Examenvragen endogene en exogene processen aardrijkskunde vwo
93 vragen over endogene en exogene processen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Endogene en exogene processen komt in 18 van de 18 examens aardrijkskunde vwo voor, met 93 vragen (16% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over endogene en exogene processen
Per examen de vragen over endogene en exogene processen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Het leefgebied van de Sami
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 3 tot en met 6.
bron 5
IJzerertsmijn van Kiruna
In het noorden van Zweeds Lapland liggen de Kiruna-ertsen. Dit ijzerertslichaam is 4 kilometer lang, 80 meter breed en 2 kilometer diep. Het ijzererts werd zo’n 1,6 miljard jaar geleden gevormd door vulkanische activiteit. In 1898 werd begonnen met het winnen van ijzererts in een open mijn. Vanaf 1965 zijn schachten gegraven om het ijzererts naar boven te halen. Om het ijzererts te exporteren, werd een spoorlijn naar Luleå en het Noorse Narvik aangelegd.


De ijzerertsmijn bij Kiruna ligt in het leefgebied van de Sami. Tot 1965 werd het ijzererts bij Kiruna gewonnen in open mijnen. Het ijzererts lag toen aan het aardoppervlak (zie bron 5).
Vraag 8 2 punten
Geef aan
- door welk proces in de gesteentecyclus het ijzererts bij Kiruna ontstaan is; (1 punt)
- door welke combinatie van een endogeen en een exogeen proces het ijzererts aan het aardoppervlak is komen te liggen. (1 punt)
Bekijk het antwoord
- afkoelen / stollen (van magma)
- opheffing / omhoogkomen én verwering / erosie
Opmerking
Het tweede scorepunt alleen toekennen als het endogene én het exogene proces juist zijn.
bron 6
Zeldzame aardmetalen in het leefgebied van de Sami
Het leefgebied van de Sami blijkt rijk aan zeldzame aardmetalen te zijn. Deze aardmetalen spelen een cruciale rol in de energietransitie en zijn onmisbaar in communicatie- en navigatieapparatuur. De winning van zeldzame aardmetalen in Lapland is voor Europa van groot economisch en geopolitiek belang.

| Fase 1: | door verwering van graniet ontstaat een verweringslaag met zeldzame aardmetalen die door infiltratie van regenwater oplossen en uitspoelen naar onderliggende lagen. |
| Fase 2 en 3: | als de verweringslaag door erosie verdwijnt, komt het gebied omhoog. Hierdoor komt steeds nieuw graniet aan het aardoppervlak te liggen. |
| Fase 4: | de fasen 1 tot en met 3 blijven zich herhalen totdat winbare concentraties zeldzame aardmetalen ontstaan zijn. |
Gebruik bron 6.
Uit de aanwezigheid van zeldzame aardmetalen kun je afleiden dat Lapland ooit een ander klimaat gehad heeft.
Vraag 10 2 punten
Toon met bron 6 in twee stappen aan dat Lapland ooit een ander klimaat gehad heeft.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (economisch winbare hoeveelheden) zeldzame aardmetalen ontstaan door langdurige chemische verwering,
- en dat chemische verwering alleen optreedt in een warm en vochtig (tropisch) klimaat / niet optreedt in een koud klimaat.
2026, tijdvak 1: De Indische plaat
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 7 tot en met 10.


Grote Bosatlas 56e editie kaartblad 224
Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
In bron 7 staan met de letters a, b en c drie locaties aangegeven. De aardkorst op deze locaties is niet even oud.
Vraag 13 1 punt
Noteer de letters a, b en c in de juiste volgorde van oud naar jong op je antwoordblad.
Bekijk het antwoord
c - b - a

Gebruik de bronnen 7 en 8 en het kaartenkatern.
Tot 40 miljoen jaar geleden bewoog de Indische plaat met ongeveer 15 centimeter per jaar naar het noordoosten. Daarna name de bewegingssnelheid van de Indische plaat af.
Vraag 14 2 punten
Geef aan
- welke tektonische kracht tot 40 miljoen jaar geleden zorgde voor de hoge bewegingssnelheid van de Indische plaat; (1 punt)
- welke tektonische verandering plaatsvond waardoor de bewegingssnelheid van de Indische plaat afnam. (1 punt)
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de Indische plaat snel bewoog door de slab pull / trekkracht van de onderduikende plaat.
- Uit het antwoord moet blijken dat de botsing van het oceanische deel van de Indische plaat (met de Euraziatische plaat) veranderde in een botsing van het continentale deel van de Indische plaat (met de Euraziatische plaat).
bron 9
De Mount Everest
De Mount Everest is met 8.849 meter de hoogste berg op aarde. De Mount Everest ligt in het noordoosten van Nepal op de grens met China. De top van de Mount Everest bestaat uit kalksteen. In het kalksteen worden fossielen gevonden die tot 400 miljoen jaar oud zijn. De geologische laag eronder, de Yellow Band, bestaat uit marmer.


Gebruik de bronnen 9 en 10.
De top van de Mount Everest bestaat uit kalksteen. Daaronder ligt de Yellow Band, die bestaat uit marmer. Voor het ontstaan van marmer is kalksteen nodig.
Vraag 15 3 punten
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van marmer.
Begin je beschrijving met het afzettingsmilieu waarin kalksteen ontstaat.
Bekijk het antwoord
Uit de beschrijving moet blijken dat
- op de bodem van de oceaan kalkhoudende sedimenten ophoopten
- die (uiteindelijk) werden samengedrukt tot kalksteen
- en dat dit kalksteen (bij de plooiing / opheffing van de Himalaya) door hoge druk en/of temperatuur vervormde tot marmer.
Gebruik de bronnen 9 en 10.
De Yellow Band is niet alleen op de Mount Everest te zien, maar ook op de bergen Changtse en Changzheng. Op de Lhotse-Nuptse is de Yellow Band niet te zien.
Vraag 16 2 punten
Leg uit waardoor de Yellow Band op de Mount Everest, de Changtse en de Changzheng wel zichtbaar is, maar op de Lhotse-Nuptse niet.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat
- de Yellow Band bij de Lhotse-Nuptse door endogene krachten / compressie / plooiing / scheefstelling hoger is komen te liggen (dan bij de Mount Everest, de Changtse en de Changzheng), (oorzaak)
- waardoor de Yellow Band op de Lhotse-Nuptse door exogene krachten / erosie en/of verwering verdwenen is. (gevolg)
2026, tijdvak 2: Vulkaanuitbarstingen op het schiereiland Reykjanes
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 5 en 6.

Gebruik het kaartenkatern.
Dwars door IJsland loopt een divergente plaatgrens die ontstaan is door ridge push. Divergentie ontstaat meestal niet alleen door ridge push. Ook een andere kracht draagt bij aan divergentie.
Vraag 10 2 punten
Geef aan
- welke andere kracht bijdraagt aan divergentie;
- waardoor die andere kracht geen rol speelt bij divergentie op IJsland.
Bekijk het antwoord
- Slab pull.
- Uit het antwoord moet blijken dat de platen waar IJsland op ligt / de Noord-Amerikaanse plaat en de Euraziatische plaat (bijna) nergens subduceren.
bron 5
Vulkaanuitbarstingen op het schiereiland Reykjanes op IJsland
Op IJsland barstte in 2021 de vulkaan Fagradalsfjall op het schiereiland Reykjanes uit. In de jaren daarna volgden meerdere erupties op het schiereiland. Deze uitbarstingen vonden plaats op veilige afstand van bebouwing en trokken veel toeristen. De IJslandse regering gebruikte de uitbarstingen om verdedigingsdammen te testen die de lava moesten tegenhouden.
In oktober 2023 nam de seismische activiteit in het zuiden van het schiereiland opnieuw toe. Vulkanologen waarschuwden daarna dat er binnen enkele dagen een nieuwe vulkaanuitbarsting zou kunnen plaatsvinden. Op 10 november 2023 besloten de autoriteiten de inwoners van het stadje Grindavik te evacueren. Op 18 december 2023 barstte de vulkaan opnieuw uit. Over een lengte van ongeveer vier kilometer ontstonden lavafonteinen en stroomde lava over het aardoppervlak.

Gebruik bron 5.
De vulkaanuitbarstingen op Reykjanes leiden tot vulkaantoerisme.
Vraag 11 2 punten
Leg met een kenmerk van de lava uit, waardoor toeristen relatief veilig dichtbij de vulkaanuitbarstingen kunnen komen.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat:
- de lava een lage viscositeit heeft / makkelijk ontgast (oorzaak),
- waardoor de uitbarstingen effusief zijn / rustig verlopen (en de toeristen relatief veilig dichtbij kunnen komen) (gevolg).
bron 6


Gebruik bron 6.
Hieronder staan zes geomorfologische verschijnselen:
- delta
- morene
- puinwaaier
- slenk
- plooiingsgebergte
- schildvulkaan
Vraag 12 2 punten
Welke twee geomorfologische verschijnselen zijn te herkennen in de kaart van bron 6?
Bekijk het antwoord
- slenk
- schildvulkaan
Gebruik bron 6.
Het schiereiland Reykjanes wordt door de IJslandse geologische dienst met seismometers en GPS-meetstations gemonitord. Meetgegevens van deze instrumenten worden gebruikt om nieuwe erupties te voorspellen.
Vraag 13 2 punten
Geef aan
- welke verandering seismometers meten voorafgaand aan een nieuwe eruptie;
- welke verandering GPS-meetstations meten voorafgaand aan een nieuwe eruptie.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat seismometers voorafgaand aan een nieuwe eruptie steeds meer (krachtigere) aardbevingen / trillingen meten.
- Uit het antwoord moet blijken dat de GPS-meetstations voorafgaand aan een nieuwe eruptie (verticale) verschuivingen / verplaatsing in de aardkorst meten.
2026, tijdvak 2: Massabewegingen bij de Illhorn in Zwitserland
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 7 en 8.
bron 7
Aardverschuivingen en modderstromen bij de Illhorn in Zwitserland
De Illhorn is een 2.717 meter hoge berg in het zuiden van Zwitserland in de regio Valais / Wallis. Vanaf de Illhorn lopen twee rivieren richting het dal van de Rhône: de Illbach en de Illgraben. Vooral in het dal van de Illgraben ontstaan vaak aardverschuivingen en modderstromen. In de loop van duizenden jaren is aan de voet van de Illhorn in het dal van de Rhône een puinwaaier ontstaan.


Gebruik bron 7.
Op de hellingen van de berg Illhorn ontstaan elk jaar in de lente aardverschuivingen.
Vraag 14 2 punten
Leg uit waardoor deze aardverschuivingen juist in de lente ontstaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat:
- in de lente sneeuw smelt / de bovenlaag van de bodem ontdooit (oorzaak),
- waardoor hellingen met water verzadigd raken (en instabiel worden) (gevolg).
Gebruik bron 7.
De Illgraben en de Illbach zijn twee rivieren die vanaf de Illhorn naar de Rhône stromen. In het dal van de Illgraben ontstaan vaker aardverschuivingen en modderstromen dan in het dal van de Illbach.
Vraag 15 2 punten
Geef hiervan twee oorzaken.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste oorzaken zijn:
- Het (bovenste deel van het) dal van de Illgraben is steiler (dan dat van de Illbach).
- Het dal van de Illgraben is minder begroeid (dan dat van de Illbach).
Per juiste oorzaak 1 scorepunt.
Aan de voet van de Illhorn is een puinwaaier ontstaan.
Vraag 16 2 punten
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze puinwaaier.
Je beschrijving moet twee exogene processen bevatten.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat:
- verweerd / geërodeerd materiaal van de hellingen van de Illhorn (stap 1);
- door een rivier / fluviatiel proces wordt afgezet in het dal (stap 2).
2026, tijdvak 2: De Perito Moreno-gletsjer
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.
bron 10
De waterhuishouding van Lago Argentino
De Perito Moreno-gletsjer mondt uit op de grens van Brazo Rico en Laguna de Los Témpanos, die beide afwateren in Lago Argentino. Het water in Lago Argentino wordt ook gevoed door de Rio La Leona. Vervolgens wordt het water via de Santa Cruz afgevoerd richting de Atlantische Oceaan.

bron 11

Gebruik de bronnen 10 en 11.
De meren uit bron 10 zijn op dezelfde manier ontstaan als Laguna de Los Témpanos. Aan de zijkanten van deze meren liggen bepaalde typen afzettingen.
Vraag 20 2 punten
Geef aan
- waardoor de meren zoals Laguna de Los Témpanos ontstaan zijn;
- hoe de afzettingen aan de zijkanten van deze meren genoemd worden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de meren zijn ontstaan door glaciale erosie.
- Morenen.
2025, tijdvak 1: De uitbarsting van La Soufrière
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 5 tot en met 8.
bron 5: De uitbarsting van La Soufrière op Saint Vincent
In april 2021 barstte op het Caribische eiland Saint-Vincent de vulkaan La Soufrière uit. De uitbarsting was zo krachtig dat de vulkanische assen tot in de straalstroom en zelfs tot in de stratosfeer werden geblazen. De dag voor de uitbarsting was een deel van de bevolking al met cruiseschepen geëvacueerd naar andere eilanden. Er vielen dan ook geen slachtoffers bij de uitbarsting.
bron 6: Vijf fasen in het ontstaan van explosief vulkanisme bij La Soufrière (in willekeurige volgorde)
- a De oceanische korst neemt water op.
- b De oceanische lithosfeer wordt door slab pull de mantel ingetrokken.
- c De smelttemperatuur van gesteenten in de asthenosfeer gaat omlaag.
- d Er ontstaat taai magma dat veel gas bevat.
- e Water komt vrij uit de onderduikende plaat.
bron 7: Bathymetrische kaart Caribisch gebied (zeediepte)
bron 8: Midden-Amerika Tektoniek en vulkanisme
Gebruik de bronnen 5 tot en met 8.
In bron 6 staan de fasen in het ontstaan van de uitbarsting van La Soufrière in willekeurige volgorde beschreven.
Vraag 9 2 punten
Noteer de letters a tot met e uit bron 6 in de juiste volgorde op je antwoordblad.
Bekijk het antwoord
a-b-e-c-d
Opmerking: Als door het weglaten van een foutief geplaatste letter een verder foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toekennen.
Gebruik bron 5.
Bij de uitbarsting van La Soufrière ontstonden hoge aswolken en pyroklastische stromen. Dankzij beleid dat gericht is op het voorkomen van schade als gevolg van natuurrampen vielen er geen slachtoffers.
Vraag 10 2 punten
Geef
- een omschrijving van een pyroklastische stroom;
- het begrip dat wordt gebruikt voor beleid waarmee schade als gevolg van natuurrampen voorkomen kan worden.
Bekijk het antwoord
Uit de omschrijving moet blijken dat een pyroklastische stroom een (heet) mengsel / (hete) wolk van vulkanisch materiaal is die bij een vulkaanuitbarsting (op hoge snelheid) van een vulkaanhelling stroomt.
hazard management
Gebruik bron 5 en het kaartenkatern.
Na de uitbarsting van La Soufrière kwam veel vulkanisch as terecht in Barbados. Dat zou je gezien de overheersende winden in deze regio eigenlijk niet verwachten.
Vraag 11 2 punten
Beschrijf in twee stappen waardoor de vulkanische as toch in Barbados terecht kwam.
Kaart van het Caribisch gebied met onder meer Barbados, de Caribische Zee en Zuid-Amerika (schaal 1:25.000.000). Bekijk in Bijlage kaartenkatern, pagina 14
Bekijk het antwoord
Uit de beschrijving moet blijken dat
- de vulkanische as (door de enorme kracht van de uitbarsting) hoger kwam dan de luchtlaag waarin de noordoostpassaat waait / de overheersende wind waait,
- waardoor de vulkanische as (met de straalstroom mee) naar het oosten werd geblazen / niet (met de noordoostpassaat mee) in westelijke richting werd geblazen (en dus in Barbados terecht kwam).
Gebruik de bronnen 7 en 8 en het kaartenkatern.
Het niet-vulkanische Barbados ligt ten oosten van de vulkanische eilandenketen waarvan La Soufrière deel uitmaakt.
Vraag 12 3 punten
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van het eiland Barbados. Begin je beschrijving met de plaattektonische situatie ter plekke.
Bathymetrische kaart van het Caribisch gebied met de zeediepte (bron 7). Bekijk in Bijlage, pagina 7
Bekijk het antwoord
Uit de beschrijving moet blijken dat
- bij / ten oosten van Barbados subductie plaatsvindt (van de Zuid-Amerikaanse plaat onder de Caribische plaat),
- waarbij sedimenten van de onderduikende plaat (Zuid-Amerikaanse plaat) worden afgeschraapt
- die accumuleren / ophopen / plooien tot boven de zeespiegel (en een eiland hebben gevormd).
2025, tijdvak 2: Rotsboog Azure Window in Malta
Opgavetekst
Bron 8 Rotsboog Azure Window bij Malta ingestort

Malta is een eiland in de Middellandse Zee zo’n 100 km ten zuiden van Sicilië. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het nabij gelegen Sicilië, is Malta geen vulkanisch eiland.
In de winter van 2017 stortte na een zware storm de rotsboog Azure Window in. Volgens ooggetuigen was de kalkstenen rotsboog in enkele ogenblikken verdwenen. In de rotsboog zaten al langere tijd scheuren en ieder jaar braken stukken af. Vanwege instortingsgevaar was het voor toeristen al verboden om nog over de rotsboog te lopen.
Foto: boven de rotsboog vóór het instorten, onder de situatie na het instorten.
Vraag 10 2 punten
Gebruik bron 8 en het kaartenkatern. Het eiland Malta is ontstaan door tektonische krachten in het Middellandse Zeegebied. Beschrijf in twee stappen het ontstaan van het eiland Malta. Ga in je beschrijving in op de betrokken platen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de Afrikaanse en de Euraziatische plaat naar elkaar toe bewegen (convergeren). (1p)
- Beschrijft dat daardoor delen van de zeebodem (langs breuken) omhoog geduwd zijn en boven de zeespiegel zijn uitgekomen. (1p)
Vraag 11 2 punten
Gebruik bron 8. Rotsboog Azure Window raakte verzwakt door de werking van twee exogene processen vanuit zee. Uiteindelijk stortte de rotsboog in. Beschrijf aan de hand van twee exogene processen vanuit zee waardoor de rotsboog verzwakte en uiteindelijk instortte.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat golven de onderkant (basis) van de rotsboog eroderen. (1p)
- Beschrijft dat door (chemische) verwering de kalksteen aan de onderkant (basis) van de rotsboog oplost. (1p)
2025, tijdvak 2: De Andes in Chili en Argentinië
Opgavetekst
Bron 11 Ligging van de plaatsen Antofagasta (1), San Pedro de Atacama (2), Fuerte Esperanza (3)

Reliëfkaart van westelijk Zuid-Amerika. Links ligt de Stille Oceaan, de Andes lopen door het midden langs de westkant van het continent. De plaatsen zijn met cijfers aangegeven: 1 = Antofagasta, aan de kust van Chili; 2 = San Pedro de Atacama, landinwaarts in de Andes van Chili; 3 = Fuerte Esperanza, oostelijk in Argentinië. Schaal 0 - 300 - 600 km.
Bron 12 klimaatgrafiek a

Klimaatgrafiek. Staven: neerslag per maand in mm (linkeras, 0 - 450). Lijn: gemiddelde temperatuur in °C (rechteras, -50 tot 40). De neerslag is in alle maanden klein (ongeveer 25 mm of minder per maand). De temperatuur ligt ongeveer tussen 15 en 20 °C, met weinig verschil tussen zomer en winter.
Bron 12 klimaatgrafiek b

Klimaatgrafiek. Staven: neerslag per maand in mm (linkeras, 0 - 450). Lijn: gemiddelde temperatuur in °C (rechteras, -50 tot 40). De neerslag is hoog van oktober tot en met maart (ongeveer 100 tot 150 mm per maand) en laag van mei tot en met september (minder dan ongeveer 50 mm). De temperatuur is in de zomer (december tot en met februari) hoog, ongeveer 30 °C, en in de winter (juni tot en met augustus) ongeveer 18 °C.
Bron 12 klimaatgrafiek c

Klimaatgrafiek. Staven: neerslag per maand in mm (linkeras, 0 - 450). Lijn: gemiddelde temperatuur in °C (rechteras, -50 tot 40). De neerslag is vrijwel nul: alleen in januari en februari zijn er kleine staven (enkele tientallen mm of minder). De temperatuur ligt in de zomer (december tot en met februari) rond 18 °C en in de winter (juni tot en met augustus) rond 10 °C.
Vraag 19 3 punten
Voor een deel van de kust van Chili vindt vlakke subductie plaats. Bij vlakke subductie ontbreekt actief vulkanisme. Bij normale subductie vindt wel actief vulkanisme plaats. Geef: - nog twee andere verschillen in de geologische gevolgen van vlakke subductie ten opzichte van normale subductie; - een oorzaak waardoor voor een deel van de kust van Chili vlakke subductie plaatsvindt.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste verschillen in de geologische gevolgen van vlakke subductie ten opzichte van normale subductie, bijvoorbeeld: bij vlakke subductie vinden aardbevingen ook verder landinwaarts nog ondiep plaats; bij vlakke subductie ontstaat (in tegenstelling tot bij normale subductie) een breed, uitgestrekt hoogland. (2p)
- Noemt een juiste oorzaak waardoor voor een deel van de kust van Chili vlakke subductie plaatsvindt: de dichtheid van de (jonge) oceanische lithosfeer is te laag, de (jonge) oceanische lithosfeer is niet zwaar genoeg om in de mantel getrokken te worden. (1p)
Per juist verschil 1 scorepunt toekennen. Maximaal twee verschillen tellen mee.
2024, tijdvak 1: Het Centraal Massief in Frankrijk
Opgavetekst
Bij deze opgave horen de bronnen 9 en 10.
bron 9: Blokdiagram van de huidige situatie in het Centraal Massief
Het Centraal Massief is een bergachtig gebied in het midden van Frankrijk met granieten plateaus. Met 1.885 meter is de Mont Dore een van de hoogste pieken. In het gebied liggen meer dan 400 uitgedoofde vulkanen.
Twee uitgedoofde vulkanen in het Centraal Massief: Puy du Pariou (op de voorgrond) en Puy de Dôme (op de achtergrond)
bron 10: Europa Geologische bouw en gebergtevorming
Gebruik de bronnen 9 en 10 en het kaartenkatern.
Het Centraal Massief is lager en heeft minder reliëf dan de Alpen.
Vraag 14 2 punten
Leg het ontstaan van dit verschil uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Geologische kaart van Europa met de geologische bouw en gebergtevorming (bron 10). Bekijk in Bijlage, pagina 11
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat
- het Centraal Massief (Hercynisch plooiingsgebied) een ouder gebergte is dan de Alpen (Alpine plooiingsgebied), (oorzaak)
- waardoor de afbraak van gesteenten / exogene processen in het Centraal Massief al langer plaatsvinden dan in de Alpen. (gevolg)
Gebruik bron 9.
Hieronder staan gesteenten en geomorfologische verschijnselen aangegeven:
- horst
- puinwaaier
- slenk
- metamorf gesteente
- schildvulkaan
- stratovulkaan
- morene
- sedimentgesteente
- uitvloeiingsgesteente
Vraag 15 3 punten
Noteer de letters a tot en met d uit bron 9 onder elkaar op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter het juiste gesteente of het juiste geomorfologische verschijnsel.
Blokdiagram van de huidige situatie in het Centraal Massief met de aanduidingen a tot en met d en een legenda (bron 9). Bekijk in Bijlage, pagina 10
Bekijk het antwoord
a stratovulkaan
b horst
c sedimentgesteente
d uitvloeiingsgesteente
Indien vier juiste antwoorden: 3 scorepunten; indien drie juiste antwoorden: 2 scorepunten; indien twee juiste antwoorden: 1 scorepunt; indien minder dan twee juiste antwoorden: 0 scorepunten.
Gebruik de bronnen 9 en 10.
In het Centraal Massief liggen meer dan 400 vulkanen die inmiddels uitgedoofd zijn.
Vraag 16 3 punten
Beschrijf in drie stappen het ontstaan van deze vulkanen.
Blokdiagram van de huidige situatie in het Centraal Massief (bron 9). Bekijk in Bijlage, pagina 10
Bekijk het antwoord
Uit de beschrijving moet blijken dat
- in de aardkorst rek plaatsvindt / bewegingen in de aardkorst optreden,
- waarbij in de ondergrond breuken ontstaan zijn,
- waarlangs magma een weg naar boven heeft kunnen vinden (en vulkanen ontstaan zijn).
Gebruik bron 9.
Het Centraal Massief was tijdens de laatste ijstijd bedekt met ijs.
Vraag 17 2 punten
Toon met een aanwijzing uit de bron aan of de laatste vulkaanuitbarstingen in het Centraal Massief vóór, tijdens of ná de laatste ijstijd plaatsvonden.
Blokdiagram van de huidige situatie in het Centraal Massief met de vulkanen (bron 9). Bekijk in Bijlage, pagina 10
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- de meeste vulkanen de (oorspronkelijke) kegelvorm hebben / niet door gletsjers geërodeerd zijn,
- waaruit afgeleid kan worden dat de laatste uitbarstingen dus ná de laatste ijstijd plaatsgevonden moeten hebben.
2024, tijdvak 2: Geschiedenis van de platentektoniek
Vraag 10 2 punten
Noteer de letters a, b en c onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter het begrip dat beschreven wordt.
Beschrijving a: omhooggerichte convectiestromen onder de oceanische korst zorgen hier voor ridge push.
Beschrijving b: de langgerekte, diepe delen in de oceaan die ontstaan op plaatsen waar door slab pull de oceanische korst de mantel ingetrokken wordt.
Beschrijving c: de aardkorst en het bovenste deel van de mantel die als één geheel bewegen.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij a: (mid)oceanische rug; bij b: (diepzee)trog; bij c: lithosfeer. (2p)
Indien drie juiste antwoorden 2; indien twee juiste antwoorden 1; indien minder dan twee juiste antwoorden 0.
Bron 7 Een revolutie in de aardwetenschappen
In 1973 schreef de Britse professor in de geologie Anthony Hallam het populair wetenschappelijke boek over platentektoniek Een revolutie in de geologie. In het voorwoord schrijft hij: "De afgelopen jaren zijn wat betreft de aardwetenschappen buitengewoon boeiend geweest om mee te maken. Nieuwe stoutmoedige denkbeelden met betrekking tot de fundamentele aspecten van de structuur en de evolutie van onze planeet zijn op allerlei manieren getoetst en tot algemene tevredenheid bevestigd."
Bron 8 Geologische bouw en gebergtevorming

Wereldkaart van de geologische bouw. Legenda: alpine (jong) plooiingsgebied (tertiair); Hercynisch plooiingsgebied (carboon); Caledonisch plooiingsgebied (siluur); oud schild (precambrisch); schild bedekt door jongere ongeplooide sedimenten; overig gebied bedekt met niet of weinig geplooide sedimenten; riftzone; diepzeetrog. Op de kaart staan onder meer het Canadese, Baltische, Siberische, Chinese, Indische, Arabische, Afrikaanse, Guyana-, Braziliaanse en Australische schild.
Vraag 11 2 punten
Gebruik de bronnen 7 en 8.
De ligging en ouderdom van gebergten aan de randen van het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan zijn een bewijs voor de theorie van de platentektoniek.
Beredeneer dat aardwetenschappers deze ligging en ouderdom als bewijs gebruikten om de theorie van de platentektoniek te onderbouwen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat aan de westkant van Noorwegen / bij Schotland en/of Ierland en aan de oostkant van Groenland gebergten liggen die zijn ontstaan tijdens de Caledonische plooiingsfase / die dezelfde ouderdom hebben. (1p)
- Noemt dat aardwetenschappers daaruit concludeerden dat deze gebergten ooit één waren / aan elkaar vast zaten (en door sea-floor-spreading / divergentie van elkaar weg geduwd zijn). (1p)
Bron 9 De vervorming van de aardkorst

Wereldkaart met de vervorming van de aardkorst, van matig (blauw) tot sterk (rood). De locaties a, b, c en d zijn met een cirkel aangegeven.
Vraag 12 1 punt
Gebruik bron 9.
Aan de randen van de Grote Oceaan liggen delen van de aardkorst die sterk vervormd worden.
Welk proces zorgt op deze plekken voor deze sterke vervorming?
Bekijk het antwoord
- Noemt subductie / convergentie / slab pull. (1p)
Bron 10 Acht beweringen over de locaties a tot en met d in bron 9
1 Een divergente plaatgrens zorgt op deze plek voor een lange rij actieve onderzeese vulkanen.
2 Hier ligt één actieve vulkaan, maar onder water ligt een lange rij uitgedoofde vulkanen.
3 In dit deel speelt slab pull een grote rol bij de plaatbeweging.
4 Hoog in de bergen vind je hier fossielen van planten en dieren die op de zeebodem van een verdwenen oceaan leefden.
5 In juni 2018 verloren tientallen mensen het leven door pyroclastische stromen na een heftige vulkaanuitbarsting.
6 Toeristen komen hier elke dag kijken naar de lavastromen die rustig in zee stromen.
7 Aan weerszijden van de plaatgrens liggen op gelijke afstand van de plaatgrens gesteenten van dezelfde ouderdom.
8 In 2015 vielen in dit gebergte duizenden doden als gevolg van een catastrofale aardbeving. Een van de hoofdsteden in dit gebergte ligt sinds de aardbeving 1 meter hoger en is 2 meter verschoven.
Vraag 13 3 punten
Gebruik de bronnen 9 en 10.
Op de kaart in bron 9 staan met de letters a tot en met d vier locaties aangegeven. Locatie a is Hawaii. In bron 10 staan acht beweringen over deze locaties.
Noteer de letters a tot en met d onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter de cijfers van de twee beweringen die daarbij horen.
Bekijk het antwoord
- Koppelt per letter de twee juiste beweringen: a (Hawaii) 2 en 6; b (Centraal-Amerika) 3 en 5; c (Himalaya) 4 en 8; d (Zuidoost-Indische rug) 1 en 7. (3p)
Indien acht juiste antwoorden 3; indien zeven of zes juiste antwoorden 2; indien vijf of vier juiste antwoorden 1; indien minder dan vier juiste antwoorden 0.
2023, tijdvak 1: Portugal, surfers paradise!
Opgavetekst
Bron 10 Portugal, een paradijs voor golfsurfers

De Portugese westkust is een bekende trekpleister voor golfsurfers. De bekendste surfplaatsen in Portugal zijn Nazaré, Peniche en Cascais (zie bron 11). Veel surfers bezoeken Portugal in de winter, omdat de golven dan het hoogst zijn.
Nazaré staat bekend om zijn reuzengolven. De kustplaats werd wereldberoemd toen de Amerikaan Garrett McNamara in 2011 het wereldrecord brak van de hoogste golf ooit gesurft.
Bron 12 Het dorpje Baleal, vlakbij de surfplaats Peniche

Luchtfoto van het dorpje Baleal op een rotsig stuk land. Links een strand (aangegeven als 'tombolo') dat het dorp met het vasteland verbindt. Rechts slaan golven tegen de rotsen.
Vraag 16 2 punten
Gebruik bron 12. Het dorpje Baleal lag ooit op een eiland, maar is tegenwoordig aan de zuidkant met het vasteland verbonden door een zogenaamde 'tombolo'. Een tombolo is een verbindend strand tussen een eiland en het vasteland. Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de tombolo bij het dorpje Baleal.
Bekijk het antwoord
- Stap 1: de stroomsnelheid van het zeewater ten zuiden van het eiland neemt af, of het zeewater ten zuiden van het eiland komt stil te staan. (1p)
- Stap 2: waarna tussen het eiland en de kust zand wordt afgezet, waardoor een verbindend strand ontstaat tussen het vasteland en het eiland. (1p)
Vraag 17 2 punten
Gebruik bron 12 en het kaartenkatern. Het dorpje Baleal is gebouwd op scheefstaande kalksteenlagen die 170 miljoen jaar geleden werden gevormd. Geef aan: op welke wijze kalksteen ontstaat; welke twee platen betrokken waren bij het scheef komen te staan van de kalksteenlagen en tijdens welke plooiingsfase dit gebeurde.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat kalksteen ontstaat door het samendrukken of verkitten van kalksteenhoudende sedimenten. (1p)
- Noemt de Afrikaanse en de Euraziatische Plaat, die tijdens de Alpine plooiing (bij het botsen) betrokken waren. (1p)
Het tweede scorepunt alleen toekennen indien beide platen en de plooiingsfase juist zijn.
2023, tijdvak 2: San Rafael Swell
Opgavetekst
Bron 6 San Rafael Swell

In de Amerikaanse staat Utah ligt San Rafael Swell (het roze gebied). Het gebied ligt op het Colorado Plateau. Hier zijn veel bijzondere rotsformaties te zien.
De kaart toont het roze gebied van San Rafael Swell, met de San Rafael rivier, Window Blind Peak, Goblin State Valley Park, Ferron, Green River en Hanksville. Punt A ligt bij Ferron en punt B bij Green River; de lijn tussen A en B is de dwarsdoorsnede in bron 7. Legenda: hoogte in meters (0-200, 200-500, 500-1.000, 1.000-2.000, 2.000-5.000), snelweg, weg, rivier, stad en dwarsdoorsnede. Het kaartfragment links toont de ligging ten opzichte van San Francisco, Las Vegas en Salt Lake City. Schaal 0 tot 40 km.
Bron 6 Window Blind Peak in San Rafael Swell

Foto van Window Blind Peak in San Rafael Swell: een rotsformatie met horizontale gesteentelagen in het landschap.
Bron 7 Geologische dwarsdoorsnede van San Rafael Swell (zie bron 6)

Dwarsdoorsnede van punt A (Ferron, Utah, links) naar punt B (San Rafael Desert, rechts), met de hoogte in meters. Te zien zijn gesteentelagen, Window Blind Peak en pre-cambrisch gesteente onderin. Legenda: leisteen, zandsteen, conglomeraat, kalksteen, evaporieten (o.a. zout), graniet en metamorf gesteente.
Vraag 9 2 punten
Bij het ontstaan van San Rafael Swell zijn vier fases te onderscheiden. In willekeurige volgorde zijn dit: a Door erosie en verwering worden gesteenten afgebroken. b Door samendrukking en verkitting worden gesteenten gevormd. c Er worden dikke lagen sediment afgezet. d Het gebied wordt door platentektoniek geplooid. Noteer de letters van de fases in de juiste ontstaansvolgorde op je antwoordblad.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letters van de fases in de juiste ontstaansvolgorde: c, b, d, a. (2p)
Als door het weglaten van één foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.
Vraag 10 2 punten
In San Rafael Swell worden gesteenten afgebroken door erosie en verwering. Toch komt het gebied niet lager te liggen. Leg uit dat het gebied ondanks erosie en verwering niet lager komt te liggen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat de aardkorst, of de gesteentelagen, door erosie en verwering lichter worden. (1p)
- Noemt als gevolg dat de aardkorst omhoog komt, of dat gesteentelagen weer worden opgeheven, waardoor het gebied niet lager komt te liggen. (1p)
Antwoorden die ingaan op het feit dat de opheffing sneller gaat dan de afbraak door erosie: 1 scorepunt.
Kaartenkatern Verenigde Staten en Mexico

Overzichtskaart van de Verenigde Staten en Mexico uit het kaartenkatern bij dit examen.
Vraag 11 1 punt
Het verweringspuin uit San Rafael Swell wordt door een rivier uiteindelijk in zee afgezet. In welke zee wordt dit verweringspuin uiteindelijk afgezet?
Bekijk het antwoord
- Noemt de Golf van California. (1p)
Antwoorden die verwijzen naar de Grote Oceaan zijn onjuist.
2023, tijdvak 2: De aarde over 200 miljoen jaar
Opgavetekst
Bron 9 De Wilsoncyclus

225 miljoen jaar geleden zaten alle continenten aan elkaar vast. Dat supercontinent wordt Pangea genoemd (zie bron 11). Pangea begon zo’n 200 miljoen jaar geleden op te breken in fragmenten die uiteindelijk weer allemaal bij elkaar zullen komen en weer een supercontinent zullen vormen. Zo’n cyclus waarbij een supercontinent opbreekt en waarvan de fragmenten uiteindelijk weer een nieuw supercontinent vormen, heet een Wilsoncyclus, vernoemd naar de Canadese bedenker van deze cyclus John Tuzo Wilson.
De zeven stappen (A tot en met G) in een Wilsoncyclus: A = schild, B = riftzone, C = oceanisch bekken, D = subductiezone, E = sluitend oceanisch bekken, F = gebergtevorming, G = schiervlakte.
Bron 10 Zonder vliegen naar Amerika

Normaal gesproken kijken aardwetenschappers vooral terug in de tijd, maar een groep aardwetenschappers van de Universiteit Utrecht heeft, met de Wilsoncyclus in gedachten, een poging gedaan om te voorspellen hoe de aarde er over 200 miljoen jaar uitziet. Dit heeft geleid tot vier gemodelleerde scenario’s.
Bij een van deze scenario’s botst het van Afrika afgebroken Somalië tegen India aan. Hierbij ontstaat een gebergte: het Somalayagebergte.
Volgens aardwetenschapper Douwe van Hinsbergen is kijken naar de toekomst een soort gamen: “Elke keuze die je maakt, heeft andere gevolgen. Dit soort spelletjes dwingt je systematisch te analyseren hoe gebergten of continenten zich vormen. Elke keus die je maakt, heeft andere gevolgen. Toen we de zone waar de platen onder elkaar duiken op de rand van India legden in plaats van midden in de oceaan, ontstond geen hooggebergte maar scheurde heel India aan flarden.”
De vier scenario’s heten Pangea Ultima, Aurica, Novapangea en Amasia.
Bron 11 Verschuiving van de continenten

Vijf wereldkaarten met de positie van de continenten: 225 miljoen jaar geleden (einde perm), 180 miljoen jaar geleden (begin jura), 135 miljoen jaar geleden (begin krijt), 65 miljoen jaar geleden (begin tertiair) en de tegenwoordige ligging. Legenda: AF Afrika, AN Antarctica, AR Arabië, AU Australië, IN India, EA Eurazië, NA Noord-Amerika, ZA Zuid-Amerika. Een stip geeft de positie van Nederland aan.
Vraag 13 2 punten
Aardwetenschappers van de Universiteit Utrecht hebben gemodelleerd hoe de aarde er over 200 miljoen jaar uitziet. Geef aan - welke twee gegevens van tektonische platen nodig zijn om deze modellering te maken; - waarom aardwetenschappers het actualiteitsprincipe gebruiken om tot deze voorspelling te kunnen komen.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee gegevens van tektonische platen: de richting waarin de platen bewegen, de snelheid waarmee de platen bewegen, of de dichtheid van de platen. (1p)
- Beredeneert dat om tot deze voorspelling te komen, aangenomen moet worden dat (geologische) processen nu en in de toekomst op dezelfde wijze plaatsvinden. (1p)
Het eerste scorepunt alleen als twee gegevens juist zijn.
Vraag 14 3 punten
De Wilsoncyclus bestaat uit zeven stappen. Geef aan - welke stap in de Wilsoncyclus (zie bron 9) de huidige tektonische situatie in de Grote Oceaan het best weergeeft; - bij welke van de vier scenario’s in bron 10 het Somalayagebergte zal ontstaan; - bij welke van de vier scenario’s in bron 10 de continenten bedekt zullen gaan worden door een ijskap.
Bekijk het antwoord
- Noemt stap D. (1p)
- Noemt Novapangea. (1p)
- Noemt Amasia. (1p)
Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Thematische kaart van de platentektoniek van de aarde uit het kaartenkatern bij dit examen.
Vraag 15 2 punten
De Rode Zee is geologisch gezien pas kort geleden ontstaan bij het losbreken van de Arabische Plaat van de Afrikaanse Plaat. Geef aan - in welke geologische periode de tektonische situatie in het zuidelijke deel van de Atlantische Oceaan hetzelfde was als de tektonische situatie bij de Rode Zee nu; - hoe lang geleden de tektonische situatie bij de Rode Zee hetzelfde was als de tektonische situatie in Oost-Afrika nu. Kies uit: 200.000 jaar geleden; 2.000.000 jaar geleden, 20.000.000 jaar geleden of 200.000.000 jaar geleden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de geologische periode: (het begin van) het krijt. (1p)
- Noemt 20.000.000 jaar geleden. (1p)
2022, tijdvak 1: De Seven Summits
Opgavetekst
Bron 6 De Seven Summits

In 2017 heeft de Nederlandse bergbeklimmer Olivier Vriesendorp de top van de Mount Everest bereikt – met 8.848 meter de hoogste berg ter wereld. Daarmee voltooide hij de Seven Summits: het beklimmen van de hoogste berg van elk continent.
In vijf jaar tijd wist Vriesendorp behalve de Mount Everest achtereenvolgens de Elbrus (Europa), Kilimanjaro (Afrika), Aconcagua (Zuid-Amerika), Denali (Noord-Amerika) Puncak Jaya (Oceanië) en Mount Vinson (Antarctica) te beklimmen.
Bron 7 Landschappen rondom vier van de Seven Summits

Foto met de letter a. Zie de afbeelding.
Bron 7 Landschappen rondom vier van de Seven Summits

Foto met de letter b. Zie de afbeelding.
Bron 7 Landschappen rondom vier van de Seven Summits

Foto met de letter c. Zie de afbeelding.
Bron 7 Landschappen rondom vier van de Seven Summits

Foto met de letter d. Zie de afbeelding.
Vraag 9 2 punten
De foto's van bron 7 zijn genomen bij vier bergen van de Seven Summits: Aconcagua, Denali, Kilimanjaro en Puncak Jaya. Noteer de namen van deze bergen onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke berg de letter van de juiste foto.
Bekijk het antwoord
- Koppelt elke berg aan de juiste foto: Aconcagua d, Denali b, Kilimanjaro a, Puncak Jaya c. (2p)
Puntentabel: vier antwoorden juist 2 punten; drie of twee antwoorden juist 1 punt; minder dan twee antwoorden juist 0 punten.
Vraag 10 2 punten
De Elbrus ligt in de Kaukasus, een gebergte dat ontstond tijdens de alpiene plooiingsfase. Daarvóór was het gebied vulkanisch actief en werden stollingsgesteenten gevormd. Tijdens de alpiene plooiing kwamen de stollingsgesteenten steeds hoger te liggen. Geef aan waardoor: de Kaukasus vóór de alpiene plooiingsfase vulkanisch actief was; de stollingsgesteenten in de Kaukasus daarna steeds hoger zijn komen te liggen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat vóór de alpiene plooiingsfase oceanische korst (van de Tethyszee) onder de Euraziatische plaat werd geduwd / subductie plaatsvond. (1p)
- Noemt dat ná de alpiene plooiingsfase twee continentale platen (de Arabische en de Euraziatische plaat) met elkaar botsten, waardoor de stollingsgesteenten omhoog geduwd worden. (1p)
Vraag 12 2 punten
Klimaatverandering kan ertoe leiden dat heel Antarctica, met daarop Mount Vinson, hoger komt te liggen. Leg dit uit. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak: door klimaatverandering smelt sneeuw / ijs op Antarctica. (1p)
- Noemt als gevolg: waardoor Antarctica door het afnemen van het gewicht (op het continent) / door het afnemen van de ijsmassa omhoog komt / opgeheven wordt. (1p)
2022, tijdvak 1: Natuurgeweld in Calabrië
Opgavetekst
Bron 8 Calabrië: de punt van de laars van Italië

Calabrië ligt op een plek waar de Afrikaanse plaat onder de Euraziatische plaat duikt. Er komen regelmatig aardbeving voor. Een van krachtigste aardbevingen, de Messina-aardbeving (op Sicilië), vond plaats in 1908.
Deze aardbeving met een kracht van 7,1 op de schaal van Richter scoorde zeer hoog (XI) op de schaal van Mercalli. De aardbeving en de daaropvolgende tsunami zorgden voor 100.000 slachtoffers en voor verwoesting van steden als Messina en Reggio di Calabria.
Vraag 13 2 punten
De Messina-aardbeving in 1908 (zie bron 8) scoorde hoog op de schaal van Mercalli. Geef aan: wat met de schaal van Mercalli aangegeven wordt; waardoor eenzelfde aardbeving in Calabrië nu waarschijnlijk minder slachtoffers zal eisen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat met de schaal van Mercalli de intensiteit van een aardbeving / aardbevingsschade aan het aardoppervlak aangegeven wordt. (1p)
- Noemt een juiste reden waardoor eenzelfde aardbeving nu minder slachtoffers zal eisen: hazardmanagement is verbeterd, of gebouwen zijn meer aardbevingsbestendig / beter gebouwd. (1p)
Bron 9 Aardbevingen in Zuid-Italië (1970 - 2020)

Kaart van Zuid-Italië met aardbevingen tussen 1970 en 2020, gekleurd naar diepte: 0 tot 33 km, 33 tot 70 km, 70 tot 150 km, 150 tot 300 km, 300 tot 500 km en 500 tot 800 km. De grootte van de bolletjes geeft de magnitude op de schaal van Richter (1 tot en met 9). De plaatgrens (subductie) is aangegeven met driehoekjes; de Afrikaanse plaat en de Euraziatische plaat zijn benoemd. Schaal 0 tot 120 km.
Vraag 14 2 punten
Er bestaat een verband tussen de diepte van de aardbevingen en de locaties van de aardbevingen ten opzichte van de plaatgrens. Geef aan: welk verband dit is; waardoor dit verband ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Noemt het verband: naar het noordwesten toe, dus verder van de plaatgrens af, liggen de aardbevingshaarden (hypocentra) steeds dieper. (1p)
- Noemt de oorzaak: de (schuin) onderduikende Afrikaanse plaat komt richting het noordwesten steeds dieper onder de bovenliggende Euraziatische plaat in contact. (1p)
2022, tijdvak 2: Endogene krachten in Yellowstone National Park
Vraag 9 2 punten
De vulkanische activiteit in Yellowstone National Park wordt veroorzaakt door een hotspot. Hotspotvulkanisme komt bij continentale korst minder vaak voor dan bij oceanische korst.
Leg uit dat hotspotvulkanisme bij continentale korst minder vaak voorkomt dan bij oceanische korst.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: continentale korst is anders qua chemische samenstelling en dikker dan oceanische korst (1p)
- Noemt het gevolg: waardoor magma (de mantelpluim) moeilijker door continentale korst naar boven kan komen, zodat hotspotvulkanisme er minder vaak voorkomt (1p)
Bron 4 Yellowstone National Park

Yellowstone National Park is een vulkanisch en seismisch actief gebied in de staat Wyoming in het noorden van de Verenigde Staten. Onder Yellowstone ligt een hotspot, waardoor er aardbevingen kunnen voorkomen. In Yellowstone National Park zijn bijzondere natuurverschijnselen te zien die verband houden met de aanwezigheid van de hotspot, zoals Mammoth Hot Springs (bron 5) en de Old Faithful geiser (bron 6).
Kaart: links de aardbevingen sinds 1973 in Yellowstone National Park, met de grens van het park (geel), water (blauw) en breuken (zwarte lijnen). De aardbevingen zijn paarse cirkels; hoe groter de cirkel, hoe hoger de magnitude. Rechts een kaartfragment van het westen van de Verenigde Staten met de hoogte in meters (0-200, 200-500, 500-1.000, 1.000-2.000 en hoger dan 2.000), met een kader dat het gebied van Yellowstone aangeeft.
Vraag 10 3 punten
Gebruik bron 4 en het kaartenkatern.
Bij zowel subductiezones als bij hotspots vinden aardbevingen plaats.
Geef drie verschillen tussen aardbevingen bij subductiezones en aardbevingen bij hotspots.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste verschillen, bijvoorbeeld: aardbevingen bij subductiezones zijn in het algemeen zwaarder; ze verschillen meer in diepte; ze vinden plaats in lineaire patronen langs de plaatgrens, terwijl aardbevingen bij hotspots geclusterd zijn; ze ontstaan door wrijvings- en spanningsopbouw tussen platen, terwijl aardbevingen bij hotspots ontstaan door drukopbouw of het vollopen van magmakamers (3p)
Per juist verschil 1 scorepunt, tot maximaal 3.
Bron 5 De terrasstructuren van Mammoth Hot Springs

Foto van de terrasstructuren van Mammoth Hot Springs: stapsgewijs aflopende terrassen van wit en oranjebruin kalksteen, met water dat over de randen stroomt. Op de achtergrond bergen en een blauwe lucht.
Vraag 11 2 punten
Gebruik bron 5.
De terrassenstructuur op de foto in bron 5 is ontstaan door interactie tussen de gesteentekringloop en de hydrologische kringloop. Het ontstaan van deze terrassen is te beschrijven in vijf stappen. De beschrijvingen van deze vijf stappen staan hieronder in willekeurige volgorde:
a De temperatuur van het water neemt door de nabijheid van magma toe.
b Warm water beweegt omhoog in de korst.
c Mineralen uit de kalksteen lossen op in het warme grondwater.
d Mineralen worden afgezet aan het aardoppervlak.
e Regenwater dringt de kalksteenlagen in.
Noteer de letters van deze vijf stappen in de juiste volgorde van ontstaan op je antwoordblad.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letters in de juiste volgorde van ontstaan: e - a - c - b - d (2p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: indien door het weglaten van een foutief geplaatste letter een verder foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toekennen.
Bron 6 De Old Faithful geiser

De Old Faithful geiser spuit met regelmatige tussenpozen van zo'n 60 à 80 minuten zo'n 30.000 liter kokend water ruim 50 meter de lucht in. Zo'n uitbarsting duurt tussen de twee en zes minuten.
Foto: de geiser spuit een hoge, brede waterpluim de lucht in. Op de voorgrond staat een grote groep toeschouwers op een houten pad, tegen een achtergrond van bos.
Vraag 12 2 punten
Gebruik bron 6.
De Old Faithful geiser barst met regelmatige tussenpozen uit.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van het regelmatige patroon in de uitbarstingen van de Old Faithful geiser.
Bekijk het antwoord
- Stap 1: de hotspot (het magma) verhit water, waardoor kokend water onder grote druk omhoog wordt geperst en naar buiten spuit (1p)
- Stap 2: daarna duurt het weer een tijd (tussen de 60 à 80 minuten) voordat een nieuwe hoeveelheid water genoeg verhit is om weer uit te barsten (1p)
2022, tijdvak 2: Paleogeografie van Nederland
Bron 7 De Hogeberg op Texel

In het zuidoosten van Texel ligt een vijftien meter hoge heuvel die de Hogeberg wordt genoemd. Deze heuvel heeft dezelfde ouderdom en ontstaanswijze als een aantal heuvels in Fryslân (Friesland).
Foto: een vlak landschap met weilanden en riet op de voorgrond. Op de achtergrond ligt een langgerekte, donkere bosstrook op een heuvel, met links een huis met een rood dak.
Vraag 16 2 punten
Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
De Hogeberg op Texel is in dezelfde periode ontstaan en heeft dezelfde ontstaanswijze als de heuvels in Fryslân (Friesland).
Geef
- de periode waarin de Hogeberg op Texel en de heuvels in Fryslân (Friesland) ontstaan zijn;
- de naam van de regio in Fryslân (Friesland) waar deze heuvels liggen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de periode: tijdens het Saalien (ongeveer 150.000 jaar geleden) (1p)
- Noemt de regio: Gaasterlân (Gaasterland) (1p)
2022, tijdvak 2: 'Wie is de mol?' in Colombia
Bron 8 Het televisieprogramma 'Wie is de mol?'

'Wie is de mol?' is een programma op de Nederlandse televisie. Al seizoenen lang bezoeken groepen bekende Nederlanders een gebied om tijdens groepsopdrachten te achterhalen wie de mol (de saboteur) van de groep is. In 2019 speelde het programma zich af in Colombia.
Kaart van Colombia en de omliggende landen met de hoogteligging (0-200 tot hoger dan 2.000 meter) en de route van 2019. Een rode doorgetrokken lijn is de route per bus, een rode stippellijn de route per vliegtuig. Plaatsen op de route: Cartagena, Santa Marta, Tayrona National Park, Dibulla, Mata de Platano, Bucaramanga, Barichara, Curití, San Gil, de waterval Cascada de Juan Curi en Medellín. Schaal 0-250 km.
Bron 9 Zuid-Amerika, tektoniek en vulkanisme

Kaart van Zuid-Amerika met de plaatgrenzen en de namen van de platen (Caribische plaat, Noord-Andes plaat, Zuid-Amerikaanse plaat, Nazca-plaat). De pijlen geven de hoofdbewegingsrichting van de platen aan. Vulkanen zijn gele driehoeken, met het jaar van de meest recente uitbarsting als die na 2000 was. Hotspots zijn rode cirkels met een gele rand. Aardbevingen na 1980 zijn cirkels, naar magnitude: 6-7, 7-8, 8-9 en 9 of meer. Het aardbevingsrisico is gekleurd van laag (geel) tot hoog (paars). De legenda geeft de plaatgrenzen: divergent (uit elkaar), transform (langs elkaar), convergent (naar elkaar toe) en subductie (een plaat duikt onder de andere). Steden zoals Caracas, Bogotá, Lima, La Paz, Santiago en Buenos Aires zijn aangegeven.
Vraag 18 2 punten
Gebruik de bronnen 8 en 9 en het kaartenkatern.
De deelnemers van 'Wie is de mol?' vlogen van Medellín in de Centrale Cordillera naar Bucaramanga in de Oostelijke Cordillera.
Geef twee geologische verschillen tussen deze Cordillera's.
Gebruik in je antwoord de namen van deze twee Cordillera's.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste geologische verschillen, bijvoorbeeld: in de Centrale Cordillera komt in tegenstelling tot de Oostelijke Cordillera actief vulkanisme voor; de Centrale Cordillera is jonger dan de Oostelijke Cordillera (2p)
Per juist verschil 1 scorepunt.
2022, tijdvak 3: Uluru
Opgavetekst
Bron 7 Vijf fasen in het ontstaan van Uluru in willekeurige volgorde
a. Door zeespiegelstijging overstroomt de vlakte die daarbij bedekt wordt met modder en zand. In de lagen eronder wordt door hoge druk zandsteen gevormd.
b. Het gebied rond Uluru heeft een warm en vochtig klimaat, waardoor de bovenste lagen snel verweren.
c. In een klimaat dat steeds droger wordt, zorgt winderosie ervoor dat losliggend sediment wegwaait en het zandsteen zichtbaar wordt.
d. Rivieren transporteren verweringsmateriaal naar de vlakte in het binnenland van Australië.
e. Tijdens de Hercynische plooiingsfase worden gesteentelagen geplooid. De laag waar Uluru uit bestaat maakt een hoek van 90 graden.
Bron 8 Blokdiagrammen die verschillende fasen aangeven tijdens het ontstaan van de rotsformatie Uluru (vanaf 550 miljoen jaar geleden)

Vijf blokdiagrammen, genummerd 1 tot en met 5, die de fasen van het ontstaan van Uluru laten zien. De lagen zijn gekleurd volgens de legenda: puinwaaier / sediment, gesteenten uit het paleozoïcum, zandsteen uit het precambrium, geplooide sedimentgesteenten en vulkanische gesteenten. De ligging van Uluru is met een klein vierkant aangegeven, breuken met zwarte lijnen. Onder de diagrammen staat een tijdbalk in miljoen jaar geleden (600 tot 2,5) met de perioden Precambrium, Paleozoïcum, Mesozoïcum en Kenozoïcum en de plooiingsfasen (Caledonische, Hercynische en Alpiene).
Vraag 9 2 punten
In bron 8 wordt met vijf blokdiagrammen de geologische ontstaanswijze van Uluru weergegeven. In bron 7 staan deze fasen in willekeurige volgorde.
Noteer de letters a tot en met e uit bron 7 in de juiste volgorde van geologische ontstaanswijze op je antwoordblad.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letters in de juiste volgorde: d, a, e, b, c (2p)
Als door het weglaten van één foutief geplaatste letter een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.
Bron 6 Uluru
De grote rode zandstenen rotsformatie Uluru, ook wel Ayers Rock genaamd, ligt ongeveer in het midden van Australië. De rotsformatie is 348 meter hoog en heeft een omtrek van ongeveer negen kilometer.
Bron 6

Foto van de rotsformatie Uluru: een rode, langgerekte rots met verticale groeven in de wand, in een vlakte onder een blauwe lucht.
Vraag 10 3 punten
Gebruik de bronnen 6 en 8.
Het gesteente waaruit Uluru bestaat is opgebouwd uit lagen. Het verticale patroon van deze gesteentelagen is ontstaan door endogene processen. Exogene processen hebben dit patroon daarna versterkt.
Geef aan
- waardoor de gelaagdheid in het gesteente ontstaan is;
- waardoor het verticale patroon ontstaan is;
- op welke wijze exogene processen dit verticale patroon versterken.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat verschillende sedimenten afgezet worden (waardoor in het gesteente gelaagdheid te zien is) (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de (oorspronkelijk horizontaal afgezette) gesteentelagen in Uluru door plooiing gekanteld zijn / rechtop gezet zijn (1p)
- Noemt een juist antwoord: water stroomt steeds via dezelfde weg / hetzelfde geultje naar beneden en zorgt er daarbij voor dat het gesteente verder erodeert / uitschuurt (waardoor de gelaagdheid versterkt wordt) (1p)
2022, tijdvak 3: Het Turkanameer
Opgavetekst
Bron 10 Het Turkanameer
In het oosten van Afrika ligt op de grens van Ethiopië en Kenia het grootste woestijnmeer in de wereld, het Turkanameer. Het meer wordt voor het grootste deel gevoed door de rivier de Omo die vanaf het Ethiopisch Hoogland komt. De laatste 50 jaar is het waterpeil van het Turkanameer tien meter gezakt. Het meer heeft geen uitstroom.
Bron 10 Ligging Turkanameer

Kaart van het gebied rond het Turkanameer, met de landen Zuid-Sudan, Ethiopië, Oeganda, Kenia en Somalië. Het hoogteverschil is met kleuren aangegeven, van 0-200 meter (groen) tot hoger dan 3.000 meter (donkerbruin). Aangegeven zijn de rivier de Omo, de Gibe III-stuwdam, het Turkanameer en andere rivieren. Schaal 0-300 km, met een kaartfragment van Afrika rechtsonder.
Bron 10 Binnenlandse delta bij de monding van de Omo in het Turkanameer

Twee satellietbeelden van de monding van de Omo in het Turkanameer, links uit 1973 en rechts uit 2005. Het meer is donkerblauw en de delta is groen. Schaal 0-20 km.
Vraag 12 2 punten
Gebruik bron 10 en het kaartenkatern.
Het Turkanameer ligt in een langgerekt dal in het oosten van Afrika.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van dit langgerekte dal.
Bekijk het antwoord
- Uit de beschrijving moet blijken dat in het oostelijk deel van Afrika een riftzone ligt / rek in de Afrikaanse plaat plaatsvindt (1p)
- Uit de beschrijving moet blijken dat er (horsten en) slenken / riftvalleien ontstaan zijn (1p)
2022, tijdvak 3: De Galápagoseilanden
Opgavetekst
Bron 14 De Galápagoseilanden
De Galápagoseilanden liggen zo'n duizend kilometer ten westen van Ecuador in de Stille Oceaan. De archipel is ontstaan door hotspotvulkanisme. In de loop van ruim tien miljoen jaar zijn meer dan honderd grote en kleine eilanden van de archipel ontstaan. De Galápagoseilanden hebben geen tropisch regenwoudklimaat, zoals je zou verwachten rond de evenaar, maar een steppeklimaat.
Bron 14 Locatie Galápagoseilanden

Kaart van de Galápagoseilanden met onder andere Fernandina, Isabela, San Salvador/Santiago, Santa Cruz en San Cristóbal. Hoogte in meters: 0-200, 200-500, 500-1000 en 1000-2000. De evenaar is met een stippellijn aangegeven. Het kaartfragment rechts laat de ligging van Cocoseiland zien, met de evenaar en een schaal van 0-1500 km. Schaal van de hoofdkaart 0-60 km.
Vraag 21 1 punt
Gebruik bron 14 en het kaartenkatern.
De Galápagoseilanden zijn ontstaan door hotspotvulkanisme, maar zijn vulkanisch niet meer actief.
Geef de naam van het stollingsgesteente waaruit de Galápagoseilanden vooral bestaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt basalt (1p)
Vraag 22 2 punten
Gebruik bron 14 en het kaartenkatern.
Ongeveer 1.000 kilometer ten noordoosten van de Galápagoseilanden ligt Cocoseiland. Cocoseiland en de Galápagoseilanden zijn door dezelfde hotspot gevormd, maar hebben ten opzichte van de hotspot een verschillende ligging.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van het verschil in ligging van Cocoseiland en de Galápagoseilanden ten opzichte van de hotspot.
Bekijk het antwoord
- Uit de beschrijving moet blijken dat Cocoseiland ontstaan is toen de Cocosplaat boven de hotspot / mantelpluim lag en dat de Galápagoseilanden ontstaan zijn toen de Nazcaplaat boven de hotspot / mantelpluim lag (1p)
- Uit de beschrijving moet blijken dat Cocoseiland (dat op de Cocosplaat ligt) naar het noordoosten is gaan bewegen en dat de Galápagoseilanden (die op de Nazcaplaat liggen) naar het oosten zijn gaan bewegen (1p)
2021, tijdvak 1: De uitbarsting van Anak Krakatau
Opgavetekst
Bron 6 Krakatau en Anak Krakatau

In de Straat Sunda, tussen de Indonesische eilanden Sumatra en Java, ligt het eiland Krakatau. In 1883 barstte de vulkaan op Krakatau uit. Hierdoor werd tweederde van het eiland weggeblazen. Drie kleine eilandjes bleven over.
Vanaf 1927 vonden regelmatig onderzeese vulkaanuitbarstingen plaats en na een tijd ontstond een nieuw vulkanisch eiland: Anak Krakatau, 'het Kind van Krakatau'. Anak Krakatau groeide uit tot een vulkaan van 338 meter hoog.
Op 22 december 2018 vond een eruptie van Anak Krakatau plaats. Deze eruptie veroorzaakte een tsunami waardoor in de Indonesische kustgebieden ruim 200 dodelijke slachtoffers vielen en meer dan 800 mensen gewond raakten.
Afbeelding: twee luchtfoto's naast elkaar, voor en na de uitbarsting. Links de vulkaan met een rookpluim, rechts het eiland met een kraterachtige top.
Vraag 9 2 punten
Gebruik bron 6 en het kaartenkatern.
Anak Krakatau maakt deel uit van een langgerekte keten van vulkanen.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze vulkaanketen.
Gebruik in je beschrijving de namen van de tektonische platen die hierbij betrokken zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat ten zuid(westen) van / voor de kust van Java en Sumatra subductie plaatsvindt van de Indisch-Australische plaat onder de Chinese plaat (1p)
- Noemt dat de wegduikende / oceanische (Indisch-Australische) plaat smelt en dat er magma omhoog komt (1p)
Bron 7 Dwarsdoorsnede Anak Krakatau en omgeving

Kaart van de Straat Sunda rond Anak Krakatau met de kustlijn voor de uitbarsting van 1883 (stippellijn), de huidige kustlijn, de actieve eruptiekrater van Anak Krakatau (rood driehoekje) en de dwarsdoorsnede A-B. Benoemd zijn Sertung, Krakatau Kecil, Anak Krakatau, Krakatau Besar (Rakata). Het zeegebied is in blauwtinten aangegeven. Schaal 0 tot 4 km.
Bron 7 Anak Krakatau: de wedergeboorte van de vulkaan

Dwarsdoorsnede van A (links) naar B (rechts), van 0 tot 16 km. Verticale as: hoogte in meters, van -300 tot 300 m, met zeeniveau op 0. Benoemd zijn Anak Krakatau (de top komt boven zeeniveau uit, bij ongeveer 10 km), de caldera (diep onder zeeniveau, tussen ongeveer 4 en 9 km) en Krakatau Kecil (bij ongeveer 14 km). Noordoost is de richting van links naar rechts.
Vraag 10 2 punten
Gebruik de bronnen 6 en 7.
Ten zuidwesten van Anak Krakatau ligt een diepere plek in de zeebodem.
Leg het ontstaan van deze diepere plek in de zeebodem uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat Krakatau (in 1883) explosief uitbarstte (1p)
- Noemt als gevolg dat de top van de vulkaan is weggeblazen (en een krater in de zeebodem is gevormd) (1p)
Vraag 11 3 punten
Gebruik de bronnen 6 en 7.
Door de uitbarsting van Anak Krakatau in december 2018 ontstond een tsunami. Omdat een tsunamiwaarschuwing uitbleef werden de bewoners compleet verrast door de tsunami.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze tsunami.
Geef vervolgens aan waarom juist bij deze tsunami een waarschuwing uitbleef.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de vulkaanuitbarsting aardverschuivingen / modderstromen ontstonden (1p)
- Noemt dat die in zee stortten en het zeewater in beweging brachten (en uiteindelijk een tsunami ontstond) (1p)
- Geeft aan dat de tsunami niet voorafgegaan werd door een zware aardbeving (1p)
Bron 8 Indonesië: door tsunami getroffen gebied, 22 december 2018

Kaart van de Straat Sunda met het door de tsunami getroffen gebied in blauw (legenda: getroffen gebied). Benoemd zijn Sumatra, Java, Anak Krakatau en de Straat Sunda. Bij de kust van Java twee gebieden met cijfers. Serang: 12 doden, 30 gewonden, 28 vermisten. Pandeglang: 207 doden, 755 gewonden, 7 vermisten, 11.453 ontheemden. Schaal 0 tot 30 km.
Vraag 12 1 punt
Gebruik bron 8 en het kaartenkatern.
In de regio Pandeglang wonen minder mensen dan in de regio Serang. Toch werd de regio Pandeglang harder getroffen door de tsunami dan de regio Serang.
Geef een gebiedskenmerk van de regio Pandeglang waardoor de tsunami deze regio harder trof dan de regio Serang.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist gebiedskenmerk: in de regio Pandeglang is de kustvlakte breder / vlakker dan in de regio Serang (waardoor de tsunami verder landinwaarts kwam), of in de regio Pandeglang ligt een V-vormige baai waar het water extra hoog werd opgestuwd (1p)
2021, tijdvak 1: De Trans-Siberische spoorlijn
Opgavetekst
Bron 9 Infrastructuur Rusland

Kaart van Rusland met de spoorwegen, waaronder de Trans-Siberische Lijn met de drie vertakkingen in het zuidoosten: de Bajkal-Amur-Magistrale, de Trans-Mantsjoerische Lijn en de Trans-Mongolische Lijn. Benoemd zijn onder meer Moskou, Omsk, Ulan Ude, Chabarovsk, Vladivostok en het Bajkalmeer. Legenda: spoorwegen, hogesnelheidslijnen, cirkels met het aantal passagiers per station, en bevaarbare rivieren. De kaart staat op zijn kant.
Bron 10 Foto a

Foto van een spoorlijn die in een bebost dal langs een rivier loopt. De lijn maakt een bocht tussen naaldbossen met herfstkleuren.
Bron 10 Foto b

Foto van een lange goederentrein met gekleurde wagons en blauwe locomotieven, die door een droog, geel heuvellandschap rijdt onder een blauwe lucht.
Bron 10 Foto c

Foto van een lange trein met donkerblauwe wagons over een spoorlijn in een open, groen vlakte, met lage heuvels op de achtergrond.
Bron 10 Foto d

Luchtfoto van een spoorlijn die door een glooiend, begroeid landschap met groene heuvels en landbouwgrond loopt.
Vraag 15 2 punten
Gebruik het kaartenkatern.
De Trans-Siberische Lijn komt langs het langgerekte Bajkalmeer. Dit meer is op dezelfde wijze ontstaan als de langgerekte meren in Oost-Afrika.
Beschrijf het ontstaan van het Bajkalmeer.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat op de plek van het Bajkalmeer de Euraziatische plaat uit elkaar wordt getrokken (1p)
- Noemt dat daar een langgerekt en diep weggezakt deel (een slenk / rift-vallei) is ontstaan dat zich met water heeft gevuld (1p)
2021, tijdvak 1: De fysische geografie van Zuid-Amerika
Opgavetekst
Bron 13 Roraima-tafelberg in het Hoogland van Guyana en Cordilleras de los Andes, Peru

Twee foto's onder elkaar. Boven: de Roraima-tafelberg in het Hoogland van Guyana, een steil, vlak bergplateau boven grasland en bos. Onder: de Cordilleras de los Andes in Peru, met besneeuwde en steile bergtoppen, gletsjers en een blauw bergmeer.
Bron 13 Foto in het Amazonebekken

Luchtfoto van een brede, ondiepe rivier in het Amazonebekken met zandbanken en oevers met tropisch regenwoud.
Bron 14 Geologische bouw en gebergtevorming

Wereldkaart van de geologische bouw: schilden (oude, stabiele delen van de continenten) en plooigordels van verschillende ouderdom, met een legenda onderaan. Langs de westkust van Zuid-Amerika ligt een jonge plooigordel (het Andesgebergte). Schaal 0 tot 4000 km.
Vraag 20 2 punten
Gebruik de bronnen 13 en 14 en het kaartenkatern.
Hieronder staan zes fysisch-geografische kenmerken van Zuid-Amerika. Drie daarvan horen bij de actieve continentrand in Zuid-Amerika en drie horen bij de passieve continentrand.
a andesiet
b cordillera's
c grote aardoliereserves
d oude continentale korst
e Roraima-tafelberg
f subductie
Noteer op je antwoordblad de begrippen actieve continentrand en passieve continentrand.
Schrijf achter elk begrip de letters van de drie bijbehorende kenmerken.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij actieve continentrand de letters a, b en f, en bij passieve continentrand de letters c, d en e (2p)
Indien zes antwoorden juist: 2 punten. Indien vijf of vier antwoorden juist: 1 punt. Indien minder dan vier antwoorden juist: 0 punten.
2021, tijdvak 2: Groenland
Opgavetekst
Bron 3 Groenland is niet te koop
Groenland is een autonoom gebied binnen het Deense Koninkrijk. Het land telt slechts 56.000 inwoners, van wie 88% Inuit is. De rest van de bevolking stamt af van de Vikingen die het eiland vanaf het jaar 1000 koloniseerden. Het grootste deel van de bevolking woont in dorpen en heeft een moderne levensstijl. Een klein deel jaagt en vist nog op traditionele wijze.
In 2008 kozen de inwoners van Groenland voor meer onafhankelijkheid van Denemarken. Denemarken is nu alleen nog verantwoordelijk voor het financiële beleid, buitenlandse zaken en beveiliging.
In augustus 2019 schreef de Wall Street Journal dat de Amerikaanse president interesse had om Groenland te kopen van Denemarken. De Deense regering heeft aangegeven dat Groenland niet te koop is.
Niet alleen de Verenigde Staten, maar ook andere grootmachten als China en Rusland tonen in toenemende mate interesse in het voor een groot deel door een ijskap bedekte land.
De hoofdstad van Groenland: Nuuk
Bron 4 Geologische bouw en gebergtevorming

Wereldkaart van de geologische bouw. Oude schilden zijn benoemd, onder meer het Canadese schild, het Baltische schild, het Siberische schild, het Chinese schild, het Indische schild, het Arabische schild, het Afrikaanse schild, het Braziliaanse schild, het Guyanese schild en het Australische schild. De plooiingsgordels zijn gekleurd naar ouderdom: alpien (tertiair), hercynisch (carboon) en caledonisch (siluur). De legenda geeft verder oud schild (precambrium), schild dat bedekt is met jongere ongeplooide sedimenten en gebied dat gedeeltelijk bedekt is met weinig geplooide sedimenten.
Bron 5 Noordpoolgebied: oorspronkelijke bevolking en bevolkingscentra

Kaart van het Noordpoolgebied in een azimutale projectie, met de Noordpool in het midden. Gekleurde vlakken geven de oorspronkelijke volken aan: Dene-volken (Athabasken), Eskimo-Aleut (Inuit/Eskimo's), Oeralische volken (Finse volken, Samojeden, Joekagieren), Altaïsche volken (Turkse volken, Toengoes-Mantsjoevolken) en Paleo-Aziatische volken (Tsjoektsjen, Keren). Stippen geven de nederzettingen boven de poolcirkel aan, naar aantal inwoners: 500 tot 1000, 1000 tot 5000, 5000 tot 10000 en 10000 of meer. Schaal: 0 tot 1050 km. Zichtbare landen zijn onder meer de Verenigde Staten, Canada, Groenland, IJsland en Rusland.
Bron 6 a producten

Cirkeldiagram met de producten die Groenland exporteert (2017):
| Product | Aandeel |
|---|---|
| Diepgevroren vis | 38% |
| Schaaldieren | 38% |
| Bewerkte schaaldieren | 14% |
| Filet | 7% |
| Overig | 3% |
Bron 6 b exportbestemmingen

Cirkeldiagram met de exportbestemmingen van Groenland (2017):
| Bestemming | Aandeel |
|---|---|
| Denemarken | 55% |
| China | 15% |
| Rusland | 10% |
| Japan | 8% |
| Overige landen | 12% |
Vraag 5 2 punten
Gebruik de bronnen 3 tot en met 6 en het kaartenkatern. Groenland wordt meestal ingedeeld bij Noord-Amerika. Geologisch gezien is dat een logische keuze, maar sociaalgeografisch gezien zou het logischer zijn om Groenland bij Europa in te delen. Geef een argument vanuit geologisch oogpunt om Groenland bij Noord-Amerika in te delen, en een argument vanuit sociaalgeografisch oogpunt om Groenland bij Europa in te delen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een geologisch argument om Groenland bij Noord-Amerika in te delen: Groenland ligt, net als Noord-Amerika, op de Amerikaanse plaat, of Groenland maakt, net als Noord-Amerika, onderdeel uit van het Canadese schild. (1p)
- Noemt een sociaalgeografisch argument om Groenland bij Europa in te delen: Groenland is economisch gezien meer gericht op of afhankelijk van Europa, of Groenland hoort bij het (in Europa gelegen) Koninkrijk Denemarken. (1p)
2021, tijdvak 2: Geografische Kos(t)
Opgavetekst
Bron 7 Aardbeving op Kos treft toeristen
In de nacht van 21 juli 2017 vond vlak voor de kust van het Griekse eiland Kos een aardbeving plaats met een magnitude van 6.6 op de Schaal van Richter. Het was de zwaarste aardbeving sinds 1953. Het hypocentrum van de beving lag op 7 km diepte. Er vielen twee doden en ongeveer tweehonderd mensen raakten gewond. De dagen erna volgden nog negentien naschokken. Toeristen bleven op straat slapen en velen wilden direct terug naar huis.
Bron 8 Tektonische situatie bij de Egeïsche Zee

Kaart van de Egeïsche Zee met Griekenland, Turkije, Kreta en Kos. Legenda: een stippellijn voor de eilandenboog uit het Mioceen; een gestreepte lijn voor de eilandenboog met actief vulkanisme; een lijn met driehoekjes voor de subductiezone; een symbool voor actieve vulkanen; rode pijlen voor de bewegingsrichting van de plaat. Schaal: 0 tot 160 km.
Kaartenkatern Aarde Platentektoniek

Wereldkaart van de platentektoniek (Alcarta, kaartblad 218A), schaal 1: 90.000.000. De tektonische platen zijn als gekleurde vlakken met hun namen weergegeven, onder meer de Noord-Amerikaanse, Zuid-Amerikaanse, Nazca-, Afrikaanse, Euraziatische, Arabische, Indisch-Australische, Pacifische en Antarctische plaat. De legenda geeft de plaatgrenzen weer (trog, actieve subductie, divergente en transforme plaatgrenzen), de aardbevingen, de vulkanen en de bewegingsrichting van de platen in cm per jaar.
Vraag 12 2 punten
De aardbeving op Kos ontstond, net als veel andere aardbevingen in het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied, bij een convergente plaatgrens. In deze regio ontstaan ook bij transforme plaatgrenzen aardbevingen. Gebruik bron 8 en het kaartenkatern. Geef de namen van de twee tektonische platen die betrokken waren bij de aardbeving op Kos. Geef ook de namen van twee transform bewegende platen in het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied waarbij aardbevingen ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt de Afrikaanse plaat en de Anatolische (Grieks-Turkse) plaat als de twee platen die betrokken waren bij de aardbeving op Kos. (1p)
- Noemt twee transform bewegende platen waarbij aardbevingen ontstaan: de Anatolische en Euraziatische plaat (Noord-Anatolische breuklijn), de Anatolische en Arabische plaat (Oost-Anatolische breuklijn), of de Afrikaanse en Arabische plaat (Dode Zee-breuk). (1p)
Vraag 13 3 punten
Sinds het Mioceen verschuift de subductiezone die is weergegeven in bron 8. Door deze verschuiving zijn eilandenbogen ontstaan. Geef aan in welke richting deze subductiezone verschuift. Beschrijf vervolgens in twee stappen waardoor de eilandenboog waar Kos deel van uitmaakt vulkanisch actief is, maar de eilandenboog uit het Mioceen niet meer.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de subductiezone zich zuidwaarts verplaatst, richting Afrika. (1p)
- Beschrijft dat de actieve eilandenboog waar Kos deel van uitmaakt ligt op de plek waar de onderduikende plaat diep genoeg is weggedoken om te smelten, zodat er magma omhoog komt. (1p)
- Beschrijft dat de eilandenboog uit het Mioceen tegenwoordig niet meer actief is, doordat die te ver van de subductiezone af is komen te liggen, zodat er geen magma omhoog komt. (1p)
Kaartenkatern Middellandse Zeegebied

Fysische kaart van het Middellandse Zeegebied (Alcarta, kaartblad 122A), schaal 1: 13.500.000. De hoogteligging is met kleuren aangegeven, en de zeediepte met blauwe tinten. Steden zijn naar aantal inwoners aangegeven. Ook landsgrenzen, wegen, spoorwegen, rivieren, kanalen en meren staan op de kaart. Het Griekse vasteland en de Egeïsche Zee zijn zichtbaar.
Vraag 14 2 punten
Gebruik het kaartenkatern. Op Griekse vakantie-eilanden als Kos staat de waterbalans meer onder druk dan op toeristische locaties op het Griekse vasteland. Geef hiervan twee oorzaken.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende oorzaken: op kleine eilanden zoals Kos zijn in de zomer geen gebieden waar veel neerslag valt om water vandaan te halen; op kleine eilanden zoals Kos zijn geen grote rivieren; op kleine eilanden zoals Kos is de voorraad zoet grondwater beperkt. (2p)
Per juiste oorzaak 1 punt, maximaal 2.
2021, tijdvak 2: De Aconcagua, de hoogste berg van de Andes
Opgavetekst
Bron 11 De Aconcagua

De Aconcagua ligt in het grensgebied van Chili en Argentinië en is met 6.962 meter de hoogste berg van Zuid-Amerika. Voor bergbeklimmers is de Aconcagua een uitdaging, omdat er vaak koude en harde winden waaien. De laatste 1.000 hoogtemeters moeten bergbeklimmers sneeuwvelden en gletsjers oversteken.
Foto: de Aconcagua achter een houten bord met de tekst Cerro Aconcagua, 6.962 m s.n.m., Parque Provincial Aconcagua, Mendoza, Argentinië.
Bron 12 Verschuiving van de continenten

Vier kaarten van de continenten op 225 miljoen jaar geleden (einde perm), 180 miljoen jaar geleden (begin jura), 135 miljoen jaar geleden (begin krijt) en 65 miljoen jaar geleden (begin tertiair), met daarnaast de tegenwoordige ligging. Pijlen geven de bewegingsrichting aan. Legenda: AF Afrika, AN Antarctica, AR Arabië, AU Australië, EA Eurazië, IN India, NA Noord-Amerika en ZA Zuid-Amerika. Een rode stip geeft de positie van Nederland aan.
Bron 13 Tektoniek en vulkanisme

Kaart van Zuid-Amerika met de tektonische platen: de Noord-Andes-plaat, de Caribische plaat, de Nazca-plaat en de Zuid-Amerikaanse plaat. Kleurvlakken geven het aardbevingsrisico aan, van laag tot hoog. Symbolen geven aardbevingen sinds 1980 aan (naar magnitude op de schaal van Richter), vulkanen (driehoek, met een markering voor vulkanen die na 2000 zijn uitgebarsten) en hotspots. Legenda plaatgrenzen: divergent (platen schuiven uit elkaar), transform (platen schuiven langs elkaar), convergent (platen schuiven naar elkaar toe) en subductie (een plaat duikt onder de andere, in de richting van de driehoekjes). Blauwe pijlen geven de hoofdbewegingsrichting van de plaat aan.
Vraag 20 2 punten
De Aconcagua ligt aan de westkant van Zuid-Amerika. Deze actieve continentrand ontstond zo'n 135 miljoen jaar geleden. Gebruik de bronnen 11 tot en met 13. Leg uit dat deze actieve continentrand toen ontstond. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat het Zuid-Amerikaanse continent, door het losbreken van Afrika (het opbreken van Gondwanaland), zo'n 135 miljoen jaar geleden naar het westen is gaan bewegen. (1p)
- Noemt als gevolg dat de westkant van het Zuid-Amerikaanse continent over de (zwaardere) oceanische korst werd geduwd, waardoor een actieve continentrand ontstond. (1p)
Bron 14 Vlakke subductie

De laatste tien miljoen jaar vindt bij de Aconcagua vlakke subductie plaats.
Dwarsdoorsnede: bovenaan continentale korst, daaronder oceanische korst die vrijwel horizontaal onder het continent schuift, en daaronder de asthenosfeer. Legenda: plaatbeweging (rode pijl), breuk (lijn met pijl) en aardbeving (ster).
Vraag 21 3 punten
Voor de kust van Peru en voor een deel van de kust van Chili vindt vlakke subductie plaats. Bij vlakke subductie duikt de oceanische plaat niet de mantel in. Gebruik de bronnen 13 en 14. Geef de oorzaak waardoor de oceanische plaat bij vlakke subductie niet de mantel induikt. Geef ook twee geologische gevolgen van vlakke subductie.
Bekijk het antwoord
- Noemt als oorzaak dat de (jonge) oceanische korst niet dicht of zwaar genoeg is om de mantel in te duiken. (1p)
- Noemt twee van de volgende gevolgen: er vinden vooral ondiepe aardbevingen plaats; er vinden aardbevingen ver landinwaarts plaats; er is een breed, uitgestrekt hoogland ontstaan; er ontbreekt actief vulkanisme, terwijl je dat bij subductie wel zou verwachten. (2p)
Per juist gevolg 1 punt, maximaal 2.
2021, tijdvak 3: De gesteentekringloop
Vraag 9 2 punten
Gesteenten worden onderverdeeld in drie verschillende hoofdgroepen.
Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad. Zet de gesteenten basalt, graniet, kalksteen, leisteen, marmer en zandsteen op een juiste plek in de tabel.
| metamorf gesteente | sedimentgesteente | stollingsgesteente |
|---|---|---|
Bekijk het antwoord
- De zes gesteenten staan juist in de tabel: metamorf gesteente: leisteen en marmer; sedimentgesteente: kalksteen en zandsteen; stollingsgesteente: basalt en graniet (2p)
Zes gesteenten juist ingedeeld: 2 punten. Vijf of vier juist: 1 punt. Minder dan vier juist: 0 punten.
Bron 6 Schematische weergave van de gesteentekringloop

Schematische tekening van de gesteentekringloop. Links een vulkaan met een eruptie (rookpluim en lava) boven een magmalichaam. Magma uit het binnenste van de aarde stolt tot stollingsgesteente, of wordt via smelt uit metamorf gesteente opnieuw magma. Verwering en erosie aan het aardoppervlak leiden via transport en sedimentatie in zee tot verdichting en verkitting, en daarmee tot sedimentgesteente. Druk en hoge temperatuur zetten sedimentgesteente om in metamorf gesteente. Opheffing brengt gesteenten omhoog naar het aardoppervlak.
Bron 7 Locaties van vier dwarsdoorsnedes in het noordoosten van Azië

Kaart van het noordoosten van Azië met de Oost-Siberische Zee, de Zee van Ochotsk, de Japanse Zee, de Gele Zee en de Grote Oceaan. Met rode lijnen zijn vier dwarsdoorsnedes aangegeven, genummerd 1 tot en met 4. Schaal 0 tot 1100 km.
Vraag 10 2 punten
Gebruik de bronnen 6 en 7 en het kaartenkatern.
Geef aan:
- bij welke dwarsdoorsnede uit bron 7 de schematische weergave van de gesteentekringloop past;
- welke aanwijzing bron 6 hiervoor geeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt dwarsdoorsnede 2 (1p)
- Noemt dat de schematische weergave in bron 6 een stratovulkaan / explosieve eruptie toont (1p)
Bron 8 Hoornrots aan de westkust van Japan

Hoornrots is een metamorf gesteente dat rondom magmalichamen gevormd wordt. Kenmerkend voor dit gesteente is de afwisseling tussen donkere en lichte banden, die zijn ontstaan door een herschikking van mineralen.
Vraag 11 3 punten
Gebruik de bronnen 6 en 8.
Hoornrots is een metamorf gesteente dat gevormd wordt rondom magmalichamen.
Geef aan wat de rol van magma is bij de vorming van hoornrots.
Beschrijf de twee processen waardoor de hoornrots aan het aardoppervlak is komen te liggen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de hitte van het (binnendringende) magma de samenstelling van het bestaande gesteente verandert (1p)
- Noemt dat de hoornrots door opheffing / gebergtevorming omhoog is gekomen (1p)
- Noemt dat de bovenliggende gesteenten zijn verweerd / geërodeerd / afgebroken, waardoor de hoornrots aan het aardoppervlak is komen te liggen (1p)
Vraag 12 2 punten
Gebruik bron 6.
Beschrijf in twee stappen de invloed van de hydrologische kringloop op het ontstaan van sedimentgesteenten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat gesteenten onder invloed van (stromend) water verweren en/of eroderen, dus worden afgebroken (1p)
- Noemt dat het afbraakmateriaal na transport door water sedimenteert en uiteindelijk tot sedimentgesteente samengedrukt / verdicht wordt (1p)
2021, tijdvak 3: De fysische geografie van de Arabische plaat
Opgavetekst
Bron 9 De Arabische plaat
De Arabische plaat is een tektonische plaat die ingeklemd ligt tussen de Euraziatische plaat en de Afrikaanse plaat. De grenzen van de Arabische plaat vallen nagenoeg samen met het Arabisch Schiereiland. Het grootste land op het Arabisch Schiereiland is Saudi-Arabië. Ten zuiden van Saudi-Arabië liggen Jemen en Oman. In het oosten van het schiereiland, aan de Perzische Golf, liggen de Golfstaten.
Vraag 13 1 punt
Gebruik bron 9 en het kaartenkatern.
Hieronder staan twee uitspraken over tektonische activiteit aan de randen van de Arabische plaat.
Uitspraak 1: ten westen van de Arabische plaat is bij een transforme plaatgrens de Rode Zee ontstaan.
Uitspraak 2: ten noordoosten van de Arabische plaat is bij een convergente plaatgrens het Zagrosgebergte ontstaan.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Uitspraak 1 is onjuist en uitspraak 2 is juist (1p)
Alleen als beide uitspraken juist zijn beoordeeld: 1 punt. Anders 0 punten.
Vraag 14 2 punten
In en rondom de Perzische Golf is in dalingsgebieden aardolie ontstaan (zie kaartenkatern).
Geef aan:
- waardoor aardolie alleen in dalingsgebieden kan ontstaan;
- welke rol rivieren spelen bij het ontstaan van aardolie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat alleen in dalingsgebieden genoeg sedimenten kunnen ophopen om druk op te bouwen, waardoor aardolie kan ontstaan (1p)
- Noemt dat rivieren sedimenten naar zee transporteren, die uiteindelijk als reservoir- en/of afdekkingsgesteente gaan dienen (1p)
Vraag 16 2 punten
In de woestijnen op het Arabisch Schiereiland worden gesteenten vooral afgebroken door fysische verwering.
Beschrijf in twee stappen deze vorm van fysische verwering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de temperatuurverschillen in de woestijn tussen dag en nacht groot zijn (1p)
- Noemt dat gesteenten overdag uitzetten en 's nachts krimpen, waardoor ze uiteindelijk breken (1p)
2019, tijdvak 1: De geologie van de Grote Oceaan
Vraag 9 1 punt
Binnen de aardwetenschappen wordt ervan uitgegaan dat geologische processen die nu plaatsvinden in het verleden op dezelfde wijze plaatsvonden. Noem het begrip waarmee dit uitgangspunt wordt aangeduid.
Bekijk het antwoord
- Noemt het actualiteitsbeginsel (actualiteitsprincipe) (1p)
Bron 1 Diepte van de Grote Oceaan

Kaart van de Grote Oceaan en omgeving met de diepte van de zeebodem in kleur. Legenda (diepte van de zeebodem): <1.000 m; 1.000 - 2.500 m; 2.500 - 4.000 m; 4.000 - 5.000 m; >5.000 m. De letters a, b, c en d staan op de kaart: a in het noorden van de oceaan, b in het westen, c in het midden en d in het oosten.
Vraag 10 2 punten
Gebruik bron 1 en de atlas. Met de letters a en b in bron 1 worden twee diepe delen van de Grote Oceaan weergegeven. Noteer de letters a en b op je antwoordblad. Geef voor elke letter aan waardoor de oceaan daar zo diep is.
Bekijk het antwoord
- Letter a: de oceanische plaat wordt door subductie schuin de mantel in getrokken, waardoor er een langgerekte diepte op de oceaanbodem ontstaat (1p)
- Letter b: het is een oud stuk oceanische korst dat door afkoeling een hogere dichtheid heeft en is weggezakt in de mantel (1p)
Vraag 11 2 punten
Gebruik bron 1 en de atlas. De Tuamoturug (c in bron 1) is een rug in de Grote Oceaan met een noordwest-zuidoostoriëntatie. In de Grote Oceaan liggen meer van dit soort ruggen. Beschrijf het ontstaan van deze ruggen.
Bekijk het antwoord
- De Pacifische Plaat beweegt (in noordwestelijke richting) over hotspots / mantelpluimen (1p)
- waarbij steeds nieuwe vulkanische eilanden ontstaan die vulkanische ruggen (met een noordwest-zuidoostoriëntatie) vormen (1p)
Vraag 12 2 punten
De Oost-Pacifische Rug (d in bron 1) in de Grote Oceaan en de Midden-Atlantische Rug in de Atlantische Oceaan zijn beide ontstaan door divergentie. De Oost-Pacifische Rug is echter breder dan de Midden-Atlantische Rug. Leg uit dat de Oost-Pacifische Rug breder is dan de Midden-Atlantische Rug. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Oorzaak: het uit elkaar bewegen (divergeren) van de platen bij de Oost-Pacifische Rug gaat sneller dan bij de Midden-Atlantische Rug (1p)
- Gevolg: waardoor bij de Oost-Pacifische Rug meer jonge / nieuwe oceanische korst wordt gevormd die nog niet diep is weggezakt in de mantel (en de rug dus breder is) (1p)
2019, tijdvak 2: Het Ertsgebergte en het Elbsandsteingebirge in Duitsland
Vraag 12 2 punten
Het Ertsgebergte en het Elbsandsteingebirge zijn ontstaan tijdens een van de plooiingsfases in het Paleozoïcum. Het Ertsgebergte kreeg zijn naam rond 1500 toen hier de ertsen zilver en tin werden gevonden.
Geef:
- de naam van de plooiingsfase waarin deze gebergtes zijn ontstaan;
- het geologisch verschijnsel dat samenhangt met het voorkomen van deze ertsen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de Hercynische plooiingsfase. (1p)
- Noemt vulkanisme. (1p)
Bron 1 Ontstaan van het Elbsandsteingebirge
Het Elbsandsteingebirge ligt in Duitsland ten zuidoosten van Dresden en grenst aan het grotere Ertsgebergte. Het is een gebied dat bestaat uit dikke lagen zandsteen van honderden meters hoog. Het landschap wordt gekenmerkt door diepe kloven en alleenstaande heuvels (tafelbergen en hoge torens van zandsteen). De rivier de Elbe doorsnijdt het gebergte.
Het gebergte heeft door een combinatie van endogene en exogene krachten tijdens de laatste 145 miljoen jaar (zie de geologische tijdschaal in de atlas) zijn huidige vorm gekregen.
Bron 2 Blokdiagram a

Een van de vier blokdiagrammen van bron 2: de geologische situatie van het Elbsandsteingebirge tijdens het Krijt, het Paleogeen (Tertiair), het Pleistoceen of de situatie nu, in willekeurige volgorde.
Bron 2 Blokdiagram b

Een van de vier blokdiagrammen van bron 2: de geologische situatie van het Elbsandsteingebirge tijdens het Krijt, het Paleogeen (Tertiair), het Pleistoceen of de situatie nu, in willekeurige volgorde.
Bron 2 Blokdiagram c

Een van de vier blokdiagrammen van bron 2: de geologische situatie van het Elbsandsteingebirge tijdens het Krijt, het Paleogeen (Tertiair), het Pleistoceen of de situatie nu, in willekeurige volgorde.
Bron 2 Blokdiagram d

Een van de vier blokdiagrammen van bron 2: de geologische situatie van het Elbsandsteingebirge tijdens het Krijt, het Paleogeen (Tertiair), het Pleistoceen of de situatie nu, in willekeurige volgorde.
Vraag 13 2 punten
Het Elbsandsteingebirge op de grens van Duitsland en Tsjechië ligt ten oosten van het Ertsgebergte. In het Elbsandsteingebirge komen gesteenten uit de drie hoofdgroepen van gesteenten voor.
Noteer de drie hoofdgroepen van gesteenten op je antwoordblad.
Schrijf achter elke hoofdgroep een gesteentesoort uit bron 2 die daarbij hoort.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie juiste combinaties: metamorf gesteente met gneis of leisteen; stollingsgesteente met graniet; sedimentgesteente met zandsteen. (2p)
Drie combinaties juist: 2 punten. Twee combinaties juist: 1 punt. Minder dan twee combinaties juist: 0 punten.
Vraag 14 2 punten
Het Elbsandsteingebirge bestaat uit dikke lagen zandsteen die later zijn geërodeerd en verweerd.
Beschrijf het ontstaan van het zandsteen in het Elbsandsteingebirge.
Bekijk het antwoord
- Uit de beschrijving moet blijken dat (tijdens het Krijt) in een (ondiepe) zee lagen zand werden afgezet / sedimenteerden. (1p)
- Uit de beschrijving moet blijken dat die lagen door de druk / door het gewicht van de hogere lagen / van de latere afzettingen tot zandsteen zijn samengedrukt. (1p)
Vraag 15 2 punten
De vier blokdiagrammen in bron 2 laten de ontstaansgeschiedenis van het Elbsandsteingebirge zien. De blokdiagrammen laten in willekeurige volgorde de geologische situatie zien tijdens het Krijt, het Paleogeen (Tertiair), het Pleistoceen en de situatie nu.
Zet de vier blokdiagrammen in de juiste chronologische volgorde van vroeger naar later.
Bekijk het antwoord
- 1. Blokdiagram d
- 2. Blokdiagram b
- 3. Blokdiagram a
- 4. Blokdiagram c
2019, tijdvak 2: Toerisme in Laos
Bron 1 Karstverschijnselen in Vang Vieng
Vang Vieng ligt zo'n 100 kilometer ten noorden van de hoofdstad Vientiane. In tien jaar tijd is het vissersdorpje uitgegroeid tot een belangrijke toeristische trekpleister in Laos.
Dat komt onder andere door de bijzondere karstverschijnselen die in het landschap zijn te bewonderen. Met de term karst worden alle verschijnselen bedoeld die te maken hebben met het oplossen van kalkhoudend gesteente in water. Onder toeristen is vooral een bezoek aan de grotten in de karstheuvels bij Vang Vieng populair.
Karstheuvels bij Vang Vieng

Foto van de karstheuvels bij Vang Vieng.
Vraag 18 2 punten
Ten noorden van de hoofdstad Vientiane ligt Vang Vieng. Dit dorpje trekt door het bijzondere landschap met karstverschijnselen veel toeristen.
Geef:
- de twee klimatologische voorwaarden voor het ontstaan van karstverschijnselen;
- nog een andere voorwaarde voor het ontstaan van karstverschijnselen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de twee juiste klimatologische voorwaarden: een hoge temperatuur; veel neerslag / de beschikbaarheid van veel water. (1p)
- Noemt een juiste andere voorwaarde: (makkelijk) oplosbaar gesteente (zoals kalksteen) of een lange tijdsduur. (1p)
2018, tijdvak 1: Een geologische Tour de France
Opgavetekst
Bron 1 Locatie van vijf etappes uit de Tour de France

Kaart van Frankrijk met de hoogteligging in kleuren (van groen voor de laagste gebieden tot bruin voor de hoogste) en vijf genummerde locaties: 1, 2, 3, 4 en 5. Elke locatie hoort bij een van de etappes a tot en met e uit bron 2.
Bron 2 Profiel etappe a

Hoogteprofiel van etappe a, van 0 tot 170 km. Beklimmingen met naam: Col de la Schlucht (categorie 2, 1.140 m, ongeveer km 12), Col du Wettstein (categorie 3, 880 m, ongeveer km 41), Le Markstein (categorie 1, 1.183 m, ongeveer km 120) en Grand Ballon (categorie 3, 1.336 m, ongeveer km 127). Verder twee beklimmingen zonder naam: categorie 3 bij 560 m en categorie 2 bij 559 m.
Bron 2 Profiel etappe b

Hoogteprofiel van etappe b, van 0 tot 208 km. Beklimmingen met naam: Côte de Massiac, Col du Pas de Peyrol (Le Puy Mary), Col du Perthus, Col de Cère, Col de Prat de Bouc (Pomb du Cantal) en Saint-Flour. Het profiel geeft hoogtes aan van onder meer 1.589 m, 1.392 m, 1.309 m en 1.294 m.
Bron 2 Profiel etappe c

Hoogteprofiel van etappe c, van 0 tot 177 km. Beklimmingen met naam: Col du Lautaret (categorie 1, 2.058 m, ongeveer km 82), Col d'Izoard (HC, 2.360 m, ongeveer km 132) en Risoul (categorie 1, 1.855 m, aan het eind van de etappe).
Bron 2 Profiel etappe d

Hoogteprofiel van etappe d, van 0 tot 172 km, met een vlak verloop en twee beklimmingen met naam: Côte de Laz (categorie 4, 237 m, ongeveer km 79) en Mûr-de-Bretagne (categorie 3, 293 m, aan het eind van de etappe).
Bron 2 Profiel etappe e

Hoogteprofiel van etappe e, van 0 tot 205 km. Beklimmingen met naam: Col des 13 Vents (categorie 3, 600 m, ongeveer km 80), Col de la Croix de Mounis (categorie 2, 809 m, ongeveer km 94), Côte de la Quintaine (categorie 3, 739 m, ongeveer km 149) en Côte de Teillet (categorie 4, 491 m, ongeveer km 171).
Vraag 9 2 punten
Gebruik de bronnen 1 en 2. Neem de cijfers 1 tot en met 5 uit bron 1 over op je antwoordblad. Zet achter elk cijfer de letter van de juiste etappe uit bron 2. Gebruik kaartblad 76.
Bekijk het antwoord
- Koppelt de cijfers aan de juiste etappes: 1 d, 2 a, 3 c, 4 b, 5 e. (2p)
Vijf combinaties juist: 2 punten. Vier of drie combinaties juist: 1 punt. Minder dan drie combinaties juist: 0 punten.
Vraag 10 2 punten
Gebruik kaartblad 76. De Tour de France gaat bijna elk jaar door de Pyreneeën en soms ook door de Vogezen. Geef met behulp van de theorie over de platentektoniek aan op welke wijze: - de Pyreneeën zijn gevormd; - de Vogezen zijn gevormd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de Pyreneeën zijn gevormd door convergente plaatbewegingen, waarbij gesteentelagen werden geplooid / over elkaar heen geschoven. (1p)
- Noemt dat de Vogezen zijn gevormd door horst- / slenkvorming als gevolg van het oprekken van de aardkorst. (1p)
Vraag 11 2 punten
In Bretagne rijden de wielrenners door het Armorikaans Massief. Hier ligt het dieptegesteente graniet aan het aardoppervlak. Geef aan op welke wijze: - dit graniet is gevormd; - dit graniet aan het aardoppervlak is komen te liggen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat magma (vele miljoenen jaren geleden) opsteeg onder het Armorikaans Massief en in de aardkorst langzaam stolde tot graniet. (1p)
- Noemt dat door langdurige verwering en/of erosie het gebergte is afgevlakt en opgeheven, waardoor het graniet aan het oppervlak is komen te liggen. (1p)
Vraag 12 3 punten
Gebruik atlaskaart 76A. De Tour de France eindigt elk jaar op de Champs-Élysées in Parijs. Deze stad ligt in het midden van het Bekken van Parijs. Beschrijf het spreidingspatroon van de ouderdom van de gesteenten in het Bekken van Parijs. Leg uit op welke wijze dit spreidingspatroon is ontstaan. Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de jongste sedimenten of gesteenten in het midden van het Bekken van Parijs liggen en dat de sedimenten of gesteenten naar de randen toe steeds ouder worden. (1p)
- Geeft als oorzaak dat het gebied rond Parijs in het laagste deel van het bekken ligt, het deel dat het sterkst daalt. (1p)
- Geeft als gevolg dat in het midden van het bekken de jongste sedimenten over de oudere sedimenten zijn afgezet, die alleen in de hoger gelegen randen nog aan het oppervlak liggen. (1p)
Een uitleg zonder oorzaak-gevolgrelatie levert geen punten voor de uitleg op.
2018, tijdvak 1: Natuurrampen in Zuidoost-Azië
Vraag 17 2 punten
Gebruik de atlas. Een van de grootste natuurrampen die zich in Zuidoost-Azië heeft voorgedaan was de tsunami van Aceh (Indonesië) in 2004. Beschrijf de wijze waarop deze tsunami ontstond. Betrek in je antwoord: - de plaattektonische situatie bij Sumatra; - de oorzaak van het hoger worden van de golf toen die de kust bereikte.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de (Indisch-)Australische plaat / de Birmaplaat onder de Sundaplaat schoof, waarbij een aardbeving ontstond. (1p)
- Noemt dat de golf bij de kust werd afgeremd / opgestuwd, waardoor de golfhoogte toenam en het land werd overspoeld. (1p)
Vraag 18 2 punten
Een vulkaanuitbarsting zoals die van de Pinatubo op de Filipijnen in 1991 leidde tot een veel kleiner aantal slachtoffers dan de tsunami van Aceh in 2004. Geef twee oorzaken waardoor bij een vulkaanuitbarsting meestal minder slachtoffers vallen dan bij een tsunami.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste oorzaak waardoor bij een vulkaanuitbarsting meestal minder slachtoffers vallen dan bij een tsunami (zie de oorzaken in de beschrijving). (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste oorzaak waardoor bij een vulkaanuitbarsting meestal minder slachtoffers vallen dan bij een tsunami. (1p)
Een juiste oorzaak uit de drie genoemde categorieën telt 1 punt.
2018, tijdvak 2: Yellowstone National Park en omgeving
Opgavetekst
Bron 1 Yellowstone National Park en Snake River Plain

Yellowstone National Park is een hoog gelegen vulkanisch actief gebied in het noorden van de Rocky Mountains. Er bevindt zich een grote caldera, er zijn warme bronnen en geisers. In Yellowstone National Park ontspringt de Snake River, die door Snake River Plain naar het westen stroomt. Snake River Plain is een langgerekt, relatief vlak gebied ten noorden van Great Salt Lake. Het gebied bestaat uit vulkanische gesteenten van verschillende ouderdom. De Snake River komt uiteindelijk bij Kennewick samen met de Columbia River.
Bron 2 Debietverloop van de Columbia River

Lijngrafiek van het debiet van de Columbia River in m³/s, per maand van januari tot en met december. Verticale as: debiet, van 0 tot 40.000 m³/s. Drie lijnen: hoogst gemeten afvoer (blauw), gemiddelde afvoer (geel) en laagst gemeten afvoer (rood).
De hoogst gemeten afvoer ligt in de winter en het vroege voorjaar rond 10.000 tot 15.000 m³/s, stijgt vanaf april en bereikt in juni een piek van ruim 35.000 m³/s. Daarna daalt de lijn tot ongeveer 10.000 m³/s in september en oktober, en stijgt weer licht in november en december.
De gemiddelde afvoer piekt in juni op ongeveer 17.000 m³/s en is het laagst in september. De laagst gemeten afvoer blijft het hele jaar onder ongeveer 10.000 m³/s, met enkele kleine pieken van ongeveer 10.000 m³/s in april, mei en juni.
Vraag 9 2 punten
Gebruik bron 1 en de atlas.
Een groot deel van Snake River Plain bestaat uit vulkanische gesteenten.
Beschrijf het ontstaan van het spreidingspatroon van deze vulkanische gesteenten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de Noord-Amerikaanse plaat (in zuidwestelijke richting) over een hotspot schuift. (1p)
- Noemt dat in de Snake River Plain daardoor een keten van vulkanische gesteenten is ontstaan die in noordoostelijke richting steeds jonger wordt. (1p)
Vraag 10 2 punten
Onder Yellowstone National Park ligt een supervulkaan. Een uitbarsting van een supervulkaan kan op mondiale schaal grote invloed hebben op het klimaat. In het verleden hebben zware vulkaanuitbarstingen zelfs nieuwe geologische tijdperken ingeluid.
Leg uit dat een zware uitbarsting van een supervulkaan een nieuw geologisch tijdperk zou kunnen inluiden.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de oorzaak: bij de uitbarsting van een supervulkaan kan een enorme hoeveelheid as de stratosfeer / atmosfeer worden ingeblazen, wat een mondiale klimaatverandering teweegbrengt. (1p)
- Noemt het gevolg: hierdoor kunnen hele ecosystemen ontwricht raken / diersoorten kunnen uitsterven / geo(bio)logische processen kunnen worden verstoord, en wordt er een nieuw geologisch tijdperk ingeluid. (1p)
2018, tijdvak 2: De stervende stad
Opgavetekst
Bron 1 La città che muore

Op twee uur reizen ten noorden van Rome ligt, net ten zuiden van Orvieto, het stadje Civita di Bagnoregio. Dit stadje is ongeveer 2500 jaar geleden gebouwd op een rots van tufsteen: een gesteente van vulkanische oorsprong. Het stadje staat op de World Monuments Fund Watch List van de meest bedreigde monumenten ter wereld.
Het stadje heeft de onheilspellende bijnaam ‘la città che muore’ gekregen: de stervende stad.
Vraag 13 2 punten
Gebruik bron 1 en de atlas.
Het stadje Civita di Bagnoregio is gebouwd op gesteenten van vulkanische oorsprong.
Beschrijf het ontstaan van deze gesteenten aan de hand van de plaattektonische situatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij Italië subductie plaatsvindt: de Apulische Plaat duikt onder de Euraziatische Plaat. (1p)
- Noemt dat de onderduikende plaat smelt en dat er magma opstijgt richting het aardoppervlak, waarbij gesteenten van vulkanische oorsprong worden gevormd. (1p)
Vraag 14 1 punt
Gebruik de overzichtskaart van Italië.
In de omgeving van Civita di Bagnoregio en Orvieto is tegenwoordig geen actief vulkanisme meer.
Geef aan uit welke aanwijzing je op de overzichtskaart van Italië kunt afleiden dat daar in het verleden wel vulkanische activiteit is geweest.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de omgeving van Civita di Bagnoregio en Orvieto een aantal vrijwel ronde kratermeren ligt, of het kratermeer Lago di Bolsena (net ten westen van Civita di Bagnoregio). (1p)
Vraag 15 2 punten
Civita di Bagnoregio is gebouwd op een rots van tufsteen, een pyroklastisch gesteente. Er is discussie of tufsteen bij de stollingsgesteenten of bij de sedimentgesteenten ingedeeld moet worden.
Geef een argument om tufsteen
- bij de stollingsgesteenten in te delen;
- bij de sedimentgesteenten in te delen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist argument voor indeling bij de stollingsgesteenten: tufsteen heeft een vulkanische oorsprong / is gevormd uit materiaal dat uit het binnenste van de aarde afkomstig is (wat kenmerkend is voor stollingsgesteenten). (1p)
- Noemt een juist argument voor indeling bij de sedimentgesteenten: bij de vorming van tufsteen is sprake van afzetting van as / materiaal (wat kenmerkend is voor sedimentgesteenten). (1p)
Vraag 16 1 punt
Gebruik bron 1.
Civita di Bagnoregio heeft een toepasselijke bijnaam: de stervende stad.
Geef de oorzaak waardoor dit stadje deze bijnaam heeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de rots waarop Civita di Bagnoregio is gebouwd langzaam maar zeker wordt afgebroken door erosie en verwering (en het stadje op den duur zal verdwijnen). (1p)
Hoe vaak endogene en exogene processen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 8, 10, 13-16 | 6 | 18% |
| 2026, tijdvak 2 | 10-16, 20 | 8 | 24% |
| 2025, tijdvak 1 | 9-12 | 4 | 13% |
| 2025, tijdvak 2 | 10-11, 19 | 3 | 9% |
| 2024, tijdvak 1 | 14-17 | 4 | 12% |
| 2024, tijdvak 2 | 10-13 | 4 | 12% |
| 2023, tijdvak 1 | 16-17 | 2 | 6% |
| 2023, tijdvak 2 | 9-11, 13-15 | 6 | 19% |
| 2022, tijdvak 1 | 9-10, 12-14 | 5 | 16% |
| 2022, tijdvak 2 | 9-12, 16, 18 | 6 | 20% |
| 2022, tijdvak 3 | 9-10, 12, 21-22 | 5 | 16% |
| 2021, tijdvak 1 | 9-12, 15, 20 | 6 | 20% |
| 2021, tijdvak 2 | 5, 12-14, 20-21 | 6 | 20% |
| 2021, tijdvak 3 | 9-14, 16 | 7 | 22% |
| 2019, tijdvak 1 | 9-12 | 4 | 13% |
| 2019, tijdvak 2 | 12-15, 18 | 5 | 16% |
| 2018, tijdvak 1 | 9-12, 17-18 | 6 | 19% |
| 2018, tijdvak 2 | 9-10, 13-16 | 6 | 18% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens aardrijkskunde vwo staat een vraag over endogene en exogene processen, samen 93 vragen (16% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 14% van de vragen over endogene en exogene processen, daarvoor 17%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met endogene en exogene processen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over endogene en exogene processen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over endogene en exogene processen
Andere onderwerpen aardrijkskunde vwo
- Verstedelijking
- Globalisering
- Weer en klimaat
- Ontwikkelingsvraagstukken
- Nederland: wonen en water
- Water en rivieren
- Energie en grondstoffen
- Bevolking en migratie
- Landbouw en voedsel
- Kaartvaardigheden
Endogene en exogene processen op andere niveaus
- Examenvragen endogene en exogene processen aardrijkskunde havo
- Examenvragen endogene en exogene processen aardrijkskunde havo Cariben
- Examenvragen endogene en exogene processen aardrijkskunde vwo Cariben
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen aardrijkskunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker aardrijkskunde per vraagtype nakijkt, lees je op aardrijkskunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op aardrijkskunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt endogene en exogene processen voor in het eindexamen aardrijkskunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 93 vragen over endogene en exogene processen, 16% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen aardrijkskunde vwo stonden de meeste vragen over endogene en exogene processen?
In het examen van 2026, tijdvak 2, met 8 vragen: 10-16, 20.
Hoe oefen ik examenvragen over endogene en exogene processen?
Op deze pagina staan alle vragen over endogene en exogene processen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.