Eindexamen geschiedenis havo 2026, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Bron 1

In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:

Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.

noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.

noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.

Bron 2

In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:

Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.

noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.

Bron 3

Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:

Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.

noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.

Bron 4

Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.

Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.

Bron 5

In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.

Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.

Bron 6

In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:

Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?

Bron 7

Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.

Bron 8

In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.

Bron 9

De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:

De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.

Bron 10

In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:

De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.

noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.

Bron 11

In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.

Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.

Bron 12

Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:

Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.

noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 5

• het begin van de Europese overzeese expansie
• het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
• de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
• de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
• het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

Tijdvak 6

• het streven van vorsten naar absolute macht
• de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
• wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
• de wetenschappelijke revolutie

Tijdvak 7

• rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
• voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
• uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
• de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap

Tijdvak 8

• de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
• discussies over de 'sociale kwestie'
• de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
• de opkomst van emancipatiebewegingen
• voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
• de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme

Tijdvak 9

• de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
• het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
• de crisis van het wereldkapitalisme
• het voeren van twee wereldoorlogen
• racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
• de Duitse bezetting van Nederland
• verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
• vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

Tijdvak 10

• de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
• de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
• de eenwording van Europa
• de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
• de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

Door de tijd heen

De volgende gegevens die te maken hebben met liederen staan in willekeurige volgorde:

• 1 Bella Ciao was een strijdlied van Italiaanse verzetsstrijders die vochten tegen fascistische en nationaalsocialistische troepen.
• 2 Britse soldaten zongen in Hanging on the old barbed wire over officieren die vanuit veilige plekken achter de loopgraven in West-Europa toekeken hoe hun soldaten de dood tegemoet gingen.
• 3 Het nummer Beter langharig (dan kortzichtig) van Peter J. Muller sloot aan bij het ontstaan van jongerenculturen in Nederland.
• 4 In de rap Fight the power vroeg de Amerikaanse groep Public Enemy aandacht voor de discriminatie van de Afro-Amerikaanse gemeenschap in de Verenigde Staten.
• 5 John Newton, wiens lied Amazing Grace vaak gezongen werd op anti-slavernij bijeenkomsten, overleed enkele jaren voordat het Britse parlement de slavernij afschafte.
• 6 Thomas Morton, die tegelijk met de Pilgrim Fathers in Amerika aankwam, zou The Songe hebben geschreven waarin hij opriep tot drinken en dansen.

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 1.

Petrarca draagt bij aan een culturele verandering in Italië.

Een geschiedenis:

De Spaanse vorst Ferdinand schreef een brief aan de Taino-Arawakken, de inheemse bevolking van het kort daarvoor ontdekte Caribische gebied. Ferdinand schreef: “de paus gaf deze eilanden [de Cariben] en alles wat zich daarop bevindt aan mij. Dat is vastgelegd op documenten die jullie mogen inzien als jullie dat willen”.

Gebruik bron 2.

Calvijn heeft zorgen over de reformatie.

Gebruik bron 3.

Je concludeert dat Waterhouse een eenzijdige beeld geeft van het conflict in Virginia.

In 1776 schreef de Amerikaanse schrijver Thomas Paine in het pamflet Common Sense: “Het is de trots van koningen die chaos over de mensheid brengt. Holland heeft in de afgelopen eeuw zonder koning meer vrede gekend dan welke monarchie in Europa dan ook”.

In 1781 won de slaafgemaakte vrouw Elizabeth Freeman een rechtszaak in de noordelijke Amerikaanse staat Massachusetts. Hierbij werd vastgesteld dat slavernij in strijd was met de wet in Massachusetts. Slavernij was in sommige andere Amerikaanse staten nog tot 1865 toegestaan.

Gebruik bron 4.

De tekenaar geeft een mening weer over het ancien régime in Frankrijk.

Moderne tijd

Drie gegevens:

• 1 Na 1807 vond een verschuiving plaats in de handel die Britse handelaren dreven in Centraal Afrika. De nadruk kwam te liggen op handel in palmolie, dat gebruikt werd als smeermiddel voor machines.
• 2 In 1887 arresteerden de Britten koning Jubo Jubogha van Opobo (in Centraal Afrika) omdat hij weigerde zijn monopolie op de handel in palmolie over te dragen aan de Britten.
• 3 Jubo Jubogha werd verbannen naar een Brits eiland in de Cariben, maar het koloniale bestuur daar protesteerde tegen zijn komst omdat het bang was voor onrust onder de bevolking.

Gebruik bron 5.

Voorafgaand aan de ondertekening van het Verdrag van Allahabad heeft de East India Company in 1764 de Mogolvorst Shah Alam II verslagen en opgesloten.

Gebruik bron 6.

Annie Besant schrijft over de leef- en werkomstandigheden van fabrieksarbeiders.

Door de tijd heen

De volgende gegevens over migratie in de Nederlandse geschiedenis staan in willekeurige volgorde:

• 1 Aan het einde van de periode van de wederopbouw van Nederland begonnen werkgevers met het inhuren van gastarbeiders.
• 2 Belgische vluchtelingen in Nederland keerden terug naar huis nadat de Duitse regering, onder druk van de sociaal democraten, de wapenstilstand had getekend.
• 3 Door de opening van het Suezkanaal werd de reis van Nederlanders naar de kolonie Nederlands-Indië aanzienlijk verkort.
• 4 Door het Verdrag van Schengen nam migratie vanuit Europese landen naar Nederland toe.
• 5 Nadat de nazi's in Duitsland aan de macht waren gekomen, vluchtten veel Duitse joden naar Nederland.
• 6 Tijdens de 'Gouden Eeuw' trokken veel arbeidsimmigranten naar Holland.

Moderne tijd

Twee gegevens over de Britse koning George V:

• 1 In 1906 bezocht George, toen nog de Britse kroonprins, India. Na het bezoek schreef hij: “We kunnen de zaken niet laten zoals ze nu zijn. We moeten de inheemse bevolking meer vertrouwen en een groter aandeel in het bestuur geven.”
• 2 In 1913 liet George V de maharaja van Bikaner [een Indiase vorst], tijdens een lunch naast koningin Mary zitten. Dit veroorzaakte onrust onder Britse hoogwaardigheidsbekleders.

Gebruik bron 7.

In 1929 wordt onder leiding van de Amerikaanse zakenman Owen D. Young een plan aangenomen over een aanpassing van de herstelbetalingen die Duitsland na de Eerste Wereldoorlog moet betalen. In het Young-plan wordt afgesproken dat de herstelbetalingen lager worden én dat Duitsland zou moeten betalen tot 1988.

Gebruik bron 8.

Een medewerker van de Duitse inlichtingendienst maakt deze foto van gearresteerde onderduikers. Het Nederlandse verzet laat in het geheim een extra afdruk maken van deze foto, die pas na de bevrijding openbaar wordt gemaakt.

Je besluit dat dit één van de foto's is die je wilt gebruiken in je onderzoek naar de Jodenvervolging tijdens de Duitse bezetting.

In 1945-1946 openden de Amerikanen in Duitsland op verschillende plaatsen Amerika Häuser. Hier konden Duitse burgers Amerikaanse kranten lezen, Amerikaanse boeken lenen en Amerikaanse bioscoopjournaals bekijken.

De Amerikanen gingen er vanuit dat de Amerika Häuser anti-Amerikaanse gevoelens in Duitsland konden tegengaan en bij konden dragen aan het wegnemen van nazi-ideeën onder Duitse burgers.

Twee gegevens over het Amerika Haus (zie vraag 16) in de Amerikaanse zone van Berlijn:

• 1 In 1948-1949 nam de groep Berlijnse bezoekers toe. Ze kwamen vooral af op de getoonde bioscoopjournaals.
• 2 In 1961 werd besloten dat Berlijnse burgers geleende boeken ook via de post mochten terugsturen, om ervoor te zorgen dat alle boeken terug zouden komen.

In 1952 sprak koningin Juliana het Amerikaanse parlement toe. Ze pleitte hierin voor wereldvrede en zei dat “de mensheid één zou moeten zijn”. Nederlandse politici en diplomaten hadden zich vooraf tegen de inhoud van de toespraak verzet. Zij waren bang dat Juliana de goede relatie met de Verenigde Staten op het spel zette.

Een geschiedenis:

De Nederlander Harm Dost werd in 1975 in de BRD gearresteerd en veroordeeld tot een gevangenisstraf omdat hij in zijn coffeeshop in Arnhem softdrugs verkocht aan Duitse staatsburgers. De voorzitter van een actiecomité dat zich inzette voor de vrijlating van Dost zei: “Wat staat ons te wachten als West-Duitsland meent de morele orde in Europa te moeten handhaven? Een land waarvan wij dat het laatste verwachten is Duitsland.”

Gebruik bron 9.

Gebruik bron 10.

Een bewering: de 'Pan-Europese Picknick' is een test.

Gebruik bron 11.

Behrendt geeft in deze tekening een mening weer over de val van Srebrenica.

Gebruik bron 12.

Je beweert dat de actiegroep Pak Mokum terug overeenkomsten vertoont met verschillende bewegingen uit het verleden.

In 1916 werd de luchthaven Schiphol geopend. Hieronder staan vier gegevens uit de geschiedenis van Schiphol, in willekeurige volgorde:

• 1 In één jaar keken meer dan een miljoen betalende dagjesmensen naar het stijgen en landen van vliegtuigen, als uitje voor een dag. Het was een belangrijke inkomstenbron voor Schiphol.
• 2 Om het mogelijk te maken dat burgers van de Europese Unie niet langer werden gecontroleerd door de douane, liet Schiphol speciale terminals bijbouwen.
• 3 Schiphol voerde extra strenge veiligheidscontroles in, waarbij niet langer steekproeven werden genomen maar alle passagiers en hun bagage digitaal werden gescand.
• 4 Schiphol werd met meer dan 1600 bommen gebombardeerd door Amerikaanse vliegtuigen.

Deze gegevens (1 tot en met 4) passen bij gebeurtenissen uit de twintigste eeuw. Hieronder staan vijf gebeurtenissen in chronologische volgorde:

• a De Duitse bezetting van Nederland.
• b Het ontstaan van een welvaartsstaat.
• c Het sluiten van het Verdrag van Maastricht.
• d Het sluiten van het Verdrag van Schengen.
• e De terroristische aanslagen van 11 september 2001.