Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde vwo
51 vragen over water en rivieren uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Water en rivieren komt in 16 van de 18 examens aardrijkskunde vwo voor, met 51 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over water en rivieren
Per examen de vragen over water en rivieren, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Fysische geografie van Peru
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 11 tot en met 14.
bron 14
Het Pacaya-Samiria-reservaat
Het Pacaya-Samiria-reservaat ligt ten zuidwesten van Iquitos (zie bron 11). Het reservaat ligt tussen de rivieren Marañon en Ucayali. Waar deze rivieren samenkomen, stroomt het water verder als de Amazone.


Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 202
Gebruik de bronnen 11 en 14 en het kaartenkatern.
Afhankelijk van het schaalniveau waarop je kijkt, kan de Ucayali in het Pacaya-Samiria-reservaat tot de benedenloop óf tot de bovenloop gerekend worden.
Vraag 19 2 punten
Geef
- een kenmerk van de Ucayali in dit reservaat dat past bij de benedenloop van een rivier; (1 punt)
- een argument waarom de Ucayali in dit reservaat ook tot de bovenloop gerekend kan worden. (1 punt)
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist kenmerk dat past bij de benedenloop zijn:
- De Ucayali in het reservaat heeft (grote) meanders / bochten.
- De Ucayali in het reservaat ligt in een laagvlakte / moeras.
Voorbeelden van een juist argument waarom de Ucayali in dit reservaat ook tot de bovenloop gerekend kan worden, zijn
- De Ucayali komt in dit reservaat net uit de bergen.
- De Ucayali ligt in dit reservaat duizenden kilometers van de zee waarin de rivier uiteindelijk uitmondt.
2026, tijdvak 2: Massabewegingen bij de Illhorn in Zwitserland
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 7 en 8.
bron 8

Gebruik bron 8.
De Illgrabengeul mondt uit in de Rhône. De Rhône stroomt daarna van Zwitserland naar Frankrijk en vormt daar een groot dal. In de zomer kan het Rhônedal in Frankrijk snel en sterk opwarmen, waardoor hoge piekafvoeren kunnen ontstaan.
Vraag 17 2 punten
Leg uit dat door het snel en sterk opwarmen van het Rhônedal hoge piekafvoeren in de Rhône kunnen ontstaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat:
- door opwarming van het Rhônedal warme / vochtige lucht (snel) stijgt (oorzaak),
- waardoor (onweers)buien met hoge neerslagintensiteit ontstaan / veel neerslag in korte tijd kan vallen (gevolg).
2026, tijdvak 2: De Perito Moreno-gletsjer
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.
Gebruik de bronnen 9 en 10.
De Perito Moreno heeft perioden waarin de gletsjer groeit en weer kleiner wordt. Dit heeft gevolgen voor de waterstand van de Brazo Rico.
Vraag 21 2 punten
Leg uit welke invloed de uitbreiding van de Perito Moreno-gletsjer heeft op de waterstand van Brazo Rico.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat:
- de uitbreiding van de Perito Moreno-gletsjer de doorgang tussen Lago Argentino en Brazo Rico blokkeert (oorzaak),
- waardoor het waterpeil in Brazo Rico (door smeltwater) stijgt (gevolg).
2025, tijdvak 2: Rotsboog Azure Window in Malta
Opgavetekst
Bron 8 Rotsboog Azure Window bij Malta ingestort

Malta is een eiland in de Middellandse Zee zo’n 100 km ten zuiden van Sicilië. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het nabij gelegen Sicilië, is Malta geen vulkanisch eiland.
In de winter van 2017 stortte na een zware storm de rotsboog Azure Window in. Volgens ooggetuigen was de kalkstenen rotsboog in enkele ogenblikken verdwenen. In de rotsboog zaten al langere tijd scheuren en ieder jaar braken stukken af. Vanwege instortingsgevaar was het voor toeristen al verboden om nog over de rotsboog te lopen.
Foto: boven de rotsboog vóór het instorten, onder de situatie na het instorten.
Vraag 13 2 punten
Gebruik het kaartenkatern. Op Malta valt met gemiddeld 600 mm per jaar redelijk wat neerslag. Toch heeft Malta al decennialang te maken met waterschaarste. Geef: - een kenmerk van kalksteen waardoor Malta te maken heeft met waterschaarste; - nog een andere oorzaak vanuit de dimensie natuur waardoor Malta te maken heeft met waterschaarste.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat kalksteen waterdoorlatend is. (1p)
- Noemt een andere juiste oorzaak, bijvoorbeeld: de neerslag valt vooral in de wintermaanden; veel water (neerslag) verdampt in de zomer; op een klein eiland als Malta is de ondergrondse zoetwatervoorraad klein. (1p)
2025, tijdvak 2: Ontginning van het Amazonegebied
Opgavetekst
Bron 14 Vrijhandel in het Amazonegebied

Het Amazonegebied is de grootste regio in Zuid-Amerika. De kolonisatie van Zuid-Amerika is lang aan het Amazonegebied voorbijgegaan, maar aan het eind van de negentiende eeuw begon de exploitatie van bosproducten, zoals de paranoot en rubber. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw werd het gebied steeds verder ontsloten.
Midden in het Amazonegebied ligt Manaus. In deze stad is in de jaren 60 een vrijhandelszone aangelegd, Zone Franca de Manaus (ZFM). In de ZFM zijn tegenwoordig ongeveer 600 bedrijven gevestigd, die elektronica, motoren en chemische producten produceren voor de binnenlandse en de buitenlandse markt. Recentelijk zijn in andere plaatsen ook vrijhandelszones ingericht. Samen met de vrijhandelszone in Manaus moeten zij een vrijhandelsnetwerk gaan vormen.
Kaart: kaart van het Amazonegebied met het weg-, spoor- en vaarwegennet. Legenda: geasfalteerde weg, onverharde weg, spoorweg, spoorweg in aanbouw, vaarweg, vaarweg in ontwikkeling, stad, binnenhaven, zeehaven, vrijhandelszone Manaus, vrijhandelsgebieden. Schaal 0 - 250 - 500 km. Manaus ligt midden in het gebied aan de Amazone. Itaqui is een zeehaven aan de kust in het oosten. Binnenhavens (groen) liggen onder andere bij Santarém en Miritituba.
Vraag 25 1 punt
Gebruik bron 14. Hoewel Manaus meer dan duizend kilometers landinwaarts ligt, kan de haven van Manaus toch als zeehaven fungeren. Geef aan waardoor Manaus toch als zeehaven kan fungeren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de Amazone tot ver landinwaarts, tot en met Manaus, bevaarbaar is voor grote zeeschepen. (1p)
2024, tijdvak 1: Overstromingen in Pakistan
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 7 en 8.
bron 7: Foto's van de rivieren Indus (Pakistan), Mekong (Zuidoost-Azië), Mississippi (Verenigde Staten) en Ob (Rusland)
bron 8: Pakistan legt rekening overstromingen bij het Westen
In augustus 2022 stond een groot deel van Pakistan onder water door overstromingen van de Indus. De Pakistaanse minister van klimaat gaf aan dat klimaatverandering - die volgens hem wordt veroorzaakt door het Westen - de grootste oorzaak is van de overstromingsproblemen in zijn land.
“Pakistan heeft zeker een punt, maar moet ook zijn eigen aandeel in deze ramp erkennen”, stelt Pieter Pauw, klimaatonderzoeker aan de Eindhoven University of Technology.
Pieter Pauw pleit voor structurele oplossingen om Pakistan beter te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. “Denk dan aan het toewerken naar een duurzamere vorm van landbouw met minder vee. Daarnaast kan de Pakistaanse overheid meer natuur ontwikkelen, meer bossen aanleggen en de huidige bossen beter beschermen.”
Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
In bron 7 staan foto's van vier rivieren: Indus, Mekong, Mississippi en Ob.
Vraag 10 2 punten
Noteer de namen van deze rivieren onder elkaar op je antwoordblad.
Schrijf achter elke rivier de letter van de bijbehorende foto.
Vier foto's (a tot en met d) van de rivieren Indus, Mekong, Mississippi en Ob (bron 7). Bekijk in Bijlage, pagina 8
Bekijk het antwoord
Indus: c
Mekong: d
Mississippi: b
Ob: a
Indien vier juiste antwoorden: 2 scorepunten; indien drie of twee juiste antwoorden: 1 scorepunt; indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 scorepunten.
Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.
Overstromingen van de Indus treffen Pakistan vooral in de periode juli - september. Een van de oorzaken hiervan is de vele neerslag in deze periode.
Vraag 11 2 punten
Geef
- de oorzaak waardoor juist in deze periode veel neerslag valt;
- nog een andere natuurlijke oorzaak waardoor de Indus juist in deze periode vaak overstroomt.
Thematische kaart Klimaatgebieden en zeestromen (schaal 1:90.000.000). Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 10
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat Pakistan in de periode juli - september onder invloed staat van de ITCZ / een lagedrukgebied / een (vochtige) aanlandige wind / natte moesson.
Uit het antwoord moet blijken dat in deze periode veel smeltwater (uit de Himalaya) via de Indus wordt afgevoerd.
Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.
Niet alleen grote hoeveelheden neerslag, maar ook kenmerken van het landschap van Pakistan dragen bij aan overstromingen. Zo stroomt in de bovenloop van de Indus door het steile reliëf het water daar snel af.
Vraag 12 2 punten
Geef
- nog een ander kenmerk van het landschap in de bovenloop van de Indus waardoor water daar snel afstroomt;
- een kenmerk van het landschap in de benedenloop van de Indus waardoor daar overstromingen plaatsvinden.
Thematische kaart Aarde Landschap (kaartblad Alcarta 232B). Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 12
Bekijk het antwoord
Juiste andere kenmerken van het landschap in de bovenloop van de Indus zijn:
- Er is nauwelijks begroeiing / weinig vegetatie.
- De ondergrond is hard / rotsachtig.
Uit het antwoord moet blijken dat het landschap in de benedenloop van de Indus vlak is (waardoor de rivier makkelijk overstroomt).
Opmerking: aan een antwoord dat ingaat op de lage ligging van het landschap in de benedenloop van de Indus mag geen scorepunt worden toegekend.
Gebruik bron 8.
Volgens de Pakistaanse minister wordt klimaatverandering veroorzaakt door het Westen. Klimaatonderzoeker Pieter Pauw stelt dat Pakistan zeker een punt heeft, maar dat Pakistan ook zijn eigen aandeel in de overstromingsramp moet erkennen.
Vraag 13 2 punten
Geef
- een argument waarom Pakistan een punt heeft door de schuld van klimaatverandering bij het Westen te leggen;
- een maatregel die de Pakistaanse overheid kan nemen om de kans op overstromingen te verminderen.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat het Westen een (veel) groter aandeel heeft in de uitstoot van broeikasgassen dan Pakistan / perifere landen.
Juiste maatregelen zijn:
- dijken aanleggen
- overbeweiding / ontbossing tegengaan
- herbebossen
2024, tijdvak 1: Het Poopómeer in Bolivia
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 13 tot en met 15.
bron 13: Het Titicacameer en het Poopómeer
De Altiplano (Hoogland van Bolivia) is een hoogvlakte in Chili, Bolivia en Peru op zo'n 4.000 meter boven zeeniveau. In deze hoogvlakte liggen het zoete Titicacameer en het sinds 2016 opgedroogde Poopómeer (een voormalig zoutmeer). Als het water in het Titicacameer hoog genoeg staat, stroomt via de rivier Desaguadero nog wel water naar het opgedroogde Poopómeer.
Satellietbeeld van een deel van Zuid-Amerika
bron 14: Quinoaplantage in Bolivia
Bolivia is een belangrijke exporteur van quinoa: een in centrumlanden steeds populairder wordend zaad dat op tarwe lijkt. 80% van de Boliviaanse quinoa wordt verbouwd in de omgeving van het Poopómeer.
bron 15: Temperatuur van de Grote Oceaan bij de evenaar tussen 140° oosterlengte en 100° westerlengte van 1986 tot en met 2022
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.
Hieronder staan drie uitspraken over de Altiplano.
- Uitspraak 1: de Altiplano is geologisch jonger dan het Hoogland van Guyana.
- Uitspraak 2: de Altiplano is een voorlandbekken.
- Uitspraak 3: de verwering van gesteenten op de Altiplano vindt vooral plaats door chemische verwering.
Vraag 22 2 punten
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Satellietbeeld van een deel van Zuid-Amerika met het Titicacameer en het Poopómeer (bron 13). Bekijk in Bijlage, pagina 14
Bekijk het antwoord
uitspraak 1: juist
uitspraak 2: onjuist
uitspraak 3: onjuist
Indien drie juiste antwoorden: 2 scorepunten; indien twee juiste antwoorden: 1 scorepunt; indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 scorepunten.
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.
Dat het Poopómeer eerder opdroogde dan het Titicacameer komt niet door klimatologische verschillen tussen de gebieden waarin deze meren liggen.
Vraag 23 2 punten
Geef vanuit de dimensie natuur twee oorzaken waardoor het Poopómeer eerder opdroogde dan het Titicacameer.
Satellietbeeld van een deel van Zuid-Amerika met het Titicacameer en het Poopómeer (bron 13). Bekijk in Bijlage, pagina 14
Bekijk het antwoord
Juiste oorzaken zijn:
- Het Poopómeer was kleiner / minder diep / bevatte minder water dan het Titicacameer.
- Het Poopómeer ontving via de Desaguadero steeds minder vaak water vanuit het (steeds vaker lager staande) Titicacameer.
- Het Poopómeer heeft (in tegenstelling tot het Titicacameer) minder aanvoer van smeltwater.
Per juiste oorzaak 1 scorepunt.
Opmerking: aan een antwoord waaruit (op basis van de weergave van het Poopómeer in het kaartenkatern) blijkt dat er geen rivier uitmondt in het Poopómeer dient een scorepunt toegekend te worden.
Gebruik bron 14.
Het Poopómeer is niet alleen opgedroogd door natuurlijke oorzaken. Ook menselijk handelen heeft daaraan bijgedragen.
Vraag 24 2 punten
Geef
- een voorbeeld van menselijk handelen waardoor het Poopómeer opgedroogd is;
- een reden waarom de Boliviaanse overheid niet ingegrepen heeft om het opdrogen van het Poopómeer tegen te gaan.
Foto van een quinoaplantage in Bolivia met op de achtergrond een vlakte en bergen (bron 14). Bekijk in Bijlage, pagina 15
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat voor de teelt van quinoa grondwater / water uit de Desaguadero onttrokken wordt.
Juiste redenen zijn:
- Met de export van landbouwproducten (of mijnbouwproducten) wordt veel geld verdiend.
- Een zoutmeer wordt niet gebruikt voor drinkwater of irrigatie.
Opmerking: antwoorden die bij de eerste deelscore ingaan op het direct onttrekken van water uit het Poopómeer dienen fout gerekend te worden.
2024, tijdvak 2: Overstromingen in Venetië
Opgavetekst
Bron 11 Acqua alta in Venetië

Venetië ligt in het noorden van Italië in een lagune. Een smalle landtong scheidt het water in de lagune van de Golf van Venetië, het noordelijkste deel van de Adriatische Zee.
Venetië is altijd al kwetsbaar geweest voor overstromingen. Dat komt door hoogwater in de Golf van Venetië en treedt vooral op in de periode oktober − april. Dit hoge water in de Golf van Venetië (en dus ook in de lagune van Venetië) wordt door de Italianen acqua alta genoemd.
De laatste decennia neemt het aantal overstromingen in Venetië ook door menselijk handelen toe.
Kaartenkatern Italië

Kaart van Italië uit het kaartenkatern.
Vraag 14 3 punten
Gebruik bron 11 en het kaartenkatern.
Acqua alta in de Golf van Venetië ontstaat bij een combinatie van natuurlijke oorzaken.
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van acqua alta in de Golf van Venetië.
Je beschrijving moet
- twee natuurlijke oorzaken van hoogwater op zee bevatten;
- een kenmerk van de vorm van de Adriatische Zee bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de periode oktober - april vaak stormen / harde winden (vanuit het zuiden) op de Adriatische Zee / in het Middellandse Zeegebied voorkomen. (1p)
- Noemt dat de Golf van Venetië periodiek te maken heeft met extra hoge vloed / springtij (waardoor het zeewater hoger staat). (1p)
- Noemt dat het noordelijk deel van de Adriatische Zee een doodlopende zeearm is, waardoor het zeewater (bij storm / harde wind vanuit het zuiden) wordt opgestuwd. (1p)
Vraag 15 2 punten
Gebruik bron 11.
Bij Venetië is sprake van absolute en relatieve zeespiegelstijging. Deze zeespiegelstijging heeft oorzaken op verschillende schaalniveaus.
Geef voor Venetië een oorzaak van
- de relatieve zeespiegelstijging op regionaal schaalniveau;
- de absolute zeespiegelstijging op een hoger schaalniveau.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste oorzaak van de relatieve zeespiegelstijging op regionaal schaalniveau: bodemdaling door grondwateronttrekking, of bodemdaling door (het gewicht van) bebouwing (op de relatief zwakke ondergrond). (1p)
- Noemt dat door opwarming van de aarde / klimaatverandering de zeespiegel stijgt (absolute zeespiegelstijging). (1p)
Bron 12 Het MOSE-project

In 2020 zijn voor de kust van Venetië beweegbare waterkeringen in gebruik genomen. Om de waterstand in de lagune van Venetië laag te houden, worden bij een waterstand van meer dan 0,9 meter boven het normale peil de kleppen in de onderwaterpoorten tussen de drie openingen in de landtong omhoog gezet.
De figuur toont een kaart van de lagune en de Golf van Venetië met de onderwaterpoorten van het project Mose (legenda), twee foto's van de waterkering, en een schematische tekening van een onderwaterpoort. Op de kaart staat een kaartfragment van Italië (schaal 0-600 km).
Vraag 16 2 punten
Gebruik de bronnen 11 en 12.
Er is een terugkerende discussie over de vraag op welke hoogte van het zeewater de kleppen in de onderwaterpoorten gesloten moeten worden.
Beredeneer dat in deze discussie belangen vanuit verschillende dimensies met elkaar botsen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Venetië enerzijds een toeristische stad met cultureel erfgoed is dat beschermd moet worden / een stad met veel inwoners die beschermd moeten worden tegen overstromingen (sociaal-culturele dimensie). (1p)
- Noemt dat het havengebied anderzijds wel bereikbaar moet blijven voor de scheepvaart (economische dimensie). (1p)
2024, tijdvak 2: De Waal bij Ewijk
Vraag 25 1 punt
Schrijf de letters van het jaartal en de drie begrippen in de juiste chronologische volgorde van vroeger naar later.
a 1995
b Tweede Deltacommissie
c kanalisatie
d Ruimte voor de Rivier
Bekijk het antwoord
- 1. c kanalisatie
- 2. a 1995
- 3. d Ruimte voor de Rivier
- 4. b Tweede Deltacommissie
Bron 18 Normalisatie van de Waal bij Ewijk

In de negentiende eeuw zijn delen van het rivierengebied een aantal keer overstroomd, doordat de dijken doorbraken. In strenge winters waren deze dijkdoorbraken vaak het gevolg van ijsdammen. Dat zijn ophopingen van opgestuwd drijfijs die de afvoer blokkeren. Tussen 1830 en 1890 werden de grote rivieren door de aanleg van kribben en strekdammen genormaliseerd. Dijkdoorbraken als gevolg van ijsdammen kwamen daarna niet meer voor.
Kaartfragmenten van de Waal bij Ewijk in 1830 (boven) en 1890 (onder), met de legenda waterdiepte in meter bij normale afvoer (0-1, 1-2, meer dan 2), dijk en krib. Schaal 0-700 m.
Vraag 26 2 punten
Gebruik bron 18.
Door de aanleg van kribben kwamen dijkdoorbraken als gevolg van ijsdammen niet meer voor.
Leg dit uit. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de aanleg van kribben de stroming in de Waal (in het midden van de rivier) sterker werd (oorzaak). (1p)
- Noemt dat ijsschotsen daardoor beter konden afstromen naar zee / niet meer konden opstuwen tot ijsdammen, waardoor de kans op dijkdoorbraken afnam (gevolg). (1p)
Vraag 27 3 punten
De laatste decennia zijn de kribben in de Waal aangepast. Hierdoor is de overstromingskans in de winter - als de Waal veel water afvoert - kleiner geworden.
Geef
- de aanpassing die aan de kribben gedaan is om de overstromingskans te verkleinen;
- twee oorzaken waardoor de Waal in de winter meer water afvoert dan in de andere seizoenen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de kribben zijn verlaagd / het aantal kribben is verminderd. (1p)
- Noemt twee van de volgende juiste oorzaken: de verdamping in de winter is (veel) kleiner dan in de andere seizoenen; vegetatie gebruikt in de winter nauwelijks / geen water; de al verzadigde bodem neemt geen water op. (2p)
Bron 19 Hoogwaterveiligheid en natuurontwikkeling op de Ewijkse Plaat

Om meer ruimte voor de rivier te maken, zijn bij de Ewijkse Plaat maatregelen genomen. In eerste instantie zou de hele Ewijkse Plaat afgegraven worden, maar later is gekozen om geulen in de plaat aan te leggen. De aanleg van de geulen zorgt voor evenveel waterstandsdaling als het afgraven van de hele Ewijkse Plaat.
Topografische kaart: boven een uitsnede van de Waal bij de Ewijkse Plaat, met onder meer Loenen en Pl-nummers langs de rivier; onder een overzichtskaart van het gebied rond Nijmegen.
Vraag 28 2 punten
Gebruik bron 19.
Bij de herinrichting van de Ewijkse Plaat is gekozen niet het hele gebied af te graven, maar de herinrichting zo uit te voeren dat bij laagwater geulen droog komen te staan.
Beredeneer vanuit de dimensie natuur waarom gekozen is niet de hele Ewijkse Plaat af te graven, maar in plaats daarvan geulen te graven.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat (deels) droogstaande en volstaande (neven)geulen zorgen voor een dynamisch / afwisselend landschap. (1p)
- Noemt dat hierdoor gevarieerde leefomgevingen voor flora en/of fauna worden gecreëerd / de biodiversiteit zal stijgen. (1p)
2023, tijdvak 1: De Volga en de Kaspische Zee
Opgavetekst
Klimaatgrafiek a Vier klimaatgrafieken

Klimaatgrafiek met de maanden J tot en met D. Blauwe staven: gemiddelde neerslag per maand in mm (linkeras, 0 tot 500). Paarse lijn: gemiddelde temperatuur in graden Celsius (rechteras, -50 tot 40).
Klimaatgrafiek b Vier klimaatgrafieken

Klimaatgrafiek met de maanden J tot en met D. Blauwe staven: gemiddelde neerslag per maand in mm (linkeras, 0 tot 500). Paarse lijn: gemiddelde temperatuur in graden Celsius (rechteras, -50 tot 40).
Klimaatgrafiek c Vier klimaatgrafieken

Klimaatgrafiek met de maanden J tot en met D. Blauwe staven: gemiddelde neerslag per maand in mm (linkeras, 0 tot 500). Paarse lijn: gemiddelde temperatuur in graden Celsius (rechteras, -50 tot 40).
Klimaatgrafiek d Vier klimaatgrafieken

Klimaatgrafiek met de maanden J tot en met D. Blauwe staven: gemiddelde neerslag per maand in mm (linkeras, 0 tot 500). Paarse lijn: gemiddelde temperatuur in graden Celsius (rechteras, -50 tot 40).
Vraag 9 2 punten
De Kaspische Zee krijgt het meeste water van de Volga. In het stroomstelsel van deze rivier liggen van noord naar zuid de plaatsen Perm, Samara, Volgograd en Astrachan. In bron 8 zijn de klimaatgrafieken van deze plaatsen weergegeven. Noteer de namen van deze vier plaatsen op je antwoordblad. Schrijf achter elke plaats de letter van de juiste grafiek uit bron 8.
Bekijk het antwoord
- Noemt de vier plaatsen juist aan de letter van de klimaatgrafiek gekoppeld: Perm en Samara krijgen samen de letters a en c (in een van beide volgordes), Volgograd krijgt b en Astrachan krijgt d. (2p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 9): Perm a / c en Samara a / c. Volgograd b en Astrachan d blijven gelijk. Dus Perm a en Samara c, of Perm c en Samara a. Indien vier juiste antwoorden 2; indien drie of twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.
Vraag 10 2 punten
Gebruik het kaartenkatern. Hieronder staan drie uitspraken. Uitspraak 1: de Hoogvlakte van Iran ten zuiden van de Kaspische Zee is jonger dan het Oeralgebergte ten noorden van de Kaspische Zee. Uitspraak 2: de Kaspische Zee is net als het Bajkalmeer in het oosten van Rusland ontstaan bij een divergente plaatgrens. Uitspraak 3: de Kaspische Zee wordt onder andere door endogene krachten steeds kleiner en zal over miljoenen jaren niet meer bestaan. Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft per uitspraak het juiste oordeel: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 juist. (2p)
Indien drie juiste antwoorden 2; indien twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0. Juiste antwoorden: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 juist.
Bron 7 De Volga

De Volga is met 3.530 kilometer de langste rivier van Europa. De rivier ontspringt in het westen van Rusland en stroomt door het Russisch Laagland en mondt uit in de Kaspische Zee. Het debiet van de Volga is in het voorjaar het hoogst en in de zomer het laagst.
Kaart: de Volga met het stroomgebied (lichtgeel) en de plaatsen Sint-Petersburg, Moskou, Perm, Samara, Saratov, Volgograd, Astrachan en Bakoe, met de Kaspische Zee, de Zwarte Zee en de Kama, Oka en Don. Schaal 0 tot 600 km. Rechts een satellietbeeld van de Kaspische Zee, met een rode pijl die naar de kaart verwijst. Schaal 0 tot 200 km.
Vraag 11 1 punt
Gebruik bron 7. De Kaspische Zee is de grootste binnenzee ter wereld. De Volga is de grootste rivier die uitmondt in deze binnenzee. Geef het begrip waarmee het lichtgele gebied in bron 7 wordt aangeduid.
Bekijk het antwoord
- Noemt het begrip stroomgebied. (1p)
Bron 9 Temperatuur en neerslag in januari in Azië

Kaart van Azië in januari. Gekleurde vlakken: gemiddelde neerslag in mm (legenda: minder dan 25; 25 - 50; 50 - 100; 100 - 200; 200 - 300; 300 - 400; 400 of meer). Blauwe lijnen: isothermen (lijnen van gelijke temperatuur).
Bron 9 Temperatuur en neerslag in juli in Azië

Kaart van Azië in juli. Gekleurde vlakken: gemiddelde neerslag in mm (legenda: minder dan 25; 25 - 50; 50 - 100; 100 - 200; 200 - 300; 300 - 400; 400 of meer). Rode lijnen: isothermen (lijnen van gelijke temperatuur).
Vraag 12 2 punten
Gebruik bron 9 en het kaartenkatern. Het zuiden van de Kaspische Zee is zouter dan het noorden van de Kaspische Zee. Geef hiervan twee oorzaken.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het zuiden van de Kaspische Zee minder toevoer van zoet water uit rivieren heeft dan het noorden. (1p)
- Noemt dat de verdamping in het zuiden van de Kaspische Zee hoger is dan in het noorden. (1p)
Vraag 13 2 punten
Gebruik bron 7 en het kaartenkatern. De steden Astrachan en Bakoe zijn beide aan de kust van de Kaspische Zee gebouwd. Bakoe ligt nog steeds aan de kust, maar Astrachan niet meer. Leg uit dat Astrachan, in tegenstelling tot Bakoe, niet meer aan de kust ligt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Oorzaak: Astrachan ligt aan de Volga, een rivier die uitmondt in de Kaspische Zee (en Bakoe niet). (1p)
- Gevolg: in het mondingsgebied van de Volga is een delta gevormd in de Kaspische Zee, waardoor Astrachan nu niet meer aan de kust ligt. (1p)
2023, tijdvak 2: (Geen) water in Bolivia
Opgavetekst
Bron 12a Temperatuur en neerslag in januari

Kaart van Zuid-Amerika met de neerslag in januari in mm (kleurvlakken: minder dan 25, 25-50, 50-100, 100-200, 200-300 en 300 of meer) en isothermen (lijnen die plaatsen met dezelfde temperatuur verbinden). Plaatsen op de kaart onder meer: Bogotá, Lima, La Paz, Santiago, Buenos Aires en Brasília.
Bron 12b Temperatuur en neerslag in juli

Kaart van Zuid-Amerika met de neerslag in juli in mm (kleurvlakken: minder dan 25, 25-50, 50-100, 100-200, 200-300 en 300 of meer) en isothermen (lijnen die plaatsen met dezelfde temperatuur verbinden). Plaatsen op de kaart onder meer: Bogotá, Lima, La Paz, Santiago, Buenos Aires en Brasília.
Kaartenkatern Zuid-Amerika

Overzichtskaart van Zuid-Amerika uit het kaartenkatern bij dit examen.
Bron 13 Zoetwatervoorziening in La Paz

De Boliviaanse stad La Paz ligt op ongeveer 3.650 meter boven zeeniveau. De agglomeratie heeft bijna twee miljoen inwoners en groeit met ongeveer 7% per jaar. De zoetwatervoorziening komt steeds verder onder druk te staan door deze snelle groei en de toenemende droogte. Steeds vaker wordt grondwater opgepompt om aan de toenemende vraag naar zoet water te voldoen.
Het cirkeldiagram ‘Herkomst zoet water La Paz’ heeft twee delen: smeltwater en regenwater. Er staan geen percentages bij.
Vraag 19 1 punt
De gemiddelde hoeveelheid neerslag in Bolivia is de laatste decennia afgenomen. Hierdoor komt de zoetwatervoorziening van La Paz in gevaar. Geef nog een andere fysisch-geografische oorzaak die grote invloed zal hebben op de zoetwatervoorziening van La Paz.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de omgeving de gletsjers smelten, en op den duur verdwijnen. (1p)
2023, tijdvak 2: Code rood in Zuid-Limburg
Opgavetekst
Bron 17 Overstromingen in Zuid-Limburg

Op 14 en 15 juli 2021 kregen Zuid-Limburg en de aangrenzende delen van België en Duitsland te maken met ernstige overstromingen. Tussen 13 en 15 juli viel lokaal 80 tot 180 mm regen. Doordat er zoveel regen in korte tijd viel, stroomden waterbuffers en beken over. Op het hoogtepunt stroomde er in sommige beken ruim 30 keer zoveel water als normaal.
Ook het waterpeil in de Maas steeg. Bij het meetpunt in Maastricht werd een afvoer van 3.260 m³/s gemeten. Dat is 500 m³/s meer dan tijdens de overstromingen in 1993 en 1995.
Vraag 25 2 punten
De grafiek in bron 17 geeft de afvoer van de Maas bij Maastricht tussen 11 en 19 juli 2021 weer. Geef aan - welk begrip op de y-as in plaats van afvoer ook gebruikt kan worden; - welk begrip hoort bij de extreme afvoer op 16 juli.
Bekijk het antwoord
- Noemt debiet als begrip dat op de y-as in plaats van afvoer ook gebruikt kan worden. (1p)
- Noemt piekafvoer als begrip dat bij de extreme afvoer op 16 juli hoort. (1p)
Bron 18 Afvoergrafieken van de aan de Maas gelegen plaatsen Eijsden, Roermond, Well en Grave tussen dinsdag 13 juli en zondag 18 juli

Kaart van de Maas met de plaatsen Grave, Well, Roermond en Eijsden, met daaronder vier grafieken: a, b, c en d. Elke grafiek toont de waterstand boven NAP (in meter) van dinsdag tot en met zondag. Legenda: gemeten gegevens (blauwe doorgetrokken lijn) en verwachting gegevens (blauwe stippellijn). Schaal 0 tot 40 km.
Kaartenkatern Zuid-Nederland
Kaart van Zuid-Nederland uit het kaartenkatern bij dit examen.
Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 22/23
Vraag 26 1 punt
In bron 18 staan de afvoergrafieken van de aan de Maas gelegen plaatsen Eijsden, Roermond, Well en Grave tussen dinsdag 13 juli en zondag 18 juli. Zet de letters van de afvoergrafieken van deze plaatsen in de juiste volgorde van meest stroomopwaarts naar meest stroomafwaarts.
Bekijk het antwoord
- Zet de letters in de volgorde van meest stroomopwaarts naar meest stroomafwaarts: d, b, c, a. (1p)
Bron 19 Wateroverlast in Zuid-Limburg

Kaart van Zuid-Limburg met het stroomgebied van de Geul en de Gulp, de Maas, rivieren, snelwegen en de getroffen plaatsen, onder meer Meersen, Valkenburg, Gulpen, Wittem en Vaals. Legenda: rivier, snelweg, getroffen plaatsen en stroomgebied Geul / Gulp. Schaal 0 tot 7 km.
Vraag 27 3 punten
Plaatsen langs de Geul en de Gulp werden hard getroffen door overstromingen. Langs deze twee beken waren weinig maatregelen getroffen om overstromingen tegen te gaan. Geef eerst een politieke reden waarom langs de Geul en de Gulp weinig maatregelen getroffen zijn om overstromingen tegen te gaan. Leg vervolgens vanuit de dimensie natuur uit dat het lastig is om bij de Geul en de Gulp maatregelen te nemen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt een politieke reden: het beleid was vooral gericht op het voorkomen van wateroverlast of overstromingen bij de grote rivieren, de Maas en/of de Rijn, bijvoorbeeld het overheidsprogramma Ruimte voor de Rivier. (1p)
- Noemt als oorzaak dat de Geul en de Gulp zich diep ingesneden hebben in het landschap, of in een diep dal liggen. (1p)
- Noemt als gevolg dat er weinig ruimte of mogelijkheden zijn om deze beken meer ruimte te geven. (1p)
Vraag 28 2 punten
Er zijn plannen om een hoogwatertunnel onder Valkenburg aan te leggen. Bij hoogwater zou dan overtollig rivierwater kunnen worden afgevoerd door een ondergrondse buis, die werkt als een bypass voor de Geul. Geef een argument - voor dit idee op lokale schaal; - tegen dit idee op een hoger schaalniveau.
Bekijk het antwoord
- Noemt een argument voor dit idee op lokale schaal: het risico op wateroverlast in Valkenburg zal lager worden. (1p)
- Noemt een argument tegen dit idee op een hoger schaalniveau: zo’n ondergrondse buis is geen oplossing voor wateroverlast in het hele Geuldal. (1p)
2022, tijdvak 1: Natuurgeweld in Calabrië
Opgavetekst
Bron 8 Calabrië: de punt van de laars van Italië

Calabrië ligt op een plek waar de Afrikaanse plaat onder de Euraziatische plaat duikt. Er komen regelmatig aardbeving voor. Een van krachtigste aardbevingen, de Messina-aardbeving (op Sicilië), vond plaats in 1908.
Deze aardbeving met een kracht van 7,1 op de schaal van Richter scoorde zeer hoog (XI) op de schaal van Mercalli. De aardbeving en de daaropvolgende tsunami zorgden voor 100.000 slachtoffers en voor verwoesting van steden als Messina en Reggio di Calabria.
Bron 10 Fiumara Amendolea

Foto van een dal met een brede, grijze rivierbedding en stroomgeulen in het sediment. Op de achtergrond zijn bergen en een zee te zien. Zie de afbeelding.
Vraag 16 2 punten
Bron 10 toont de Amendolea, een rivier in het zuiden van Calabrië, die alleen in de winter veel water afvoert. Zo'n rivier wordt een fiumara genoemd. Geef twee kenmerken van het dal op de foto waaruit je kunt afleiden dat de Amendolea een fiumara is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist kenmerk van het dal: het dal is heel groot / breed ten opzichte van de hoeveelheid water die nu door de rivier stroomt; in het sediment zijn stroomgeulen (uit de winter) te zien die droog liggen; het dal is onbegroeid. (1p)
- Noemt een tweede, ander juist kenmerk uit dezelfde lijst. (1p)
2022, tijdvak 1: Afvoer van de Amazone
Opgavetekst
Bron 12 Stroomstelsel van de Amazone

Het stroomstelsel van de Amazone bestaat uit de Amazone zelf, de vaak wat geelgekleurde zijrivieren in het zuidwestelijk deel van het stroomgebied en de zwartgekleurde zijrivieren in het noordelijk deel van het stroomgebied.
Nabij Óbidos passeert jaarlijks zo'n 1.200 miljoen ton sediment, waarvan 75% uiteindelijk de Atlantische Oceaan bereikt om vervolgens te sedimenteren langs de kust ten noordwesten van het mondingsgebied.
Bron 13 Debietverloop bij de plaatsen Acanauê, Manacapuru, Óbidos en Altamira

Vier lijngrafieken, a tot en met d, met het debiet in m3/s (x1.000) per maand, van februari tot en met december. Zie de afbeelding.
Vraag 21 2 punten
Bron 13 geeft het debietverloop weer bij de plaatsen Acanauê, Manacapuru, Óbidos en Altamira uit bron 12. Noteer de letters a tot en met d van bron 13 onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter de bijbehorende plaats uit bron 12.
Bekijk het antwoord
- Koppelt elke letter aan de juiste plaats: a Acanauê, b Manacapuru, c Altamira, d Óbidos. (2p)
Puntentabel: vier antwoorden juist 2 punten; drie of twee antwoorden juist 1 punt; minder dan twee antwoorden juist 0 punten.
Vraag 22 3 punten
De zijrivieren in het zuidwestelijke deel van het stroomgebied van de Amazone transporteren meer sediment en hebben een andere kleur dan de zijrivieren in het noordelijke deel van het stroomgebied van de Amazone. Geef twee oorzaken waardoor de zijrivieren in het zuidwestelijke deel van dit stroomgebied meer sediment transporteren dan de zijrivieren in het noordelijke deel van dit stroomgebied. Geef ook de oorzaak waardoor de kleur van het sediment in de zijrivieren in het noordelijke deel van dit stroomgebied vooral zwart is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste oorzaak van het grotere sedimenttransport in het zuidwestelijke deel: het zuidwestelijke deel is groter dan het noordelijke deel; het heeft meer reliëf / meer verval (en dus meer erosie); het heeft minder vegetatie / meer bodemerosie. (1p)
- Noemt een tweede juiste oorzaak, een andere dan de eerste, uit dezelfde lijst. (1p)
- Noemt dat het sediment in de zijrivieren in het noordelijke deel afkomstig is van geërodeerde humusrijke bodems / plantenrijke bodems / bodems met (veenachtig) restmateriaal uit het tropisch regenwoud. (1p)
Kaart Brazilië Amazonië Bodemgebruik en economie

Kaart uit het kaartenkatern van Brazilië en Amazonië, met landschap en bodemgebruik, energie, mijnbouw en industrie. Zie de afbeelding.
Vraag 23 2 punten
In het Amazonegebied is veel hout- en papierindustrie. Leg uit dat een toename van de hout- en papierindustrie leidt tot meer sedimentafvoer van de Amazone. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak: door ontbossing (voor de hout- en papierindustrie) wordt de bodem minder goed vastgehouden. (1p)
- Noemt als gevolg: waardoor er meer (bodem)erosie optreedt en de Amazone meer sediment transporteert. (1p)
Vraag 24 1 punt
Het meeste sediment uit de Amazone komt ten noordwesten van de monding terecht. Geef hiervan de oorzaak.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de overheersende zeestroom van het zuidoosten naar het noordwesten gaat. (1p)
2022, tijdvak 2: Paleogeografie van Nederland
Vraag 13 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Vóór de maximale ijsuitbreiding in het Saalien mondden de grote rivieren in Nederland verder naar het noorden in zee uit.
Leg uit dat de huidige loop van de grote rivieren ontstaan is door geomorfologische verschijnselen die tijdens het Saalien ontstaan zijn.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: tijdens het Saalien zijn in het midden van Nederland gestuwde afzettingen (stuwwallen) gevormd (1p)
- Noemt het gevolg: waardoor de loop van de grote rivieren naar het westen is verlegd (de rivieren gingen naar het westen stromen) (1p)
2022, tijdvak 3: Het Turkanameer
Opgavetekst
Bron 10 Het Turkanameer
In het oosten van Afrika ligt op de grens van Ethiopië en Kenia het grootste woestijnmeer in de wereld, het Turkanameer. Het meer wordt voor het grootste deel gevoed door de rivier de Omo die vanaf het Ethiopisch Hoogland komt. De laatste 50 jaar is het waterpeil van het Turkanameer tien meter gezakt. Het meer heeft geen uitstroom.
Bron 10 Ligging Turkanameer

Kaart van het gebied rond het Turkanameer, met de landen Zuid-Sudan, Ethiopië, Oeganda, Kenia en Somalië. Het hoogteverschil is met kleuren aangegeven, van 0-200 meter (groen) tot hoger dan 3.000 meter (donkerbruin). Aangegeven zijn de rivier de Omo, de Gibe III-stuwdam, het Turkanameer en andere rivieren. Schaal 0-300 km, met een kaartfragment van Afrika rechtsonder.
Bron 10 Binnenlandse delta bij de monding van de Omo in het Turkanameer

Twee satellietbeelden van de monding van de Omo in het Turkanameer, links uit 1973 en rechts uit 2005. Het meer is donkerblauw en de delta is groen. Schaal 0-20 km.
Vraag 13 1 punt
Gebruik het kaartenkatern.
Het Turkanameer wordt vooral gevuld met water van de Omo.
In welke periode wordt het Turkanameer vooral gevuld met water?
Noteer alleen de letter van het juiste antwoord.
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 14 2 punten
Gebruik bron 10.
Door ontbossing in de bovenloop is het regiem van de Omo onregelmatiger geworden.
Leg uit dat door ontbossing in de bovenloop het regiem van de Omo onregelmatiger geworden is.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Oorzaak: neerslag wordt (door ontbossing in de bovenloop) minder goed vastgehouden / sneller afgevoerd richting de rivier (1p)
- Gevolg: waardoor de piekafvoeren van de Omo (ten opzichte van de basisafvoer) hoger geworden zijn / de Omo meer water in een keer te verwerken krijgt (en soms juist heel weinig) (1p)
Bron 11 De Gibe III-stuwdam in Ethiopië
Sinds 2015 ligt in de rivier de Omo in Ethiopië de Gibe III-stuwdam. Ongeveer tweederde van het water van de Omo stroomt door het stuwmeer. Hierdoor is het regiem in de benedenloop van de Omo grotendeels gereguleerd.
Bron 11

Luchtfoto van de Gibe III-stuwdam: links het stuwmeer, in het midden de dam met de waterkrachtcentrale en de afvoer. Rechts onder de dam stroomt bruin water weg.
Vraag 15 2 punten
Gebruik de bronnen 10 en 11.
In 2015 heeft Ethiopië de Gibe III-stuwdam in de Omo aangelegd. In de decennia daarvoor groeide de delta van de Omo in het Turkanameer. Sinds 2015 is de groei van de delta gestopt.
Geef aan
- waardoor de groei van de delta sinds de aanleg van de Gibe III-stuwdam gestopt is;
- welke vorm van landdegradatie rond het Turkanameer door de bouw van de Gibe III-stuwdam kan ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat het sediment dat wordt aangevoerd achter de stuwdam bezinkt / sedimenteert (en de monding niet meer bereikt) (1p)
- Noemt verzilting (1p)
2021, tijdvak 1: De fysische geografie van Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 13 Roraima-tafelberg in het Hoogland van Guyana en Cordilleras de los Andes, Peru

Twee foto's onder elkaar. Boven: de Roraima-tafelberg in het Hoogland van Guyana, een steil, vlak bergplateau boven grasland en bos. Onder: de Cordilleras de los Andes in Peru, met besneeuwde en steile bergtoppen, gletsjers en een blauw bergmeer.
Bron 13 Foto in het Amazonebekken

Luchtfoto van een brede, ondiepe rivier in het Amazonebekken met zandbanken en oevers met tropisch regenwoud.
Bron 14 Geologische bouw en gebergtevorming

Wereldkaart van de geologische bouw: schilden (oude, stabiele delen van de continenten) en plooigordels van verschillende ouderdom, met een legenda onderaan. Langs de westkust van Zuid-Amerika ligt een jonge plooigordel (het Andesgebergte). Schaal 0 tot 4000 km.
Bron 15 Oorspronkelijke plantengroei en landschappen in Zuid-Amerika

Kaart van Zuid-Amerika met de oorspronkelijke plantengroei per gebied. Benoemd zijn onder meer het Amazonebekken, het Hoogland van Brazilië en het Hoogland van Guyana. Legenda: tropisch regenwoud, savanne, droog tropisch bos, hooglandgrasland, steppe, halfwoestijn en woestijn, en gebieden in de gematigde en koude breedten. Langs de kust van Peru ligt een smalle strook met halfwoestijn en woestijn.
Vraag 21 2 punten
Gebruik de bronnen 13 tot en met 15 en het kaartenkatern.
Het sediment in het Amazonebekken is afkomstig uit het Andesgebergte, het Hoogland van Brazilië en het Hoogland van Guyana.
Geef twee oorzaken waardoor het Andesgebergte meer sediment levert aan het Amazonebekken dan de hooglanden van Brazilië en Guyana.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste oorzaak: het Andesgebergte heeft meer hoogteverschil dan de hooglanden van Brazilië en Guyana / in het Andesgebergte ontspringen meer zijrivieren van de Amazone dan in die hooglanden / het Andesgebergte is een jonger gebergte dan die hooglanden (1p)
- Noemt een tweede juiste oorzaak, verschillend van de eerste, uit dezelfde lijst (1p)
2021, tijdvak 3: De Dakar Rally in Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 13 Conflicten in Afrika

Kaart van Afrika met conflicten (selectie, 2017): nationale conflicten, grensconflicten en conflicten om autonomie, en conflicten om bodemschatten. Terreuraanslagen 2016/17 met het aantal doden. Gearceerd: werkgebied van militante islamitische groeperingen, met de namen Al-Qaida, IS, Boko Haram, Al-Shabaab en Ansar al-Sharia. VN-vredesmissies met het aantal blauwhelmen in 2017 (minder of meer dan 10.000), met het jaar waarin de missie begon.
Bron 14 De Dakar Rally

De Dakar Rally is een jaarlijkse wedstrijd voor motorfietsen, quads, auto's en trucks door onherbergzaam gebied, bij voorkeur woestijnen. De rally is vernoemd naar de Senegalese hoofdstad Dakar; tot 2008 was dit de traditionele finishplaats. Senegal ligt in het westen van Afrika. Oorspronkelijk startte de rally in de Franse hoofdstad Parijs, maar later kwamen er ook andere startplaatsen. In 2009 werd de rally verplaatst naar Zuid-Amerika.
Vraag 21 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
De start van de Dakar Rally in 2016 was in Buenos Aires. Buenos Aires ligt in het mondingsgebied van de Paraná. Voordat de Paraná uitmondt in de Río de la Plata − een van 's werelds grootste estuaria − stroomt de rivier honderden kilometers door een vlak moerasgebied.
Leg uit dat door de aanwezigheid van dit moerasgebied juist in het mondingsgebied zo'n groot estuarium ontstaan is.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat in de moerassen / in het vlakke stroomgebied van de Paraná al veel sediment bezinkt voordat dit de monding bereikt (1p)
- Noemt als gevolg dat er in het mondingsgebied te weinig sediment beschikbaar is om de eroderende werking van de zee te compenseren, waardoor een groot estuarium ontstaat (1p)
2019, tijdvak 1: Het stroomgebied van de Salween
Opgavetekst
Bron 2 Drie dwarsdoorsnedes in de bovenloop van de Salween, de Mekong en de Jinsha Jiang

Links een kaart met de ligging van drie dwarsdoorsnedes: a-a', b-b' en c-c'. Rechts per dwarsdoorsnede een hoogteprofiel: de hoogte in meters (verticale as, 1.000 tot 5.500 m) tegen de afstand in km (horizontale as, 0 tot ongeveer 90 km). In de profielen staan de Salween, de Mekong en de Jinsha Jiang aangegeven. De bruine vlakken zijn het terrein, de lichtblauwe achtergrond is de lucht.
Bron 1 Stroomgebieden van de Salween, de Mekong en de Chang Jiang

Kaart van Zuidoost-Azië (onder andere China, Myanmar, Laos, Thailand, Vietnam en Cambodja) met de stroomgebieden van de Salween, de Mekong en de Chang Jiang. Bij de bovenloop van de drie rivieren staat 'zie bron 2'. Schaal 0 tot 400 km.
Vraag 21 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2. In bron 2 zijn drie dwarsdoorsnedes getekend in de bovenloop van de Salween, de Mekong en de Jinsha Jiang. Welke van deze drie rivieren heeft in het afgebeelde gebied in bron 2 de laagste stroomsnelheid? Onderbouw je keuze met bron 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt de Jinsha Jiang (Chang Jiang) (1p)
- Onderbouwt met bron 2 dat het verval in de bovenloop van de Jinsha Jiang minder is (zo'n 600 m) dan het verval van de Salween en de Mekong (zo'n 1.000 m) (1p)
Vraag 22 2 punten
Gebruik bron 1 en de atlas. Er bestaat een relatie tussen de overheersende exogene processen in de bovenloop van de Salween en het overheersende exogene proces in het mondingsgebied van de Salween. Beschrijf deze relatie.
Bekijk het antwoord
- In de bovenloop van de Salween zorgen verwering en/of erosie voor de afbraak van gesteenten (1p)
- Het hierbij geërodeerde / vrijgekomen materiaal wordt uiteindelijk in het mondingsgebied afgezet / gesedimenteerd (1p)
Vraag 23 3 punten
Gebruik de atlas. Het risico op verzilting in de delta's van de Salween en de Mekong is niet het hele jaar even groot. Beschrijf in drie stappen dat het risico op verzilting in de delta's van de Salween en de Mekong het grootst is in de periode november-april.
Bekijk het antwoord
- In de periode november-april valt er weinig neerslag in het stroomgebied van de Salween en de Mekong / is er weinig toevoer van smeltwater (1p)
- De Salween en de Mekong staan daardoor in deze periode van het jaar laag / voeren in deze periode weinig water af / hebben een laag debiet (1p)
- Zeewater kan daardoor makkelijker de delta's van de Salween en de Mekong binnendringen (1p)
2019, tijdvak 2: De Waal bij Tiel
Vraag 24 2 punten
Noteer de letters a, b en c op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter of de stelling juist of onjuist is.
a Stelling: het dijkringgebied waarin Tiel ligt heeft een jaarlijks overstromingsrisico van 1 op 1.250 jaar.
b Stelling: klimaatverandering draagt bij aan een onregelmatiger regiem van de Waal.
c Stelling: het verval van de Waal tussen Nijmegen en Tiel bedraagt ongeveer 50 meter.
Bekijk het antwoord
- Noemt per stelling het juiste oordeel: a juist, b juist, c onjuist. (2p)
Drie antwoorden juist: 2 punten. Twee antwoorden juist: 1 punt. Minder dan twee antwoorden juist: 0 punten.
Bron 1 Project kribverlaging en langsdammen Waal
Tussen 2009 en 2015 zijn tussen Nijmegen en Gorinchem 450 kribben verlaagd. Bij Tiel zijn andere maatregelen genomen. Over een lengte van tien kilometer zijn daar de kribben in de binnenbocht van de rivier vervangen door langsdammen. Dit project is een praktijkproef of langsdammen een alternatief kunnen zijn voor kribben.
De langsdammen houden net als kribben de hoofdgeul op zijn plaats. Met de langsdammen worden bovendien de beroepsvaart en de pleziervaart op dit drukke traject van elkaar gescheiden.
Langsdammen bij Tiel

Foto van de langsdammen bij Tiel.
Vraag 25 2 punten
Langsdammen hebben ten opzichte van kribben een voordeel bij stap drie uit de drietrapsstrategie.
Leg dit uit.
Je antwoord moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg moet blijken dat langsdammen in de stroomrichting van een rivier liggen en kribben dwars op de stroomrichting van een rivier liggen (oorzaak). (1p)
- Uit de uitleg moet blijken dat langsdammen de waterafvoer bij hoogwater minder hinderen dan kribben (gevolg). (1p)
2018, tijdvak 1: Water in het Midden-Oosten
Vraag 13 2 punten
Gebruik kaartblad 147. De beschikbare hoeveelheid zoet water afkomstig uit neerslag neemt de komende decennia in het hele Midden-Oosten af. Voor Irak wordt echter in 2050 geen waterschaarste verwacht. De zoetwatervoorziening van Irak is wel kwetsbaar. Geef aan waarom: - voor Irak geen waterschaarste wordt verwacht; - de zoetwatervoorziening van Irak wel kwetsbaar is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door Irak rivieren (de Tigris en de Eufraat) stromen die water van elders aanvoeren. (1p)
- Noemt dat de zoetwatervoorziening van Irak wel kwetsbaar is, omdat Irak afhankelijk is van ingrepen door andere landen die stroomopwaarts liggen. (1p)
Vraag 15 3 punten
Gebruik atlaskaart 147F. Op deze atlaskaart staan vier mogelijke manieren waarop Saudi-Arabië aan zoet water kan komen. Eén van die manieren is watertransport vanuit andere gebieden. Noteer de andere drie mogelijke manieren op je antwoordblad. Geef aan: - welke van deze drie manieren op langere termijn voor heel Saudi-Arabië het meest geschikt is om aan zoet water te komen; - waarom die andere twee manieren minder kansrijk zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het ontzilten van zeewater voor heel Saudi-Arabië op de langere termijn het meest kansrijk is. (1p)
- Geeft als reden dat het gebruik van zoet water uit ondergrondse waterreservoirs / aquifers op langere termijn niet volstaat, omdat het een niet-vernieuwbare zoetwaterbron is. (1p)
- Geeft als reden dat het gebruik van zoet water uit stuwdammen niet voldoende zal zijn om heel Saudi-Arabië van zoet water te voorzien / alleen mogelijk is in het zuidwesten van Saudi-Arabië. (1p)
2018, tijdvak 1: Natuurrampen in Zuidoost-Azië
Vraag 20 2 punten
Delta's in Zuidoost-Azië worden door klimaatverandering kwetsbaarder voor overstromingen. Niet alleen de gebieden die direct aan zee grenzen, maar ook gebieden verder landinwaarts in delta's worden kwetsbaarder. Leg uit dat door klimaatverandering ook gebieden verder landinwaarts in delta's kwetsbaarder worden voor overstromingen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat door klimaatverandering de zeespiegel stijgt / tyfoons steeds vaker voorkomen. (1p)
- Noemt als gevolg dat rivieren hun water niet in zee kwijt kunnen en buiten hun oevers treden, waardoor ook in gebieden verder landinwaarts in delta's overstromingen ontstaan. (1p)
2018, tijdvak 2: Yellowstone National Park en omgeving
Opgavetekst
Bron 1 Yellowstone National Park en Snake River Plain

Yellowstone National Park is een hoog gelegen vulkanisch actief gebied in het noorden van de Rocky Mountains. Er bevindt zich een grote caldera, er zijn warme bronnen en geisers. In Yellowstone National Park ontspringt de Snake River, die door Snake River Plain naar het westen stroomt. Snake River Plain is een langgerekt, relatief vlak gebied ten noorden van Great Salt Lake. Het gebied bestaat uit vulkanische gesteenten van verschillende ouderdom. De Snake River komt uiteindelijk bij Kennewick samen met de Columbia River.
Bron 2 Debietverloop van de Columbia River

Lijngrafiek van het debiet van de Columbia River in m³/s, per maand van januari tot en met december. Verticale as: debiet, van 0 tot 40.000 m³/s. Drie lijnen: hoogst gemeten afvoer (blauw), gemiddelde afvoer (geel) en laagst gemeten afvoer (rood).
De hoogst gemeten afvoer ligt in de winter en het vroege voorjaar rond 10.000 tot 15.000 m³/s, stijgt vanaf april en bereikt in juni een piek van ruim 35.000 m³/s. Daarna daalt de lijn tot ongeveer 10.000 m³/s in september en oktober, en stijgt weer licht in november en december.
De gemiddelde afvoer piekt in juni op ongeveer 17.000 m³/s en is het laagst in september. De laagst gemeten afvoer blijft het hele jaar onder ongeveer 10.000 m³/s, met enkele kleine pieken van ongeveer 10.000 m³/s in april, mei en juni.
Vraag 12 2 punten
Gebruik bron 2 en kaartblad 186-187.
De Snake River ontspringt bij Yellowstone National Park en komt bij Kennewick samen met de Columbia River. De Columbia River heeft in een bepaalde periode van het jaar een afvoerpiek.
Beschrijf het ontstaan van deze afvoerpiek.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in het stroomgebied van de Columbia River in de winter veel sneeuw valt / blijft liggen. (1p)
- Noemt dat die sneeuw pas in de lente / zomer smelt en dan voor een afvoerpiek zorgt. (1p)
2018, tijdvak 2: Landbouwgebieden in het noorden van Vietnam
Opgavetekst
Bron 1 Landbouwgebieden in het noorden van Vietnam

In het noorden van Vietnam vindt landbouw plaats in drie deelgebieden:
- in het laagland: hier vindt overwegend rijstbouw plaats. In de delta van de Rode Rivier wordt op 90 procent van het cultuurland rijst verbouwd.
- in het heuvelland: hier is de landbouw gemengd. Op de hellingen wordt rijst verbouwd op terrassen (zie foto), maar ook mais en cassave.
- in de bergen: hier wordt overwegend mais geteeld. Deze hooglandmais wordt vaak geteeld op tijdelijke akkers. Na een aantal jaren wordt de grond teruggegeven aan de natuur, zodat de bodemvruchtbaarheid en het bos zich weer kunnen herstellen.
Vraag 20 2 punten
Tijdens de Vietnamoorlog (1955 - 1975) zijn ongeveer een miljoen boeren vanuit de delta van de Rode Rivier verhuisd naar de bergen in het binnenland van Vietnam. Deze migratie droeg bij aan het groter worden van de delta van de Rode Rivier.
Leg uit dat deze migratie bijdroeg aan het groter worden van de delta.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: de boeren in de bergen kapten bos / brandden bos plat om er landbouwgrond van te kunnen maken. (1p)
- Noemt het gevolg: hierdoor kwam meer sediment beschikbaar, waardoor de delta zich kon uitbreiden. (1p)
Vraag 21 2 punten
Na de Vietnamoorlog werden in de bovenloop van de Rode Rivier stuwdammen aangelegd. Als gevolg daarvan werd de delta van de Rode Rivier kleiner en gingen landbouwgebieden verloren. In de landbouwgebieden in de delta treedt door klimaatverandering ook landdegradatie op.
Geef aan
- waardoor de delta na de aanleg van stuwdammen kleiner werd;
- op welke wijze klimaatverandering bijdraagt aan landdegradatie in de landbouwgebieden in de delta.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de aanleg van stuwdammen sediment wordt afgezet in de stuwmeren achter de stuwdammen, waardoor bij de monding minder sediment beschikbaar is voor het uitbreiden van de delta. (1p)
- Noemt dat door de stijgende zeespiegel zout water de delta binnendringt / verzilting plaatsvindt. (1p)
Hoe vaak water en rivieren in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 19 | 1 | 3% |
| 2026, tijdvak 2 | 17, 21 | 2 | 6% |
| 2025, tijdvak 2 | 13, 25 | 2 | 6% |
| 2024, tijdvak 1 | 10-13, 22-24 | 7 | 21% |
| 2024, tijdvak 2 | 14-16, 25-28 | 7 | 21% |
| 2023, tijdvak 1 | 9-13 | 5 | 16% |
| 2023, tijdvak 2 | 19, 25-28 | 5 | 16% |
| 2022, tijdvak 1 | 16, 21-24 | 5 | 16% |
| 2022, tijdvak 2 | 13 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 3 | 13-15 | 3 | 9% |
| 2021, tijdvak 1 | 21 | 1 | 3% |
| 2021, tijdvak 3 | 21 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 1 | 21-23 | 3 | 10% |
| 2019, tijdvak 2 | 24-25 | 2 | 6% |
| 2018, tijdvak 1 | 13, 15, 20 | 3 | 10% |
| 2018, tijdvak 2 | 12, 20-21 | 3 | 9% |
In 16 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde vwo staat een vraag over water en rivieren, samen 51 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 9% van de vragen over water en rivieren, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met water en rivieren
Maak de 15 nieuwste examenvragen over water en rivieren online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over water en rivieren
Andere onderwerpen aardrijkskunde vwo
- Verstedelijking
- Endogene en exogene processen
- Globalisering
- Weer en klimaat
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Nederland: wonen en water
- Energie en grondstoffen
- Bevolking en migratie
- Landbouw en voedsel
- Kaartvaardigheden
Water en rivieren op andere niveaus
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde havo
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde vmbo-gl/tl
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde havo Cariben
- Examenvragen water en rivieren aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt water en rivieren voor in het eindexamen aardrijkskunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 51 vragen over water en rivieren, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde vwo stonden de meeste vragen over water en rivieren?
In het examen van 2024, tijdvak 1, met 7 vragen: 10-13, 22-24.
Hoe oefen ik examenvragen over water en rivieren?
Op deze pagina staan alle vragen over water en rivieren met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.