Eindexamen geschiedenis havo 2026, tijdvak 2: vragen en antwoorden

De volgende gegevens over tolken en vertalers staan in willekeurige volgorde:

1 De Indiase diplomaat I'tisam-ud-Din schreef de tekst van het Verdrag van Allahabad in het Engels en in het Perzisch.

2 Het geallieerde strafproces tegen hoge nazi-functionarissen verliep sneller door het idee van Léon Dostert om te beginnen met vertalen terwijl een spreker nog aan het woord was.

3 Paul Mantoux vertaalde tijdens de vredesonderhandelingen in Versailles de voorstellen voor de Franse premier.

4 Pavel Palazjtsjenko was de tolk van Gorbatsjov tijdens de besprekingen over kernwapens met de Verenigde Staten.

5 Tijdens de Duitse kolonisatie van Kameroen was Mwange Ngondo als tolk aanwezig bij het sluiten van een verdrag tussen Afrikaanse koningen en de Duitse firma Woermann.

6 Tisquantum was als tolk betrokken bij de eerste ontmoetingen tussen de Pilgrim Fathers en de lokale Pokanokets-stam.

bron 1

Een portret van de Italiaanse geestelijke Daniele Barbaro, gemaakt tussen 1556 en 1562:

Toelichting:

Naast Barbaro staat zijn boek uit 1556 met de vertaling van en het commentaar op het boek over architectuur van de Romeinse bouwmeester Vitruvius.

Gebruik bron 1.

In de vroegmoderne tijd werden in de Nederlandse Republiek zeeatlassen gepubliceerd met daarin kaarten van oceanen, kustlijnen en zeeroutes. Twee gegevens:

1 Vanaf de zestiende eeuw werden edities van zeeatlassen gepubliceerd waarin de kaarten telkens nieuwe geografische gegevens bevatten.

2 In 1672 publiceerde Pieter Goos in Amsterdam een luxe editie van zijn Zee-atlas voor 'alle heren en kooplieden'. Deze Zee-atlas, rijk versierd met bladgoud, was niet bedoeld om mee te nemen op reis maar om thuis tentoon te stellen.

bron 2

In 1631 schrijft een kolonist vanuit New England (aan de oostkust van Noord-Amerika), aan zijn vader over het arriveren van een schip uit Engeland:

Ik ontving van het schip een rantsoen meel, en de gouverneur vertelde me over honderd kilo kaas, waarvan ik een deel heb ontvangen. Ik dank u er nederig voor. Ik had twee koeien verwacht, die ik nog niet heb, maar ik verlang niet meer dat u mij ze stuurt, omdat het land niet is zoals we het hadden verwacht. Liefhebbende vader, ik zou u willen smeken mij boter en ongemalen mout te sturen. (…) En stuur mij alstublieft vier of vijf meter stof om wat kleding te maken. En liefhebbende vader, ook al ben ik ver van je verwijderd, toch bid ik dat u aan me denkt (…) want we kunnen hier niet leven zonder voorzieningen uit het oude Engeland.

Gebruik bron 2.

In deze brief beschrijft de kolonist de situatie in New England. Hij beschrijft in een ander deel van de brief dat er vreedzame contacten bestaan tussen de Engelse kolonisten en de inheemse bevolking van de oostkust van Noord-Amerika.

De kolonist (zie bron 2) schreef in dezelfde brief over de inheemse bevolking: "velen van hen stierven afgelopen winter".

Een geschiedenis:

In 1653 voerde de Franse koning Lodewijk XIV een balletvoorstelling uit voor een groep edelen. De koning stelde de Romeinse zonnegod voor, in een goudkleurig kostuum. Kinderen uit adellijke families dansten om hem heen in kostuums die verschillende planeten voorstelden, zoals planeten om de zon draaien.

Een geschiedenis:

In 1658 overleed de katholieke non Maria Margaretha van Valckenisse. Haar graf werd een bedevaartsoord voor gelovigen die beweerden dat het lichaam van Maria Margaretha niet bedierf en voor miraculeuze genezingen zorgde. In 1663 vroeg het bestuur van de Republiek aan Louis de Bils om het lichaam van de non te onderzoeken. De Bils nam monsters van het lichaam en bekeek die onder de microscoop. Hij schreef in zijn verslag dat het lichaam wel verging én dat er van goddelijke invloed geen sprake was.

bron 3

In 1767 kondigt Catharina de Grote, de keizerin van Rusland, in een decreet (wet) aan:

En mocht het zo zijn dat zelfs na de publicatie van het huidige decreet van Hare Keizerlijke Majesteit lijfeigenen en boeren hun landheren niet op de juiste manier gehoorzamen en de moed zouden hebben om onwettige petities in te dienen waarin ze klagen over hun landheren (…), dan zullen zowel degenen die de klachten indienen als degenen die de petities opschrijven, worden gestraft met de knoet¹⁾ en onmiddellijk naar Nerchinsk²⁾ worden gedeporteerd voor dwangarbeid voor het leven. En ze zullen worden meegeteld als onderdeel van het quotum aan rekruten dat hun landheren aan het leger moeten leveren. En om ervoor te zorgen dat mensen overal van het huidige decreet op de hoogte kunnen zijn, zal het in alle kerken op zondagen en heilige dagen worden voorgelezen gedurende een maand nadat het is ontvangen.

noot 1 Een knoet is een stok of zweep. noot 2 een Russische stad in Siberië

Gebruik bron 3.

Catharina de Grote gaat tijdens haar regeerperiode uit van verlichte ideeën, maar voert die niet allemaal door in Rusland.

bron 4

In mei 1789 pleit de Britse politicus William Wilberforce tijdens een debat in het parlement voor de afschaffing van de slavenhandel. Een fragment uit zijn toespraak:

Zelfs als het aantal negers¹⁾ [door de afschaffing van de slavenhandel] tekortschiet, zijn er toch nog veel andere middelen te krijgen (…) – de introductie van de ploeg en andere machines – de arbeidsdeling die in de vrije en beschaafde wereld zo veel welvaart gebracht heeft – het verminderen van het aantal negers als bedienden, van wie er nu niet minder dan twintig tot veertig in zelfs gewone families werkzaam zijn. Al deze zaken noem ik hier alleen maar om aan te tonen dat West-Indië (het Caribische gebied) niet beroofd is van alle middelen om de landgoederen te bewerken, zoals sommigen vreesden.

noot 1 Met deze term worden in die tijd mensen van Afrikaanse afkomst bedoeld.

Gebruik bron 4.

Wilberforce wil parlementsleden overhalen in te stemmen met de afschaffing van de slavenhandel.

bron 5

In 1832 richten enkele Engelse landarbeiders de Friendly Society of Agricultural Labourers (de vriendschappelijke vereniging van landarbeiders) op. Een grootgrondbezitter geeft hen aan bij de autoriteiten en ze worden gearresteerd. In een Schotse krant van 29 maart 1834 staat:

Deze maandag zijn zes arbeiders (…) veroordeeld voor het afleggen van een onwettige eed. De gevangenen behoorden tot de Friendly Society of Agricultural Labourers, die de regel had dat als een meester probeerde de lonen van zijn werkers te verlagen, dat dan degenen die lid waren van de vereniging zouden stoppen met werken. (…).Twee mannen, genaamd Lock en Legg, getuigden dat ze zich hadden aangesloten bij de vereniging en dat ze geblinddoekt naar een kamer in een huis in Tolpuddle waren gebracht. Daar hadden ze gezworen om te staken voor lonen [tegen loonsverlaging] als anderen dat ook deden.

Gebruik bron 5.

Rechter Williams, lid van het Britse parlement, veroordeelt de landarbeiders tot zeven jaar dwangarbeid in Australië. Robert Owen organiseert vervolgens een protestcampagne tegen deze veroordeling.

bron 6

In 1858 wordt Het verhaal over de Indiase Opstand, van het begin tot de inname van Lucknow gepubliceerd. In het boek staat deze prent met de titel De massamoord in Delhi:

Toelichting:

De mannen met geweren zijn Indiërs.

Rechts zijn Britse vrouwen, mannen en kinderen afgebeeld.

Gebruik bron 6.

De schrijver van het boek, Colin Campbell, is tijdens de Indiase Opstand bevelhebber van de Britse troepen.

Stel: je wilt deze bron gebruiken voor je onderzoek naar de Indiase Opstand van 1857. Je hebt twee onderzoeksonderwerpen: 1 de gebeurtenissen tijdens 'de massamoord in Delhi'.

2 de Britse rechtvaardiging voor het neerslaan van de Indiase Opstand.

bron 7

Op 20 januari 1887 wordt Mattheus Everaerts, 34 jaar, voormalig fabrieksarbeider te Maastricht, ondervraagd door een parlementaire onderzoekscommissie. Het gesprek wordt gevoerd tussen de voorzitter van de commissie (V.) en Everaerts (A.):

V. Wat zag je dan?

A. Dan zag ik hoe de mensen, als zij uit die gloeiende ovens kwamen, ellendig gingen zitten. Ik dacht: hoe kan God dat toelaten. Ik zou zo niet willen werken en ging liever voor tien jaar naar de Oost¹⁾. Men kon de mensen niet herkennen van het zweet. Het was niet om aan te zien. De cassettes²⁾ waren zo heet en gloeiend dat ze niet in de hand waren te houden. Waarom konden die niet een dag blijven staan tot ze bekoeld zijn? (…)

V. Heb jij dus het uithalen van de ovens wel gezien?

A. Ja, vroeger en later. En het was niet om aan te zien zoals de mensen het zweet afliep.

V. Dat een mens zweet en zich moe maakt, dat gebeurt meer. Maar was dit zo erg dat toen jij als jongen van twaalf jaren dit zag, jij begreep dat dit zo erg was?

A. Ja.

noot noot 1 Everaerts bedoelt werken in de kolonie Nederlands-Indië.

noot 2 een vuurvast ovengereedschap dat het aardewerk moet beschermen in de oven

Gebruik bron 7.

Een conclusie:

Uit de vragen die de commissie aan Mattheus Everaerts stelt, blijkt dat de commissie betrouwbaar onderzoek wil doen naar de werkomstandigheden in de fabriek.

bron 8

In 1880 schreef de Iers-Britse schrijfster Annie Besant in een essay:

Verkondig niet alleen dat Indiërs in aanmerking zullen komen voor de hoge posities in het bestuur. Plaats hen daar. Laat Indiase rechters rechtspreken; laat Indiase officieren promoveren tot het opperbevel van het leger. (…) Laat de belastingheffing aan de Indiërs over. Zij begrijpen de noden en de bekwaamheden van hun eigen mensen beter dan wij.

Gebruik bron 8.

Deze oproep van Annie Besant krijgt kritiek en steun.

In 1916 voerde de Nationale Vrouwenpartij in de Amerikaanse staat Colorado tijdens de presidentsverkiezingen campagne met de tekst: "Vrouwen van Colorado, jullie mogen stemmen. Krijg kiesrecht voor alle vrouwen in het land door tegen [de presidentskandidaat] Woodrow Wilson te stemmen. Zijn partij is tegen vrouwenkiesrecht."

bron 9

In 1922 verschijnen de memoires van de voormalige keizer Wilhelm II. Hierin schrijft hij over de situatie van Duitsland aan het einde van de oorlog en vlak daarna:

Dertig jaar was het leger mijn trots. Ik heb voor het leger geleefd en gewerkt. En nu, na vierenhalf schitterende oorlogsjaren met ongekende overwinningen moest het bezwijken onder de dolkstoot van de revolutionairen, en dat op het moment dat de vrede dichtbij was! (…) Op deze jaren van zware beproeving zal de bevrijding volgen van een juk dat men een groot, sterk en eerlijk volk onrechtmatig heeft opgedrongen. Dan zal iedereen weer blij en trots zijn dat hij een Duitser is. (…) Ik geloof in de vernietiging van het verkeerde vonnis van Versailles, omdat verstandige mensen in het buitenland en in Duitsland zelf tot inzicht komen. Ik geloof in het Duitse volk en in de voortzetting van zijn vredelievende taak in de wereld die werd onderbroken door een vreselijke oorlog die Duitsland niet heeft gewild en waar het zich dus ook niet schuldig aan heeft gemaakt.

Gebruik bron 9.

Een bewering:

De visie die de Duitse keizer Wilhelm II in 1922 geeft op de gebeurtenissen aan het einde van de oorlog, zal de aanhangers van de NSDAP aanspreken.

bron 10

Wilfred von Oven is de persvoorlichter van de Duitse minister van propaganda Joseph Goebbels. Hij schrijft in 1943 in zijn dagboek dat Goebbels het volgende over een nationaalsocialistische jongerenbeweging zegt:

Ik heb er zeker niets tegen dat meisjes binnen redelijke grenzen meedoen aan gymnastiek of sport. Maar waarom moet een toekomstige moeder marcheren met een rugzak? Ze moet gezond en krachtig zijn, maar ook gracieus en leuk om te zien. Daaraan kunnen de gymnastische oefeningen binnen redelijke grenzen bijdragen, maar ze hoeft geen spierbundels van armen of benen te hebben en de tred van een soldaat. Ik sta het hoe dan ook niet toe dat de Berlijnse meisjes in kerels veranderen.

Gebruik bron 10.

Uit de uitspraak van Joseph Goebbels kun je opmaken dat de nationaalsocialisten voor meisjes een ander toekomstbeeld hebben dan voor jongens.

Drie veranderingen na 1945 in het migratiebeleid van de Nederlandse regering in chronologische volgorde:

1 Direct na 1945 vond de regering een grootschalige emigratie van arbeiders niet gewenst.

2 Vanaf 1949 bevorderde de regering emigratie, door emigranten vertreksubsidies te geven en schepen ter beschikking te stellen.

3 In de jaren 1960 ging de regering arbeidsmigranten aantrekken.

Vier ontwikkelingen in Nederland na 1945 in willekeurige volgorde:

a babyboom

b maakbare samenleving

c wederopbouw

d welvaartsgroei

bron 11

Poster van de CDU, de partij van Adenauer, uit 1953:

Toelichting:

De soldaat draagt een pet met een rode ster, symbool van het communisme. Op de achtergrond is de Dom van de West-Duitse stad Keulen te zien.

Vertaling van de tekst:

Hij is bewapend. Willen jullie hem hier hebben?

Gebruik bron 11.

Deze poster ondersteunt het buitenlands beleid van Adenauer.

De volgende gebeurtenissen over het Duitse nationale voetbalelftal, 'die Mannschaft', staan in willekeurige volgorde:

1 De burgemeester van Rotterdam gelastte een wedstrijd tussen het Nederlands elftal en die Mannschaft af, omdat hij rellen verwachtte vanwege de vervolging van Joden in Duitsland.

2 Die Mannschaft speelde kort nadat de BRD was toegetreden tot de NAVO een oefenwedstrijd in Moskou tegen het elftal van de Sovjet-Unie.

3 Door de Duitse verzoeningspolitiek met Frankrijk werd het mogelijk een wedstrijd tussen het Franse nationale elftal en die Mannschaft te organiseren.

4 Kort na de Duitse eenwording speelde die Mannschaft een oefenwedstrijd tegen Zwitserland, waarin spelers uit Oost- en West-Duitsland samen werden opgesteld.

5 Nadat het Duitse leger zware tegenstand ondervond in de Sovjet-Unie, werd besloten dat die Mannschaft geen wedstrijden meer mocht spelen, omdat dit niet paste bij de totale oorlog.

6 Vlak na de wederzijdse erkenning speelden de BRD en de DDR hun eerste en enige wedstrijd, die door de DDR werd gewonnen.

Nikita Chroesjtsjov, de leider van de Sovjet-Unie, had een vertrouwelijk gesprek met de West-Duitse ambassadeur in de Sovjet-Unie. Hierin zei Chroesjtsjov dat de Oost-Duitse economie zou zijn ingestort als hij niet het bevel had gegeven om de Berlijnse Muur te bouwen.

In de jaren 1970 introduceerde de Herziene Politie Opleiding 'de Methode Van der Steen'. Nieuw aan deze lesmethode was dat communicatie tussen agent en burger centraal stond. De agenten in opleiding moesten korte geacteerde films bestuderen van situaties die zich op straat konden voordoen.

De behoefte aan deze nieuwe lesmethode hield verband met de opkomst van jongerenbewegingen in de jaren 1960.

bron 12

Het damesblad Margriet houdt in 1974 een enquête onder zijn lezers. De uitkomst van deze enquête wordt in het blad gepubliceerd en voorzien van commentaar door Hedy d'Ancona, de hoofdredacteur van het feministische maandblad Opzij:

Mevrouw en meneer T. verdelen eerlijk alle huishoudelijke bezigheden en de verzorging van hun drie kinderen. Om dat te kunnen doen, hebben zij beiden een baan voor halve dagen: hij 's ochtends, zij 's middags. Wat vindt u van meneer T.?

Commentaar van Hedy d'Ancona:

Voor de overgrote meerderheid hoeft het (nog?) niet: één op de vijf vrouwen zou zo'n huwelijk willen. Maar er is wél waardering voor hem, bewondering zelfs, en die is het grootst bij de jongeren, ongehuwden.

noot 1 Dit is een spotnaam voor een man die vrouwentaken op zich neemt.

Gebruik bron 12.

De publicatie van de uitkomsten van de enquête en het commentaar van Hedy d'Ancona bevorderen de verdere emancipatie van vrouwen.

bron 13

In de eenentwintigste eeuw wordt aan Europeanen in verschillende landen gevraagd terug te kijken op de campagne die gevoerd wordt bij de introductie van de euro. De Nederlandse Wiegertje Postma zegt:

Het geheugensteuntje dat ons moest helpen bij het onthouden van alle landen die aan de euro meededen, was: 'DING FLOF BIPS'¹⁾ (…) Hoe ongelofelijk knullig de drie woorden ook waren, iedereen kon het onthouden. Verveelde kinderen zagen er zelfs een spel in om de namen van de landen zo snel mogelijk op te kunnen noemen. (…) In 2011 vond het Genootschap Onze Taal het nodig om het Nederlandse volk te laten stemmen over een nieuwe versie. Met 26% van de stemmen werd 'SMS FF BONDIGE CLIPS' de uiteindelijke winnaar.

noot 1 Dit zijn de beginletters van de landen die de euro invoeren.

Gebruik bron 13.

Deze campagne past bij de Europese eenwording.

In de jaren 1960 voerde de Stichting Goed Wonen in Nederland een campagne voor 'goede smaak in interieur'. De stichting plaatste bij afbeeldingen van 'ouderwetse' eikenhouten meubelen het onderschrift "FOUT" en prees moderne designmeubelen aan. Hippies verzetten zich juist tegen deze vernieuwing en zetten de afgedankte eikenhouten meubelen in hun woningen.