Examenvragen ontwikkelingsvraagstukken aardrijkskunde vwo
60 vragen over ontwikkelingsvraagstukken uit 13 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Ontwikkelingsvraagstukken komt in 13 van de 18 examens aardrijkskunde vwo voor, met 60 vragen (10% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 2 (13 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over ontwikkelingsvraagstukken
Per examen de vragen over ontwikkelingsvraagstukken, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Migratie vanuit Venezuela
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 15 en 16.
bron 15
Miljoenen Venezolanen gaan naar het buitenland
In 1999 werd Hugo Chávez als president van Venezuela gekozen. Zijn overwinning was kenmerkend voor de linkse politiek van veel Zuid-Amerikaanse landen in die tijd.
Tijdens zijn regeerperiode steeg de aardolieprijs van ongeveer tien dollar per vat naar meer dan 50 dollar in 2006. In 2011 kostte een vat aardolie (tijdelijk) zelfs meer dan 100 dollar. Met aardoliehandel werd veel geld verdiend. Chávez gebruikte dat geld voor een beleid waarbij iedereen toegang kreeg tot gezondheidszorg en onderwijs, arme Venezolanen voedselhulp kregen en fabrieken door de staat werden onteigend (a).
In maart 2013 overleed Chávez en werd hij opgevolgd door Nicolás Maduro. In die tijd daalde de aardolieprijs. Hierdoor daalden de inkomsten uit export (b). De staatsuitgaven bleven echter hoog. De staatsschuld groeide, de inflatie nam toe, de werkloosheid steeg en de armoede trof steeds meer mensen. De inkomensongelijkheid steeg in 2017 tot 0,68 en was daarmee het hoogst van alle Zuid-Amerikaanse landen (c).
Bij de overheid was veel corruptie en door stijgende criminaliteit nam de veiligheid op straat af. Er ontstond een kleine groep extreem rijke mensen die ook de politieke macht hadden, terwijl de nationale welvaart daalde (d).
Dit alles leidde vanaf 2017 tot een vluchtelingenstroom van miljoenen Venezolanen naar het buitenland.
Gebruik bron 15.
In bron 15 staan de letters a tot en met d. Elke letter is van toepassing op de zin die ervoor staat.
Hieronder staan acht begrippen.
- culturele diffusie
- exportvalorisatie
- Gini-coëfficiënt
- handelsbalans
- informele sector
- neoliberalisme
- oligarchie
- socialisme
Vraag 21 2 punten
Noteer de letters a tot en met d uit bron 15 op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter het juiste begrip.
Let op: je gebruikt vier van de acht begrippen.
Bekijk het antwoord
| a - | socialisme |
| b - | handelsbalans |
| c - | Gini-coëfficiënt |
| d - | oligarchie |
indien vier juiste antwoorden: 2 scorepunten; indien drie juiste antwoorden: 1 scorepunt; indien minder dan drie juiste antwoorden: 0 scorepunten.
Aanvulling: Op pagina 11, bij vraag 21 moeten bij a alle antwoorden, ook een blanco antwoord, goedgerekend worden.
2026, tijdvak 2: Ontwikkelingen in Argentinië
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 12 tot en met 14.
Argentinië had in 2023 een score van 0,865 op de Human Development Index (HDI). Onder andere door een groot aandeel werkenden in de informele sector scoort Argentinië relatief laag op de economische indicator van de HDI.
Vraag 23 2 punten
Geef aan
- waarom een groot aandeel werkenden in de informele sector zorgt voor een lage score op de economische indicator van de HDI;
- uit welke twee andere indicatoren de HDI nog meer bestaat.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat geld dat wordt verdiend in de informele sector niet wordt meegenomen bij het bnp per hoofd / de economische indicator van de HDI.
Gezondheid / levensverwachting en onderwijs / analfabetisme / opleidingsniveau / aantal jaren genoten onderwijs.
Opmerking: De tweede deelscore alleen toekennen indien beide indicatoren juist zijn.
bron 13
Politieke en economische ontwikkelingen in Argentinië
De economie van Argentinië groeide rond 1900 door de export van grondstoffen. In die periode was Argentinië een van de rijkste landen ter wereld. Door de economische crisis rond 1930 nam de export van grondstoffen af, waarna de Argentijnse overheid decennialang een beleid van importsubstitutie voerde. Vanaf 1970 volgden periodes waarin Argentinië neoliberaal beleid voerde. Hierdoor nam de werkgelegenheid in de secundaire sector af. De laatste twintig jaar zijn de economische resultaten van Argentinië wisselend.
Gebruik bron 13.
Rond 1970 veranderde het politieke beleid in Argentinië, waardoor de werkgelegenheid in de secundaire sector ook veranderde.
Vraag 24 2 punten
Geef aan
- waarom het beleid tot 1970 leidde tot veel werkgelegenheid in de secundaire sector;
- waarom het beleid dat daarop volgde, leidde tot een afname van de werkgelegenheid in de secundaire sector.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat met het beleid van importsubstitutie de Argentijnse industrie beschermd / gestimuleerd werd (waardoor er veel werkgelegenheid in de secundaire sector was).
- Uit het antwoord moet blijken dat door het neoliberale beleid (dat daarop volgde) de Argentijnse markt werd opengesteld voor (industrie)producten uit andere landen (en de werkgelegenheid in de secundaire sector afnam).
2025, tijdvak 1: De fast fashion desert in Chili
Opgavetekst
Bij deze opgave hoort bron 14.
bron 14: De Atacamawoestijn: fast fashion desert
Een van de droogste plekken ter wereld, de Atacamawoestijn, wordt tegenwoordig ook wel de fast fashion desert genoemd. Chileense handelaren kopen in centrumlanden onverkochte en afgedankte kleding op en verschepen deze kleding naar de haven van Iquique. Een groot deel van deze geïmporteerde kleding blijkt niet geschikt voor verkoop en wordt illegaal gedumpt in de Atacamawoestijn. Veel landen in Zuid-Amerika beschermen met een invoerverbod hun eigen textielproductie, maar Chili is een van de weinige landen die de invoer van kleding accepteert.
Foto: Gedumpte kleding in de Atacamawoestijn
Gebruik bron 14.
In Chili wordt beleid gevoerd op basis van een liberale grondwet die stamt uit de dictatoriale periode in de jaren 70 en 80.
Vraag 21 3 punten
Geef aan
- waarom neoliberaal beleid bijgedragen kan hebben aan het ontstaan van de fast fashion desert;
- waarom neoliberaal beleid sociaaleconomische ongelijkheid kan vergroten.
- met welke indicator inkomensongelijkheid wordt weergegeven.
Foto van gedumpte kleding in de Atacamawoestijn (bij bron 14). Bekijk in Bijlage, pagina 14
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: bij neoliberaal beleid legt de overheid bedrijven relatief weinig regels op (zodat handelaren eenvoudig afgedankte kleding kunnen opkopen / dumpen).
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- Bij neoliberaal beleid kunnen (sociale) voorzieningen voor een deel van de bevolking (door marktwerking) minder toegankelijk / betaalbaar worden.
- Bij neoliberaal beleid zijn belastingen (relatief) laag (zodat de welvaartverschillen zullen toenemen).
gini-coëfficiënt / Lorenzcurve
Gebruik bron 14 en het kaartenkatern.
De fast fashion desert is ontstaan door ruimtelijke afwenteling.
Vraag 22 2 punten
Toon met bron 14 aan dat hierbij op twee verschillende schaalniveaus sprake is van ruimtelijke afwenteling.
Staatkundige kaart van Zuid-Amerika (schaal 1:25.000.000). Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 7
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moeten blijken dat
- Chili de nadelige gevolgen ondervindt van de consumptie van kleding in andere (vooral centrum)landen
- en de kleding binnen Chili in een afgelegen / perifeer gebied wordt gedumpt.
Vraag 23 1 punt
Geef aan van welke andere vorm van afwenteling ook sprake is.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat er sprake is van afwenteling in tijd / het lang duurt voordat alle kleding vergaan is.
Gebruik bron 14.
Gezien de positie die Chili tegenwoordig binnen het wereldsysteem inneemt, zou je niet verwachten dat handelaren in Chili afgedankte kleding opkopen.
Vraag 24 1 punt
Geef aan waarom het opkopen van afgedankte kleding niet meer past bij de positie die Chili tegenwoordig binnen het wereldsysteem inneemt.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat Chili geen perifeer land meer is / tegenwoordig een semi-perifeer land is (en geen meer geld zou hoeven te verdienen aan het opkopen van afgedankte kleding).
2024, tijdvak 2: Landenvergelijking MINT-landen
Opgavetekst
Bron 1 De MINT-landen

De bedenker van de term BRIC-landen, de voormalige econoom Jim O'Neill van investeringsbank Goldman Sachs, is in 2013 met een nieuw landenlijstje gekomen om groeimarkten aan te duiden die economisch kansrijk zijn: de MINT-landen. De landen Mexico, Indonesië, Nigeria en Turkije hebben het potentieel om tot het ontwikkelingsniveau van de BRIC-landen te komen.
Volgens O'Neill maken deze landen de komende twintig jaar een gunstige demografische ontwikkeling door. Bovendien ziet hij 'interessante economische perspectieven' voor de MINT-landen.
Kaartenkatern Wereld

Wereldkaart uit het kaartenkatern.
Vraag 1 2 punten
Gebruik bron 1 en het kaartenkatern.
Van de MINT-landen heeft Indonesië de gunstigste ligging om tot verdere economische ontwikkeling te komen. Door deze economische ontwikkeling zal de samenstelling van de beroepsbevolking veranderen.
Geef aan
- waarom Indonesië een gunstige ligging heeft om tot verdere economische ontwikkeling te komen;
- welke verandering in de samenstelling van de beroepsbevolking zal optreden door de verdere economische ontwikkeling.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Indonesië in een regio met een groeiende economie ligt / dicht bij grote opkomende landen (China / India) / aan drukbevaren handelsroutes. (1p)
- Noemt dat het aandeel mensen werkzaam in de primaire sector zal afnemen / de secundaire (en/of tertiaire) sector zal toenemen. (1p)
Bron 2 Leeftijdsdiagrammen van de vier MINT-landen (2020)

Vier bevolkingspiramides uit 2020, met mannen links en vrouwen rechts, in procenten. Mexico: populatie 128.923.753. Indonesië: populatie 273.523.620. Nigeria: populatie 206.139.587. Turkije: populatie 84.339.067. Bij Nigeria is de basis van de piramide het breedst, dus daar zijn de jonge leeftijdsgroepen het grootst.
Vraag 2 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2.
Van de MINT-landen heeft Nigeria op dit moment een ongunstige demografische opbouw om tot economische ontwikkeling te komen.
Leg uit dat Nigeria op dit moment een ongunstige demografische opbouw heeft om tot economische ontwikkeling te komen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Nigeria een groter aandeel jongeren heeft / relatief minder mensen in de (arbeids)productieve leeftijdsgroep heeft (dan de andere MINT-landen) (oorzaak). (1p)
- Noemt dat de kosten (van bijvoorbeeld onderwijs) daardoor relatief hoog zijn ten opzichte van het bnp / de belastinginkomsten (gevolg). (1p)
Bron 3 De economische complexiteit en bnp per hoofd van de MINT-landen en de BRIC-landen (2019)

De Economic Complexity Index (ECI) is een maatstaf voor de mate van ontwikkeling van grote economieën. Om de economische complexiteit te meten wordt gekeken naar wat de landen exporteren en hoe uniek deze export is. Zwitserland scoort op deze rangorde hoog omdat het veel verschillende hoogwaardige producten exporteert die door andere landen niet of nauwelijks geëxporteerd worden.
Spreidingsdiagram. Horizontale as: complexiteitsindex (ECI), van -2,5 tot 2,5. Verticale as: bnp per hoofd in dollars (x 1.000), logaritmische schaal van 1 tot 100. Elk land is een punt. Legenda: MINT-landen: 1 Nigeria, 2 Indonesië, 3 Turkije, 4 Mexico. BRIC-landen: 5 Rusland, 6 Brazilië, 7 China, 8 India. Overige landen zijn lichtbruine punten. Zwitserland staat rechtsboven.
Vraag 3 1 punt
Gebruik bron 3.
Geef het verband tussen de economische complexiteit en het bnp per hoofd van een land.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat hoe hoger de economische complexiteit (ECI), hoe hoger het bnp per hoofd van een land. (1p)
Bron 4 Economische kenmerken van de MINT-landen
| Mexico | Indonesië | Nigeria | Turkije | |
|---|---|---|---|---|
| bnp per hoofd in dollars (x 1.000) | 19,8 | 11,8 | 5,1 | 28,3 |
| belangrijkste handelspartners export | Verenigde Staten 80% | China 14%; Verenigde Staten 11%; Japan 11% | India 31%; Verenigde Staten 12%; Spanje 7% | Duitsland 10%; Verenigd Koninkrijk 6%; Verenigde Arabische Emiraten 6% |
| belangrijkste exportproducten | productiegoederen, electronica, auto's en auto-onderdelen, olie en olieproducten | minerale grondstoffen, dierlijke en plantaardige vetten (palmolie), elektrische machines, rubber | olie en olieproducten, cacao, rubber | kleding, voedingsmiddelen, metaal, transportmiddelen |
Vraag 4 2 punten
Gebruik de bronnen 3 en 4.
Stelling: Mexico is ondanks een hogere economische complexiteit economisch kwetsbaarder dan Turkije.
Ben jij het eens of oneens met deze stelling? Onderbouw je keuze met twee argumenten.
Bekijk het antwoord
- Onderbouwt het gekozen standpunt met een juist argument. Bij eens: de export van Mexico is vooral gericht op één land, of het (drugsgerelateerde) geweld maakt Mexico kwetsbaar. Bij oneens: Mexico maakt deel uit van een van de machtigste / grootste handelsblokken ter wereld / de NAFTA, of de export van Mexico bestaat uit hoogwaardige industrieproducten / grondstoffen waar (in de Verenigde Staten) veel vraag naar is. (1p)
- Onderbouwt het gekozen standpunt met een tweede, ander juist argument uit dezelfde lijst. (1p)
Een van beide standpunten is goed. Per juist argument bij het gekozen standpunt 1 punt.
Vraag 5 2 punten
Bij het opstellen van landenlijstjes als BRIC en MINT worden niet vanuit alle dimensies kenmerken meegewogen.
Beredeneer dat de bruikbaarheid van dergelijke lijstjes in de geografie daardoor beperkt is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij landenlijstjes als BRIC en MINT geen kenmerken worden meegewogen vanuit de politieke dimensie (alleen kenmerken vanuit de economische en sociaal-culturele dimensie). (1p)
- Noemt dat (bijvoorbeeld) ook politieke ontwikkelingen een belangrijke rol spelen in de (economische) ontwikkeling van landen. (1p)
2024, tijdvak 2: Digitalisering in Afrika
Opgavetekst
Bron 5 Digitalisering in Afrika

Mobiele telefonie is de populairste vorm van communicatie in Afrika en het aantal internetgebruikers is er sinds 2010 meer dan verviervoudigd. Deskundigen voorspellen dat rond 2025 nog eens 300 miljoen mensen in Afrika digitaal verbonden zullen zijn en dat het dataverkeer er vertienvoudigt.
Twee kaarten van Afrika. Links: aantal SIM-kaarten per 100 inwoners, 2017. Klassen: 10-40, 41-60, 61-80, 81-100, 101-120, meer dan 120, geen gegevens. Rechts: internetgebruikers, % van de totale bevolking, 2017. Klassen: 0-5,0; 5,1-10,0; 10,1-20,0; 20,1-40,0; 40,1-70,0; geen gegevens.
Vraag 6 2 punten
Gebruik bron 5.
Hieronder staan drie uitspraken.
Uitspraak 1: in Afrika bestaat een verband tussen het aantal simkaarten per 100 inwoners en het percentage internetgebruikers van de totale bevolking.
Uitspraak 2: door digitalisering nemen de absolute afstanden in Afrika af.
Uitspraak 3: verstedelijking en analfabetisme versnellen de digitalisering in Afrika.
Geef van elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft het juiste oordeel bij de drie uitspraken: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 onjuist. (2p)
Indien drie juiste antwoorden 2; indien twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.
Vraag 7 2 punten
Gebruik bron 5.
In centrumlanden zijn telefoons met een abonnement de populairste manier van mobiele telefonie. In Afrika wordt veel vaker gebruikgemaakt van prepaid simkaarten dan van abonnementen.
Beredeneer waarom het gebruik van prepaid simkaarten goed aansluit op de economische situatie in Afrika.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in Afrika veel mensen in de informele sector werken / veel mensen geen vast inkomen hebben. (1p)
- Noemt dat zij daardoor geen bankrekening hebben en geen abonnement kunnen / willen afsluiten. (1p)
Bron 6 Nairobi: 'Silicon Savannah'

De Keniaanse hoofdstad Nairobi is de afgelopen tien jaar uitgegroeid tot een centrum van digitale innovatie in Afrika. De Keniaanse overheid haakt in op deze ontwikkelingen en heeft ten zuiden van Nairobi een technologiehub gepland: Konza Technopolis. De hub moet technologiebedrijven aantrekken, zoals softwareontwikkelaars, datacentra en callcenters. In de hub komen woningen, hotels en winkelcentra. Verder zijn er plannen voor een universiteitscampus, (internationale) scholen en ziekenhuizen. In 2019 is het eerste gebouwencomplex opgeleverd.
Vraag 8 2 punten
Gebruik bron 6.
Hubs als Konza Technopolis zullen op langere termijn cruciaal zijn voor de verdere ontwikkeling van Afrika.
Geef hiervoor twee redenen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat technologiehubs als Konza Technopolis zorgen voor een toename van het aantal hoogopgeleide mensen. (1p)
- Noemt dat door technologiehubs als Konza Technopolis buitenlandse bedrijven en/of buitenlands kapitaal worden aangetrokken. (1p)
Per juiste reden 1 punt.
Vraag 9 2 punten
Gebruik de bronnen 5 en 6.
Beredeneer waarom door de ontwikkeling van Konza Technopolis de economische ongelijkheid op verschillende schaalniveaus kan toenemen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de investeringen Kenia zich sneller / beter kan ontwikkelen dan andere landen / buurlanden (en dat de economische verschillen tussen landen daardoor groter kunnen worden). (1p)
- Noemt dat deze regio binnen Kenia zich sneller / beter kan ontwikkelen dan andere regio's in Kenia (en dat de economische verschillen binnen Kenia daardoor groter kunnen worden). (1p)
2024, tijdvak 2: Sociale ongelijkheid en de politieke toekomst van Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 15 Welvaart en sociale ongelijkheid in een aantal Zuid-Amerikaanse landen

Spreidingsdiagram. Horizontale as: Gini-coëfficiënt (gemiddelde tussen 2015 en 2017), van 0,30 tot 0,55. Verticale as: bbp per hoofd in 2017 (in dollars), van 0 tot 30.000. Elk land is een punt: Uruguay, Argentinië, Chili, Brazilië, Colombia, Peru, Ecuador, Paraguay en Bolivia. Uruguay en Argentinië hebben de laagste Gini-coëfficiënt (ca. 0,40 tot 0,42) en een bbp van ca. 21.000 tot 22.500. Brazilië en Colombia hebben de hoogste Gini-coëfficiënt (ca. 0,51 tot 0,52) bij een bbp van ca. 15.000. Chili heeft het hoogste bbp (ca. 24.500). Bolivia heeft het laagste bbp (ca. 7.500).
Bron 16 Linkse en rechtse regeringen in Zuid-Amerika

Raster met per land een rij en per jaar een vakje, van 2000 tot 2018. Roze vakje: linkse regering. Blauw vakje: rechtse regering. De landen staan van boven naar beneden: Colombia, Paraguay, Peru, Bolivia, Uruguay, Chili, Argentinië, Ecuador, Brazilië, Venezuela.
Vraag 21 2 punten
Gebruik de bronnen 15 en 16.
Hieronder staan drie uitspraken.
Uitspraak 1: in het land met de laagste welvaart is de sociale ongelijkheid het grootst.
Uitspraak 2: in landen waar rechtse regeringen lang aan de macht geweest zijn, is de sociale ongelijkheid groter dan in landen waar linkse regeringen lang aan de macht geweest zijn.
Uitspraak 3: het gemiddelde inkomen van het grootste Zuid-Amerikaanse land is ongeveer gelijk aan het gemiddelde van alle landen in de grafiek.
Geef van elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft het juiste oordeel bij de drie uitspraken: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 juist. (2p)
Indien drie juiste antwoorden 2; indien twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.
Kaartenkatern Wereld Politiek

Politieke kaart van de wereld uit het kaartenkatern.
Vraag 22 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Het beeld van Zuid-Amerika is in de loop van de tijd veranderd van een werelddeel met instabiele corrupte landen met een grote sociale ongelijkheid tot een werelddeel met politiek en economisch meer stabiele landen.
Geef aan
- welk Zuid-Amerikaans land de laatste jaren politiek en economisch het minst stabiel is;
- waarom in Zuid-Amerika Frans-Guyana politiek en economisch het meest stabiel is.
Bekijk het antwoord
- Noemt Venezuela. (1p)
- Noemt dat Frans-Guyana een (overzees) departement van Frankrijk is. (1p)
Bron 17 Politieke toekomstscenario's voor Zuid-Amerika

De meeste Zuid-Amerikaanse landen hebben sinds de dekolonisatie in het algemeen vier regeringsvormen gekend. Na de dekolonisatie hadden veel landen in eerste instantie een oligarchisch systeem. Daarna volgde een periode waarin het populisme de boventoon voerde. In de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw hadden veel landen een dictatoriaal regime. De laatste decennia hebben de meeste landen een democratisch gekozen regering.
Deze democratieën kunnen blijven bestaan, maar er zijn ook toekomstscenario's denkbaar waarbij de eerdere drie regeringsvormen (oligarchie, populisme, dictatuur) weer terugkomen. Dit hangt af van een aantal factoren, onder andere of de sociale polarisatie toeneemt of afneemt, en hoe de bevolkingsparticipatie zich ontwikkelt.
Schema: de verticale as loopt van 'sociale polarisatie neemt toe' (boven) naar 'sociale polarisatie neemt af' (onder). De horizontale as loopt van 'bevolkingsparticipatie neemt af' (links) naar 'bevolkingsparticipatie neemt toe' (rechts). Linksboven staat scenario a, rechtsboven scenario b, linksonder scenario c (dictatuur) en rechtsonder scenario d.
Vraag 23 1 punt
Gebruik bron 17.
Noteer de letters van de toekomstscenario's a, b en d op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter de juiste regeringsvorm uit bron 17.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij scenario a de oligarchie, bij scenario b het populisme en bij scenario d de democratie. (1p)
Alleen als alle drie de juiste toekomstscenario's worden gegeven, 1 punt: scenario a oligarchie, scenario b populisme, scenario d democratie.
Vraag 24 2 punten
Gebruik bron 17.
Het toekomstscenario 'dictatuur' is voor Zuid-Amerikaanse landen niet waarschijnlijk.
Beredeneer dat het sociaal-economisch beleid dat veel Zuid-Amerikaanse landen eind twintigste eeuw zijn gaan voeren dit toekomstscenario niet waarschijnlijk maakt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het sociaal-economisch beleid vanaf het einde van de twintigste eeuw gericht is op economische groei en vermindering van armoede / op afname van sociale ongelijkheid. (1p)
- Noemt dat hierdoor een welvarende / geschoolde / participerende middenklasse is ontstaan (die meer politieke vrijheden opeist). (1p)
2023, tijdvak 2: (Geen) water in Bolivia
Opgavetekst
Bron 12a Temperatuur en neerslag in januari

Kaart van Zuid-Amerika met de neerslag in januari in mm (kleurvlakken: minder dan 25, 25-50, 50-100, 100-200, 200-300 en 300 of meer) en isothermen (lijnen die plaatsen met dezelfde temperatuur verbinden). Plaatsen op de kaart onder meer: Bogotá, Lima, La Paz, Santiago, Buenos Aires en Brasília.
Bron 12b Temperatuur en neerslag in juli

Kaart van Zuid-Amerika met de neerslag in juli in mm (kleurvlakken: minder dan 25, 25-50, 50-100, 100-200, 200-300 en 300 of meer) en isothermen (lijnen die plaatsen met dezelfde temperatuur verbinden). Plaatsen op de kaart onder meer: Bogotá, Lima, La Paz, Santiago, Buenos Aires en Brasília.
Kaartenkatern Zuid-Amerika

Overzichtskaart van Zuid-Amerika uit het kaartenkatern bij dit examen.
Vraag 18 2 punten
Veel landen in Zuid-Amerika hebben te maken met toenemende droogte. Vooral de bevolking in Bolivia wordt hierdoor hard getroffen. Geef twee economische kenmerken van Bolivia waardoor de bevolking van juist dit land hard getroffen wordt door de toenemende droogte.
Bekijk het antwoord
- Noemt een economisch kenmerk van Bolivia: een groot deel van de beroepsbevolking leeft van de landbouw. (1p)
- Noemt een economisch kenmerk van Bolivia: het bnp per hoofd van de bevolking is laag. (1p)
Per juist economisch kenmerk 1 scorepunt.
2023, tijdvak 2: Economische ontwikkeling in Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 14 Bolivia

Lijngrafiek van de handelsbalans van Bolivia van 2009 tot en met 2019. Rode lijn: export. Blauwe stippellijn: import. Verticale as: waarde van de handel in miljard dollar.
Bron 14 Colombia

Lijngrafiek van de handelsbalans van Colombia van 2009 tot en met 2019. Rode lijn: export. Blauwe stippellijn: import. Verticale as: waarde van de handel in miljard dollar.
Bron 14 Ecuador

Lijngrafiek van de handelsbalans van Ecuador van 2009 tot en met 2019. Rode lijn: export. Blauwe stippellijn: import. Verticale as: waarde van de handel in miljard dollar.
Bron 14 Peru

Lijngrafiek van de handelsbalans van Peru van 2009 tot en met 2019. Rode lijn: export. Blauwe stippellijn: import. Verticale as: waarde van de handel in miljard dollar.
Vraag 21 3 punten
Bron 14 geeft de handelsbalans van vier Zuid-Amerikaanse landen weer. Geef eerst aan van welk land de handelsbalans tussen 2009 en 2019 het meest verslechterd is. Beredeneer vervolgens welke rol exportvalorisatie kan spelen bij de verbetering van de handelsbalans van een land.
Bekijk het antwoord
- Noemt Colombia als het land van wie de handelsbalans tussen 2009 en 2019 het meest verslechterd is. (1p)
- Beredeneert dat door exportvalorisatie meer waarde wordt toegevoegd aan grondstoffen of agrarische producten. (1p)
- Beredeneert dat daardoor de waarde van de export stijgt, zodat landen meer verdienen aan de export. (1p)
Bron 16 Buitenlandse investeringen

Kaart van Zuid-Amerika. Kleurvlakken per land: buitenlandse investeringen in procenten van het bruto binnenlands product, 2010-2019: minder dan 1, 1 tot 2, 2 tot 4, 4 tot 8, 8 of meer en geen gegevens. Cirkels: Chinese investeringen en contracten in miljard euro, 2005-2015 (van 1 tot 25). Stippen: speciale economische zones.
Vraag 23 1 punt
Vanuit het buitenland wordt veel geld geïnvesteerd in Zuid-Amerika. Hieronder staan twee uitspraken over bron 16. Uitspraak 1: Het aandeel buitenlandse investeringen uit China is in Peru groter dan in Colombia. Uitspraak 2: Brazilië is van alle Zuid-Amerikaanse landen het meest afhankelijk van buitenlandse investeringen uit China. Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor uitspraak 1 aan dat die juist is, en voor uitspraak 2 dat die onjuist is. (1p)
Uitspraak 1 is juist en uitspraak 2 is onjuist. Alleen bij twee juiste antwoorden wordt 1 scorepunt toegekend.
Vraag 24 3 punten
Sinds de jaren 70 heeft een aantal landen in Zuid-Amerika een neoliberaal beleid gevoerd om tot economische ontwikkeling te komen. Tegenwoordig komt er steeds meer kritiek op dit neoliberale beleid. Geef aan - waarom neoliberaal beleid economische ontwikkeling kan stimuleren; - welk punt van kritiek tegenstanders op het neoliberale beleid hebben; - welke politieke stroming de laatste jaren steeds meer invloed krijgt in Zuid-Amerika.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert dat neoliberaal beleid economische ontwikkeling kan stimuleren, doordat het gericht is op het verminderen van wetten en regelgeving voor bedrijven of van overheidsbemoeienis, waardoor bedrijven meer autonomie krijgen en zich kunnen richten op de vrijemarkteconomie. (1p)
- Noemt een juist punt van kritiek: de welvaart wordt ongelijk over de bevolking verdeeld, of de sociale ongelijkheid is groot. (1p)
- Noemt populisme als politieke stroming die de laatste jaren steeds meer invloed krijgt. (1p)
2022, tijdvak 1: Armoede op het platteland in Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 11 'Poverty traps' in plattelandsgebieden in Zuid-Amerika

In 2018 presenteerde de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (de FAO) een onderzoek over rurale armoede in Zuid-Amerika.
Uit dit onderzoek bleek dat tussen 1990 en 2014 de armoede op het platteland afnam. Na 2014 nam deze rurale armoede weer toe.
Plattelandsgebieden waarin arme mensen wonen met een gebrek aan voedsel en voor wie de toegang tot basisvoorzieningen slecht is, worden door de FAO rurale poverty traps (armoedevallen) genoemd.
De FAO geeft in het onderzoek een aantal oplossingen voor de bestrijding van armoede in deze rurale poverty traps:
1 efficiënte en duurzame landbouwsectoren creëren;
2 duurzaam milieubeleid voeren;
3 niet-agrarische werkgelegenheid in plattelandsgebieden ontwikkelen;
4 infrastructuur in plattelandsgebieden ontwikkelen.
Vraag 17 1 punt
Het bestrijden van rurale armoede draagt niet alleen bij aan de afname van armoede in plattelandsgebieden, maar ook aan de afname van de armoede en de bevolkingsdruk in steden (zie bron 11). Geef aan waarom het terugdringen van rurale armoede kan leiden tot een afname van de bevolkingsdruk in steden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het terugdringen van rurale armoede kan leiden tot minder migratie naar de stad / tot minder urbanisatie. (1p)
Vraag 18 2 punten
Bij het onderzoek naar rurale poverty traps heeft de FAO ingezoomd op deelgebieden binnen landen. Geef de reden waarom het inzoomen op deelgebieden binnen landen juist in Zuid-Amerika van belang is, en een punt van kritiek op de methode die de FAO bij dit onderzoek gehanteerd heeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt als reden: in Zuid-Amerika is de sociale ongelijkheid binnen landen groot / wordt sociale ongelijkheid door nationale gegevens (vaak) niet zichtbaar. (1p)
- Noemt als punt van kritiek: door onderzoeksgebieden aan te wijzen worden bepaalde gebieden / mensen bij voorbaat al uitgesloten (van deelname aan het onderzoek / van hulp). (1p)
Vraag 19 2 punten
Om rurale armoede te bestrijden wil de FAO de bereikbaarheid van plattelandsgebieden verbeteren door verharde wegen aan te leggen. Deze oplossing kan echter ook nadelen hebben. Beredeneer dat de lokale bevolking van deze plattelandsgebieden zowel voordelen als nadelen kan ondervinden van deze verharde wegen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voordeel: producten kunnen makkelijker van en naar de dorpen getransporteerd worden / de toegang tot onderwijs, medische zorg of voedsel wordt verbeterd. (1p)
- Noemt een nadeel: de concurrentiepositie van lokale ondernemers en/of boeren kan onder druk komen te staan door de komst van producten / voor de aanleg van wegen wordt bos gekapt en/of verdwijnt landbouwgrond. (1p)
Vraag 20 3 punten
De FAO benadert de oplossingen voor rurale armoede in Zuid-Amerika vooral vanuit de economische dimensie en vanuit de dimensie natuur. Geef vanuit de andere twee dimensies drie oplossingen voor de bestrijding van rurale armoede in Zuid-Amerika.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste oplossingen vanuit de sociaal-culturele en politieke dimensie, uit: bevolkingsparticipatie stimuleren; family planning organiseren; gezondheidszorg in rurale gebieden verbeteren; onderwijs in rurale gebieden verbeteren; publieke (nuts)voorzieningen aanleggen (water / elektriciteit). (3p)
Per juiste oplossing 1 punt. Oplossingen die ingaan op de economische dimensie of de dimensie natuur mogen niet goed gerekend worden. Oplossingen die ingaan op demografische kenmerken mogen goed gerekend worden.
2022, tijdvak 2: Regionale VN-ontwikkelingsindex
Opgavetekst
Bron 1 Regionale VN-ontwikkelingsindex
De VN-ontwikkelingsindex (ook wel HDI of Human Development Index genoemd) is een indicator die samengesteld is op basis van drie kenmerken van menselijke ontwikkeling: levensstandaard, kennis en volksgezondheid. Het is een belangrijke indicator om het welzijnsniveau van een land vast te stellen.
De VN-ontwikkelingsindex heeft ook een nadeel: regionale ongelijkheid wordt niet zichtbaar. Daarom ontwikkelde het Global Data Lab de regionale VN-ontwikkelingsindex. Deze index wordt op dezelfde manier berekend als de nationale index, maar dan op regionale schaal.
Bron 2 Regionale VN-ontwikkelingsindex in Oost-Azië in 1990 en 2018

Twee kaarten van Oost-Azië naast elkaar: boven 1990, onder 2018. De regio's zijn ingekleurd naar de VN-ontwikkelingsindex, van 0,40 (donkerrood, laag) tot 0,95 (donkerblauw, hoog). Grijs betekent geen gegevens (onder meer Noord-Korea). Dikke lijnen zijn landsgrenzen, dunne lijnen regiogrenzen. Op de kaart van 2018 staan de letters a tot en met d, en de aanduidingen regio X (een regio in het oosten van China, aan de kust) en regio Y (een regio in Zuid-Korea). De letter a staat in het noordoosten van India, b in Myanmar, c op Taiwan en d in Japan. Schaal 0-750 km.
Vraag 1 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2.
Uitspraak 1: de VN-ontwikkelingsindex komt tot stand door politieke en culturele kenmerken van landen te combineren.
Uitspraak 2: het welzijnsniveau van de centrumlanden uit bron 2 is tussen 1990 en 2018 sneller gegroeid dan dat van de (semi-)perifere landen uit bron 2.
Uitspraak 3: in vrijwel alle regio’s in Oost-Azië is het welzijnsniveau tussen 1990 en 2018 gestegen.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft per uitspraak aan of die juist of onjuist is: uitspraak 1 onjuist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 juist (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: indien drie juiste antwoorden 2; indien twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 2.
In China is de regionale ongelijkheid sinds 1990 sterk toegenomen.
Beredeneer dit door in te gaan op het politiek-economische beleid dat China sinds 1990 voert.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat China zich door (exportgerichte) industrialisatie vooral in de kustregio heeft ontwikkeld, onder meer door in de kustregio speciale economische zones aan te wijzen (1p)
- Redeneert dat daardoor het welzijnsniveau in de kustregio's sterker is gestegen dan in het binnenland, waardoor de regionale ongelijkheid is toegenomen (1p)
2022, tijdvak 2: Chili en Bolivia
Vraag 21 1 punt
De politieke situatie in Chili en Bolivia is, net als in veel andere landen in Zuid-Amerika, sinds de jaren 80 van de vorige eeuw veranderd.
Geef aan welke politieke verandering veel landen in Zuid-Amerika sinds de jaren 80 van de vorige eeuw doorgemaakt hebben.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat veel landen in Zuid-Amerika zich hebben ontwikkeld van instabiele of dictatoriale landen naar politiek (en economisch) meer stabiele landen (1p)
Bron 12 Chili en Bolivia
Chili is een van de rijkste landen van Zuid-Amerika en wordt door de internationale gemeenschap gezien als een marktvriendelijk en stabiel land. De Chileense miljardair en neoliberaal Sebastián Piñera is in maart 2018 begonnen aan zijn tweede termijn als president.
Bolivia is een van de armste landen in Zuid-Amerika en het land wordt sinds november 2020 geregeerd door de socialist Luis Arce.
Ondanks de politieke verschillen tussen Chili en Bolivia leidde teleurstelling in de democratie in beide landen eind 2019 tot maatschappelijke onrust.
Bron 13 Export van Chili in 1995 en 2017

| totale waarde 1995: 15,9 miljard dollar | totale waarde 2017: 70,1 miljard dollar |
|---|---|
| geraffineerd koper 24% | kopererts 24% |
| kopererts 12% | geraffineerd koper 21% |
| houtpulp 7,6% | visfilet 4,1% |
| dierlijk meel 3,9% | houtpulp 3,8% |
| druiven 3,2% | ruwe koper 2,1% |
Bron 13 Export van Bolivia in 1995 en 2017

| totale waarde 1995: 1,2 miljard dollar | totale waarde 2017: 8,59 miljard dollar |
|---|---|
| zinkerts 14% | petroleum, gas 32% |
| goud 11% | zinkerts 17% |
| tin (ruw) 10% | goud 13% |
| gezaagd hout 7,9% | edele metalen 6,5% |
| petroleum, gas 7,7% | sojameel 5,5% |
Vraag 22 2 punten
Gebruik de bronnen 12 en 13.
Geef aan
- welk verschil tussen Chili en Bolivia bestaat in politieke invloed op het economisch systeem;
- dat het neoliberale beleid in Chili niet tot exportvalorisatie heeft geleid.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in het neoliberale Chili gestreefd wordt naar vrije marktwerking en concurrentie tussen bedrijven, terwijl in het socialistische Bolivia de invloed van de staat op de economie juist groot is (1p)
- Noemt dat Chili in 2017, net als in 1995, voor de export nog steeds sterk afhankelijk is van grondstoffen en de mijnbouw (1p)
Bron 14 Bnp per hoofd van Chili en Bolivia

Lijngrafiek van het bnp per hoofd (x $1.000) van 1980 tot en met 2018 voor Chili (blauwe lijn) en Bolivia (rode lijn). De waarden hieronder zijn bij benadering afgelezen uit de grafiek.
| Jaar | Chili | Bolivia |
|---|---|---|
| 1980 | 9,1 | 4,2 |
| 1985 | 8,2 | 3,6 |
| 1990 | 10,3 | 3,6 |
| 1995 | 13,9 | 3,9 |
| 2000 | 15,3 | 4,2 |
| 2005 | 17,3 | 4,6 |
| 2010 | 19,2 | 5,3 |
| 2015 | 21,7 | 6,3 |
| 2018 | 22,3 | 6,9 |
Bron 15 Economische ongelijkheid in Chili en Bolivia

Twee gestapelde staafdiagrammen: het totaal bezit (%) per jaar, verdeeld over de armste 50%, de groep 50 tot 90% en de rijkste 10%. De waarden hieronder zijn bij benadering afgelezen uit de grafiek.
| Jaar | Armste 50% | 50 - 90% | Rijkste 10% |
|---|---|---|---|
| 2000 | 16 | 38,5 | 45,5 |
| 2006 | 17,5 | 40,5 | 42 |
| 2009 | 17,5 | 40 | 42,5 |
| 2011 | 21,5 | 42 | 36,5 |
| 2013 | 22 | 42 | 36 |
| 2015 | 22,5 | 42 | 35,5 |
| Jaar | Armste 50% | 50 - 90% | Rijkste 10% |
|---|---|---|---|
| 2000 | 16 | 41 | 43 |
| 2006 | 15,5 | 39 | 45,5 |
| 2009 | 17,5 | 40,5 | 42 |
| 2011 | 17,5 | 40 | 42,5 |
| 2013 | 21,5 | 42 | 36,5 |
| 2015 | 21,5 | 42,5 | 36 |
Vraag 23 2 punten
Gebruik de bronnen 14 en 15.
De bronnen 14 en 15 geven een verklaring voor de maatschappelijke onrusten die in 2019 in Chili en Bolivia uitbraken. Om economische ongelijkheid in een land (zie bron 15) weer te geven wordt vaak een specifieke lijngrafiek gebruikt.
Geef
- de naam van de lijngrafiek waarmee economische ongelijkheid in een land weergegeven kan worden;
- met de bronnen 14 en 15 aan waarom in Chili en Bolivia maatschappelijke onrusten uitbraken.
Bekijk het antwoord
- Noemt de Lorenzcurve (1p)
- Noemt dat het bnp per hoofd en de economie van Chili en Bolivia de laatste decennia zijn gegroeid, maar dat de armste 50% daarvan nauwelijks heeft geprofiteerd (de economische ongelijkheid is nagenoeg hetzelfde gebleven) (1p)
Vraag 24 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Bolivia wordt door zijn ligging meer belemmerd om tot verdere economische ontwikkeling te komen dan Chili.
Geef twee van deze belemmeringen voor verdere economische ontwikkeling van Bolivia.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste belemmeringen, bijvoorbeeld: Bolivia ligt (in tegenstelling tot Chili) landlocked, waardoor internationale handel lastig is; Bolivia is door de hoge ligging en het landschap een onherbergzaam, moeilijk in cultuur te brengen land (2p)
Per juiste belemmering 1 scorepunt, tot maximaal 2.
2022, tijdvak 3: De ontwikkeling van landen rondom de Middellandse Zee
Opgavetekst
Bron 3 Gegevens van zes landen rondom de Middellandse Zee
| Land | bnp/hoofd in $ (2019) | HDI1) 2019 | rangorde HDI 2020 | verstedelijkingsgraad (2018) | totaal aantal inwoners 2020 |
|---|---|---|---|---|---|
| Algerije | 11.174 | 0.75 | 91 | 73% | 43.851.044 |
| Egypte | 11.466 | 0.71 | 116 | 43% | 102.334.404 |
| Griekenland | 30.155 | 0.89 | 32 | 85% | 10.423.054 |
| Italië | 42.776 | 0.89 | 29 | 69% | 60.461.826 |
| Spanje | 40.975 | 0.90 | 25 | 80% | 46.754.778 |
| Turkije | 27.701 | 0.82 | 54 | 89% | 84.339.067 |
noot 1 De afkorting HDI staat voor Human Development Index / VN-welzijnsindex.
Bron 4 Jaarlijkse groei stedelijke bevolking (in %)

Lijngrafiek van de jaarlijkse groei van de stedelijke bevolking in procent, van 1960 tot 2018. Horizontale as: jaren 1960 tot 2018. Verticale as: groei in %, van -1 tot 8. Zes lijnen, met een letter bij het einde van de lijn: A (Algerije), G (Griekenland), S (Spanje), E (Egypte), I (Italië) en T (Turkije). De legenda staat onder de grafiek.
Vraag 6 2 punten
Op basis van het bnp/hoofd van Griekenland, Italië en Spanje zou je verwachten dat de score op de HDI van Italië hoger is dan die van Griekenland en Spanje. Dat is echter niet zo.
Geef
- vanuit de economische dimensie een mogelijke oorzaak waardoor Italië ondanks een relatief hoog bnp/hoofd een relatief lage score heeft op de HDI;
- vanuit de sociaal-culturele dimensie een mogelijke oorzaak voor de relatief lage score van Italië op de HDI.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in de HDI de (gemiddelde) koopkracht(pariteit) meegewogen wordt (en niet het bnp/hoofd) (1p)
- Noemt een juiste oorzaak vanuit de sociaal-culturele dimensie: de mate van scholing in Italië is lager (dan in de andere landen); of: de levensverwachting in Italië is lager (dan in de andere landen) (1p)
Vraag 8 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
Geografisch gezien kun je de landen in bron 3 onderverdelen in een groep landen die ten noorden van de Middellandse Zee ligt en een groep landen die ten zuiden van de Middellandse Zee ligt.
Uitspraak: los van de geografische ligging kan Turkije beter gerekend worden tot de groep landen die ten zuiden van de Middellandse Zee ligt.
Geef eerst aan of je het met deze uitspraak eens of oneens bent.
Geef vervolgens twee argumenten voor je keuze.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste argumenten die passen bij de gegeven keuze (eens of oneens), zie de lijst in aiContext (2p)
Juiste argumenten voor de uitspraak (eens): Turkije is net als de landen ten zuiden van de Middellandse Zee overwegend islamitisch (in tegenstelling tot de landen die ten noorden van de Middellandse Zee liggen); Turkije is net als de landen ten zuiden van de Middellandse Zee geen lid van de Europese Unie (in tegenstelling tot de landen ten noorden van de Middellandse Zee die dat wel zijn). Juiste argumenten tegen de uitspraak (oneens): de economische situatie / het welvaartsniveau van Turkije lijkt meer op de landen ten noorden van de Middellandse Zee (dan op de landen ten zuiden); het klimaat / landschap van Turkije lijkt meer op dat van de landen ten noorden van de Middellandse Zee (dan op dat van de landen ten zuiden); Turkije is net als de landen ten noorden van de Middellandse Zee lid van de NAVO (in tegenstelling tot de landen ten zuiden die dat niet zijn). Per juist argument 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 3: Bevolking en infrastructuur in de Andesregio
Bron 13 Model van de ontwikkeling van het transportnetwerk in de Andesregio

Vijf schematische weergaven (I tot en met V) in drie zones: Selva (boven), Andes (midden) en kustgebied (onder). Bolletjes staan voor steden en lijnen voor verbindingen. De periodes onder de schema's zijn: I (vroeg-)koloniale periode, II (laat-)koloniale periode, III 19de eeuw, IV uitbreiding spoor in de 20ste eeuw en V uitbreiding wegennetwerk in de 20ste eeuw. In V zijn de verbindingen het talrijkst.
Vraag 19 3 punten
Gebruik bron 13.
Sinds de pre-koloniale periode is het economisch zwaartepunt in de landen van de Andesregio verschoven.
Beschrijf in drie stappen de verschuiving van het economisch zwaartepunt in de Andesregio.
Begin je beschrijving met de ligging van het economisch zwaartepunt in de pre-koloniale periode.
Bekijk het antwoord
- In de pre-koloniale periode lag het economisch zwaartepunt (in de gematigde streken) in de bergen (en was de infrastructuur vooral gericht op verbindingen tussen de steden in de bergen) (1p)
- Tijdens de (vroeg- of laat-)koloniale periode verschoof het economisch zwaartepunt richting de kuststeden (door het toenemend belang van de overzeese handel / export naar het moederland) (1p)
- In de postkoloniale periode werden steden in de Andesregio in toenemende mate beter (met elkaar en) met de kuststeden verbonden (1p)
Vraag 20 2 punten
De economische groei in het noordelijkste land in de Andesregio, Venezuela, en in het zuidelijkste land in de Andesregio, Bolivia, blijft achter ten opzichte van die van andere landen in de Andesregio.
Geef voor zowel Venezuela als Bolivia een oorzaak van de achterblijvende economische groei.
Bekijk het antwoord
- Noemt voor Venezuela een juiste oorzaak: de politieke situatie in Venezuela is (momenteel) instabiel / onzeker (1p)
- Noemt voor Bolivia een juiste oorzaak: Bolivia heeft geen directe toegang tot zee / ligt landlocked (1p)
2021, tijdvak 1: Ontwikkeling en migratie in Afrika
Opgavetekst
Bron 1 Veranderingen in de VN-ontwikkelingsindex in Afrika en migratie naar bestemmingen buiten Afrika

Kaart van Afrika per land. Kleur: de score op de VN-ontwikkelingsindex in drie categorieën (I: minder dan 0,4; II: 0,4 tot 0,6; III: meer dan 0,6) en de verandering daarvan tussen 2000 en 2015 (verslechtering, enige verbetering, sterke verbetering of zeer sterke verbetering). Cirkels per land: aantal intercontinentale emigranten per 1.000 inwoners in 2015 (van 5 tot 250). Pijltjes per land geven de verandering aan.
Vraag 1 1 punt
In bron 1 wordt de VN-ontwikkelingsindex gebruikt. Deze index is samengesteld met indicatoren uit verschillende dimensies.
Geef twee van deze indicatoren, elk vanuit een andere dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste indicatoren, elk vanuit een andere dimensie: een indicator uit de economische dimensie (bnp per inwoner / armoede / welvaart) en een indicator uit de sociaal-culturele dimensie (levensverwachting / analfabetisme) (1p)
Alleen als twee indicatoren juist zijn, elk vanuit een andere dimensie, 1 scorepunt toekennen.
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 1.
Hieronder staan drie uitspraken.
Uitspraak 1: in Afrika is de gemiddelde score op de VN-ontwikkelingsindex tussen 2000 en 2015 gestegen.
Uitspraak 2: Namibië is het enige land in Afrika dat tussen 2000 en 2015 gegroeid is van categorie II naar categorie III.
Uitspraak 3: buiten Afrika wonen meer Kaapverdianen dan Marokkanen.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor elke uitspraak het juiste oordeel: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 onjuist (2p)
Juiste antwoorden: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 juist, uitspraak 3 onjuist. Indien drie antwoorden juist: 2 punten. Indien twee antwoorden juist: 1 punt. Indien minder dan twee antwoorden juist: 0 punten.
2021, tijdvak 1: Een geografisch beeld van Zuid-Amerika
Vraag 17 3 punten
Zuid-Amerika kan worden beschouwd als een formele regio. Een van de gemeenschappelijke kenmerken is de grote inkomensongelijkheid in Zuid-Amerikaanse landen.
Geef
- de economische indicator die gebruikt wordt om de inkomensongelijkheid aan te geven;
- vanuit de economische dimensie nog een ander gemeenschappelijk kenmerk van Zuid-Amerikaanse landen;
- de namen van twee landen in Zuid-Amerika die vanuit politiek-historisch oogpunt tot een andere formele regio gerekend kunnen worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de economische indicator: gini-coëfficiënt / lorenzcurve (1p)
- Noemt vanuit de economische dimensie een juist gemeenschappelijk kenmerk: veel Zuid-Amerikaanse landen zijn middeninkomenslanden, of in veel Zuid-Amerikaanse landen is het economisch belang van de mijnbouw / landbouw groot (1p)
- Noemt twee juiste landen: Guyana, Suriname of Frans-Guyana (1p)
Het scorepunt voor de landen alleen toekennen als twee landen juist genoemd zijn.
Vraag 18 2 punten
Zuid-Amerika kent zowel in de stad als op het platteland een grote inkomensongelijkheid.
Geef aan
- hoe de wijken in de stad worden genoemd waar de allerrijksten wonen en hoe de wijken in de stad worden genoemd waar de allerarmsten wonen;
- waardoor de inkomensongelijkheid op het platteland groot is.
Bekijk het antwoord
- Noemt de wijken: ommuurde woonwijken / gated community's (de allerrijksten) en sloppenwijken / favela's (de allerarmsten) (1p)
- Noemt dat er in de landbouw grote verschillen bestaan tussen (buitenlandse) landbouwbedrijven / grootgrondbezitters / latifundia (cashcrops) tegenover kleine zelfvoorzienende boeren (foodcrops) (1p)
Vraag 19 3 punten
In veel Zuid-Amerikaanse landen zijn de mogelijkheden om tot verdere ontwikkeling te komen gunstig. Maar er zijn ook belemmeringen voor deze verdere ontwikkeling.
Geef
- vanuit twee verschillende dimensies een kenmerk van Zuid-Amerikaanse landen waaruit blijkt dat de mogelijkheden om tot verdere ontwikkeling te komen gunstig zijn;
- vanuit nog een andere dimensie een belemmering voor deze verdere ontwikkeling.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee kenmerken uit verschillende dimensies waaruit blijkt dat de mogelijkheden tot verdere ontwikkeling gunstig zijn: veel landen hebben de demografische transitie doorlopen / een gunstige bevolkingsopbouw (sociaal-culturele dimensie); de relatieve ligging is door global shift verbeterd (economische dimensie); veel landen zijn rijk aan natuurlijke hulpbronnen / aardolievoorraden (dimensie natuur); veel landen hebben al langere tijd stabiele regeringen (politieke dimensie) (2p)
- Noemt een belemmering uit een andere dimensie dan de kenmerken hierboven: instabiele regeringen / corruptie / bureaucratie / geweld (politieke dimensie); economische ongelijkheid tussen bevolkingsgroepen (economische dimensie); ongelijkheid op basis van etniciteit (sociaal-culturele dimensie) (1p)
Aan een juist kenmerk 1 scorepunt toekennen, met maximaal 2 punten voor dit onderdeel. De belemmering telt alleen mee als die een andere dimensie vertegenwoordigt dan de kenmerken hierboven.
2021, tijdvak 2: Groenland
Opgavetekst
Bron 3 Groenland is niet te koop
Groenland is een autonoom gebied binnen het Deense Koninkrijk. Het land telt slechts 56.000 inwoners, van wie 88% Inuit is. De rest van de bevolking stamt af van de Vikingen die het eiland vanaf het jaar 1000 koloniseerden. Het grootste deel van de bevolking woont in dorpen en heeft een moderne levensstijl. Een klein deel jaagt en vist nog op traditionele wijze.
In 2008 kozen de inwoners van Groenland voor meer onafhankelijkheid van Denemarken. Denemarken is nu alleen nog verantwoordelijk voor het financiële beleid, buitenlandse zaken en beveiliging.
In augustus 2019 schreef de Wall Street Journal dat de Amerikaanse president interesse had om Groenland te kopen van Denemarken. De Deense regering heeft aangegeven dat Groenland niet te koop is.
Niet alleen de Verenigde Staten, maar ook andere grootmachten als China en Rusland tonen in toenemende mate interesse in het voor een groot deel door een ijskap bedekte land.
De hoofdstad van Groenland: Nuuk
Bron 4 Geologische bouw en gebergtevorming

Wereldkaart van de geologische bouw. Oude schilden zijn benoemd, onder meer het Canadese schild, het Baltische schild, het Siberische schild, het Chinese schild, het Indische schild, het Arabische schild, het Afrikaanse schild, het Braziliaanse schild, het Guyanese schild en het Australische schild. De plooiingsgordels zijn gekleurd naar ouderdom: alpien (tertiair), hercynisch (carboon) en caledonisch (siluur). De legenda geeft verder oud schild (precambrium), schild dat bedekt is met jongere ongeplooide sedimenten en gebied dat gedeeltelijk bedekt is met weinig geplooide sedimenten.
Bron 5 Noordpoolgebied: oorspronkelijke bevolking en bevolkingscentra

Kaart van het Noordpoolgebied in een azimutale projectie, met de Noordpool in het midden. Gekleurde vlakken geven de oorspronkelijke volken aan: Dene-volken (Athabasken), Eskimo-Aleut (Inuit/Eskimo's), Oeralische volken (Finse volken, Samojeden, Joekagieren), Altaïsche volken (Turkse volken, Toengoes-Mantsjoevolken) en Paleo-Aziatische volken (Tsjoektsjen, Keren). Stippen geven de nederzettingen boven de poolcirkel aan, naar aantal inwoners: 500 tot 1000, 1000 tot 5000, 5000 tot 10000 en 10000 of meer. Schaal: 0 tot 1050 km. Zichtbare landen zijn onder meer de Verenigde Staten, Canada, Groenland, IJsland en Rusland.
Bron 6 a producten

Cirkeldiagram met de producten die Groenland exporteert (2017):
| Product | Aandeel |
|---|---|
| Diepgevroren vis | 38% |
| Schaaldieren | 38% |
| Bewerkte schaaldieren | 14% |
| Filet | 7% |
| Overig | 3% |
Bron 6 b exportbestemmingen

Cirkeldiagram met de exportbestemmingen van Groenland (2017):
| Bestemming | Aandeel |
|---|---|
| Denemarken | 55% |
| China | 15% |
| Rusland | 10% |
| Japan | 8% |
| Overige landen | 12% |
Vraag 8 3 punten
Gebruik het kaartenkatern. De bevolkingsspreiding (zie bron 5) hangt samen met de temperatuurverdeling in Groenland. Noteer de letters a, b en c uit onderstaande tabel op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter wat op die plek in de tabel moet staan.
| temperatuurverdeling in Groenland | oorzaak temperatuurverdeling |
|---|---|
| Het zuiden van Groenland is warmer dan het noorden. | Het zuiden van Groenland ligt op lagere breedte dan het noorden. |
| De kustgebieden van Groenland a zijn warmer dan het binnenland. | b c |
Bekijk het antwoord
- a: De kustgebieden van Groenland staan onder de matigende invloed van zee. (1p)
- b: Het westen van Groenland is warmer dan het oosten. (1p)
- c: Voor de westkust van Groenland ligt een (relatief) warme zeestroom. (1p)
Vraag 11 2 punten
In 2008 kreeg Groenland meer autonomie. Sommige Groenlanders wilden zelfs volledig onafhankelijk worden van Denemarken, maar daar was in Groenland geen meerderheid voor. Beargumenteer dat veel Groenlanders tegen volledige onafhankelijkheid van Denemarken waren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Groenland een groot land is met slechts 56.000 of weinig inwoners. (1p)
- Noemt dat het daardoor lastig is een staat in te richten met een volledig functionerend overheidssysteem, zoals defensie, politie en justitie. (1p)
2021, tijdvak 2: Zuid-Amerika en twee andere ontwikkelingsregio's
Opgavetekst
Bron 9 Demografische gegevens van drie ontwikkelingsregio's
Gemiddeld geboortecijfer en gemiddeld sterftecijfer (per 1.000 inwoners):
| Regio | Geboortecijfer 1960-1965 | Geboortecijfer 1990-1995 | Geboortecijfer 2015-2020 | Sterftecijfer 1960-1965 | Sterftecijfer 1990-1995 | Sterftecijfer 2015-2020 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuid-Amerika | 39,4 | 24,5 | 15,5 | 12,2 | 6,9 | 6,3 |
| Zuid-Azië | 42,6 | 31,1 | 19,7 | 20,8 | 9,9 | 7,0 |
| Sub-Sahara Afrika | 47,4 | 43,3 | 35,7 | 23,3 | 16,3 | 9,0 |
Gemiddelde verstedelijkingsgraad:
| Regio | 1960-1965 | 1990-1995 | 2015-2020 |
|---|---|---|---|
| Zuid-Amerika | 53,9 | 75,6 | 84,0 |
| Zuid-Azië | 17,8 | 27,2 | 35,6 |
| Sub-Sahara Afrika | 15,7 | 28,6 | 40,1 |
Bron 10a Zuid-Amerika

Bevolkingsdiagrammen (bevolkingspiramides) van Zuid-Amerika voor 1960, 1990 en 2020. Links de mannen, rechts de vrouwen, per leeftijdsgroep van 0-4 jaar tot 100 jaar en ouder. Op de horizontale as staat het percentage van de bevolking, van 9 procent tot 0 procent per kant. Tussen 1960 en 2020 wordt de basis (de jongste leeftijdsgroepen) smaller en worden de middelste leeftijdsgroepen breder.
Bron 10b Zuid-Azië

Bevolkingsdiagrammen van Zuid-Azië voor 1960, 1990 en 2020, met de mannen links en de vrouwen rechts per leeftijdsgroep. De percentages staan op de horizontale as (9 tot 0 procent per kant). De basis is in 1960 het breedst en wordt in 2020 smaller.
Bron 10c Sub-Sahara Afrika

Bevolkingsdiagrammen van Sub-Sahara Afrika voor 1960, 1990 en 2020, met de mannen links en de vrouwen rechts per leeftijdsgroep. De percentages staan op de horizontale as (9 tot 0 procent per kant). De basis blijft in alle drie de jaren breed: de jongste leeftijdsgroepen vormen ook in 2020 nog een groot deel van de bevolking.
Vraag 16 2 punten
Gebruik de bronnen 9 en 10. Zuid-Amerika heeft de demografische transitie verder doorlopen dan Zuid-Azië en Sub-Sahara Afrika. Toon dit aan met een gegeven uit bron 9 en met een gegeven uit bron 10.
Bekijk het antwoord
- Noemt uit bron 9 een juist gegeven: in Zuid-Amerika is het geboortecijfer (of geboorteoverschot) lager dan in Zuid-Azië en Sub-Sahara Afrika. (1p)
- Noemt uit bron 10 een juist gegeven: in Zuid-Amerika is het percentage kinderen lager dan in Zuid-Azië en Sub-Sahara Afrika. (1p)
Vraag 17 2 punten
De demografische druk neemt in Zuid-Amerika de laatste 60 jaar af (zie de bronnen 9 en 10). Geef vanuit twee verschillende dimensies een oorzaak van deze afname.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende oorzaken: de welvaart of economie is in Zuid-Amerikaanse landen verbeterd, waardoor de geboortecijfers zijn gedaald (economische dimensie); veel regeringen hebben een beleid van gezinsplanning gevoerd, waardoor de geboortecijfers zijn gedaald (politieke dimensie); verstedelijking heeft geleid tot dalende geboortecijfers (sociaal-culturele dimensie). (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt, maximaal 2. De twee oorzaken moeten uit verschillende dimensies komen.
Vraag 18 2 punten
Interne relaties, zoals investeringen en samenwerkingsverbanden, komen binnen Zuid-Amerika eenvoudiger tot stand dan in Sub-Sahara Afrika. Beredeneer dit vanuit politiek-historisch oogpunt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Zuid-Amerika, in tegenstelling tot Sub-Sahara Afrika, (op enkele landen na) gekoloniseerd werd door slechts twee landen, Spanje en Portugal. (1p)
- Noemt dat daardoor in veel Zuid-Amerikaanse landen dezelfde taal wordt gesproken of vergelijkbare sociale, culturele en politieke structuren bestaan, waardoor interne relaties eenvoudiger tot stand komen. (1p)
Vraag 19 2 punten
De Zuid-Amerikaanse politiek werd decennialang gekenmerkt door oligarchische regeringsvormen. De laatste jaren is ook het populisme in opkomst. Geef aan dat veel Zuid-Amerikaanse landen door oligarchische systemen een hoge score op de gini-coëfficiënt hebben gekregen. Geef ook aan dat globalisering bijdraagt aan de opkomst van het populisme in Zuid-Amerika.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij oligarchische systemen grote sociale of economische verschillen ontstaan tussen de elite en het volk. (1p)
- Noemt dat populistische leiders de eigen natie of het eigen volk weer centraal stellen, een volk dat door globalisering naar de achtergrond is verdrongen. (1p)
2021, tijdvak 3: De Dakar Rally in Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 13 Conflicten in Afrika

Kaart van Afrika met conflicten (selectie, 2017): nationale conflicten, grensconflicten en conflicten om autonomie, en conflicten om bodemschatten. Terreuraanslagen 2016/17 met het aantal doden. Gearceerd: werkgebied van militante islamitische groeperingen, met de namen Al-Qaida, IS, Boko Haram, Al-Shabaab en Ansar al-Sharia. VN-vredesmissies met het aantal blauwhelmen in 2017 (minder of meer dan 10.000), met het jaar waarin de missie begon.
Bron 14 De Dakar Rally

De Dakar Rally is een jaarlijkse wedstrijd voor motorfietsen, quads, auto's en trucks door onherbergzaam gebied, bij voorkeur woestijnen. De rally is vernoemd naar de Senegalese hoofdstad Dakar; tot 2008 was dit de traditionele finishplaats. Senegal ligt in het westen van Afrika. Oorspronkelijk startte de rally in de Franse hoofdstad Parijs, maar later kwamen er ook andere startplaatsen. In 2009 werd de rally verplaatst naar Zuid-Amerika.
Vraag 18 1 punt
Gebruik de bronnen 13 en 14.
Wegens conflicten wordt de Dakar Rally sinds 2009 niet meer in Afrika verreden.
Geef de naam van de militante groep die actief is in de regio waar de Dakar Rally doorheen ging.
Bekijk het antwoord
- Noemt Al-Qaida (1p)
2021, tijdvak 3: Colombia, Ecuador en Peru
Vraag 22 2 punten
Peru is voor Nederlandse toeristen een populairdere bestemming dan Colombia. Dit heeft te maken met het mentale beeld dat veel Nederlanders van deze landen hebben.
Geef van elk van beide landen het mentale beeld dat veel Nederlanders van deze landen hebben.
Bekijk het antwoord
- Noemt voor Peru het beeld van sociaal-culturele bezienswaardigheden, zoals Machu Picchu / Incasteden (1p)
- Noemt voor Colombia het beeld van politieke onrust, zoals de FARC en drugshandel (1p)
Bron 16 Eenzijdigheid uitvoer naar product

Wereldkaart met de eenzijdigheid van de uitvoer naar product. Legenda: één landbouwproduct, 25-50% van de uitvoer (lichtbruin) of 50% of meer (donkerbruin); één mijnbouwproduct, 25-50% (lichtblauw) of 50% of meer (donkerblauw); aardolie, 25-50% (lichtrood) of 50% of meer (rood).
Bron 17 Eenzijdigheid uitvoer naar bestemming

Wereldkaart met de eenzijdigheid van de uitvoer naar bestemming. Legenda: meer dan 30% van de uitvoer naar de Verenigde Staten, de Eurozone, het Verenigd Koninkrijk, Rusland, Japan of China, of naar een van de overige landen.
Vraag 23 2 punten
Gebruik de bronnen 16 en 17.
Op basis van de bronnen 16 en 17 kun je een uitspraak doen over de economische positie van elk van de landen Colombia, Ecuador en Peru.
Noteer op je antwoordblad welk van deze landen de meest kwetsbare economische positie heeft en welk land de minst kwetsbare positie heeft.
Geef voor elk van deze landen een oorzaak van hun economische positie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Ecuador de meest kwetsbare positie heeft, omdat het land voor meer dan 50% afhankelijk is van de uitvoer van één product (olie) en voor meer dan 30% van de uitvoer naar één land (de Verenigde Staten) gaat (1p)
- Noemt dat Peru de minst kwetsbare positie heeft, omdat het land niet voor meer dan 25% afhankelijk is van één product en minder dan 30% van de uitvoer naar één land gaat (1p)
Bron 18 Grensmuur tussen Ecuador en Peru zet de verhoudingen op scherp

Huaquillas is een stad op de grens van Ecuador en Peru. Om illegale migratie tegen te gaan begon Ecuador in maart 2017 met de bouw van een grensmuur. De muur moest twee kilometer lang en vier meter hoog worden. De bouw van de muur leidde niet alleen op lokale schaal tot weerstand, maar ook op nationaal schaalniveau werd getwijfeld aan het nut van de muur. Daarom stopte Ecuador een half jaar later met de bouw. Nadat de bouw gestopt was, tekenden Ecuador en Peru een overeenkomst waarin afspraken werden gemaakt over het opzetten van een gezamenlijk gezondheidsprogramma. Ook werden afspraken gemaakt om natuurlijke hulpbronnen te beschermen.
Bron 18 Grensmuur in aanbouw

Foto van de bouw van de grensmuur in Huaquillas: een bouwterrein in een stad, met bouwvakkers, een half gebouwde muur en bebouwing op de achtergrond.
Vraag 24 2 punten
Gebruik bron 18 en het kaartenkatern.
Al na een half jaar werd de bouw van de grensmuur in Huaquillas gestopt.
Geef voor twee verschillende schaalniveaus een reden waarom er weerstand tegen de bouw van de muur ontstond.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de muur op lokale schaal een belemmering vormde voor de handel en/of arbeidsmigratie (1p)
- Noemt dat op een hoger schaalniveau een muur van twee kilometer in een stad de illegale migratie tussen twee landen (waarvan de grens veel langer is) niet tegenhoudt (1p)
Vraag 25 2 punten
Ecuador en Peru tekenden na het stoppen van de bouw van de grensmuur een overeenkomst waarin het belang van een goede samenwerking benadrukt werd (zie bron 18). De afspraken die in deze overeenkomst gemaakt zijn, sloten destijds goed aan bij de doelstellingen van de UNASUR.
Beredeneer dat deze overeenkomst tussen Ecuador en Peru destijds goed aansloot bij de doelstellingen van de UNASUR.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de UNASUR destijds tot doel had de politieke / sociaaleconomische samenwerking tussen landen in Zuid-Amerika te bevorderen (1p)
- Noemt dat het gezamenlijk uitvoeren van een gezondheidsprogramma en/of van programma's die natuurlijke hulpbronnen moeten beschermen daar goed bij aansloot (1p)
2019, tijdvak 2: De ontwikkeling van Zuid-Afrika
Vraag 5 3 punten
Stelling: Zuid-Afrika behoort op mondiale schaal tot de semi-perifere landen.
Geef:
- twee economische kenmerken van Zuid-Afrika die deze stelling onderbouwen;
- een demografisch kenmerk van Zuid-Afrika dat deze stelling weerlegt.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende juiste economische kenmerken die de stelling onderbouwen (1 punt per kenmerk): Zuid-Afrika heeft een hoog percentage mensen werkzaam in de dienstensector (65% in 2008); Zuid-Afrika heeft een groeiende economie (2,3% per jaar in de periode 2000-2008); het bnp per inwoner (7.144 Euro in 2008) bevindt zich op mondiale schaal in de middenmoot. (2p)
- Noemt een juist demografisch kenmerk dat de stelling weerlegt: Zuid-Afrika heeft een hoog sterftecijfer (17‰ in 2010) / een lage levensverwachting (45-55 jaar in 2010). (1p)
Vraag 6 2 punten
Binnen het continent Afrika is Zuid-Afrika de laatste decennia uitgegroeid tot een van de economische koplopers.
Geef:
- een liggingskenmerk van Zuid-Afrika dat hieraan heeft bijgedragen;
- een oorzaak vanuit de dimensie natuur die hieraan heeft bijgedragen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een liggingskenmerk: Zuid-Afrika heeft een gunstige ligging op het knooppunt van de Atlantische en de Indische Oceaan. (1p)
- Noemt een juiste oorzaak vanuit de dimensie natuur: Zuid-Afrika is rijk aan grond- en delfstoffen. (1p)
2019, tijdvak 2: Toerisme in Laos
Vraag 16 1 punt
Veel landen in Zuidoost-Azië hebben zich pas de laatste decennia ontwikkeld tot populaire vakantiebestemming.
Geef een politieke reden waarom veel landen in Zuidoost-Azië zich niet al eerder tot vakantiebestemming hebben ontwikkeld.
Bekijk het antwoord
- Noemt een politieke reden: veel landen in Zuidoost-Azië hadden te maken met (langdurige) politieke conflicten / onrust / oorlogen. (1p)
Vraag 17 3 punten
Het aantal toeristen dat Laos bezoekt is in tegenstelling tot veel andere landen in Zuidoost-Azië relatief laag.
Geef hiervoor drie redenen, elk vanuit een andere dimensie.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste redenen, elk vanuit een andere dimensie (1 punt per reden), uit de volgende mogelijkheden. Natuur: Laos ligt landlocked / heeft geen stranden / kustlijn (en dat is juist een toeristische trekpleister). Economisch: de infrastructuur / bereikbaarheid is in Laos nog niet zo ver ontwikkeld als in veel andere landen in Zuidoost-Azië. Sociaal-cultureel: Laos is een relatief onbekende vakantiebestemming / heeft weinig (bekende) culturele trekpleisters / heeft weinig monumenten op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Politiek: de mate van beheersing van corruptie is laag / Laos is niet vrij wat betreft politieke rechten en burgerlijke vrijheden / de kwaliteit van het rechtssysteem is slecht / Laos kent een verhoogd risico op conflicten. (3p)
2018, tijdvak 1: Het einde van de bloeddiamant?
Opgavetekst
Bron 1 De Karowemijn in Botswana

Diamanten ontstaan onder hoge druk in de aardmantel. Ze komen aan het aardoppervlak door vulkaanuitbarstingen die uiteindelijk zogenaamde kimberlieten vormen. Deze donkere stollingsgesteenten komen vooral voor in zeer oude (precambrische) gesteenten.
De Karowemijn in Botswana ligt in de Kalahariwoestijn en is eigendom van het Canadese mijnbouwbedrijf Lucara Diamond Corp. Deze multinational heeft wereldwijd nog geen 200 mensen in vaste dienst, maar in de Karowemijn alleen al werken zo'n 500 contractarbeiders.
In de open mijn wordt springstof gebruikt om gesteente los te maken. De stenen worden daarna vermalen. De kleinere stenen die daarbij ontstaan worden 'gewassen'. De zware diamanten worden daarna gescheiden van het lichtere gesteente. Met de hand wordt de laatste selectie gedaan. In de hoofdstad Gaborone wordt de kwaliteit van de diamanten bepaald. Daarna gaan de ruwe diamanten naar slijpcentra waar ze worden geslepen. Het slijpen van de diamanten gebeurt in of in de nabijheid van de centra in de diamanthandel (zie bron 2).
Vraag 6 2 punten
In zowel Botswana als de Democratische Republiek Congo worden diamanten gewonnen. Toch is tussen deze twee landen een groot welvaartsverschil ontstaan. Beredeneer vanuit de politieke dimensie het ontstaan van dit welvaartsverschil.
Bekijk het antwoord
- Uit de redenering blijkt dat Botswana politiek gezien een stabieler land is dan de Democratische Republiek Congo. (1p)
- Uit de redenering blijkt dat de inkomsten uit de diamantwinning in Botswana daardoor meer geïnvesteerd worden in de opbouw van het land dan in de Democratische Republiek Congo. (1p)
2018, tijdvak 1: Het grensgebied van Maleisië en Thailand
Opgavetekst
Bron 1 Plannen voor het grensgebied van Maleisië en Thailand

Maleisië en Thailand hebben de afgelopen decennia een snelle economische ontwikkeling doorgemaakt. In beide landen zijn daarbij grote verschillen ontstaan tussen de centrumgebieden en de grensgebieden.
In 2014 werd een plan gepresenteerd om de gebieden aan weerszijden van de grens tussen Maleisië en Thailand beter te laten samenwerken en ze tot ontwikkeling te laten komen. Hiertoe zouden in het grensgebied 'Special Border Economic Zones' (SBEZ's) ingesteld moeten worden.
Er is ook een plan om een kanaal aan te leggen dwars door de smalle landengte in het zuiden van Thailand, vergelijkbaar met het Panamakanaal. Tot dusver is het kanaal er niet gekomen. De aanleg van het kanaal is duur, zo'n twintig tot dertig miljard dollar. Bovendien ziet de Thaise overheid naast voordelen ook mogelijke nadelen van het kanaal.
Vraag 21 2 punten
Gebruik bron 1. Het Maleise deel en het Thaise deel van het grensgebied hebben binnen het eigen land een perifere ligging. Geef: - een backwash effect dat door deze perifere ligging optreedt in deze grensgebieden; - de wijze waarop het instellen van SBEZ's kan bijdragen aan het verminderen van dit backwash effect.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist backwash effect: uit het antwoord blijkt dat de periferie nadelige gevolgen ondervindt, omdat kapitaal / grondstoffen / mensen worden onttrokken ten behoeve van de economie / welvaart in het centrum. (1p)
- Beschrijft dat het instellen van SBEZ's de handel (en de werkgelegenheid) tussen de landen bevordert, zodat beide grensregio's beter kunnen profiteren van elkaars nabijheid (en minder afhankelijk worden van het centrum). (1p)
Hoe vaak ontwikkelingsvraagstukken in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 21 | 1 | 3% |
| 2026, tijdvak 2 | 23-24 | 2 | 6% |
| 2025, tijdvak 1 | 21-24 | 4 | 13% |
| 2024, tijdvak 2 | 1-9, 21-24 | 13 | 39% |
| 2023, tijdvak 2 | 18, 21, 23-24 | 4 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 17-20 | 4 | 13% |
| 2022, tijdvak 2 | 1, 4, 21-24 | 6 | 20% |
| 2022, tijdvak 3 | 6, 8, 19-20 | 4 | 13% |
| 2021, tijdvak 1 | 1-2, 17-19 | 5 | 17% |
| 2021, tijdvak 2 | 8, 11, 16-19 | 6 | 20% |
| 2021, tijdvak 3 | 18, 22-25 | 5 | 16% |
| 2019, tijdvak 2 | 5-6, 16-17 | 4 | 13% |
| 2018, tijdvak 1 | 6, 21 | 2 | 6% |
In 13 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde vwo staat een vraag over ontwikkelingsvraagstukken, samen 60 vragen (10% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 2: 13 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 10% van de vragen over ontwikkelingsvraagstukken, daarvoor 11%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met ontwikkelingsvraagstukken
Maak de 15 nieuwste examenvragen over ontwikkelingsvraagstukken online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over ontwikkelingsvraagstukken
Andere onderwerpen aardrijkskunde vwo
- Verstedelijking
- Endogene en exogene processen
- Globalisering
- Weer en klimaat
- Nederland: wonen en water
- Water en rivieren
- Energie en grondstoffen
- Bevolking en migratie
- Landbouw en voedsel
- Kaartvaardigheden
Ontwikkelingsvraagstukken op andere niveaus
- Examenvragen ontwikkelingsvraagstukken aardrijkskunde havo
- Examenvragen ontwikkelingsvraagstukken aardrijkskunde havo Cariben
- Examenvragen ontwikkelingsvraagstukken aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt ontwikkelingsvraagstukken voor in het eindexamen aardrijkskunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 60 vragen over ontwikkelingsvraagstukken, 10% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 13 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde vwo stonden de meeste vragen over ontwikkelingsvraagstukken?
In het examen van 2024, tijdvak 2, met 13 vragen: 1-9, 21-24.
Hoe oefen ik examenvragen over ontwikkelingsvraagstukken?
Op deze pagina staan alle vragen over ontwikkelingsvraagstukken met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.