskaart 151D.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering moet blijken dat regio's waar veel investeringen worden gedaan (151D) over het algemeen veel werkgelegenheid bieden / het meest welvarend zijn. (1p)
- Uit de redenering moet blijken dat er daardoor veel migranten naar de steden in deze regio's trekken (150B). (1p)
- Uit de redenering moet blijken dat er voor deze migranten in deze steden niet voldoende werk / huisvesting beschikbaar is en dat veel migranten in slums terechtkomen (150D). (1p)
2018, tijdvak 1: De nieuwe spoorzone in Breda
Opgavetekst
Bron 1 Transformatie van de spoorzone in Breda

In de wijk aan de noordzijde van het station in Breda vindt momenteel een transformatie plaats. Grootschalige industriecomplexen worden omgevormd tot gebouwen met een modern-stedelijke uitstraling met ruimte voor kantoren, wonen, winkels, cultuur, hoger onderwijs en luxe voorzieningen. Op het terrein van de voormalige brouwerij Drie Hoefijzers (zie bron 2) wordt een nieuw woongebied gerealiseerd. De voormalige brouwerij krijgt een nieuwe multifunctionele bestemming die bestaat uit wonen en werken.
De verbouwing van het station in Breda is inmiddels voltooid. In het station zijn ook woningen en kantoren gevestigd. Onder het station ligt een doorgang die de pleinen aan de noordzijde en de zuidzijde van het station met elkaar verbindt.
Bron 2 Voormalige brouwerij Drie Hoefijzers

Vraag 30 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik de bronnen 1 en 2.
In de wijk aan de noordzijde van het station in Breda vindt momenteel een transformatie plaats. De nabijheid van het station is niet het enige kenmerk van deze wijk waarom juist daar een transformatie plaatsvindt.
Geef nog twee kenmerken van deze wijk waarom deze transformatie juist daar plaatsvindt.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste kenmerken: de spoorzone ligt dicht bij de binnenstad van Breda / in de spoorzone bevindt zich industrieel erfgoed (grote industriële panden) / in de spoorzone is (door het verdwijnen van traditionele industrie) veel ruimte beschikbaar gekomen. (2p)
Per juist kenmerk 1 punt.
Vraag 31 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 1.
Bij de transformatie van de spoorzone is bewust gekozen voor een mix van verschillende functies.
Beredeneer dat de mix van verschillende functies moet bijdragen aan een grotere subjectieve veiligheid van mensen in de openbare ruimte.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering moet blijken dat door de mix van verschillende functies er op bijna alle tijden van de dag mensen in de openbare ruimte zijn. (1p)
- zodat er voortdurend toezicht / sociale controle is (wat de subjectieve veiligheid vergroot). (1p)
Vraag 32 2 punten
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 1.
De transformatie van de spoorzone kan zowel positieve als negatieve effecten hebben.
Geef als gevolg van de transformatie van de spoorzone
- een mogelijk positief effect voor de binnenstad van Breda;
- een mogelijk negatief effect voor de huidige bewoners van de spoorzone.
Bekijk het antwoord
- Een juist mogelijk positief effect voor de binnenstad van Breda is: door de doorgang onder het station is de bereikbaarheid van de binnenstad (vanuit het noorden van Breda) verbeterd. (1p)
- Een juist mogelijk negatief effect voor de huidige bewoners van de spoorzone is: (een deel van) de huidige bewoners kan door de ontwikkelingen verdrongen worden. (1p)
Vraag 33 2 punten
Gebruik de atlas.
Breda maakt op nationaal schaalniveau deel uit van een stedelijk netwerk. Ten opzichte van de andere steden in dit stedelijk netwerk heeft Breda op een ander schaalniveau de meest gunstige ligging.
Geef aan
- van welk nationaal stedelijk netwerk Breda deel uitmaakt;
- waarom Breda op een ander schaalniveau zo'n gunstige ligging heeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt het nationale stedelijk netwerk: Brabantstad / de Brabantse stedenrij. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat Breda gunstig ligt op de route tussen de Randstad (Amsterdam-Rotterdam) en Antwerpen-Brussel-Parijs. (1p)
2018, tijdvak 2: Stadswerven Dordrecht
Opgavetekst
Bron 1 Het project Stadswerven Dordrecht
In Dordrecht wordt een oud havengebied geherstructureerd. Halverwege de vorige eeuw werden de scheepswerven verlaten. De panden bleven leegstaan en het gebied verpauperde. Na bijna 50 jaar van verval veranderde de situatie. Allerlei bedrijfjes waarvoor in de binnenstad geen plaats was, zagen mogelijkheden om hier (opnieuw) te beginnen. Na verloop van tijd vestigden er zich een trendy hotel en een restaurant. Mede door deze veranderingen ontstonden plannen om het gebied volledig te herstructureren.
In 2009 verscheen een masterplan onder de naam Stadswerven. De Stadswerven moesten een aantrekkelijk gebied worden om te wonen, te werken en te recreëren.
Dordrecht is een stad aan een belangrijk kruispunt van rivieren. Een deel van de binnenstad en ook de Stadswerven liggen buitendijks. Bij het streven naar voldoende waterveiligheid wil men bij nieuwe projecten het water onderdeel laten zijn van de leefomgeving.
Bron 2 Ligging van de historische binnenstad en Stadswerven in Dordrecht

Kaart van Dordrecht met de begrenzing van de historische binnenstad (stippellijn) en het gebied Stadswerven. Op de kaart staan onder meer Oude Maas, Beneden-Merwede en Noord. Legenda: begrenzing historische binnenstad.
Bron 3 Artist’s impression van het project Stadswerven

Afbeelding met genummerde punten 1 tot en met 10 die de maatregelen aanwijzen.
Maatregelen die worden genomen binnen het project Stadswerven:
- 1. villa Augustus (hoogwaardige horeca)*
- 2. bioscoopcomplex (zes zalen)*
- 3. energiehuis (multifunctioneel verzamelgebouw voor culturele en educatieve instellingen)*
- 4. waterpark (loopt bij hoogwater onder) + halte waterbus (halfuursdienst naar Rotterdam)
- 5. Biesboschhal (verzamelgebouw voor (kunst)manifestaties)
- 6. jachthaven
- 7. over het hele gebied woningen in allerlei vormen (particulier en projecten)
- 8. centrale verkeersas op ‘terp’-hoogte
- 9. drijvende waterwoningen
- 10. toekomstige brug richting stadscentrum (langzaam verkeer)
Vraag 29 2 punten
Gebruik de bronnen 1 tot en met 3.
Het terrein waarop het project Stadswerven gerealiseerd wordt, is geschikt voor de herstructurering zoals die in bron 1 wordt beschreven.
Geef twee kenmerken die dit terrein geschikt maken voor deze herstructurering.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste kenmerken, elk 1 punt: het terrein ligt vlak bij de historische binnenstad van Dordrecht; het ligt op een gunstige plek langs een knooppunt van waterwegen of bij het water; op het terrein staan panden leeg die geschikt zijn om nieuwe functies te herbergen (2p)
Vraag 32 2 punten
Beredeneer dat Dordrecht enerzijds zou kunnen profiteren van de nabijheid van Rotterdam, maar dat deze nabijheid anderzijds ook nadelig kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Dordrecht in de schaduw van Rotterdam kan meeliften op de aantrekkingskracht of agglomeratievoordelen van die grotere, succesvolle stad (1p)
- Noemt dat de nabijheid ook nadelig kan zijn, omdat stedelijke activiteiten en ondernemers zich eerder in het grotere Rotterdam zullen vestigen dan in Dordrecht (1p)
Hoe vaak verstedelijking in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 30-33 | 4 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 3, 17, 19-20, 29-32 | 8 | 25% |
| 2025, tijdvak 1 | 31-35 | 5 | 14% |
| 2025, tijdvak 2 | 30-32 | 3 | 9% |
| 2024, tijdvak 1 | 25 | 1 | 3% |
| 2024, tijdvak 2 | 21-24, 27 | 5 | 16% |
| 2023, tijdvak 1 | 22, 25-27 | 4 | 13% |
| 2023, tijdvak 2 | 17-18, 20, 29-32 | 7 | 22% |
| 2022, tijdvak 1 | 28-31 | 4 | 13% |
| 2022, tijdvak 2 | 5-7, 23-29 | 10 | 30% |
| 2022, tijdvak 3 | 7, 28-31 | 5 | 16% |
| 2021, tijdvak 1 | 26-29 | 4 | 12% |
| 2021, tijdvak 2 | 29-32 | 4 | 13% |
| 2021, tijdvak 3 | 3, 30-33 | 5 | 15% |
| 2019, tijdvak 1 | 29-32 | 4 | 13% |
| 2019, tijdvak 2 | 24 | 1 | 3% |
| 2018, tijdvak 1 | 7-8, 30-33 | 6 | 18% |
| 2018, tijdvak 2 | 29, 32 | 2 | 6% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde havo staat een vraag over verstedelijking, samen 82 vragen (14% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 13% van de vragen over verstedelijking, daarvoor 15%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met verstedelijking
Maak de 15 nieuwste examenvragen over verstedelijking online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over verstedelijking
Andere onderwerpen aardrijkskunde havo
- Globalisering
- Endogene en exogene processen
- Weer en klimaat
- Nederland: wonen en water
- Bevolking en migratie
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Water en rivieren
- Landbouw en voedsel
- Energie en grondstoffen
- Kaartvaardigheden
Verstedelijking op andere niveaus
- Examenvragen verstedelijking aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen verstedelijking aardrijkskunde vwo
- Examenvragen verstedelijking aardrijkskunde havo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt verstedelijking voor in het eindexamen aardrijkskunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 82 vragen over verstedelijking, 14% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde havo stonden de meeste vragen over verstedelijking?
In het examen van 2022, tijdvak 2, met 10 vragen: 5-7, 23-29.
Hoe oefen ik examenvragen over verstedelijking?
Op deze pagina staan alle vragen over verstedelijking met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.