Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Opgave 1 De gewone burger, Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?, Opgave 3 Politiek & klimaat, Opgave 4 Buienradar voor boeven, Opgave 5 Overname Nederlandse media.
Het centraal examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2 loopt tot vraag 29. Van 26 vragen staat het onderwerp in de vragenbank. De meeste vragen gaan over macht en gezag (19), vorming (4) en verandering (2). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Macht en gezag | 1-2, 6-11, 13-17, 22, 25-29 | 19 |
| Vorming | 4-5, 18-19 | 4 |
| Verandering | 3, 23 | 2 |
| Verhouding | 12 | 1 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 16 examens maatschappijwetenschappen vwo sinds 2018: dit examen vroeg meer over macht en gezag (73% van de vragen, gemiddeld 49%). Minder over binding (0% van de vragen, gemiddeld 12%).
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.
Opgave 1 De gewone burger
Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.
Inleiding De publieke omroep streeft ernaar om alle geluiden uit de samenleving te laten horen, aldus bestuursvoorzitter Shula Rijxman. Tijdens de verkiezingscampagne waren er volop programma’s op tv waarbij ‘gewone’ burgers aan het woord kwamen. Jan Eikelboom van Nieuwsuur wijst er echter op dat het beeld dat de media van bepaalde groepen schetsen, lang niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid (tekst 1).
Lees de regels 1 tot en met 34 van tekst 1. Media vervullen verschillende functies binnen een democratie, waaronder de informatiefunctie. Onder deze functie valt onder andere de agendafunctie.
Vraag 1 2 punten
Leg uit welke andere twee politieke functies van de media, die vallen onder de informatiefunctie, te herkennen zijn in de regels 1 tot en met 34 van tekst 1.
Tekst 1
Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 35 Beeld komt niet overeen met stemde een op de drie werkelijkheid Nederlanders op basis van de Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet informatie die ze kregen van de daar echter vraagtekens bij. “Het
5 publieke omroep. Dat zei Gijs van beeld in de media komt niet overeen Beuzekom, netmanager van NPO 2, 40 met de werkelijkheid. Dat geldt voor gisteren in Hilversum bij het Antillianen, moslims, maar ook voor omroepdebat. bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende Het debat van dinsdag had als tokkies1).”
10 centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving 45 Bert Huisjes van omroep WNL: “De laat horen. In november zei bestuurs- meeste redacteuren wonen in voorzitter Shula Rijxman dat de NPO Amsterdam en vinden het probleem beter zijn best ging doen om alle met bakfietsen veel urgenter dan
15 soorten Nederlanders aan het woord mensen uit Apeldoorn.” te laten. Tijdens de verkiezings- 50 Een van de oplossingen zou zijn om campagne kwam vervolgens een de redacties gemengder te maken. stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. Eikelboom maakt voor Nieuwsuur
20 EénVandaag, Pauw & Jinek, binnenlandse reportages. In de serie Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde Lagerhuis; allemaal haalden ze 55 hij een breed palet aan gewone gewone burgers binnen. Is de burgers. “Er komen op tv best veel omroep geslaagd in de opzet? burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum.
25 Rijxman vindt van wel, net als andere Dat is volgens Eikelboom niet louter sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat 60 een reactie op de opkomst van het het tonen van alle lagen van de populisme. “Het heeft ongetwijfeld bevolking een belangrijke taak is van met Trump en Wilders te maken. de omroep, opdat de kijker via de tv Maar het gaat om bezorgde burgers
30 ook kennismaakt met de ander: “Een in brede zin. Er zijn ook veel burgers voorwaarde voor een goed functio- 65 ontevreden die geen angst voor de nerende democratie is dat er een islam of vluchtelingen hebben.” minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”
Eikelboom zegt dat hij is geschrok- Waarom laat de omroep zoveel ken van de kloof tussen burgers en gewone mensen aan het woord? politiek. “Of burgers zich nu zorgen “Deze samenleving bestaat uit
70 maken over moslims, populisme of eilandjes en men weet niet meer wat armoede; ze zijn allemaal negatief 80 er op andermans eiland gebeurt. De over politici. Politiek is te negatief, er kloven ontstaan door onwetendheid. is een gebrek aan fatsoen, en De publieke omroep kan, door ver- iedereen begint over die duizend breding te zoeken, bruggen slaan
75 euro die premier Rutte had beloofd.” tussen die eilanden.”
naar: nos.nl, 24 maart 2017
noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.
Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?
Bekijk het antwoord
- opiniërende functie (voorbeeld van een juiste uitleg) Een op de drie Nederlanders heeft de informatie van de publieke omroep gebruikt om een mening te vormen over de partijen die deelnamen aan de verkiezingen / hun stemkeuze bij de verkiezingen te bepalen (1)
- spreekbuisfunctie (voorbeeld van een juiste uitleg) De publieke omroep liet tijdens de campagneperiode in allerlei programma’s uiteenlopende groepen kiezers/burgers aan het woord om zo een beeld te geven van de maatschappelijke/politieke eisen en wensen die onder (verschillende lagen van) de bevolking leven (1)
Rijxman, bestuursvoorzitter van de NPO, streeft ernaar om in het aanbod van de publieke omroep alle geluiden uit de samenleving te laten horen.
Vraag 2 3 punten
− Welk uitgangspunt van het mediabeleid is in dit streven te herkennen? Om dit uitgangspunt te realiseren, heeft de overheid wettelijke voorschriften voor de programmering van de publieke omroep vastgesteld.
- In welke wet zijn deze voorschriften te vinden?
- Welk orgaan ziet toe op de naleving van deze wet?
Bekijk het antwoord
- het uitgangspunt pluriformiteit (1)
- de Mediawet (1)
- het Commissariaat voor de Media (1)
Stelling: Door toenemende commercialisering kan het streven van de NPO om alle geluiden uit de samenleving aan bod te laten komen, onder druk komen te staan.
Vraag 3 1 punt
Leg de bovenstaande stelling uit met behulp van een omschrijving van het begrip commercialisering.
Bekijk het antwoord
- voorbeeld van een juist antwoord: Commercialisering betekent dat media zich vanuit een winstoogmerk richten op het verkrijgen van een zo groot mogelijk marktaandeel. Hoe groter deze gerichtheid op de massa, hoe minder aandacht voor (de geluiden van) kleine doelgroepen/minderheden. (1)
Lees de regels 35 tot en met 51 van tekst 1. Volgens Eijkelboom worden PVV’ers in de media weggezet als ‘schreeuwende tokkies’. Dit is een voorbeeld van stereotypering. Een van de criteria om van stereotypering te kunnen spreken, is dat het een sterk generaliserend/vertekend/eenzijdig/vereenvoudigd beeld van de werkelijkheid betreft.
Vraag 4 2 punten
Geef twee andere criteria voor stereotypering.
Tekst 1
Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 35 Beeld komt niet overeen met stemde een op de drie werkelijkheid Nederlanders op basis van de Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet informatie die ze kregen van de daar echter vraagtekens bij. “Het
5 publieke omroep. Dat zei Gijs van beeld in de media komt niet overeen Beuzekom, netmanager van NPO 2, 40 met de werkelijkheid. Dat geldt voor gisteren in Hilversum bij het Antillianen, moslims, maar ook voor omroepdebat. bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende Het debat van dinsdag had als tokkies1).”
10 centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving 45 Bert Huisjes van omroep WNL: “De laat horen. In november zei bestuurs- meeste redacteuren wonen in voorzitter Shula Rijxman dat de NPO Amsterdam en vinden het probleem beter zijn best ging doen om alle met bakfietsen veel urgenter dan
15 soorten Nederlanders aan het woord mensen uit Apeldoorn.” te laten. Tijdens de verkiezings- 50 Een van de oplossingen zou zijn om campagne kwam vervolgens een de redacties gemengder te maken. stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. Eikelboom maakt voor Nieuwsuur
20 EénVandaag, Pauw & Jinek, binnenlandse reportages. In de serie Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde Lagerhuis; allemaal haalden ze 55 hij een breed palet aan gewone gewone burgers binnen. Is de burgers. “Er komen op tv best veel omroep geslaagd in de opzet? burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum.
25 Rijxman vindt van wel, net als andere Dat is volgens Eikelboom niet louter sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat 60 een reactie op de opkomst van het het tonen van alle lagen van de populisme. “Het heeft ongetwijfeld bevolking een belangrijke taak is van met Trump en Wilders te maken. de omroep, opdat de kijker via de tv Maar het gaat om bezorgde burgers
30 ook kennismaakt met de ander: “Een in brede zin. Er zijn ook veel burgers voorwaarde voor een goed functio- 65 ontevreden die geen angst voor de nerende democratie is dat er een islam of vluchtelingen hebben.” minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”
Eikelboom zegt dat hij is geschrok- Waarom laat de omroep zoveel ken van de kloof tussen burgers en gewone mensen aan het woord? politiek. “Of burgers zich nu zorgen “Deze samenleving bestaat uit
70 maken over moslims, populisme of eilandjes en men weet niet meer wat armoede; ze zijn allemaal negatief 80 er op andermans eiland gebeurt. De over politici. Politiek is te negatief, er kloven ontstaan door onwetendheid. is een gebrek aan fatsoen, en De publieke omroep kan, door ver- iedereen begint over die duizend breding te zoeken, bruggen slaan
75 euro die premier Rutte had beloofd.” tussen die eilanden.”
naar: nos.nl, 24 maart 2017
noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.
Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?
Bekijk het antwoord
- Het gaat hier om beeldvorming over (het gedrag en/of de mentaliteit van de leden van) een groep, namelijk PVV’ers (1)
- Het beeld is moeilijk veranderbaar (1)
Volledige objectiviteit bestaat niet: het beeld dat media schetsen zal nooit volledig overeenstemmen met de werkelijkheid. Een redactie die meer gemengd is, kan echter wel bijdragen aan een minder eenzijdig beeld van de werkelijkheid, zo wordt gesteld in de regels 50-51 van tekst 1.
Vraag 5 2 punten
Leg uit op welke wijze een meer gemengde redactie zou kunnen bijdragen aan een minder eenzijdig beeld van de werkelijkheid. Betrek in je uitleg een omschrijving van het begrip referentiekader.
Tekst 1
Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 35 Beeld komt niet overeen met stemde een op de drie werkelijkheid Nederlanders op basis van de Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet informatie die ze kregen van de daar echter vraagtekens bij. “Het
5 publieke omroep. Dat zei Gijs van beeld in de media komt niet overeen Beuzekom, netmanager van NPO 2, 40 met de werkelijkheid. Dat geldt voor gisteren in Hilversum bij het Antillianen, moslims, maar ook voor omroepdebat. bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende Het debat van dinsdag had als tokkies1).”
10 centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving 45 Bert Huisjes van omroep WNL: “De laat horen. In november zei bestuurs- meeste redacteuren wonen in voorzitter Shula Rijxman dat de NPO Amsterdam en vinden het probleem beter zijn best ging doen om alle met bakfietsen veel urgenter dan
15 soorten Nederlanders aan het woord mensen uit Apeldoorn.” te laten. Tijdens de verkiezings- 50 Een van de oplossingen zou zijn om campagne kwam vervolgens een de redacties gemengder te maken. stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. Eikelboom maakt voor Nieuwsuur
20 EénVandaag, Pauw & Jinek, binnenlandse reportages. In de serie Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde Lagerhuis; allemaal haalden ze 55 hij een breed palet aan gewone gewone burgers binnen. Is de burgers. “Er komen op tv best veel omroep geslaagd in de opzet? burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum.
25 Rijxman vindt van wel, net als andere Dat is volgens Eikelboom niet louter sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat 60 een reactie op de opkomst van het het tonen van alle lagen van de populisme. “Het heeft ongetwijfeld bevolking een belangrijke taak is van met Trump en Wilders te maken. de omroep, opdat de kijker via de tv Maar het gaat om bezorgde burgers
30 ook kennismaakt met de ander: “Een in brede zin. Er zijn ook veel burgers voorwaarde voor een goed functio- 65 ontevreden die geen angst voor de nerende democratie is dat er een islam of vluchtelingen hebben.” minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”
Eikelboom zegt dat hij is geschrok- Waarom laat de omroep zoveel ken van de kloof tussen burgers en gewone mensen aan het woord? politiek. “Of burgers zich nu zorgen “Deze samenleving bestaat uit
70 maken over moslims, populisme of eilandjes en men weet niet meer wat armoede; ze zijn allemaal negatief 80 er op andermans eiland gebeurt. De over politici. Politiek is te negatief, er kloven ontstaan door onwetendheid. is een gebrek aan fatsoen, en De publieke omroep kan, door ver- iedereen begint over die duizend breding te zoeken, bruggen slaan
75 euro die premier Rutte had beloofd.” tussen die eilanden.”
naar: nos.nl, 24 maart 2017
noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.
Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?
Bekijk het antwoord
- Het referentiekader van een redactielid (zender) is van invloed op zijn waarneming van de werkelijkheid: zijn interpretatie en zijn waardering van die werkelijkheid worden gevormd door het geheel van ervaringen, affecties en kennis die hij heeft opgedaan en door de normen en waarden die hij zich eigen heeft gemaakt (1)
- Dat heeft gevolgen voor de wijze waarop hij de boodschap vormgeeft, bewust of onbewust. Een meer gemengde redactie zorgt ervoor dat mediaboodschappen vanuit meer verschillende referentiekaders vormgegeven worden, waardoor er een minder eenzijdig/een veelzijdiger beeld van de werkelijkheid kan ontstaan (1)
Lees de regels 52 tot en met 75 van tekst 1. Lang niet alle bezorgde burgers hebben angst voor de islam of vluchtelingen. Wel hebben deze burgers volgens Eijkelboom iets anders met elkaar gemeen: ze zijn allemaal negatief over politici. Populisten spelen hierop in.
Vraag 6 1 punt
Welk kenmerk van populisme sluit goed aan bij deze opvatting van ‘de bezorgde burger’ over politici?
Tekst 1
Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 35 Beeld komt niet overeen met stemde een op de drie werkelijkheid Nederlanders op basis van de Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet informatie die ze kregen van de daar echter vraagtekens bij. “Het
5 publieke omroep. Dat zei Gijs van beeld in de media komt niet overeen Beuzekom, netmanager van NPO 2, 40 met de werkelijkheid. Dat geldt voor gisteren in Hilversum bij het Antillianen, moslims, maar ook voor omroepdebat. bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende Het debat van dinsdag had als tokkies1).”
10 centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving 45 Bert Huisjes van omroep WNL: “De laat horen. In november zei bestuurs- meeste redacteuren wonen in voorzitter Shula Rijxman dat de NPO Amsterdam en vinden het probleem beter zijn best ging doen om alle met bakfietsen veel urgenter dan
15 soorten Nederlanders aan het woord mensen uit Apeldoorn.” te laten. Tijdens de verkiezings- 50 Een van de oplossingen zou zijn om campagne kwam vervolgens een de redacties gemengder te maken. stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. Eikelboom maakt voor Nieuwsuur
20 EénVandaag, Pauw & Jinek, binnenlandse reportages. In de serie Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde Lagerhuis; allemaal haalden ze 55 hij een breed palet aan gewone gewone burgers binnen. Is de burgers. “Er komen op tv best veel omroep geslaagd in de opzet? burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum.
25 Rijxman vindt van wel, net als andere Dat is volgens Eikelboom niet louter sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat 60 een reactie op de opkomst van het het tonen van alle lagen van de populisme. “Het heeft ongetwijfeld bevolking een belangrijke taak is van met Trump en Wilders te maken. de omroep, opdat de kijker via de tv Maar het gaat om bezorgde burgers
30 ook kennismaakt met de ander: “Een in brede zin. Er zijn ook veel burgers voorwaarde voor een goed functio- 65 ontevreden die geen angst voor de nerende democratie is dat er een islam of vluchtelingen hebben.” minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”
Eikelboom zegt dat hij is geschrok- Waarom laat de omroep zoveel ken van de kloof tussen burgers en gewone mensen aan het woord? politiek. “Of burgers zich nu zorgen “Deze samenleving bestaat uit
70 maken over moslims, populisme of eilandjes en men weet niet meer wat armoede; ze zijn allemaal negatief 80 er op andermans eiland gebeurt. De over politici. Politiek is te negatief, er kloven ontstaan door onwetendheid. is een gebrek aan fatsoen, en De publieke omroep kan, door ver- iedereen begint over die duizend breding te zoeken, bruggen slaan
75 euro die premier Rutte had beloofd.” tussen die eilanden.”
naar: nos.nl, 24 maart 2017
noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.
Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?
Bekijk het antwoord
- afkeer van het establishment / van de gevestigde partijen / van de politieke elite (1)
Lees de regels 76 tot en met 84 van tekst 1. Massamedia vervullen verschillende functies voor de samenleving, zoals de socialiserende functie en de informatiefunctie.
Vraag 7 2 punten
Leg uit welke andere maatschappelijke functie van de media te herkennen is in de regels 76 tot en met 84 van tekst 1.
Tekst 1
Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze
Bij de Tweede Kamerverkiezingen 35 Beeld komt niet overeen met stemde een op de drie werkelijkheid Nederlanders op basis van de Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet informatie die ze kregen van de daar echter vraagtekens bij. “Het
5 publieke omroep. Dat zei Gijs van beeld in de media komt niet overeen Beuzekom, netmanager van NPO 2, 40 met de werkelijkheid. Dat geldt voor gisteren in Hilversum bij het Antillianen, moslims, maar ook voor omroepdebat. bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende Het debat van dinsdag had als tokkies1).”
10 centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving 45 Bert Huisjes van omroep WNL: “De laat horen. In november zei bestuurs- meeste redacteuren wonen in voorzitter Shula Rijxman dat de NPO Amsterdam en vinden het probleem beter zijn best ging doen om alle met bakfietsen veel urgenter dan
15 soorten Nederlanders aan het woord mensen uit Apeldoorn.” te laten. Tijdens de verkiezings- 50 Een van de oplossingen zou zijn om campagne kwam vervolgens een de redacties gemengder te maken. stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. Eikelboom maakt voor Nieuwsuur
20 EénVandaag, Pauw & Jinek, binnenlandse reportages. In de serie Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde Lagerhuis; allemaal haalden ze 55 hij een breed palet aan gewone gewone burgers binnen. Is de burgers. “Er komen op tv best veel omroep geslaagd in de opzet? burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum.
25 Rijxman vindt van wel, net als andere Dat is volgens Eikelboom niet louter sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat 60 een reactie op de opkomst van het het tonen van alle lagen van de populisme. “Het heeft ongetwijfeld bevolking een belangrijke taak is van met Trump en Wilders te maken. de omroep, opdat de kijker via de tv Maar het gaat om bezorgde burgers
30 ook kennismaakt met de ander: “Een in brede zin. Er zijn ook veel burgers voorwaarde voor een goed functio- 65 ontevreden die geen angst voor de nerende democratie is dat er een islam of vluchtelingen hebben.” minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”
Eikelboom zegt dat hij is geschrok- Waarom laat de omroep zoveel ken van de kloof tussen burgers en gewone mensen aan het woord? politiek. “Of burgers zich nu zorgen “Deze samenleving bestaat uit
70 maken over moslims, populisme of eilandjes en men weet niet meer wat armoede; ze zijn allemaal negatief 80 er op andermans eiland gebeurt. De over politici. Politiek is te negatief, er kloven ontstaan door onwetendheid. is een gebrek aan fatsoen, en De publieke omroep kan, door ver- iedereen begint over die duizend breding te zoeken, bruggen slaan
75 euro die premier Rutte had beloofd.” tussen die eilanden.”
naar: nos.nl, 24 maart 2017
noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.
Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?
Bekijk het antwoord
- de verbindende functie (1)
- Door “bruggen te slaan tussen de verschillende eilandjes in de samenleving” dragen de media bij aan het bevorderen van de sociale cohesie (1)
Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel?
Bij deze opgave horen tekst 2 en de figuren 1 en 2 uit het bronnenboekje.
Inleiding In 2017 was het precies 100 jaar geleden dat Nederland het meerderheidsstelsel afschafte en het huidige kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging invoerde. Maar hoe zou de Tweede Kamer er na de verkiezingen van 2017 uitgezien hebben als alles bij het oude was gebleven? De NOS zocht het uit (tekst 2, figuur 1 en figuur 2).
Lees de regels 1 tot en met 28 van tekst 2 en bekijk figuur 1. Met het huidige kiesstelsel behaalde de PvdA bij de verkiezingen van
2017 negen zetels. Bij de overstap naar een meerderheidsstelsel zou deze partij, op basis van hetzelfde aantal stemmen, geen zetels krijgen.
Vraag 8 3 punten
Leg uit dat de PvdA bij hantering van het huidige kiesstelsel wél en bij hantering van het meerderheidsstelsel geen zetels toebedeeld krijgt. Betrek in je uitleg de werking van beide kiesstelsels en een gegeven uit figuur 1.
Tekst 2
Hoe zou de Kamer eruitzien met een meerderheidsstelsel?
Hoe zou de Kamer er na deze systeemwijziging honderd jaar verkiezingen uitgezien hebben als geleden. “Een scheve verhouding alles bij het oude was gebleven? 35 tussen electorale steun en het daad- werkelijk behaalde zetelaantal vinden Voor een antwoord op deze vraag wij Nederlanders niet eerlijk”, zegt de
5 zijn er een paar cruciale aanpas- Leidse hoogleraar politicologie Ruud singen nodig ten opzichte van de Koole. situatie honderd jaar terug. Alleen al 40 In het Nederland van de negentiende omdat de Tweede Kamer honderd eeuw hadden de verkiezingen voor jaar geleden geen 150, maar 100 veel kiezers praktisch gezien geen
10 leden telde. Maar ook omdat de enkele betekenis, omdat hun favo- bevolkingsconcentraties nu heel riete partij geen enkele kans had op anders zijn en omdat Flevoland 45 een meerderheid in hun district. destijds nog niet bestond. De lijnen van de districten moesten in de kaart Voordelen
15 dus anders worden getrokken dan Een districtenstelsel heeft echter ook toen gebeurde (zie figuur 1). voordelen. “Als je in het huidige Nederland is opgedeeld in 150 Nederland je stem hebt uitgebracht gelijke districten, met gemiddeld 50 en de uitslag is duidelijk, moet je 115.000 inwoners per district. Daarbij maar afwachten wat voor kleur het
20 is geprobeerd zo veel mogelijk duide- uiteindelijke kabinet krijgt”, legt Koole lijke regionale identiteiten als uit- uit. “Daar hebben de Britten veel gangspunt te hanteren. Grote steden minder last van. Die hebben meer het zijn langs wijkgrenzen gesplitst. 55 gevoel dat zij rechtstreeks bepalen Bovendien is er gewerkt met een wie er aan de macht komt.”
25 systeem van relatieve meerderheid. Bovendien is er in Groot-Brittannië een sterkere regionale band tussen De gevolgen van terugkeer naar een Lagerhuisleden en hun achterban. meerderheidsstelsel zijn zichtbaar 60 Wie daar zorgen of vragen heeft over gemaakt in figuur 1 en 2. een bepaald onderwerp, kan die vrijdagmiddag rechtstreeks kwijt Oneerlijk tijdens het spreekuur van zijn ‘eigen’
30 De ondervertegenwoordiging van Lagerhuislid. Die komt in Londen op kleinere partijen was een van de 65 voor zijn eigen district. belangrijke argumenten voor de
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 1
Verkiezingsuitslag in het meerderheidsstelsel
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 2
Vergelijking zetelverdeling bij verschillende kiesstelsels
Zetelverdeling in Zetelverdeling in huidige kiesstelsel meerderheidsstelsel Uitslag Tweede Fictieve uitslag Kamerverkiezingen 2017
partij aantal zetels partij aantal zetels VVD 33 VVD 110 PVV 20 PVV 15 CDA 19 CDA 7 D66 19 D66 7 GL 14 GL 7 SP 14 SP 3 PvdA 9 Denk 1 CU 5 PvdD 5 50PLUS 4 SGP 3 Denk 3 FvD 2
naar: nos.nl, 24 maart 2017
Opgave 3 Politiek & klimaat
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- In een meerderheidsstelsel (wordt het land verdeeld in districten en) krijgt de partij die in een district de (absolute of relatieve) meerderheid haalt alle zetels / de zetel van dat district (1)
- In geen enkel district heeft de PvdA in de meerderheid gehaald. Dat blijkt uit figuur 1. De PvdA krijgt dus geen zetels (1)
- In het huidige kiesstelsel / in een stelsel van evenredige vertegenwoordiging (worden alle stemmen bij elkaar geteld en) krijgt een partij een aantal zetels dat evenredig (procentueel) is aan het aantal behaalde stemmen in het hele land. De PvdA kan dan dus ook zetels halen zonder meerderheid in een district (1)
Lees de regels 29 tot en met 45 van tekst 2 en gebruik figuur 2.
Vraag 9 2 punten
Leg uit dat hantering van een meerderheidsstelsel negatieve invloed kan hebben op de mate van representativiteit van de besluiten van de Tweede Kamer. Betrek in je uitleg een gegeven uit figuur 2.
Tekst 2
Hoe zou de Kamer eruitzien met een meerderheidsstelsel?
Hoe zou de Kamer er na deze systeemwijziging honderd jaar verkiezingen uitgezien hebben als geleden. “Een scheve verhouding alles bij het oude was gebleven? 35 tussen electorale steun en het daad- werkelijk behaalde zetelaantal vinden Voor een antwoord op deze vraag wij Nederlanders niet eerlijk”, zegt de
5 zijn er een paar cruciale aanpas- Leidse hoogleraar politicologie Ruud singen nodig ten opzichte van de Koole. situatie honderd jaar terug. Alleen al 40 In het Nederland van de negentiende omdat de Tweede Kamer honderd eeuw hadden de verkiezingen voor jaar geleden geen 150, maar 100 veel kiezers praktisch gezien geen
10 leden telde. Maar ook omdat de enkele betekenis, omdat hun favo- bevolkingsconcentraties nu heel riete partij geen enkele kans had op anders zijn en omdat Flevoland 45 een meerderheid in hun district. destijds nog niet bestond. De lijnen van de districten moesten in de kaart Voordelen
15 dus anders worden getrokken dan Een districtenstelsel heeft echter ook toen gebeurde (zie figuur 1). voordelen. “Als je in het huidige Nederland is opgedeeld in 150 Nederland je stem hebt uitgebracht gelijke districten, met gemiddeld 50 en de uitslag is duidelijk, moet je 115.000 inwoners per district. Daarbij maar afwachten wat voor kleur het
20 is geprobeerd zo veel mogelijk duide- uiteindelijke kabinet krijgt”, legt Koole lijke regionale identiteiten als uit- uit. “Daar hebben de Britten veel gangspunt te hanteren. Grote steden minder last van. Die hebben meer het zijn langs wijkgrenzen gesplitst. 55 gevoel dat zij rechtstreeks bepalen Bovendien is er gewerkt met een wie er aan de macht komt.”
25 systeem van relatieve meerderheid. Bovendien is er in Groot-Brittannië een sterkere regionale band tussen De gevolgen van terugkeer naar een Lagerhuisleden en hun achterban. meerderheidsstelsel zijn zichtbaar 60 Wie daar zorgen of vragen heeft over gemaakt in figuur 1 en 2. een bepaald onderwerp, kan die vrijdagmiddag rechtstreeks kwijt Oneerlijk tijdens het spreekuur van zijn ‘eigen’
30 De ondervertegenwoordiging van Lagerhuislid. Die komt in Londen op kleinere partijen was een van de 65 voor zijn eigen district. belangrijke argumenten voor de
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 1
Verkiezingsuitslag in het meerderheidsstelsel
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 2
Vergelijking zetelverdeling bij verschillende kiesstelsels
Zetelverdeling in Zetelverdeling in huidige kiesstelsel meerderheidsstelsel Uitslag Tweede Fictieve uitslag Kamerverkiezingen 2017
partij aantal zetels partij aantal zetels VVD 33 VVD 110 PVV 20 PVV 15 CDA 19 CDA 7 D66 19 D66 7 GL 14 GL 7 SP 14 SP 3 PvdA 9 Denk 1 CU 5 PvdD 5 50PLUS 4 SGP 3 Denk 3 FvD 2
naar: nos.nl, 24 maart 2017
Opgave 3 Politiek & klimaat
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Bij hantering van een meerderheidsstelsel kan een partij de absolute meerderheid van de zetels in de Tweede Kamer krijgen, terwijl deze partij niet de meerderheid van de kiezers vertegenwoordigt. Uit figuur 2 blijkt dat dit bij de VVD het geval zou zijn (1)
- Dit kan ten koste gaan van de representativiteit van de besluiten van de Tweede Kamer, wanneer de standpunten van de meerderheid van de kiezers niet overeenkomen met die van de partij die in de Tweede Kamer de meerderheid heeft (1)
Zie de regels 40 tot en met 45 van tekst 2. De verkiezingsuitslag is tegenwoordig minder voorspelbaar dan in de negentiende eeuw. Dit heeft naast de invoering van een ander kiesstelsel ook te maken met veranderingen in de politieke cultuur vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw.
Vraag 10 2 punten
Noem een verandering in de politieke cultuur en leg uit dat deze heeft bijgedragen aan het feit dat de verkiezingsuitslagen minder voorspelbaar zijn geworden.
Tekst 2
Hoe zou de Kamer eruitzien met een meerderheidsstelsel?
Hoe zou de Kamer er na deze systeemwijziging honderd jaar verkiezingen uitgezien hebben als geleden. “Een scheve verhouding alles bij het oude was gebleven? 35 tussen electorale steun en het daad- werkelijk behaalde zetelaantal vinden Voor een antwoord op deze vraag wij Nederlanders niet eerlijk”, zegt de
5 zijn er een paar cruciale aanpas- Leidse hoogleraar politicologie Ruud singen nodig ten opzichte van de Koole. situatie honderd jaar terug. Alleen al 40 In het Nederland van de negentiende omdat de Tweede Kamer honderd eeuw hadden de verkiezingen voor jaar geleden geen 150, maar 100 veel kiezers praktisch gezien geen
10 leden telde. Maar ook omdat de enkele betekenis, omdat hun favo- bevolkingsconcentraties nu heel riete partij geen enkele kans had op anders zijn en omdat Flevoland 45 een meerderheid in hun district. destijds nog niet bestond. De lijnen van de districten moesten in de kaart Voordelen
15 dus anders worden getrokken dan Een districtenstelsel heeft echter ook toen gebeurde (zie figuur 1). voordelen. “Als je in het huidige Nederland is opgedeeld in 150 Nederland je stem hebt uitgebracht gelijke districten, met gemiddeld 50 en de uitslag is duidelijk, moet je 115.000 inwoners per district. Daarbij maar afwachten wat voor kleur het
20 is geprobeerd zo veel mogelijk duide- uiteindelijke kabinet krijgt”, legt Koole lijke regionale identiteiten als uit- uit. “Daar hebben de Britten veel gangspunt te hanteren. Grote steden minder last van. Die hebben meer het zijn langs wijkgrenzen gesplitst. 55 gevoel dat zij rechtstreeks bepalen Bovendien is er gewerkt met een wie er aan de macht komt.”
25 systeem van relatieve meerderheid. Bovendien is er in Groot-Brittannië een sterkere regionale band tussen De gevolgen van terugkeer naar een Lagerhuisleden en hun achterban. meerderheidsstelsel zijn zichtbaar 60 Wie daar zorgen of vragen heeft over gemaakt in figuur 1 en 2. een bepaald onderwerp, kan die vrijdagmiddag rechtstreeks kwijt Oneerlijk tijdens het spreekuur van zijn ‘eigen’
30 De ondervertegenwoordiging van Lagerhuislid. Die komt in Londen op kleinere partijen was een van de 65 voor zijn eigen district. belangrijke argumenten voor de
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 1
Verkiezingsuitslag in het meerderheidsstelsel
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 2
Vergelijking zetelverdeling bij verschillende kiesstelsels
Zetelverdeling in Zetelverdeling in huidige kiesstelsel meerderheidsstelsel Uitslag Tweede Fictieve uitslag Kamerverkiezingen 2017
partij aantal zetels partij aantal zetels VVD 33 VVD 110 PVV 20 PVV 15 CDA 19 CDA 7 D66 19 D66 7 GL 14 GL 7 SP 14 SP 3 PvdA 9 Denk 1 CU 5 PvdD 5 50PLUS 4 SGP 3 Denk 3 FvD 2
naar: nos.nl, 24 maart 2017
Opgave 3 Politiek & klimaat
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- ontzuiling/ontideologisering/individualisering (1)
- Door deze ontwikkeling zijn politieke partijen hun vaste achterban kwijtgeraakt / zijn mensen minder gebonden aan een vaste politieke partij / is het aantal zwevende kiezers toegenomen. Hierdoor is de stemkeuze van mensen / de verkiezingsuitslag minder voorspelbaar geworden (1)
Lees de regels 46 tot en met 65 van tekst 2.
Vraag 11 2 punten
Leg uit dat de werking van ons huidige kiesstelsel ertoe leidt dat er na de verkiezingen vrijwel nooit direct duidelijkheid bestaat over de samenstelling van het nieuwe kabinet.
Tekst 2
Hoe zou de Kamer eruitzien met een meerderheidsstelsel?
Hoe zou de Kamer er na deze systeemwijziging honderd jaar verkiezingen uitgezien hebben als geleden. “Een scheve verhouding alles bij het oude was gebleven? 35 tussen electorale steun en het daad- werkelijk behaalde zetelaantal vinden Voor een antwoord op deze vraag wij Nederlanders niet eerlijk”, zegt de
5 zijn er een paar cruciale aanpas- Leidse hoogleraar politicologie Ruud singen nodig ten opzichte van de Koole. situatie honderd jaar terug. Alleen al 40 In het Nederland van de negentiende omdat de Tweede Kamer honderd eeuw hadden de verkiezingen voor jaar geleden geen 150, maar 100 veel kiezers praktisch gezien geen
10 leden telde. Maar ook omdat de enkele betekenis, omdat hun favo- bevolkingsconcentraties nu heel riete partij geen enkele kans had op anders zijn en omdat Flevoland 45 een meerderheid in hun district. destijds nog niet bestond. De lijnen van de districten moesten in de kaart Voordelen
15 dus anders worden getrokken dan Een districtenstelsel heeft echter ook toen gebeurde (zie figuur 1). voordelen. “Als je in het huidige Nederland is opgedeeld in 150 Nederland je stem hebt uitgebracht gelijke districten, met gemiddeld 50 en de uitslag is duidelijk, moet je 115.000 inwoners per district. Daarbij maar afwachten wat voor kleur het
20 is geprobeerd zo veel mogelijk duide- uiteindelijke kabinet krijgt”, legt Koole lijke regionale identiteiten als uit- uit. “Daar hebben de Britten veel gangspunt te hanteren. Grote steden minder last van. Die hebben meer het zijn langs wijkgrenzen gesplitst. 55 gevoel dat zij rechtstreeks bepalen Bovendien is er gewerkt met een wie er aan de macht komt.”
25 systeem van relatieve meerderheid. Bovendien is er in Groot-Brittannië een sterkere regionale band tussen De gevolgen van terugkeer naar een Lagerhuisleden en hun achterban. meerderheidsstelsel zijn zichtbaar 60 Wie daar zorgen of vragen heeft over gemaakt in figuur 1 en 2. een bepaald onderwerp, kan die vrijdagmiddag rechtstreeks kwijt Oneerlijk tijdens het spreekuur van zijn ‘eigen’
30 De ondervertegenwoordiging van Lagerhuislid. Die komt in Londen op kleinere partijen was een van de 65 voor zijn eigen district. belangrijke argumenten voor de
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 1
Verkiezingsuitslag in het meerderheidsstelsel
naar: nos.nl, 24 maart 2017
figuur 2
Vergelijking zetelverdeling bij verschillende kiesstelsels
Zetelverdeling in Zetelverdeling in huidige kiesstelsel meerderheidsstelsel Uitslag Tweede Fictieve uitslag Kamerverkiezingen 2017
partij aantal zetels partij aantal zetels VVD 33 VVD 110 PVV 20 PVV 15 CDA 19 CDA 7 D66 19 D66 7 GL 14 GL 7 SP 14 SP 3 PvdA 9 Denk 1 CU 5 PvdD 5 50PLUS 4 SGP 3 Denk 3 FvD 2
naar: nos.nl, 24 maart 2017
Opgave 3 Politiek & klimaat
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- In ons kiesstelsel is het aantal zetels dat een partij behaalt, evenredig aan het landelijk op die partij uitgebrachte aantal stemmen (1)
- Hierdoor is de kans op een absolute meerderheid voor een van de partijen klein / is er vrijwel altijd coalitievorming nodig (1)
Opgave 3 Politiek & klimaat
Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 en figuur 3 uit het bronnenboekje.
Inleiding Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).
Maak gebruik van de inleiding en de regels 1 tot en met 18 van tekst 3. Internationale samenwerking kan bemoeilijkt worden door het dilemma van collectieve actie. De klimaatkwestie is een voorbeeld van een onderwerp waarbij dit dilemma vaak een rol speelt.
Vraag 12 2 punten
Leg uit dat het dilemma van collectieve actie vaak een rol speelt bij (de totstandkoming van) internationale klimaatakkoorden. Illustreer beide kanten van het dilemma met een ander gegeven uit de inleiding en/of de regels 1 tot en met 18 van tekst 3.
Tekst 4
Rutte III legt klimaatdoel in wet vast
Met een klimaatwet en een nieuw ondertekenden vorig jaar het initiatief energieakkoord geeft het nieuwe van PvdA en GroenLinks om tot zo’n kabinet zijn duurzame ambities vorm. 15 wet te komen. De wet die het aan- Er komt een klimaatwet met juridisch staande kabinet voor ogen heeft, is
5 afrekenbare milieudoelen, zoals het een afgezwakte variant van het oor- terugbrengen van de CO₂-uitstoot. spronkelijke voorstel. Daarmee maakt het nieuwe kabinet serieus werk van het internationale Het regeerakkoord zal enkele klimaatakkoord van Parijs. 20 concrete milieumaatregelen bevatten, zoals, naar verluidt, een kilometer-
10 De komst van een klimaatwet is een heffing voor vrachtverkeer en geld vurige wens van D66 en de voor woningcorporaties om huur- ChristenUnie. Deze partijen panden extra te isoleren.
naar: Trouw, 6 oktober 2017
figuur 3
bron: www.tomjanssen.net, 6 juni 2017
Opgave 4 Buienradar voor boeven
Tekst 3
Trump: ‘Parijs’ was ramp voor economie VS
Vanavond in de Rozentuin van het Steve Bannon, wilden dat hij zijn Witte Huis, waar presidenten graag belofte nakwam en de VS losmaakte hun successen vieren, maakte uit een akkoord dat volgens hen de Donald Trump aan de laatste twijfel 25 soevereiniteit van het land aantast.
5 een einde. Het klimaatakkoord van ‘Internationalisten’, zoals minister Parijs, waar tot nu toe alleen Syrië en van buitenlandse zaken Rex Nicaragua buiten vielen, wordt door Tillerson, pleitten voor blijven, uit hem opgezegd. Alleen op veel angst dat de betrekkingen met de gunstiger voorwaarden voor de VS 30 rest van de wereld schade op zullen
10 wil hij eventueel weer aanhaken. lopen. Het land zal in een aantal fora niet meer meepraten of serieus Net als tijdens de campagne, toen hij genomen worden. de opzegging nadrukkelijk beloofde, En handelspartners als China of hekelde Trump de afspraken in Parijs 35 Europa, zo waarschuwden grote als economisch rampzalig voor de Amerikaanse bedrijven, zouden
15 Verenigde Staten. De beperking van kunnen besluiten dat bedrijven in de de inzet van fossiele brandstoffen zal VS door het gebrek aan actie tegen de economische groei afknijpen en broeikasgassen een oneerlijk miljoenen banen kosten. 40 concurrentievoordeel hebben. Dat zou kunnen leiden tot een ‘CO₂- Aan het besluit ging een heftige heffing’ op Amerikaanse producten
20 interne strijd in het Witte Huis vooraf. en
- als de VS antwoordt met invoer- ‘Nationalisten’, zoals zijn adviseur heffingen
- een handelsoorlog.
naar: Trouw, 1 juni 2017
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Staten die deelnemen aan een internationaal klimaatakkoord moeten bereid zijn offers te brengen / ervaren op korte termijn vaak nadelige effecten. Een voorbeeld van zo’n offer/nadelig effect is beperking van de economische groei/banenverlies (regel 15-18 van tekst 3) (1)
- De afspraken uit het Klimaatakkoord bevorderen dat het klimaat leefbaar blijft (regel 5 van de inleiding). Dit resultaat komt (op lange termijn) ten goede aan het collectief, waardoor ook staten die niet deelnemen / zich voortijdig terugtrekken er eveneens van profiteren. Maar als alle staten zich terugtrekken profiteert niemand (1)
Lees tekst 3. Bij het typeren van internationale verhoudingen wordt onderscheid gemaakt tussen het klassieke en het postklassieke beeld van de internationale orde.
Vraag 13 4 punten
Noem twee kenmerken van het postklassieke beeld van de internationale orde die te herkennen zijn in tekst 3. Illustreer ieder kenmerk met een ander voorbeeld uit tekst 3.
Tekst 3
Trump: ‘Parijs’ was ramp voor economie VS
Vanavond in de Rozentuin van het Steve Bannon, wilden dat hij zijn Witte Huis, waar presidenten graag belofte nakwam en de VS losmaakte hun successen vieren, maakte uit een akkoord dat volgens hen de Donald Trump aan de laatste twijfel 25 soevereiniteit van het land aantast.
5 een einde. Het klimaatakkoord van ‘Internationalisten’, zoals minister Parijs, waar tot nu toe alleen Syrië en van buitenlandse zaken Rex Nicaragua buiten vielen, wordt door Tillerson, pleitten voor blijven, uit hem opgezegd. Alleen op veel angst dat de betrekkingen met de gunstiger voorwaarden voor de VS 30 rest van de wereld schade op zullen
10 wil hij eventueel weer aanhaken. lopen. Het land zal in een aantal fora niet meer meepraten of serieus Net als tijdens de campagne, toen hij genomen worden. de opzegging nadrukkelijk beloofde, En handelspartners als China of hekelde Trump de afspraken in Parijs 35 Europa, zo waarschuwden grote als economisch rampzalig voor de Amerikaanse bedrijven, zouden
15 Verenigde Staten. De beperking van kunnen besluiten dat bedrijven in de de inzet van fossiele brandstoffen zal VS door het gebrek aan actie tegen de economische groei afknijpen en broeikasgassen een oneerlijk miljoenen banen kosten. 40 concurrentievoordeel hebben. Dat zou kunnen leiden tot een ‘CO₂- Aan het besluit ging een heftige heffing’ op Amerikaanse producten
20 interne strijd in het Witte Huis vooraf. en
- als de VS antwoordt met invoer- ‘Nationalisten’, zoals zijn adviseur heffingen
- een handelsoorlog.
naar: Trouw, 1 juni 2017
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- voorbeelden van juiste antwoorden (twee van de volgende): − Coöperatie/samenwerking (is niet slechts het aangaan van een bondgenootschap tegen een gemeenschappelijke vijand, maar) komt steeds vaker voort uit een collectief lotsbesef. In tekst 3 is dit terug te zien doordat staten een akkoord gesloten hebben om het klimaatprobleem aan te pakken. − De toegenomen interdependentie/marktintegratie/globalisering maakt landen afhankelijker van elkaar. In tekst 3 is dit terug te zien in de angst dat de keuze om uit ‘Parijs’ te stappen gevolgen heeft voor de internationale betrekkingen/(handels)relaties. − Natiestaten spelen nog altijd een prominente rol, maar hun speelruimte is beperkt door andere actoren. / Intergouvernementele organisaties hebben een zekere autonomie weten te verwerven in de internationale politiek. Een voorbeeld van andere actoren/intergouvernementele organisaties zijn de fora waarin verwezen wordt in regel 31 van tekst 3. per juist kenmerk (1) per juist bijbehorend voorbeeld uit tekst 3 (1) (4)
We onderscheiden twee soorten internationale samenwerking: intergouvernementele samenwerking en supranationale samenwerking.
Vraag 14 2 punten
− Van welk type samenwerking zijn internationale conferenties van de VN, zoals de Klimaatconferentie van Parijs, een voorbeeld?
- Geef aan wat kenmerkend is voor deze vorm van samenwerking.
Tekst 3
Trump: ‘Parijs’ was ramp voor economie VS
Vanavond in de Rozentuin van het Steve Bannon, wilden dat hij zijn Witte Huis, waar presidenten graag belofte nakwam en de VS losmaakte hun successen vieren, maakte uit een akkoord dat volgens hen de Donald Trump aan de laatste twijfel 25 soevereiniteit van het land aantast.
5 een einde. Het klimaatakkoord van ‘Internationalisten’, zoals minister Parijs, waar tot nu toe alleen Syrië en van buitenlandse zaken Rex Nicaragua buiten vielen, wordt door Tillerson, pleitten voor blijven, uit hem opgezegd. Alleen op veel angst dat de betrekkingen met de gunstiger voorwaarden voor de VS 30 rest van de wereld schade op zullen
10 wil hij eventueel weer aanhaken. lopen. Het land zal in een aantal fora niet meer meepraten of serieus Net als tijdens de campagne, toen hij genomen worden. de opzegging nadrukkelijk beloofde, En handelspartners als China of hekelde Trump de afspraken in Parijs 35 Europa, zo waarschuwden grote als economisch rampzalig voor de Amerikaanse bedrijven, zouden
15 Verenigde Staten. De beperking van kunnen besluiten dat bedrijven in de de inzet van fossiele brandstoffen zal VS door het gebrek aan actie tegen de economische groei afknijpen en broeikasgassen een oneerlijk miljoenen banen kosten. 40 concurrentievoordeel hebben. Dat zou kunnen leiden tot een ‘CO₂- Aan het besluit ging een heftige heffing’ op Amerikaanse producten
20 interne strijd in het Witte Huis vooraf. en
- als de VS antwoordt met invoer- ‘Nationalisten’, zoals zijn adviseur heffingen
- een handelsoorlog.
naar: Trouw, 1 juni 2017
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- intergouvernementele samenwerking (1)
- Kenmerkend voor dit type samenwerking is dat de staten hun soevereiniteit behouden / staten niet aan besluiten gebonden kunnen worden zonder eigen instemming (1)
Lees tekst 4. Een van de partijen die voor invoering van een klimaatwet gepleit heeft, is de ChristenUnie.
Vraag 15 3 punten
− Geef aan tot welke politieke stroming de ChristenUnie behoort.
- Leg uit welk uitgangspunt van deze stroming ten grondslag zou kunnen liggen aan de betrokkenheid van deze partij bij de klimaatdiscussie.
Tekst 4
Rutte III legt klimaatdoel in wet vast
Met een klimaatwet en een nieuw ondertekenden vorig jaar het initiatief energieakkoord geeft het nieuwe van PvdA en GroenLinks om tot zo’n kabinet zijn duurzame ambities vorm. 15 wet te komen. De wet die het aan- Er komt een klimaatwet met juridisch staande kabinet voor ogen heeft, is
5 afrekenbare milieudoelen, zoals het een afgezwakte variant van het oor- terugbrengen van de CO₂-uitstoot. spronkelijke voorstel. Daarmee maakt het nieuwe kabinet serieus werk van het internationale Het regeerakkoord zal enkele klimaatakkoord van Parijs. 20 concrete milieumaatregelen bevatten, zoals, naar verluidt, een kilometer-
10 De komst van een klimaatwet is een heffing voor vrachtverkeer en geld vurige wens van D66 en de voor woningcorporaties om huur- ChristenUnie. Deze partijen panden extra te isoleren.
naar: Trouw, 6 oktober 2017
figuur 3
bron: www.tomjanssen.net, 6 juni 2017
Opgave 4 Buienradar voor boeven
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- de confessionele/christendemocratische stroming (1)
- het uitgangspunt rentmeesterschap (1)
- Rentmeesterschap betekent dat we de aarde in bruikleen hebben gekregen van God en er dus zuinig op moeten zijn, bijvoorbeeld door goed voor het klimaat te zorgen (1)
Zie de regels 19 tot en met 24 van tekst 4 en bekijk figuur 3. Het opnemen van concrete maatregelen in het regeerakkoord leidt soms tot kritiek. In figuur 3 is een voorbeeld van zo’n kritiekpunt te herkennen.
Vraag 16 2 punten
− Welke kritiek met betrekking tot het opnemen van concrete maatregelen in het regeerakkoord is te herkennen in figuur 3?
- Leg uit of de situatie waarop deze kritiek betrekking heeft, past bij een monistische of bij een dualistische verhouding tussen regering en parlement.
Tekst 4
Rutte III legt klimaatdoel in wet vast
Met een klimaatwet en een nieuw ondertekenden vorig jaar het initiatief energieakkoord geeft het nieuwe van PvdA en GroenLinks om tot zo’n kabinet zijn duurzame ambities vorm. 15 wet te komen. De wet die het aan- Er komt een klimaatwet met juridisch staande kabinet voor ogen heeft, is
5 afrekenbare milieudoelen, zoals het een afgezwakte variant van het oor- terugbrengen van de CO₂-uitstoot. spronkelijke voorstel. Daarmee maakt het nieuwe kabinet serieus werk van het internationale Het regeerakkoord zal enkele klimaatakkoord van Parijs. 20 concrete milieumaatregelen bevatten, zoals, naar verluidt, een kilometer-
10 De komst van een klimaatwet is een heffing voor vrachtverkeer en geld vurige wens van D66 en de voor woningcorporaties om huur- ChristenUnie. Deze partijen panden extra te isoleren.
naar: Trouw, 6 oktober 2017
figuur 3
bron: www.tomjanssen.net, 6 juni 2017
Opgave 4 Buienradar voor boeven
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- In figuur 3 is de kritiek te herkennen dat het opnemen van concrete maatregelen in een regeerakkoord de mogelijkheid beperkt voor de (oppositie)partijen in de volksvertegenwoordiging om invloed uit te oefenen op de besluitvorming (1)
- Deze kritiek sluit het best aan bij het begrip monisme: een regeringsstelsel waarbij de regering rechtstreeks steunt op een meerderheid in de volksvertegenwoordiging en daarmee min of meer een eenheid vormt. De concrete maatregelen in het regeerakkoord kunnen gezien worden als een uiting van deze eenheid (1)
Maak gebruik van tekst 4. Het proces van politieke besluitvorming over de Klimaatwet kan geanalyseerd worden met behulp van het barrièremodel van politieke besluitvorming. In dit model worden vier barrières onderscheiden.
Vraag 17 3 punten
− Wat is de laatste barrière die genomen is in het besluitvormingsproces over de Klimaatwet op het moment dat tekst 4 geschreven werd? Noem een gegeven uit tekst 4 waaruit dit blijkt.
- Omschrijf vervolgens de barrière die daarna genomen moet worden.
Tekst 4
Rutte III legt klimaatdoel in wet vast
Met een klimaatwet en een nieuw ondertekenden vorig jaar het initiatief energieakkoord geeft het nieuwe van PvdA en GroenLinks om tot zo’n kabinet zijn duurzame ambities vorm. 15 wet te komen. De wet die het aan- Er komt een klimaatwet met juridisch staande kabinet voor ogen heeft, is
5 afrekenbare milieudoelen, zoals het een afgezwakte variant van het oor- terugbrengen van de CO₂-uitstoot. spronkelijke voorstel. Daarmee maakt het nieuwe kabinet serieus werk van het internationale Het regeerakkoord zal enkele klimaatakkoord van Parijs. 20 concrete milieumaatregelen bevatten, zoals, naar verluidt, een kilometer-
10 De komst van een klimaatwet is een heffing voor vrachtverkeer en geld vurige wens van D66 en de voor woningcorporaties om huur- ChristenUnie. Deze partijen panden extra te isoleren.
naar: Trouw, 6 oktober 2017
figuur 3
bron: www.tomjanssen.net, 6 juni 2017
Opgave 4 Buienradar voor boeven
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- (barrière 2) afweging van wensen of behoeften / toekenning van een hoge prioriteit aan het probleem (1)
- bijbehorend gegeven uit tekst 4: De coalitiepartijen hebben afgesproken dat er een klimaatwet komt. / De coalitiepartijen hebben de komst van een klimaatwet opgenomen in het regeerakkoord (1)
- (barrière 3) het beslissen over (de noodzaak van) beleidsmatige oplossing van problemen (1)
Opgave 4 Buienradar voor boeven
Bij deze opgave horen de teksten 5 tot en met 7 uit het bronnenboekje.
Inleiding In mei 2017 presenteerde de Nationale Politie de eerste resultaten van experimenten met het zogenaamde Criminaliteits Anticipatie Systeem (CAS). CAS berekent op basis van onder andere aangiften en statistieken van het CBS waar en wanneer een verhoogde kans op bepaalde soorten criminaliteit bestaat. Deze ‘buienradar voor boeven’ is een voorbeeld van een nieuwe trend die predictive policing heet: het voorspellen van misdaad op basis van grote hoeveelheden data (tekst 5). Het inzetten van CAS zou de effectiviteit van het politiewerk kunnen vergroten, maar leidt ook tot kritiek (tekst 6). In de Amerikaanse staat Pennsylvania werd een jaar eerder al aan een andere vorm van computergestuurde kansberekening gewerkt: een systeem dat de kans voorspelt dat een veroordeelde crimineel in de toekomst opnieuw in de fout gaat (tekst 7).
Lees de regels 1 tot en met 26 van tekst 5. Zowel de wijze waarop CAS criminaliteit voorspelt als de wijze waarop de politie op deze resultaten inspeelt, sluit aan bij een van de theorieën ter verklaring van criminaliteit.
Vraag 18 4 punten
− Welke theorie wordt hier bedoeld?
- Omschrijf deze theorie aan de hand van de drie factoren die bepalend zijn voor de mate van criminaliteit.
- Leg uit dat de wijze waarop CAS criminaliteit voorspelt, aansluit bij een van de drie factoren van deze theorie.
- Leg uit dat de wijze waarop de politie op de resultaten van CAS inspeelt, aansluit bij een van de drie factoren van deze theorie.
Tekst 7
Experiment Pennsylvania
De Amerikaanse staat Pennsylvania zijn toekomstige wandaden. Is de werkt momenteel aan een systeem 10 kans statistisch gezien groot dat een dat rechters helpt bij het bepalen van dader ooit opnieuw een vergrijp de strafmaat. Op basis van onder pleegt, dan kan hij bij voorbaat extra
5 meer iemands criminele verleden zwaar gestraft worden. Andersom (eerdere arrestaties en veroorde- kan een dader aan wie een hemels- lingen), geslacht, leeftijd en postcode 15 blauwe toekomst wordt toegedicht wordt een voorspelling gedaan over strafvermindering krijgen.
naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016
Opgave 5 Overname Nederlandse media
Tekst 5
Misdaad voorspellen, het kan echt
Het is géén ‘glazen bol’, volgens de samenstellingen. Computerbereke- Nationale Politie. Toch probeert een ningen bepalen vervolgens waar en nieuw computersysteem (CAS) de wanneer de politie een verhoogde plaats en het tijdstip van zakken- kans op criminaliteit kan verwachten.
5 rollerij, straatroof, geweld, diefstal en 25 De politie speelt daarop in door extra bedrijfsinbraken vooraf te voor- te surveilleren in die wijken. spellen. Maandag presenteerde de politie resultaten van pilots in onder Moord niet meer Hoorn, Enschede, Groningen CAS legt als het ware een raster over
10 en Den Haag. een wijk, met ‘vakjes’ van 125 bij 125
30 meter. Als een vakje rood is, voor- Het systeem gebruikt data, héél veel spelt CAS problemen zoals een data, om daarmee bijvoorbeeld straatroof. Het systeem doet voor- woninginbraken te voorspellen. CAS spellingen binnen tijdslots van maxi- wordt onder andere ‘gevoerd’ met maal vier uur.
15 informatie uit aangiften en gegevens 35 Hoe meer gegevens het systeem van het Centraal Bureau voor de heeft, hoe slimmer het voorspelt. Statistiek (CBS). Bij deze laatste Moord komt te weinig voor om er met bron gaat het bijvoorbeeld om infor- big data goede voorspellingen over matie over het aantal uitkeringen per te doen.
20 wijk, leeftijden, geslacht en gezins-
naar: NRC Handelsblad, 16 mei 2017
Bekijk het antwoord
Opmerking Bij antwoordelement 4 mag geen scorepunt worden toegekend voor het antwoord ‘aantrekkelijke doelwitten’. (Aantrekkelijkheid verwijst naar de mate waarin het doelwit de moeite waard is / de winst die er te behalen valt, niet naar de beveiliging ervan.)
Maak gebruik van de regels 1 tot en met 26 van tekst 5.
Vraag 19 3 punten
Leg uit dat de oververtegenwoordiging van mensen met een lage maatschappelijke positie in de geregistreerde criminaliteit door het gebruik van CAS verder zou kunnen toenemen (self-fulfilling prophecy). Betrek in je uitleg:
- een kenmerk van het type criminaliteit waarbij leden van deze groep oververtegenwoordigd zijn;
- een gegeven uit de regels 1 tot en met 26 van tekst 5.
Tekst 7
Experiment Pennsylvania
De Amerikaanse staat Pennsylvania zijn toekomstige wandaden. Is de werkt momenteel aan een systeem 10 kans statistisch gezien groot dat een dat rechters helpt bij het bepalen van dader ooit opnieuw een vergrijp de strafmaat. Op basis van onder pleegt, dan kan hij bij voorbaat extra
5 meer iemands criminele verleden zwaar gestraft worden. Andersom (eerdere arrestaties en veroorde- kan een dader aan wie een hemels- lingen), geslacht, leeftijd en postcode 15 blauwe toekomst wordt toegedicht wordt een voorspelling gedaan over strafvermindering krijgen.
naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016
Opgave 5 Overname Nederlandse media
Tekst 5
Misdaad voorspellen, het kan echt
Het is géén ‘glazen bol’, volgens de samenstellingen. Computerbereke- Nationale Politie. Toch probeert een ningen bepalen vervolgens waar en nieuw computersysteem (CAS) de wanneer de politie een verhoogde plaats en het tijdstip van zakken- kans op criminaliteit kan verwachten.
5 rollerij, straatroof, geweld, diefstal en 25 De politie speelt daarop in door extra bedrijfsinbraken vooraf te voor- te surveilleren in die wijken. spellen. Maandag presenteerde de politie resultaten van pilots in onder Moord niet meer Hoorn, Enschede, Groningen CAS legt als het ware een raster over
10 en Den Haag. een wijk, met ‘vakjes’ van 125 bij 125
30 meter. Als een vakje rood is, voor- Het systeem gebruikt data, héél veel spelt CAS problemen zoals een data, om daarmee bijvoorbeeld straatroof. Het systeem doet voor- woninginbraken te voorspellen. CAS spellingen binnen tijdslots van maxi- wordt onder andere ‘gevoerd’ met maal vier uur.
15 informatie uit aangiften en gegevens 35 Hoe meer gegevens het systeem van het Centraal Bureau voor de heeft, hoe slimmer het voorspelt. Statistiek (CBS). Bij deze laatste Moord komt te weinig voor om er met bron gaat het bijvoorbeeld om infor- big data goede voorspellingen over matie over het aantal uitkeringen per te doen.
20 wijk, leeftijden, geslacht en gezins-
naar: NRC Handelsblad, 16 mei 2017
Bekijk het antwoord
- Mensen met een lage maatschappelijke positie zijn oververtegenwoordigd bij zichtbare vormen van criminaliteit (1)
- Omdat de berekeningen van CAS (onder andere) gebaseerd zijn op de geregistreerde criminaliteit, zal met name de meer zichtbare criminaliteit in de voorspellingen van CAS naar voren komen (1)
- Wanneer de politie op basis van deze voorspellingen meer gaat surveilleren op plekken waar dit type criminaliteit verwacht wordt (regels 25-26), vindt er mogelijk nog vaker ontdekking plaats (selectieve opsporing). De oververtegenwoordiging van deze groep in de criminaliteitscijfers neemt dan verder toe (1)
Lees de regels 27 tot en met 39 van tekst 5. CAS wordt onder andere ‘gevoerd’ met cijfers uit politiestatistieken. Het systeem wordt niet gebruikt om voorspellingen te doen over delicten zoals moord. In het geval van moord en doodslag zijn politiestatistieken waarschijnlijk … (1) … als bron om uitspraken te doen over het aantal van deze delicten in een bepaalde wijk in een bepaalde periode. Omdat deze delicten relatief weinig voorkomen, kunnen de uitkomsten echter niet als … (2) … worden beschouwd.
Vraag 20 4 punten
− Leg uit welk begrip ingevuld moet worden bij (1): betrouwbaar of generaliseerbaar. Betrek in je uitleg een omschrijving van dit begrip.
- Leg uit welk begrip ingevuld moet worden bij (2): betrouwbaar of generaliseerbaar. Betrek in je uitleg een omschrijving van dit begrip.
Bekijk het antwoord
Opmerking Geen scorepunten toekennen wanneer de juiste uitleg ontbreekt.
Maak gebruik van tekst 5. Bij criminaliteitsbestrijding door de overheid kunnen we onderscheid maken tussen preventie en repressie.
Vraag 21 2 punten
Leg uit met behulp van een gegeven uit tekst 5 dat in de inzet van CAS beide begrippen te herkennen zijn.
Tekst 5
Misdaad voorspellen, het kan echt
Het is géén ‘glazen bol’, volgens de samenstellingen. Computerbereke- Nationale Politie. Toch probeert een ningen bepalen vervolgens waar en nieuw computersysteem (CAS) de wanneer de politie een verhoogde plaats en het tijdstip van zakken- kans op criminaliteit kan verwachten.
5 rollerij, straatroof, geweld, diefstal en 25 De politie speelt daarop in door extra bedrijfsinbraken vooraf te voor- te surveilleren in die wijken. spellen. Maandag presenteerde de politie resultaten van pilots in onder Moord niet meer Hoorn, Enschede, Groningen CAS legt als het ware een raster over
10 en Den Haag. een wijk, met ‘vakjes’ van 125 bij 125
30 meter. Als een vakje rood is, voor- Het systeem gebruikt data, héél veel spelt CAS problemen zoals een data, om daarmee bijvoorbeeld straatroof. Het systeem doet voor- woninginbraken te voorspellen. CAS spellingen binnen tijdslots van maxi- wordt onder andere ‘gevoerd’ met maal vier uur.
15 informatie uit aangiften en gegevens 35 Hoe meer gegevens het systeem van het Centraal Bureau voor de heeft, hoe slimmer het voorspelt. Statistiek (CBS). Bij deze laatste Moord komt te weinig voor om er met bron gaat het bijvoorbeeld om infor- big data goede voorspellingen over matie over het aantal uitkeringen per te doen.
20 wijk, leeftijden, geslacht en gezins-
naar: NRC Handelsblad, 16 mei 2017
Bekijk het antwoord
- Op basis van de voorspellingen van CAS wordt meer gesurveilleerd in de wijken waar een verhoogde kans op criminaliteit bestaat. Deze uitbreiding van politiecapaciteit is een voorbeeld van repressie (1)
- Het doel van dit beleid is preventief: door meer te surveilleren hoopt men criminaliteit te voorkomen (1)
Lees de regels 1 tot en met 40 van tekst 6. Het voorbeeld van Rienks illustreert dat in de discussie over ‘predictive policing’ een dilemma van de rechtsstaat een rol speelt.
Vraag 22 4 punten
− Noem en omschrijf de twee belangen/begrippen die in dit dilemma tegenover elkaar staan.
- Leg uit dat deze belangen/begrippen op gespannen voet kunnen staan wanneer predictive policing wordt ingezet om drugscriminaliteit op te sporen. Betrek in je uitleg per belang/begrip een (ander) gegeven uit de regels 1 tot en met 40 van tekst 6.
Tekst 5
Misdaad voorspellen, het kan echt
Het is géén ‘glazen bol’, volgens de samenstellingen. Computerbereke- Nationale Politie. Toch probeert een ningen bepalen vervolgens waar en nieuw computersysteem (CAS) de wanneer de politie een verhoogde plaats en het tijdstip van zakken- kans op criminaliteit kan verwachten.
5 rollerij, straatroof, geweld, diefstal en 25 De politie speelt daarop in door extra bedrijfsinbraken vooraf te voor- te surveilleren in die wijken. spellen. Maandag presenteerde de politie resultaten van pilots in onder Moord niet meer Hoorn, Enschede, Groningen CAS legt als het ware een raster over
10 en Den Haag. een wijk, met ‘vakjes’ van 125 bij 125
30 meter. Als een vakje rood is, voor- Het systeem gebruikt data, héél veel spelt CAS problemen zoals een data, om daarmee bijvoorbeeld straatroof. Het systeem doet voor- woninginbraken te voorspellen. CAS spellingen binnen tijdslots van maxi- wordt onder andere ‘gevoerd’ met maal vier uur.
15 informatie uit aangiften en gegevens 35 Hoe meer gegevens het systeem van het Centraal Bureau voor de heeft, hoe slimmer het voorspelt. Statistiek (CBS). Bij deze laatste Moord komt te weinig voor om er met bron gaat het bijvoorbeeld om infor- big data goede voorspellingen over matie over het aantal uitkeringen per te doen.
20 wijk, leeftijden, geslacht en gezins-
naar: NRC Handelsblad, 16 mei 2017
Tekst 6
Predictive policing: Buienradar voor boeven
Oud-politiemedewerker Rienks spuitje voor haar poedel had schreef voor de politieacademie het gehaald. Haar pas aangeschafte boek Predictive Policing: Kansen 35 tweedehands auto was, zo werd later voor een veiligere toekomst. duidelijk, van een smokkelaar
5 “Predictive policing kan ons een hele geweest. Het nummerbord stond hoop ellende besparen. Er zitten daarom nog in het systeem. De route natuurlijk allerlei haken en ogen aan, die ze die dag reed, paste toevallig maar als je vertrouwen hebt in de 40 precies in een verdacht reispatroon. modellen en ze goed toetst, dan kun
10 je een hoop narigheid voorkomen.” (…) Er wordt steeds meer gemeten en gedeeld, niet in de laatste plaats Die haken en ogen, daar heeft dankzij smartphones en sociale Rienks nog een leuk verhaal over. media. Het valt te verwachten dat Door gegevens over kentekens en 45 daar, nu voorspellingstechniek royaal reispatronen te combineren kan de voorhanden is, alleen maar meer
15 politie sinds 2011 auto’s opsporen gebruik van gemaakt zal worden. waarvan de kans statistisch gezien groot is dat er drugs mee gesmok- Het sluipende gevaar is wat de WRR keld worden. Die aanpak werpt zijn ‘datadeterminisme’ noemt. Het risico vruchten af: door de controle te 50 dat individuen worden beoordeeld op
20 focussen op de voertuigen die de basis van wat statistisch gezien aan- computer aanwijst, is het aantal nemelijk is dat ze gaan doen, in gevonden grammen heroïne per plaats van wat ze feitelijk gedaan gecontroleerd voertuig gestegen van hebben. Universitair docent crimi-
5 naar 1027. Rienks: “Het werkt erg 55 nologie Marc Schuilenburg heeft er
25 goed, maar het gaat ook weleens een andere, meer dramatische term mis.” Zo kon het dat een poos voor: ‘de gedachtenpolitie’
- een geleden een verdachte auto op de politieorganisatie meer gericht op snelweg in de buurt van Rotterdam intentie dan op de daad zelf. Deze met veel toeters en bellen werd 60 verschuiving naar intentie is volgens
30 klemgereden. De bestuurder bleek Schuilenburg deel van een bredere geen drugssmokkelaar, maar een ontwikkeling. (…) geschokte oudere dame die net een
naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016
Bekijk het antwoord
- Rechtshandhaving: de overheid dient het recht te handhaven / dient de burgers te beschermen tegen criminaliteit (1)
- Rechtsbescherming: burgers moeten beschermd worden tegen machtsmisbruik door de overheid. / De vrijheden van burgers dienen door de overheid gerespecteerd te worden (1)
- Dankzij het gebruik van predictive policing is het aantal gevonden grammen heroïne per gecontroleerd voertuig van 5 naar 1027 gestegen (regels 21-24). De inzet van predictive policing draagt dus bij aan de rechtshandhaving (1)
- Het gebruik van predictive policing bij het opsporen van drugs kan ertoe leiden dat onschuldige burgers geconfronteerd worden met een inbreuk op hun vrijheden door de overheid en het schaadt in dat geval de rechtsbescherming. Het klemrijden van de onschuldige oude vrouw door de politie is daar een voorbeeld van (regels 26-34) (1)
Lees de regels 41 tot en met 62 van tekst 6. In predictive policing herkent Marc Schuilenburg de bredere verschuiving (binnen de opsporing) van daad naar intentie.
Vraag 23 2 punten
Beschrijf een andere ontwikkeling binnen de opsporing waarin deze verschuiving ook zichtbaar is. Geef hiervan een voorbeeld.
Tekst 6
Predictive policing: Buienradar voor boeven
Oud-politiemedewerker Rienks spuitje voor haar poedel had schreef voor de politieacademie het gehaald. Haar pas aangeschafte boek Predictive Policing: Kansen 35 tweedehands auto was, zo werd later voor een veiligere toekomst. duidelijk, van een smokkelaar
5 “Predictive policing kan ons een hele geweest. Het nummerbord stond hoop ellende besparen. Er zitten daarom nog in het systeem. De route natuurlijk allerlei haken en ogen aan, die ze die dag reed, paste toevallig maar als je vertrouwen hebt in de 40 precies in een verdacht reispatroon. modellen en ze goed toetst, dan kun
10 je een hoop narigheid voorkomen.” (…) Er wordt steeds meer gemeten en gedeeld, niet in de laatste plaats Die haken en ogen, daar heeft dankzij smartphones en sociale Rienks nog een leuk verhaal over. media. Het valt te verwachten dat Door gegevens over kentekens en 45 daar, nu voorspellingstechniek royaal reispatronen te combineren kan de voorhanden is, alleen maar meer
15 politie sinds 2011 auto’s opsporen gebruik van gemaakt zal worden. waarvan de kans statistisch gezien groot is dat er drugs mee gesmok- Het sluipende gevaar is wat de WRR keld worden. Die aanpak werpt zijn ‘datadeterminisme’ noemt. Het risico vruchten af: door de controle te 50 dat individuen worden beoordeeld op
20 focussen op de voertuigen die de basis van wat statistisch gezien aan- computer aanwijst, is het aantal nemelijk is dat ze gaan doen, in gevonden grammen heroïne per plaats van wat ze feitelijk gedaan gecontroleerd voertuig gestegen van hebben. Universitair docent crimi-
5 naar 1027. Rienks: “Het werkt erg 55 nologie Marc Schuilenburg heeft er
25 goed, maar het gaat ook weleens een andere, meer dramatische term mis.” Zo kon het dat een poos voor: ‘de gedachtenpolitie’
- een geleden een verdachte auto op de politieorganisatie meer gericht op snelweg in de buurt van Rotterdam intentie dan op de daad zelf. Deze met veel toeters en bellen werd 60 verschuiving naar intentie is volgens
30 klemgereden. De bestuurder bleek Schuilenburg deel van een bredere geen drugssmokkelaar, maar een ontwikkeling. (…) geschokte oudere dame die net een
naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- voorbeelden van deze ontwikkeling (één van de volgende): (1p)
- Zo kan in een georganiseerd crimineel verband worden geïnfiltreerd als daarin ernstige strafbare feiten worden beraamd.
- Zo zijn bij terroristische misdrijven opsporingsmethoden al mogelijk als tot dergelijke misdrijven wordt ‘samengespannen’ / als er sprake is van aanwijzingen van een terroristisch misdrijf.
Lees tekst 7. In het denken over straf kunnen twee soorten theorieën onderscheiden worden: de absolute theorieën en de relatieve theorieën.
Vraag 24 3 punten
Beschrijf het verschil tussen beide soorten theorieën en leg vervolgens uit bij welk van de twee theorieën het experiment uit tekst 7 meer aansluit.
Tekst 6
Predictive policing: Buienradar voor boeven
Oud-politiemedewerker Rienks spuitje voor haar poedel had schreef voor de politieacademie het gehaald. Haar pas aangeschafte boek Predictive Policing: Kansen 35 tweedehands auto was, zo werd later voor een veiligere toekomst. duidelijk, van een smokkelaar
5 “Predictive policing kan ons een hele geweest. Het nummerbord stond hoop ellende besparen. Er zitten daarom nog in het systeem. De route natuurlijk allerlei haken en ogen aan, die ze die dag reed, paste toevallig maar als je vertrouwen hebt in de 40 precies in een verdacht reispatroon. modellen en ze goed toetst, dan kun
10 je een hoop narigheid voorkomen.” (…) Er wordt steeds meer gemeten en gedeeld, niet in de laatste plaats Die haken en ogen, daar heeft dankzij smartphones en sociale Rienks nog een leuk verhaal over. media. Het valt te verwachten dat Door gegevens over kentekens en 45 daar, nu voorspellingstechniek royaal reispatronen te combineren kan de voorhanden is, alleen maar meer
15 politie sinds 2011 auto’s opsporen gebruik van gemaakt zal worden. waarvan de kans statistisch gezien groot is dat er drugs mee gesmok- Het sluipende gevaar is wat de WRR keld worden. Die aanpak werpt zijn ‘datadeterminisme’ noemt. Het risico vruchten af: door de controle te 50 dat individuen worden beoordeeld op
20 focussen op de voertuigen die de basis van wat statistisch gezien aan- computer aanwijst, is het aantal nemelijk is dat ze gaan doen, in gevonden grammen heroïne per plaats van wat ze feitelijk gedaan gecontroleerd voertuig gestegen van hebben. Universitair docent crimi-
5 naar 1027. Rienks: “Het werkt erg 55 nologie Marc Schuilenburg heeft er
25 goed, maar het gaat ook weleens een andere, meer dramatische term mis.” Zo kon het dat een poos voor: ‘de gedachtenpolitie’
- een geleden een verdachte auto op de politieorganisatie meer gericht op snelweg in de buurt van Rotterdam intentie dan op de daad zelf. Deze met veel toeters en bellen werd 60 verschuiving naar intentie is volgens
30 klemgereden. De bestuurder bleek Schuilenburg deel van een bredere geen drugssmokkelaar, maar een ontwikkeling. (…) geschokte oudere dame die net een
naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016
Tekst 7
Experiment Pennsylvania
De Amerikaanse staat Pennsylvania zijn toekomstige wandaden. Is de werkt momenteel aan een systeem 10 kans statistisch gezien groot dat een dat rechters helpt bij het bepalen van dader ooit opnieuw een vergrijp de strafmaat. Op basis van onder pleegt, dan kan hij bij voorbaat extra
5 meer iemands criminele verleden zwaar gestraft worden. Andersom (eerdere arrestaties en veroorde- kan een dader aan wie een hemels- lingen), geslacht, leeftijd en postcode 15 blauwe toekomst wordt toegedicht wordt een voorspelling gedaan over strafvermindering krijgen.
naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016
Opgave 5 Overname Nederlandse media
Bekijk het antwoord
- Absolute theorieën kijken (voor de rechtvaardiging van de straf) uitsluitend naar het delict dat zich heeft voorgedaan / de daad die is begaan. (Omdat misdaan is, moet de straf volgen.) (1)
- Bij de relatieve theorieën wordt het beoogde effect op de dader van de op te leggen sanctie doorslaggevend geacht (1)
- Het experiment uit tekst 7 sluit het best aan bij de relatieve theorieën. Aan de hand van de statistische kans dat iemand opnieuw een strafbaar feit pleegt, wordt de strafmaat bepaald (1)
Opgave 5 Overname Nederlandse media
Bij deze opgave horen tekst 8 en figuur 4 uit het bronnenboekje.
Inleiding Steeds meer mediaorganisaties worden overgenomen door buitenlandse bedrijven. In figuur 4 is te zien dat in september 2017 vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland in buitenlandse handen zijn. Volgens het Commissariaat voor de Media en de hoofdredacteur van NRC Handelsblad vormt deze situatie echter geen bedreiging voor de diversiteit en/of onafhankelijkheid van het media-aanbod (tekst 8).
Lees de regels 1 tot en met 21 van tekst 8 en bekijk figuur 4. De overname van Nederlandse media door buitenlandse mediabedrijven is een voorbeeld van persconcentratie. Bij persconcentratie kan er sprake zijn van horizontale, verticale en/of diagonale concentratie.
Vraag 25 2 punten
Over welke twee vormen van persconcentratie geeft figuur 4 informatie? Leg elk antwoord uit met behulp van een gegeven uit figuur 4.
Tekst 8
De Nederlandse media zijn niet langer Nederlands
Misschien kijkt u Heel Holland Bakt, Hoe erg is dat? Volgens het leest u ‘de krant van wakker Commissariaat voor de Media, dat Nederland’ en luistert u naar toeziet op de pers, heeft de verkoop- 100%NL. Oer-Hollandse namen die 25 golf van de laatste jaren geen nega-
5 niet doen vermoeden dat de makers tieve gevolgen voor de nieuws- in buitenlandse handen zijn. De voorziening. “Ook wanneer de dag- producent van Heel Holland Bakt is bladenmarkt in handen is van enkele onderdeel van een Duits media- partijen kan er nog een divers aan- concern, De Telegraaf heeft sinds 30 bod zijn. Wel wordt het risico op een
10 juni dit jaar een Belgische eigenaar afname groter”, aldus een zegsman. en het moederbedrijf van 100%NL is voor 60 procent in handen van een Net als bij TMG leeft bij NRC niet het Oostenrijker. idee dat ‘de Belgen’ een gevaar vormen. NRC-hoofdredacteur Peter Buitenlandse eigenaren zijn eerder 35 Vandermeersch: “… (a) … van NRC
15 regel dan uitzondering in de bepaalt heel helder dat NRC Nederlandse mediasector. Sinds de onafhankelijk is en blijft. Mediahuis overname van Telegraaf Media heeft in de voorbije drie jaar nog Groep (TMG) door Mediahuis zijn nooit geprobeerd om aan die vier van de zes grote media- 40 onafhankelijkheid te tornen.”
20 organisaties in Nederland in buitenlandse handen.
naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017
figuur 4
Zes grote mediaorganisaties
o.a. AD, de € 905 mln Volkskrant, Q-Music
€ 769 mln Libelle, Linda, NU.nl
€ 639 mln NRC, TMG, de Limburger RTL 4, 5, 7 en Z € 520 mln € 495 mln o.a. SBS, Radio 538
€ 314 mln
NPO De Persgroep Sanoma Mediahuis RTL Talpa Holding
Legenda: in Nederlandse handen in buitenlandse handen
naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017
Toelichting De bedragen geven de meest recente jaaromzet (per september 2017) van de mediaorganisaties aan. Bij de NPO betreft dit bedrag het meest recente budget (per september 2017).
►►► ν
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Figuur 4 geeft informatie over horizontale concentratie. (voorbeeld van een juiste uitleg) In figuur 4 is te zien dat één uitgever, bijvoorbeeld het Mediahuis, meerdere producten van dezelfde categorie in handen heeft, in dit geval de dagbladen NRC en de Limburger (1)
- Figuur 4 geeft informatie over diagonale concentratie. (voorbeeld van een juiste uitleg) In figuur 4 is te zien dat één concern, bijvoorbeeld de Persgroep, meerdere soorten mediaproducten in handen heeft, in dit geval het dagblad AD en de radiozender Q-music (1)
Zie figuur 4 met de toelichting. Bij de NPO wordt gesproken over budget, terwijl bij de andere mediabedrijven over jaaromzet gesproken wordt.
Vraag 26 2 punten
Leg uit waarom er voor het geld van de NPO een andere term gebruikt wordt dan voor het geld van de andere mediabedrijven.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- De NPO is de publieke omroep en wordt (grotendeels) gefinancierd door de overheid. Omdat de ‘eigen omzet’ (jaaromzet) wordt aangevuld met deze omroepgelden, wordt er (in plaats van over jaaromzet) over budget gesproken (1)
- De andere mediabedrijven behoren tot het commerciële gedeelte van het omroepbestel: zij zijn zelf verantwoordelijk voor het verwerven van hun inkomsten en daarom wordt er over jaaromzet gesproken (1)
Lees de regels 22 tot en met 31 van tekst 8. De persconcentratie in tekst 8 betreft aanbiedersconcentratie.
Vraag 27 3 punten
Leg uit dat deze vorm van concentratie waarschijnlijk geen directe gevolgen heeft voor de interne en externe pluriformiteit op de dagbladenmarkt. Betrek in je uitleg een omschrijving van de begrippen aanbiedersconcentratie, interne pluriformiteit en externe pluriformiteit.
Tekst 8
De Nederlandse media zijn niet langer Nederlands
Misschien kijkt u Heel Holland Bakt, Hoe erg is dat? Volgens het leest u ‘de krant van wakker Commissariaat voor de Media, dat Nederland’ en luistert u naar toeziet op de pers, heeft de verkoop- 100%NL. Oer-Hollandse namen die 25 golf van de laatste jaren geen nega-
5 niet doen vermoeden dat de makers tieve gevolgen voor de nieuws- in buitenlandse handen zijn. De voorziening. “Ook wanneer de dag- producent van Heel Holland Bakt is bladenmarkt in handen is van enkele onderdeel van een Duits media- partijen kan er nog een divers aan- concern, De Telegraaf heeft sinds 30 bod zijn. Wel wordt het risico op een
10 juni dit jaar een Belgische eigenaar afname groter”, aldus een zegsman. en het moederbedrijf van 100%NL is voor 60 procent in handen van een Net als bij TMG leeft bij NRC niet het Oostenrijker. idee dat ‘de Belgen’ een gevaar vormen. NRC-hoofdredacteur Peter Buitenlandse eigenaren zijn eerder 35 Vandermeersch: “… (a) … van NRC
15 regel dan uitzondering in de bepaalt heel helder dat NRC Nederlandse mediasector. Sinds de onafhankelijk is en blijft. Mediahuis overname van Telegraaf Media heeft in de voorbije drie jaar nog Groep (TMG) door Mediahuis zijn nooit geprobeerd om aan die vier van de zes grote media- 40 onafhankelijkheid te tornen.”
20 organisaties in Nederland in buitenlandse handen.
naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017
figuur 4
Zes grote mediaorganisaties
o.a. AD, de € 905 mln Volkskrant, Q-Music
€ 769 mln Libelle, Linda, NU.nl
€ 639 mln NRC, TMG, de Limburger RTL 4, 5, 7 en Z € 520 mln € 495 mln o.a. SBS, Radio 538
€ 314 mln
NPO De Persgroep Sanoma Mediahuis RTL Talpa Holding
Legenda: in Nederlandse handen in buitenlandse handen
naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017
Toelichting De bedragen geven de meest recente jaaromzet (per september 2017) van de mediaorganisaties aan. Bij de NPO betreft dit bedrag het meest recente budget (per september 2017).
►►► ν
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Aanbiedersconcentratie heeft slechts betrekking op het samengaan van uitgevers van kranten. De redacties blijven onafhankelijk (1)
- De onderlinge verschillen tussen kranten die in handen komen van één uitgever – externe pluriformiteit – zullen dus waarschijnlijk niet kleiner worden (1)
- Ook de hoeveelheid ruimte die er binnen een dagblad bestaat voor verschillende opinies en opvattingen – interne pluriformiteit – zal hierdoor waarschijnlijk niet beïnvloed worden (1)
Lees de regels 32 tot en met 40 van tekst 8.
Vraag 28 2 punten
− Naar welk begrip verwijzen de puntjes bij (a) in regel 35 van tekst 8?
- Naar welke actor binnen de organisatie van een dagblad verwijst “NRC” in regel 36? En naar welke actor verwijst “Mediahuis” in regel 37?
Tekst 8
De Nederlandse media zijn niet langer Nederlands
Misschien kijkt u Heel Holland Bakt, Hoe erg is dat? Volgens het leest u ‘de krant van wakker Commissariaat voor de Media, dat Nederland’ en luistert u naar toeziet op de pers, heeft de verkoop- 100%NL. Oer-Hollandse namen die 25 golf van de laatste jaren geen nega-
5 niet doen vermoeden dat de makers tieve gevolgen voor de nieuws- in buitenlandse handen zijn. De voorziening. “Ook wanneer de dag- producent van Heel Holland Bakt is bladenmarkt in handen is van enkele onderdeel van een Duits media- partijen kan er nog een divers aan- concern, De Telegraaf heeft sinds 30 bod zijn. Wel wordt het risico op een
10 juni dit jaar een Belgische eigenaar afname groter”, aldus een zegsman. en het moederbedrijf van 100%NL is voor 60 procent in handen van een Net als bij TMG leeft bij NRC niet het Oostenrijker. idee dat ‘de Belgen’ een gevaar vormen. NRC-hoofdredacteur Peter Buitenlandse eigenaren zijn eerder 35 Vandermeersch: “… (a) … van NRC
15 regel dan uitzondering in de bepaalt heel helder dat NRC Nederlandse mediasector. Sinds de onafhankelijk is en blijft. Mediahuis overname van Telegraaf Media heeft in de voorbije drie jaar nog Groep (TMG) door Mediahuis zijn nooit geprobeerd om aan die vier van de zes grote media- 40 onafhankelijkheid te tornen.”
20 organisaties in Nederland in buitenlandse handen.
naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017
figuur 4
Zes grote mediaorganisaties
o.a. AD, de € 905 mln Volkskrant, Q-Music
€ 769 mln Libelle, Linda, NU.nl
€ 639 mln NRC, TMG, de Limburger RTL 4, 5, 7 en Z € 520 mln € 495 mln o.a. SBS, Radio 538
€ 314 mln
NPO De Persgroep Sanoma Mediahuis RTL Talpa Holding
Legenda: in Nederlandse handen in buitenlandse handen
naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017
Toelichting De bedragen geven de meest recente jaaromzet (per september 2017) van de mediaorganisaties aan. Bij de NPO betreft dit bedrag het meest recente budget (per september 2017).
►►► ν
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
Opmerking Het tweede scorepunt alleen toekennen als beide antwoordelementen juist zijn.
De overname door buitenlandse bedrijven betreft niet alleen kranten, maar ook televisieproducenten. In NRC Handelsblad van 8 september
2017 gaf een media-econoom aan hierin geen reden tot zorg te zien: “Zolang er vraag naar is, maken producenten Nederlandse programma’s, of ze nu in buitenlandse of Nederlandse handen zijn.”
Vraag 29 2 punten
Bij welke politieke stroming en bijbehorend uitgangspunt van deze stroming sluit het standpunt van de media-econoom goed aan?
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- stroming: liberalisme (1)
- uitgangspunt: (vrije)marktwerking (1)
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen vwo Maatschappijwetenschappen 2019, tijdvak 2. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2019/vwo/documenten/cse-2/vw-1034-a-19-2-o
Andere examens maatschappijwetenschappen vwo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2?
Het centraal examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2 loopt tot vraag 29. Van 26 vragen staat het onderwerp in de vragenbank. De meeste vragen gaan over macht en gezag (19), vorming (4) en verandering (2).
Wat zijn de antwoorden van het examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2019/vwo/documenten/cse-2/vw-1034-a-19-2-c).
Hoe oefen ik met het examen maatschappijwetenschappen vwo 2019, tijdvak 2 en krijg ik feedback?
Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.