Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde havo
38 vragen over water en rivieren uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Water en rivieren komt in 15 van de 18 examens aardrijkskunde havo voor, met 38 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over water en rivieren
Per examen de vragen over water en rivieren, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: De Overijsselse Vecht
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 15 en 16.
Gebruik bron 15 en de kaart Nederland Actueel hoogtebestand in het kaartenkatern.
bron 15
De Overijsselse Vecht
De Overijsselse Vecht, ook wel de Vecht genoemd, ontspringt in Duitsland op een hoogte van 106 meter. Na 167 kilometer mondt de rivier bij Zwolle uit in het Zwarte Water. Het stroomgebied van de Vecht is 3.780 km² groot. In de zomer kan het debiet slechts enkele m³/s zijn, terwijl in de wintermaanden een waterafvoer van 100 tot 200 m³/s mogelijk is.


Alcarta 2e editie kaartblad 17. Schaal 1: 1.200.000
Hieronder staan drie uitspraken over de Vecht.
- Uitspraak 1: de Vecht heeft in Duitsland een kleiner verval dan in Nederland.
- Uitspraak 2: de Veluwe vormt de waterscheiding tussen de IJssel en de Vecht.
- Uitspraak 3: het stroomstelsel van de Vecht is veranderd door menselijk handelen.
Vraag 26 2 punten
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
| uitspraak 1: | onjuist |
| uitspraak 2: | onjuist |
| uitspraak 3: | juist |
| indien drie juiste antwoorden | 2 |
| indien twee juiste antwoorden | 1 |
| indien minder dan twee juiste antwoorden | 0 |
Het verhogen en versterken van de dijken tussen Zwolle en Ommen is niet genoeg om het overstromingsrisico van de Vecht te beperken. Hiervoor zijn ook verder stroomopwaarts in het stroomgebied maatregelen nodig.
Vraag 28 2 punten
Leg uit op welke manier maatregelen die verder stroomopwaarts genomen worden, het overstromingsrisico tussen Zwolle en Ommen kunnen beperken.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat
- de maatregelen verder stroomopwaarts gericht moeten zijn op het opslaan / vasthouden van water, (oorzaak) (1)
- waardoor een verhoogde / versnelde piekafvoer van de Vecht (tussen Zwolle en Ommen) wordt voorkomen. (gevolg) (1)
2026, tijdvak 2: De Namib-woestijn in het zuiden van Afrika
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.
Gebruik bron 11.
Honderden jaren geleden stond er water in de Sossusvlei. Dat is in het huidige landschap nog steeds te zien.
Vraag 16 2 punten
Geef met bron 11 twee aanwijzingen waaruit blijkt dat in de Sossusvlei water stond.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste aanwijzingen zijn:
- In de vallei staan (dode) bomen.
- De Sossusvlei is (een) vlak(te).
- De vallei is verzilt / een (witte) zoutpan.
per juiste aanwijzing: 1 scorepunt
2026, tijdvak 2: Mangroven in Brazilië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 15 tot en met 17.
Gebruik de bronnen 15 tot en met 17.
Door zeespiegelstijging neemt erosie van de kust toe. Mangroven beschermen de kust tegen erosie.
bron 15 Mangroven
Mangroven zijn boom- of struiksoorten die met hun wortelstelsel boven de grond of het water uitsteken. Deze soorten hebben zich aangepast aan leven in (half)zout water en komen voor in tropische en subtropische kustgebieden en rivierdelta’s met getijdenwerking. Ze zijn bestand tegen sterk wisselende waterstanden. Mangroven heb je in allerlei maten: van kleine struikjes tot bomen van zestig meter hoog. Ongeveer 10% van alle mangroven in de wereld ligt in Brazilië. Het grootste deel van de mangroven in Brazilië groeit aan de noordkust, ten westen van de stad Fortaleza.

Bron: Shutterstock, Fred S. Pinheiro, 2023; Shutterstock, lazyllama, 2019.
Vraag 21 2 punten
Geef twee manieren waarop mangroven de kust beschermen tegen erosie.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste manieren zijn:
- De wortels van de mangroven houden sediment vast.
- De wortels van de mangroven remmen de stroomsnelheid van het water.
per juiste manier: 1 scorepunt
Gebruik de bronnen 15 en 16 en het kaartenkatern.

Bron: Grote Bosatlas 56e editie, kaartblad 210.
In het noorden van Brazilië groeien aan de kust meer mangroven dan in het zuiden. Het kustgebied in het noorden is gunstiger voor de groei van mangroven.
Vraag 23 2 punten
Geef twee kenmerken van het kustgebied in het noorden van Brazilië waardoor het daar gunstig is om mangroven te laten groeien.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste kenmerken zijn:
- In het noorden is de (water)temperatuur hoger dan in het zuiden.
- In het noorden wordt (vanuit de Amazone) meer sediment aangevoerd dan in het zuiden (waardoor aangroei mogelijk is).
- In het noorden is het verschil tussen eb en vloed groter dan in het zuiden.
- In het noorden loopt het kustgebied geleidelijk af (waardoor het gebied makkelijker overstroomt).
per juist kenmerk: 1 scorepunt
2025, tijdvak 1: Ilha de Marajó
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 12 tot en met 14.
Gebruik de bronnen 12 en 13.
Ilha de Marajó is een eiland met verschillende vegetatietypen. De drie foto's in bron 13 zijn gemaakt op de in bron 12 aangegeven locaties.
Vraag 22 3 punten
Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul deze verder in.
| locatie in bron 12 | foto in bron 13 | bijbehorend vegetatietype |
|---|---|---|
| 1 | mangrove | |
| 2 | ||
| 3 |
Bron 13: drie foto's (a, b en c) gemaakt op de locaties die in bron 12 zijn aangegeven. Bekijk in Bijlage, pagina 13
Bekijk het antwoord
| locatie in bron 12 | foto in bron 13 | bijbehorend vegetatietype |
|---|---|---|
| 1 | a | mangrove |
| 2 | b | tropisch regenwoud / selva |
| 3 | c | savanne / cerrado |
Mangrovebossen worden vaak gekapt om kuststroken toegankelijker te maken. Het kappen van mangrovebossen heeft echter negatieve gevolgen voor de biodiversiteit.
Vraag 23 2 punten
Geef twee andere negatieve gevolgen van het kappen van mangrovebossen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste negatieve gevolgen zijn:
- Door het kappen van mangrovebossen neemt de kusterosie toe / wordt minder sediment vastgehouden.
- Door het kappen van mangrovebossen worden de golven van een tsunami / stormvloed niet meer gebroken.
- Door het kappen van mangrovebossen wordt minder koolstofdioxide uit de lucht gehaald.
Per juist negatief gevolg 1 scorepunt.
Gebruik bron 12.
De aanleg van cacao- en sojaplantages in het stroomgebied van de Amazone en de Tocantins leidt tot een toename van sedimentafvoer in deze rivieren.
Vraag 24 1 punt
Waaraan kan je in bron 12 zien dat de Amazone en de Tocantins veel sediment afvoeren?
Bron 12: satellietbeeld van Ilha de Marajó in het mondingsgebied van de Amazone en de Tocantins. Bekijk in Bijlage, pagina 12
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de Amazone en de Tocantins bruin van kleur zijn.
Gebruik bron 14 en het kaartenkatern.
De Pororoca is een bijzonder natuurverschijnsel in de Amazone en de Tocantins dat wordt veroorzaakt door de vloedstroom die vanuit de Atlantische Oceaan ver landinwaarts reikt.
Vraag 25 3 punten
Geef drie oorzaken waardoor deze vloedstroom in de Amazone en de Tocantins ver landinwaarts kan reiken.
Bron 14: tekst over de Pororoca, met een foto van surfers op de vloedgolf. Bekijk in Bijlage, pagina 14
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:
- De mondingsgebieden van de Amazone en de Tocantins hebben een groot getijverschil.
- De Amazone en de Tocantins hebben nauwelijks verhang in de benedenloop (waardoor de vloedstroom ver landinwaarts kan komen).
- De Amazone en de Tocantins hebben in de benedenloop geen stuwdammen / waterkeringen (die de vloedstroom tegenhouden).
- Passaatwinden / sterke winden uit het oosten kunnen de vloedgolven nog verder landinwaarts blazen.
- De Amazone en de Tocantins hebben in de benedenloop geen scherpe meanders / bochten.
- De mondingsgebieden van de Amazone en de Tocantins hebben een trechtervorm.
Per juiste oorzaak 1 scorepunt.
2025, tijdvak 2: Monument Valley
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 8 tot en met 10.
Gebruik de bronnen 9 en 10.
bron 9 Meanders in de San Juan

bron 10 Meanders in de Amazone

Ten noorden van Monument Valley ligt de rivier de San Juan. In de San Juan verleggen meanders – de bochten in een rivier – zich minder makkelijk en minder vaak dan in de Amazone.
Vraag 16 2 punten
Leg uit waardoor meanders in de San Juan zich minder makkelijk verleggen dan meanders in de Amazone. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat
- de meanders in de San Juan in (hard) gesteente uitgesleten zijn en de meanders in de Amazone in sediment, (oorzaak) (1)
- waardoor erosie (van buitenbochten) in de San Juan langzamer gaat dan in de Amazone. (gevolg) (1)
of
- het debiet en/of de stroomsnelheid van de San Juan lager is dan het debiet van de Amazone, (oorzaak) (1)
- waardoor erosie (van buitenbochten) in de San Juan langzamer gaat dan in de Amazone. (gevolg) (1)
2025, tijdvak 2: Het Reevediep bij Kampen
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 17 en 18.
Menselijk handelen in stroomgebieden van rivieren heeft invloed op de vertragingstijd, het regiem en de afvoer van water.
Vraag 25 2 punten
Geef twee voorbeelden van menselijk handelen in stroomgebieden die geleid hebben tot een kortere vertragingstijd, een onregelmatiger regiem en een verhoogde piekafvoer.
Bekijk het antwoord
Juiste voorbeelden zijn: verstening, ontbossing, kanalisatie, ontwatering. (per juist voorbeeld 1)
Gebruik bron 17 en het kaartenkatern.
bron 17 Hoogwatergeul het Reevediep bij Kampen
Het Reevediep is een hoogwatergeul ten zuiden van Kampen die aangelegd is voor het programma Ruimte voor de Rivier. In september 2023 werd de dijk tussen de IJssel en het Reevediep weggehaald. Hierdoor werd het mogelijk om bij hoge waterstanden water van de IJssel via het Reevediep af te voeren richting het IJsselmeer. Behalve deze hoogwatergeul is ook het zomerbed van de IJssel over een lengte van acht kilometer verlaagd.


Vraag 26 2 punten
De hoogwatergeul het Reevediep is aangelegd ten zuiden van Kampen. Geef twee redenen waarom het Reevediep juist ten zuiden van Kampen aangelegd is.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste redenen zijn:
- Door een hoogwatergeul ten zuiden van Kampen aan te leggen, zal Kampen minder gevoelig zijn voor wateroverlast van de IJssel / wordt het (overtollige) water al afgevoerd voordat het Kampen bereikt.
- Ten zuiden van Kampen wonen relatief weinig mensen / is relatief weinig bebouwing.
- Het is de kortst mogelijke route om (snel) water te kunnen afvoeren naar het Vossemeer / IJsselmeer.
per juiste reden 1
Gebruik de bronnen 17 en 18.
De aanleg van het Reevediep is een voorbeeld van integraal waterbeheer.
Vraag 27 1 punt
Toon met de bronnen aan waardoor het een voorbeeld is van integraal waterbeheer.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- Het afvoeren van (overtollig) water wordt gecombineerd met het vasthouden van water in de uiterwaarden.
- De meanders / zijgeulen in het Reevediep zorgen niet alleen voor een langere vertragingstijd / verlaagde piekafvoer, maar dragen ook bij aan een waardevoller landschap / aan hogere natuurwaarden.
- De aanleg van het Reevediep zorgt niet alleen voor een langere vertragingstijd / verlaagde piekafvoer, maar draagt ook bij aan recreatiemogelijkheden.
Opmerking: Alleen wanneer een antwoord twee elementen van integraal waterbeheer bevat 1 scorepunt toekennen.
Gebruik bron 17 en het kaartenkatern.
In de winter van 2023 stroomde het Reevediep tijdens een noordwesterstorm voor het eerst vol met water.
Vraag 28 3 punten
Beschrijf in drie stappen waardoor het Reevediep juist toen volstroomde met water.
Bekijk het antwoord
Een juiste beschrijving bevat de volgende drie stappen:
- In de winterperiode voert de IJssel veel water af. (1)
- Tijdens een noordwesterstorm werd water tegen de oostelijke oever van het IJsselmeer/Vossemeer/Ketelmeer / in de monding van de IJssel opgestuwd. (1)
- De combinatie van deze twee natuurlijke omstandigheden zorgt ervoor dat de waterstand van de IJssel en/of het IJsselmeer/Vossemeer/Ketelmeer extra hoog wordt (waardoor de hoogwatergeul / het Reevediep overtollig water opvangt / afvoert). (1)
2024, tijdvak 1: De Pantanal
Opgavetekst
Bij deze opgave hoort bron 12.
Gebruik bron 12 en het kaartenkatern.
De Pantanal is een moerasgebied in het zuidwesten van Brazilië.
Vraag 17 2 punten
Leg uit dat het reliëf in dit deel van Brazilië bepalend is voor het ontstaan van dit moerasgebied.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Kaart van Brazilië met het reliëf en de ligging van de Pantanal. Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 8
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat
het deel van Brazilië waar de Pantanal is ontstaan een door bergen omgeven (of relatief laaggelegen) vlak gebied is, (oorzaak)
waardoor het water (in dat vlakke gebied / de Pantanal) blijft staan / niet makkelijk doorstroomt. (gevolg)
Opmerking: De eerste deelscore alleen toekennen als beide elementen (door bergen omgeven én vlak) worden genoemd.
2023, tijdvak 2: De Gelderse Poort
Opgavetekst
Bron 19 De Gelderse Poort

De Rijn komt Nederland binnen bij ‘de Gelderse Poort’. Dit gebied wordt begrensd door de stuwwallen van het Montferland en de stuwwallen bij Nijmegen. In de Gelderse Poort splitst de Rijn zich bij de Pannerdensche Kop op in de Waal in het Pannerdens Kanaal. Verder stroomafwaarts bij Arnhem splitst het Pannerdensch Kanaal zich bij de IJsselkop op in de Neder-Rijn en de IJssel.
In de Gelderse Poort liggen ten noorden van de Rijn de Rijnwaardense uiterwaarden (zie bron 20).
Vraag 25 2 punten
Gebruik bron 19.
Hieronder staan drie uitspraken over bron 19.
Uitspraak 1: de Gelderse Poort vormt de waterscheiding tussen de stuwwallen bij het Montferland en Nijmegen.
Uitspraak 2: de drooggevallen meanders zijn een aanwijzing dat de Gelderse Poort in de benedenloop van de Rijn ligt.
Uitspraak 3: het verval tussen de Pannerdense Kop en de IJsselkop is meer dan acht meter.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor elke uitspraak het juiste oordeel: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 onjuist. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten. De juiste antwoorden zijn: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 onjuist.
Vraag 26 2 punten
Het regiem van de Rijn is de laatste decennia steeds onregelmatiger geworden. Dit wordt mede veroorzaakt door klimaatverandering.
Leg uit dat klimaatverandering tot een onregelmatiger regiem van de Rijn leidt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: door klimaatverandering wordt de kans op (extreme) droogte groter / neemt de neerslagintensiteit toe. (1p)
- Noemt het gevolg: waardoor de schommelingen tussen laagwater en piekafvoer groter worden. (1p)
Bron 20 Inrichtingsplan Rijnwaardense uiterwaarden

Inrichtingsplan van de Rijnwaardense uiterwaarden, met de rivier en nevengeulen, akkers, bossen, een bedrijfsterrein en recreatieve voorzieningen zoals een fietsroute, een uitzichtpunt en kampeerplaatsen. Plaatsnamen: Pannerden, Herwen en Millingen.
Vraag 27 2 punten
Gebruik de bronnen 19 en 20.
Om wateroverlast tegen te gaan, is bij de Rijnwaardense uiterwaarden vooral gekozen voor uiterwaardvergraving.
Geef
- nog twee andere vormen van rivierbedverruiming die mogelijk zijn;
- een reden waarom de uiterwaardvergraving hier juist aan de noordkant van de Rijn heeft plaatsgevonden.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste vormen van rivierbedverruiming: verdieping van de stroomgeul, dijkverlegging of nevengeulen aanleggen. (1p)
- Noemt een juiste reden waarom de uiterwaardvergraving hier aan de noordkant van de Rijn heeft plaatsgevonden. (1p)
Alleen als twee vormen van rivierbedverruiming juist zijn, 1 scorepunt toekennen. Juiste vormen: verdieping van de stroomgeul, dijkverlegging, nevengeulen aanleggen. Juiste redenen: aan de noordkant is (in tegenstelling tot de zuidkant) ruimte voor uiterwaardvergraving / aan de zuidkant ligt Millingen; aan de noordkant ligt nog een oude stroomgeul / liggen relatief laaggelegen gebieden; ten zuiden van de Rijn ligt Duitsland (en daar kunnen vanuit Nederlandse instanties geen maatregelen getroffen worden).
Kaartenkatern Midden-Nederland

Kaart van Midden-Nederland met de Rijn, de Neder-Rijn, de Lek, de IJssel, de Veluwe en de plaatsen en wegen in de regio.
Vraag 28 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Nieuwsbericht van de NOS op 6 februari 2021: ‘Dit weekend staan de rivieren uitzonderlijk hoog. De hoogste stand in vijf jaar wordt verwacht. Om klaar te zijn voor al dat water zet Rijkswaterstaat de stuwen in de Neder-Rijn en de Lek open.’
Geef aan waarom
- deze stuwen bij zo'n situatie opengezet worden;
- deze stuwen bij een normale situatie dicht zijn.
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord is: bij hoogwater moet het water zo snel mogelijk worden afgevoerd. (1p)
- Een van de volgende juiste antwoorden: om de toestroom van water naar de IJssel / het IJsselmeer te waarborgen; om het waterpeil in de Neder-Rijn en de Lek te waarborgen (voor de scheepvaart). (1p)
2022, tijdvak 1: Duinen in Brazilië: Lençóis Maranhenses
Opgavetekst
Bron 13 Lençóis Maranhenses
Het Nationaal Park Lençóis Maranhenses (letterlijk: beddenlakens van Maranhão) is een uitgestrekt duingebied aan de noordoostkust van Brazilië. Het gebied ligt net ten zuiden van de evenaar op zo'n 150 km ten oosten van de miljoenenstad São Luís.
Het duingebied staat bekend om zijn wandelende duinen, is 60 km lang en strekt zich tot 40 km landinwaarts uit. Ondanks de grote hoeveelheid neerslag van ongeveer 1.500 mm per jaar is een woestijnachtig landschap ontstaan.
Bron 13 Ligging kaartfragment

Links: Brazilië (groen) met een rechthoek op de noordoostkust. Rechts: een vergroting van dat kaartfragment met de deelstaat Maranhão (oranje), São Luís en het gebied van Lençóis Maranhenses (rechthoek). Schaal links 0 tot 2000 km, rechts 0 tot 600 km.
Bron 13 Lençóis Maranhenses in april

Foto van het duinlandschap: witte zandduinen met daartussen blauwe meren. Op de voorgrond lopen twee mensen over het zand.
Bron 14 Ontstaan van het duingebied van Lençóis Maranhenses

Blokdiagram van het duingebied, met op de voorgrond het gebied in april en op de achtergrond oktober. Linksboven: regen (wolken) en wind (pijl). Daaronder een staafdiagram per maand, van januari tot en met december. Neerslag in mm (linker as, 0 tot 300): lichtblauwe staven, hoog van januari tot en met juni (ongeveer 170 tot 300 mm per maand, met de hoogste waarden in maart en april) en laag van juli tot en met december (ongeveer 40 tot 100 mm). Relatieve kracht van de wind (rechter as, van geen tot sterk): grijze staven, laag van februari tot en met mei en hoog van september tot en met december.
Kaartenkatern Brazilië

Fysische en politieke kaart van Brazilië met de omliggende landen. Hoogteligging (groen laagland, geel en oranje hoogland en gebergte), rivieren, steden, havens en de kustlijn. Legenda op de kaart.
Vraag 21 3 punten
Gebruik de bronnen 13 tot 14 en het kaartenkatern. Het ontstaan van Lençóis Maranhenses is in vijf stappen te beschrijven. Die stappen staan hieronder in willekeurige volgorde: a Een rivier transporteert het zand naar de kust. b Exogene krachten breken gesteenten af in het binnenland van Brazilië. c Golf- en getijdewerking leggen het zand op de kust. d Het zand wordt door zeestromen verplaatst. e Wind blaast het zand op tot duinen. Noteer op je antwoordblad de vijf stappen in de juiste volgorde en de naam van de rivier die het zand transporteert waaruit de duinen uiteindelijk ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Noteert de vijf stappen in de juiste volgorde: b - a - d - c - e. (2p)
- Noemt de Parnaíba als de rivier die het zand transporteert waaruit de duinen uiteindelijk ontstaan. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als door het weglaten van een foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 2: Vulkanisme in Oceanië
Opgavetekst
Bron 9 Tonga en Tofua
De eilandengroep Tonga ligt zo’n 3.000 km ten noordnoordoosten van Nieuw-Zeeland en zo’n 5.000 km ten oosten van Australië. De eilandengroep bestaat uit 77 kleine eilanden. Een van deze eilanden is het vulkanische Tofua, een cirkelvormig eiland met een doorsnede van ongeveer 10 km.
Bovenaanzicht Tofua

Luchtfoto van het cirkelvormige eiland Tofua, met in het midden een grote, bijna cirkelvormige kraterkom die grotendeels donker is. Rondom het eiland is de zee lichtblauw. Schaal: 0 tot 2,3 km.
Ligging Tofua

Kaart van Australië, Nieuw-Zeeland, Indonesië en de eilanden in de Stille Oceaan. Tonga en Fiji liggen ten oosten van Australië; Tofua is met een cirkel aangegeven, op de eilandengroep Tonga. Schaal: 0 tot 1100 km.
Kaartenkatern Aarde Platentektoniek (Alcarta 1e editie, kaartblad 218A)

Wereldkaart met de tektonische platen (o.a. de Pacifische plaat en de Indisch-Australische plaat), plaatgrenzen, troggen, vulkanen en aardbevingen. Schaal 1: 90.000.000.
Bron 11 Het koraalrif van Great Barrier Reef, ten noordoosten van Australië

Luchtfoto van het koraalrif: ondiep, turquoise water met donkerdere koraalstructuren, en aan de rand van het rif een diep blauwe zee.
Vraag 16 2 punten
Gebruik de bronnen 10 en 11.
Wetenschappers doen onderzoek naar de invloed van het drijvende puimsteen op de biodiversiteit in het Great Barrier Reef.
Geef
- een mogelijk negatief effect van het drijvende puimsteen op de biodiversiteit in het Great Barrier Reef;
- een mogelijk positief effect van het drijvende puimsteen op de biodiversiteit in het Great Barrier Reef.
Bekijk het antwoord
- Een mogelijk negatief effect. Juiste mogelijke negatieve effecten zijn: het puimsteen kan het koraal beschadigen; het puimsteen kan het zonlicht tegenhouden (waardoor het koraal kapot gaat). (1p)
- Een mogelijk positief effect. Juiste mogelijke positieve effecten zijn: koraal kan gaan aangroeien op het (poreuze) gesteente; het puimsteen is een ander gesteente in het Great Barrier Reef dan er ligt (wat het Great Barrier Reef biodiverser maakt). (1p)
2022, tijdvak 2: Waterschaarste in de caatinga
Opgavetekst
Klimaatgrafiek a Klimaatgrafieken van drie locaties in Brazilië

Klimaatgrafiek. Blauwe staven: neerslag per maand in mm (linker as, 0 tot 450). Paarse lijn: temperatuur per maand in °C (rechter as, -50 tot 40). Neerslag is van november tot en met maart hoog (ongeveer 130 tot 150 mm per maand) en van juni tot en met september nauwelijks. De temperatuur ligt vrijwel het hele jaar rond 25 °C.
Klimaatgrafiek b Klimaatgrafieken van drie locaties in Brazilië

Klimaatgrafiek. Blauwe staven: neerslag per maand in mm (linker as, 0 tot 450). Paarse lijn: temperatuur per maand in °C (rechter as, -50 tot 40). Neerslag is het hele jaar hoog: het hoogst van januari tot en met mei (ongeveer 250 tot 350 mm per maand) en het laagst van juli tot en met september (ongeveer 150 tot 175 mm). De temperatuur ligt vrijwel het hele jaar rond 25 °C.
Klimaatgrafiek c Klimaatgrafieken van drie locaties in Brazilië

Klimaatgrafiek. Blauwe staven: neerslag per maand in mm (linker as, 0 tot 450). Paarse lijn: temperatuur per maand in °C (rechter as, -50 tot 40). Neerslag is hoog van december tot en met maart (ongeveer 190 tot 280 mm per maand) en laag van mei tot en met september, met het minimum in juni en juli (ongeveer 10 tot 30 mm). De temperatuur ligt vrijwel het hele jaar rond 25 °C.
Bron 13 Landschapszones in Brazilië

Kaart van Brazilië met de landschapszones: selva (tropisch regenwoud, het noordwesten en noorden), caatinga (het noordoosten), cerrado (het midden en het zuiden, (half-)open savanne), en het Pantanal (zuidwesten, aangegeven als moeras). Legenda: tropisch regenwoud, loof- en gemengd woud, grasland, (half-)open savanne, cultuurgrond, moeras/mangrove, rivier. Met steden zoals Manaus, Recife, Brasilia, Rio de Janeiro en São Paulo. Schaal: 0 tot 900 km.
Bron 14 Neerslag in Brazilië

Kaart van Brazilië met de gemiddelde jaarlijkse neerslag in mm, in zes klassen: minder dan 750 (lichtgeel, het oosten en noordoosten rond Recife en Salvador), 750 tot 1000, 1000 tot 1500, 1500 tot 2000, 2000 tot 3000, en 3000 of meer (donkerblauw, het noordwesten rond Manaus). Schaal: 0 tot 900 km.
Kaartenkatern Brazilië (Grote Bosatlas 55e editie, kaartblad 228)

Fysieke kaart van Brazilië en de buurlanden, met hoogteligging, rivieren, wegen, steden en de kust. Schaal 1: 20.000.000.
Vraag 19 2 punten
Gebruik de bronnen 13 en 14 en het kaartenkatern.
Waterschaarste is een probleem in de caatinga. Dit heeft niet alleen te maken met de natuurlijke omstandigheden in het gebied, maar heeft ook sociaalgeografische oorzaken.
Geef twee sociaalgeografische oorzaken van waterschaarste in de caatinga.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende sociaalgeografische oorzaken (per juiste oorzaak 1 punt): de bevolkingsdruk is hoog in de caatinga / er wonen veel mensen in de caatinga; in de caatinga wordt veel water gebruikt voor irrigatielandbouw / de productie van voedsel; in de caatinga wordt veel water gebruikt voor mijnbouw / fabrieken. (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt. Telt er meer dan één oorzaak, dan tellen alleen de eerste twee mee.
Vraag 20 2 punten
De rivier São Francisco, met daarin het Sobradinho-stuwmeer, stroomt door de caatinga. In het stroomgebied van de São Francisco vindt houtkap plaats.
Geef aan dat houtkap in het stroomgebied van de São Francisco
- op korte termijn kan leiden tot het sneller vollopen van het Sobradinho-stuwmeer;
- op lange termijn kan leiden tot een afname van de watercapaciteit in het Sobradinho-stuwmeer.
Bekijk het antwoord
- Op korte termijn: door houtkap zal water sneller afstromen / zal meer water afstromen (doordat bomen het water niet meer vasthouden). (1p)
- Op lange termijn: door houtkap zullen sedimenten minder makkelijk worden vastgehouden / zal er meer sediment in het stuwmeer terecht komen. (1p)
2022, tijdvak 3: Stuwen in de Maas
Opgavetekst
Bron 18 Stuwen in het Nederlandse deel van de Maas

De puntjeslijn geeft de waterstand aan bij een afvoer van 1.000 m3/s als de Maas geen stuwen zou hebben. De streepjeslijn geeft de waterstand aan bij een afvoer van 250 m3/s als de Maas geen stuwen zou hebben. Bij een afvoer van minder dan 250 m3/s is de waterstand zo laag dat de Maas voor grote rivierschepen niet meer bevaarbaar is. Om de waterstand op peil te houden zijn stuwen in de Maas aangelegd.
Lengteprofiel van de Maas van Linne tot Lith, met de stuwen als verticale lijnen. Legenda: puntjeslijn = waterpeil bij 1.000 m3/sec in een ongestuwde rivier; streepjeslijn = waterpeil bij 250 m3/sec in een ongestuwde rivier; lijn met getal = stuwpeil in meters; rood = wegstromend water na de aanvaring bij Grave. Het stuwpeil bij de beschadigde stuw bij Grave is 4,85 m +NAP.
Vraag 24 2 punten
Gebruik bron 18.
Om de Maas in de zomer bevaarbaar te houden voor de scheepvaart zijn stuwen nodig.
Beredeneer dit met een gegeven uit bron 18.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het debiet van de Maas in de zomermaanden onder de 250 m3/s komt, of dat het regime van de Maas te onregelmatig is om het hele jaar scheepvaart mogelijk te houden (1p)
- Noemt dat stuwen nodig zijn om het waterpeil binnen de stuwvakken op hoogte te houden (1p)
Bron 19 Deel van het stroomgebied van de Maas

Kaart van de Maas tussen Linne en Lith, met onder meer de plaatsen Linne, Roermond, Belfeld, Venlo, Sambeek, Grave, Heumen, Megen, Lith, Oss, Nijmegen, Weurt, Helmond en Eindhoven. Aangegeven zijn de rivieren de Maas en de Waal, het Maas-Waalkanaal en de stuwen. Schaal 0 - 9 - 18 km. Legenda: rivier, stuw en plaats.
Vraag 25 2 punten
Gebruik de bronnen 18 en 19.
De aanvaring met de stuw bij Grave had gevolgen voor de waterstand van de Maas stroomopwaarts van deze stuw.
Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: de kapotte stuw bij Grave hield geen water meer tegen (1p)
- Noemt het gevolg: waardoor de waterstand stroomopwaarts van de stuw bij Grave daalde (1p)
Bron 20 Binnenvaartschip vaart tegen stuw bij Grave

Op 29 december 2016 voer een binnenvaartschip in dichte mist tegen de gesloten stuw bij Grave. Hierdoor raakte de stuw zwaar beschadigd en daalde het waterpeil in het rivierdeel van Grave tot Sambeek met drie meter. Een van de eerste noodmaatregelen die getroffen werden om de schade te beperken was het sluiten van de stuw in het Maas-Waalkanaal bij Heumen. Deze stuw staat bijna altijd open en wordt alleen bij calamiteiten gesloten.
Bron 21 Debiet bij Megen tussen 24 december 2016 en 2 januari 2017

Lijngrafiek van het debiet van de Maas bij Megen, in m3/s, van 25 december tot en met 2 januari. Horizontale as: data (25 dec tot en met 2 jan). Verticale as: debiet in m3/s, van 0 tot 600. Van 25 tot en met 29 december schommelt het debiet rond de 100 m3/s. Piek 1 (aangegeven met een 1) komt op 30 december uit op ca. 510 m3/s. Piek 2 (aangegeven met een 2) komt daarna uit op ca. 240 m3/s, tussen 30 en 31 december.
Kaartenkatern Zuid-Nederland

Kaart van Zuid-Nederland, met de Maas, plaatsen, wegen en de provinciegrenzen. De legenda staat linksonder.
Vraag 26 2 punten
Gebruik de bronnen 18 tot en met 21 en het kaartenkatern.
Bron 21 laat de waterafvoer zien van de Maas bij Megen in de periode rond de aanvaring met de stuw bij Grave. Er zijn twee pieken in de waterafvoer in de periode na de aanvaring.
Geef aan
- waardoor piek 1 in de waterafvoer bij Megen ontstond;
- waardoor piek 2 in de waterafvoer bij Megen ontstond.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat piek 1 ontstond doordat het opgestuwde water tussen de stuwen bij Grave en Sambeek ineens vrijkwam (1p)
- Noemt dat piek 2 ontstond doordat de afvoer van water richting het Maas-Waalkanaal stopte en het water alleen nog door de Maas werd afgevoerd (1p)
2021, tijdvak 1: Het stroomgebied van de Amazone
Opgavetekst
Aarde Klimaat: temperatuur en neerslag in januari

Kaart met de temperatuur in januari (isothermen) en de neerslag in mm per gebied: minder dan 25, 25 tot 50, 50 tot 100, 100 tot 200, 200 tot 300 en 300 of meer.
Aarde Stroomgebieden en oceanen

Wereldkaart met de stroomgebieden van de grote rivieren en het debiet van die rivieren.
Vraag 21 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
De Amazone heeft bij de monding het grootste debiet van alle rivieren op aarde. Dit komt door een combinatie van twee factoren.
Geef deze twee factoren.
Bekijk het antwoord
- In het stroomgebied van de Amazone valt (het hele jaar door) veel neerslag. (1p)
- Het stroomgebied van de Amazone is (zeer) groot. (1p)
Bron 17 Satellietbeeld van de Juruá, een zijrivier van de Amazone

Satellietbeeld van de Juruá, een zijrivier van de Amazone. In het beeld zijn vier hoefijzervormige meren aangegeven met de letters a, b, c en d.
Vraag 24 2 punten
Gebruik bron 17.
Langs de Juruá, een zijrivier van de Amazone in het westen van Brazilië, liggen meren met de vorm van een hoefijzer. Deze hoefijzervormige meren zijn oude meanders van de rivier. De vier meren die in bron 17 zijn aangegeven, zijn niet even oud.
Noteer de letters van deze vier hoefijzervormige meren van oud naar jong op je antwoordblad.
Bekijk het antwoord
- Noemt de letters van oud naar jong: d, a, b, c. (2p)
Volledig juiste reeks d, a, b, c: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat: 1 punt. In de overige gevallen 0 punten.
Bron 18 Stuwdammen in het Amazonegebied (2016)

Kaart van Brazilië en het Amazonegebied met de stuwdammen in 2016. Legenda: stuwdam (rood), stuwdam in aanleg (geel) en geplande stuwdam (wit). De Amazone en de zijrivieren zijn blauw aangegeven. Schaal 0 tot 600 km.
Vraag 25 2 punten
Gebruik bron 18 en het kaartenkatern.
In Brazilië liggen stuwdammen niet in de Amazone zelf, maar in zijrivieren van de Amazone.
Geef twee fysisch-geografische oorzaken waardoor in de Amazone zelf geen stuwdammen zijn aangelegd.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste fysisch-geografische oorzaken: de Amazone heeft een te groot debiet om stuwdammen in aan te leggen; de Amazone is te breed om stuwdammen in te bouwen; de (benedenloop van de) Amazone heeft te weinig hoogteverschil. (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt. Worden er meer dan twee oorzaken gegeven, dan tellen alleen de eerste twee.
2021, tijdvak 2: Sarek National Park in Zweden
Opgavetekst
Bron 11a Sarek National Park in Zweden

Sarek National Park ligt ten noordwesten van de plaats Jokkmokk en zo'n honderd kilometer ten noorden van de Noordpoolcirkel. Dit nationale park bestaat uit een vallei waarin de rivier Rapa stroomt met eromheen een groot en onaangetast berglandschap met gletsjers, hoge bergtoppen en brede dalen. De Sarek is met 2.089 meter een van de hoogste bergen in het gebied. De Rapa ontstaat uit vier kleinere rivieren en voert jaarlijks zo'n 180.000 ton sediment af.
Foto: een breed rivierlandschap met een meanderende, vertakte rivier tussen steile bergwanden, met op de achtergrond een besneeuwde berg.
Bron 11b Sarek National Park met de Rapavallei

Hoogtekaart van Sarek National Park en de Rapavallei. De hoogteklassen lopen van 0-200 m (groen) tot meer dan 1.500 m (donkerbruin). Verder staan water, gletsjers en sneeuw, de grens van het park en de landsgrens op de kaart. Labels: Sarek 2.089 m, Rapavallei, Akkajaure (meer), Noorwegen en Zweden. Het grootste deel van het park ligt tussen 500 en 1.500 m.
Bron 12 Klimaatgebieden in Europa (volgens Köppen)

Kaart van Europa met de klimaatgebieden volgens Köppen. De meest voorkomende klimaten zijn Csa (middellandse zeeklimaat), Cfb (zeeklimaat), Dfb (landklimaat) en Dfc (boreaal klimaat). Koude klimaten zijn ET (toendra) en EH (hooggebergte). Droge klimaten zijn Bsh en Bsk (steppeklimaten). Csb, Cfa en Cfc komen weinig voor. Pijlen tonen de warme Golfstroom en de koude zeestroom. Plaatsen en de Noordpoolcirkel zijn aangegeven.
Kaartenkatern: Scandinavië Scandinavië

Hoogtekaart van Scandinavië, Finland en de Baltische staten met hoogteklassen van 0-100 m tot meer dan 3.000 m en gletsjers, zeediepte, verkeer, water en plaatsen naar aantal inwoners. De legenda staat rechtsboven. Zichtbare plaatsen zijn onder meer Oslo, Bergen, Göteborg, Stockholm, Helsinki, Sint-Petersburg, Moskou, Riga en Vilnius.
Vraag 16 2 punten
Gebruik de bronnen 11, 12 en 13.
De Rapa voert jaarlijks 180.000 ton sediment af, maar de hoeveelheid sediment varieert per seizoen.
Leg uit in welk seizoen het meeste sediment wordt afgevoerd.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat de temperatuur in de lente of zomer hoog is (1p)
- Noemt als gevolg dat er veel sediment uit de gletsjers vrijkomt, waardoor de erosiekracht van de rivier groot is (1p)
2021, tijdvak 3: Drie stroomgebieden in zuidelijk Afrika
Opgavetekst
Bron 6 Drie stroomgebieden in het grensgebied van Angola, Namibië en Botswana

In het Hoogland van Bihé in Angola ontspringen de rivieren Cunene en Okavango/Cubango. Ten zuiden daarvan ontspringt de Cuvelai. De Cunene mondt uit in zee, maar de Cuvelai en de Okavango/Cubango bereiken de zee nooit en monden uit in een binnenlandse delta. Het water van de Cuvelai bereikt de Etosha Pan alleen in extra natte jaren.
Kaartblad Aarde Platentektoniek Aarde Platentektoniek

Bron 7 Temperatuur en neerslag in januari, Afrika

Bron 8 Temperatuur en neerslag in juli, Afrika

Kaartblad Afrika natuurkundig Afrika natuurkundig

Vraag 11 3 punten
Gebruik de bronnen 6 tot en met 8 en het kaartenkatern. In twee van de drie stroomgebieden valt in de bovenloop tijdens het regenseizoen veel neerslag. In het andere stroomgebied valt nauwelijks neerslag. In welke twee stroomgebieden valt in het regenseizoen veel neerslag? Leg uit dat in de bovenloop van deze twee stroomgebieden veel neerslag valt, maar in het stroomgebied van die andere rivier nauwelijks. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de stroomgebieden van de Cunene en de Okavango/Cubango (1p)
- Oorzaak: de bovenloop van de Cunene en de bovenloop van de Okavango/Cubango liggen noordelijker / dichter bij de evenaar dan het stroomgebied van de Cuvelai (1p)
- Gevolg: waardoor de Cunene en de Okavango/Cubango in de zomermaanden (in tegenstelling tot het stroomgebied van de Cuvelai) wel onder invloed van de ITCZ / het equatoriaal lagedrukgebied komen te liggen, en er dus meer neerslag valt (1p)
Vraag 12 2 punten
Gebruik de bronnen 6 tot en met 8 en het kaartenkatern. De Okavango en Cuvelai monden uit in een binnenlandse delta. Het mondingsgebied van de Okavango bestaat uit een zoetwatermoeras. Het mondingsgebied van de Cuvelai - de Etosha Pan - is een zoutvlakte. Leg uit dat het mondingsgebied van de Cuvelai zout is. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Oorzaak: de Cuvelai vervoert alleen in jaren met veel neerslag water naar de Etosha Pan / vervoert niet altijd water (terwijl de Okavango het hele jaar door water naar de delta vervoert) (1p)
- Gevolg: waardoor in de Etosha Pan al het water verdampt en er een zoutlaag ontstaat (en in het mondingsgebied van de Okavango niet) (1p)
2021, tijdvak 3: Aanleg van de Belo Monte-stuwdam in het leefgebied van de Mebêngôkre
Opgavetekst
Kaartblad Brazilië Brazilië

Kaartblad Amazonië Bodemgebruik en economie Amazonië Bodemgebruik en economie

Vraag 19 2 punten
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern. Het ontginnen van bos in het stroomgebied van de Xingu heeft gevolgen voor het regiem van de rivier. Leg uit welke invloed het ontginnen van bos heeft op het regiem van de Xingu. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Oorzaak: door ontbossing stroomt meer water directer / sneller van het land af naar de Xingu (1p)
- Gevolg: waardoor het regiem onregelmatiger wordt / de rivier grotere afvoerpieken te verwerken krijgt (1p)
2019, tijdvak 2: Karstlandschap in het Zuid-Chinees Bergland
Opgavetekst
Bron 1 Het karstlandschap van Guilin in het Zuid-Chinees Bergland

In het zuidoosten van China ligt in de omgeving van de stad Guilin een spectaculair subtropisch karstlandschap, het Stenen Woud. In dit gebied ligt kalksteen aan het aardoppervlak, dat circa 270 miljoen jaar geleden werd afgezet in een ondiepe koraalzee. Later werd dit gebied omhooggeduwd. Het typische karstlandschap ontstond door verwering en erosie van het kalksteen. Hierdoor ontstonden natuurlijke bruggen, diepe ravijnen, dolines (komvormige verzakkingen) en uitgebreide grotsystemen.
Vraag 11 2 punten
Gebruik de kaartbladen van China. Het Zuid-Chinees Bergland vormt de waterscheiding tussen twee stroomgebieden (zie atlaskaart 166D). De ligging van dit gebergte is ook af te leiden uit kaartblad 167. Geef aan:
- welke twee stroomgebieden door dit gebergte van elkaar gescheiden worden;
- waaraan je de ligging van deze waterscheiding op kaartblad 167 kunt afleiden.
Bekijk het antwoord
- Noemt het stroomgebied van de Chang Jiang en dat van de Xi Jiang. (1p)
- Noemt een van de volgende juiste antwoorden op de vraag waaraan de ligging van de waterscheiding op kaartblad 167 is af te leiden: de hoogste delen van het Zuid-Chinees Bergland (de waterscheiding) zijn in gebruik als bos, terwijl de lagere delen in gebruik zijn genomen voor de verbouw van rijst (atlaskaart 167A); in de hoogste delen van het Zuid-Chinees Bergland (de waterscheiding) is de bevolkingsdichtheid lager dan in de lagere gebieden (atlaskaart 167B). (1p)
2019, tijdvak 2: Wateroverlast in Zuidoost-Brabant
Opgavetekst
Bron 1 Wateroverlast in Soerendonk, Zuidoost-Brabant

Zuidoost-Brabant kreeg in juni 2016 te maken met ernstige wateroverlast. Door extreme regenbuien traden beken buiten hun oevers, met ondergelopen landbouwgronden tot gevolg. Dit zorgde voor veel schade aan akkers en gewassen.
Vraag 25 2 punten
Gebruik bron 1 en de atlas. In Zuidoost-Brabant stromen enkele kleine beken zoals de Aa, de Astense Aa en de Dommel. Deze beken behoren tot het stroomgebied van een van de grote Nederlandse rivieren. Geef aan:
- welke grote Nederlandse rivier dat is;
- of deze grote Nederlandse rivier een regenrivier, een gletsjerrivier of een gemengde rivier is.
Bekijk het antwoord
- Noemt de Maas als grote Nederlandse rivier. (1p)
- Noemt een regenrivier. (1p)
2018, tijdvak 1: Het Eyremeer in Australië
Opgavetekst
Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië
Klimaatgrafiek met de neerslag in kolommen (mm per maand, linker as) en de temperatuur als lijn (°C, rechter as). Afleesbaar: de neerslag ligt het hele jaar ongeveer tussen 40 en 65 mm per maand. De temperatuurlijn ligt het hoogst in januari en december, ongeveer 20 °C, en het laagst in de wintermaanden van het noordelijk halfrond, juni tot en met augustus, ongeveer 10 °C.
Klimaatgrafiek a
Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië
Klimaatgrafiek met de neerslag in kolommen (mm per maand, linker as) en de temperatuur als lijn (°C, rechter as). Afleesbaar: de neerslag is het hele jaar laag, ongeveer 15 tot 50 mm per maand, en het laagst in juni tot en met augustus. De temperatuurlijn ligt het hoogst in januari en december, ongeveer 30 °C, en het laagst in juli, ongeveer 12 °C.
Klimaatgrafiek b
Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië

Bron 1 Klimaatgrafieken van vier steden in Australië

Bron 2 Het Eyremeer

Het Eyremeer is een meer in Australië dat meestal droog staat. Het meer ligt in het Grote Artesische Bekken. De ondergrond in dit bekken bestaat uit lagen sediment die in het midden van het bekken drie kilometer dik zijn. In een aantal sedimentlagen bevindt zich grondwater.
Het meer wordt maar zelden met water gevuld. Dat gebeurt ongeveer eens in de tien jaar wanneer in het stroomgebied van de rivieren die in het meer uitmonden voldoende neerslag valt. Vaak valt die neerslag vooral in een van de stroomgebieden van deze rivieren.
Vraag 14 1 punt
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 2 en de atlas.
Het Eyremeer wordt ongeveer eens in de tien jaar gevuld met water. Wanneer dat gebeurt, dan komt dat water vooral uit een van de rivieren die zijn weergegeven in bron 2.
Geef de naam van deze rivier.
Bekijk het antwoord
- Noemt de naam van de rivier: Cooper Creek. (1p)
2018, tijdvak 2: De Zayandeh, een rivier in Iran
Bron 1 De Zayandeh
De Zayandeh is een rivier in Iran. De rivier ontspringt in het Zagrosgebergte op ongeveer 4.000 meter hoogte en stroomt vervolgens 350 kilometer oostwaarts langs de grote stad Esfahan (2,5 miljoen inwoners). De Zayandeh mondt ten zuidoosten van Esfahan uit in het Gavkhuni-zoutmeer. Het gebied rond Esfahan en richting het zoutmeer is vrij vlak, wat ideaal is voor irrigatie. In het stroomgebied van de Zayandeh is de bevolking sinds 1940 toegenomen van 200.000 inwoners tot 1,6 miljoen inwoners.
Volgens bewoners uit Esfahan kwam het water van de Zayandeh vroeger tot hun middel en verdronken er zelfs mensen. Maar nu stroomt er niets meer. Bijna alle Iraanse rivieren en meren drogen in een buitengewoon snel tempo op.
Ligging van het stroomgebied van de Zayandeh

Kaart van het stroomgebied van de Zayandeh met het Zagrosgebergte, de steden Esfahan, Shahr-e-Kord en Shahreza, de rivier en het Gavkhuni-zoutmeer. Gearceerd: het gebied met veel irrigatie rond Esfahan. Legenda: stuwdam (symbool), gebied met veel irrigatie, stroomgebied. Schaal 0 tot 40 km. Inzetkaart van het Midden-Oosten met het gebied aangegeven.
Bron 2 De Zayandeh in Esfahan met en zonder water

Eerste foto: de Zayandeh in Esfahan met water. Op de achtergrond een lange brug met bogen (de Khaju-brug) en bergen. Het water weerspiegelt de brug.
Bron 2

Tweede foto: dezelfde brug over de Zayandeh in Esfahan, maar de rivier is opgedroogd. De bedding is droog en bedekt met kale grond. Op de voorgrond staat een bordje met een zwemverbod-pictogram.
Vraag 11 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2.
De Zayandeh stroomde voorheen naar het zoutmeer van Gavkhuni. Tegenwoordig is de rivier echter al opgedroogd voordat die het meer bereikt.
Leg uit dat dit te maken heeft met een demografische ontwikkeling in het stroomgebied van de rivier.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat de bevolking in het stroomgebied sterk is toegenomen (1p)
- Noemt als gevolg dat steeds meer water uit de rivier wordt gebruikt als drinkwater of voor irrigatie, waardoor de rivier opdroogt voordat die het meer bereikt (1p)
Vraag 12 2 punten
Gebruik bron 1 en de kaartbladen 146 en 147.
De komende decennia zal de waterbalans in het stroomgebied van de Zayandeh veranderen. Als gevolg hiervan kan een verandering binnen de landbouw optreden.
Geef
- de natuurlijke oorzaak waardoor de waterbalans de komende decennia zal veranderen;
- de verandering die als gevolg hiervan binnen de landbouw kan optreden.
Bekijk het antwoord
- Noemt als natuurlijke oorzaak dat de hoeveelheid zoet (irrigatie)water uit neerslag in het stroomgebied de komende decennia zal afnemen (1p)
- Noemt als verandering in de landbouw dat de mogelijkheden voor akkerbouw afnemen of dat er meer aan extensieve veeteelt gedaan wordt (1p)
Hoe vaak water en rivieren in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 26, 28 | 2 | 6% |
| 2026, tijdvak 2 | 16, 21, 23 | 3 | 9% |
| 2025, tijdvak 1 | 22-25 | 4 | 11% |
| 2025, tijdvak 2 | 16, 25-28 | 5 | 16% |
| 2024, tijdvak 1 | 17 | 1 | 3% |
| 2023, tijdvak 2 | 25-28 | 4 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 21 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 2 | 16, 19-20 | 3 | 9% |
| 2022, tijdvak 3 | 24-26 | 3 | 10% |
| 2021, tijdvak 1 | 21, 24-25 | 3 | 9% |
| 2021, tijdvak 2 | 16 | 1 | 3% |
| 2021, tijdvak 3 | 11-12, 19 | 3 | 9% |
| 2019, tijdvak 2 | 11, 25 | 2 | 6% |
| 2018, tijdvak 1 | 14 | 1 | 3% |
| 2018, tijdvak 2 | 11-12 | 2 | 6% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde havo staat een vraag over water en rivieren, samen 38 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over water en rivieren, daarvoor 6%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met water en rivieren
Maak de 15 nieuwste examenvragen over water en rivieren online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over water en rivieren
Andere onderwerpen aardrijkskunde havo
- Globalisering
- Endogene en exogene processen
- Verstedelijking
- Weer en klimaat
- Nederland: wonen en water
- Bevolking en migratie
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Landbouw en voedsel
- Energie en grondstoffen
- Kaartvaardigheden
Water en rivieren op andere niveaus
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde vwo
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde havo Cariben
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt water en rivieren voor in het eindexamen aardrijkskunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 38 vragen over water en rivieren, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde havo stonden de meeste vragen over water en rivieren?
In het examen van 2025, tijdvak 2, met 5 vragen: 16, 25-28.
Hoe oefen ik examenvragen over water en rivieren?
Op deze pagina staan alle vragen over water en rivieren met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.