Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo 2022, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Dutten in het openbaar

Het Japanse ‘inemuri’ is een gebruik Oostenrijkse socioloog die verbonden waar veel mensen uit het Westen 35 is aan de universiteit van Cambridge jaloers op zullen zijn. Het beschrijft en gespecialiseerd is in de Japanse iets wat men bijna overal elders zeer cultuur. “Als je nog maar net bij het

5 beschamend zou vinden. Als je het bedrijf werkt, en nog moet aantonen letterlijk vertaalt, betekent ‘inemuri’ dat je gaat voor het bedrijf, kun je het ‘aanwezig zijn terwijl je slaapt’, en 40 nog niet maken om te gaan slapen.” feitelijk is die vertaling wel heel (…) passend, want ‘inemuri’ is in slaap Daarnaast kent ‘inemuri’ ook een

10 vallen waar andere mensen bij zijn voorschrift met betrekking tot terwijl je andere dingen zou moeten houding

• het is wel eerzaam om in doen
• en dit kan dus ook zijn, slaap te vallen terwijl je er tegen sterker nog, dit is vaak, in slaap 45 vecht, maar niet als je het expres vallen in een vergaderruimte terwijl je doet. “Het moet eruitzien alsof je

15 eigenlijk had moeten luisteren. meedoet aan de vergadering, alsof je Toch wordt ‘inemuri’ niet als zeer geconcentreerd bent”, zegt schandelijk ervaren, zoals het in het Steger. “Je kan niet onder de tafel Westen het geval zou zijn, waar men 50 gaan liggen, of zo. Je moet rechtop slapen tijdens werkuren, laat staan zitten alsof je ingespannen aan het

20 tijdens een vergadering, ziet als blijk luisteren bent, en dan je hoofd dat men de controle heeft verloren en neerleggen.” Als het je lukt om een dus als een teken van zwakte. stabiele houding in te nemen, dan In plaats daarvan beschouwt men het 55 kan een ‘inemuri’ vijf minuten, of in zijn algemeen juist als ultiem 30 minuten, of een uur duren… zo

25 bewijs dat de slaper zo’n grote lang als nodig is. Als iemand tegen je toewijding aan het werk voor de dag begint te praten, dan moet je gewoon legt dat hij tijdelijk uitgeput is weer wakker worden en antwoorden. geraakt. (…) Het is een soort 60 De Japanners slapen te weinig (…) zakelijke oorlogswond om mee te dus het is logisch dat dit land zo’n

30 pronken. Maar alleen als men het op drastische oplossing nodig heeft. de juiste manier doet, want er zijn Maar een dutje doen en de behoefte wel degelijk regels. “Je status is van aan een dutje tussendoor, dat komt belang”, zegt dr. Brigitte Steger, een 65 overal voor. (…)

naar: The Guardian, 2015

Dutten in het openbaar

Het Japanse ‘inemuri’ is een gebruik Oostenrijkse socioloog die verbonden waar veel mensen uit het Westen 35 is aan de universiteit van Cambridge jaloers op zullen zijn. Het beschrijft en gespecialiseerd is in de Japanse iets wat men bijna overal elders zeer cultuur. “Als je nog maar net bij het

5 beschamend zou vinden. Als je het bedrijf werkt, en nog moet aantonen letterlijk vertaalt, betekent ‘inemuri’ dat je gaat voor het bedrijf, kun je het ‘aanwezig zijn terwijl je slaapt’, en 40 nog niet maken om te gaan slapen.” feitelijk is die vertaling wel heel (…) passend, want ‘inemuri’ is in slaap Daarnaast kent ‘inemuri’ ook een

10 vallen waar andere mensen bij zijn voorschrift met betrekking tot terwijl je andere dingen zou moeten houding

• het is wel eerzaam om in doen
• en dit kan dus ook zijn, slaap te vallen terwijl je er tegen sterker nog, dit is vaak, in slaap 45 vecht, maar niet als je het expres vallen in een vergaderruimte terwijl je doet. “Het moet eruitzien alsof je

15 eigenlijk had moeten luisteren. meedoet aan de vergadering, alsof je Toch wordt ‘inemuri’ niet als zeer geconcentreerd bent”, zegt schandelijk ervaren, zoals het in het Steger. “Je kan niet onder de tafel Westen het geval zou zijn, waar men 50 gaan liggen, of zo. Je moet rechtop slapen tijdens werkuren, laat staan zitten alsof je ingespannen aan het

20 tijdens een vergadering, ziet als blijk luisteren bent, en dan je hoofd dat men de controle heeft verloren en neerleggen.” Als het je lukt om een dus als een teken van zwakte. stabiele houding in te nemen, dan In plaats daarvan beschouwt men het 55 kan een ‘inemuri’ vijf minuten, of in zijn algemeen juist als ultiem 30 minuten, of een uur duren… zo

25 bewijs dat de slaper zo’n grote lang als nodig is. Als iemand tegen je toewijding aan het werk voor de dag begint te praten, dan moet je gewoon legt dat hij tijdelijk uitgeput is weer wakker worden en antwoorden. geraakt. (…) Het is een soort 60 De Japanners slapen te weinig (…) zakelijke oorlogswond om mee te dus het is logisch dat dit land zo’n

30 pronken. Maar alleen als men het op drastische oplossing nodig heeft. de juiste manier doet, want er zijn Maar een dutje doen en de behoefte wel degelijk regels. “Je status is van aan een dutje tussendoor, dat komt belang”, zegt dr. Brigitte Steger, een 65 overal voor. (…)

naar: The Guardian, 2015

Dutten in het openbaar

Het Japanse ‘inemuri’ is een gebruik Oostenrijkse socioloog die verbonden waar veel mensen uit het Westen 35 is aan de universiteit van Cambridge jaloers op zullen zijn. Het beschrijft en gespecialiseerd is in de Japanse iets wat men bijna overal elders zeer cultuur. “Als je nog maar net bij het

5 beschamend zou vinden. Als je het bedrijf werkt, en nog moet aantonen letterlijk vertaalt, betekent ‘inemuri’ dat je gaat voor het bedrijf, kun je het ‘aanwezig zijn terwijl je slaapt’, en 40 nog niet maken om te gaan slapen.” feitelijk is die vertaling wel heel (…) passend, want ‘inemuri’ is in slaap Daarnaast kent ‘inemuri’ ook een

10 vallen waar andere mensen bij zijn voorschrift met betrekking tot terwijl je andere dingen zou moeten houding

• het is wel eerzaam om in doen
• en dit kan dus ook zijn, slaap te vallen terwijl je er tegen sterker nog, dit is vaak, in slaap 45 vecht, maar niet als je het expres vallen in een vergaderruimte terwijl je doet. “Het moet eruitzien alsof je

15 eigenlijk had moeten luisteren. meedoet aan de vergadering, alsof je Toch wordt ‘inemuri’ niet als zeer geconcentreerd bent”, zegt schandelijk ervaren, zoals het in het Steger. “Je kan niet onder de tafel Westen het geval zou zijn, waar men 50 gaan liggen, of zo. Je moet rechtop slapen tijdens werkuren, laat staan zitten alsof je ingespannen aan het

20 tijdens een vergadering, ziet als blijk luisteren bent, en dan je hoofd dat men de controle heeft verloren en neerleggen.” Als het je lukt om een dus als een teken van zwakte. stabiele houding in te nemen, dan In plaats daarvan beschouwt men het 55 kan een ‘inemuri’ vijf minuten, of in zijn algemeen juist als ultiem 30 minuten, of een uur duren… zo

25 bewijs dat de slaper zo’n grote lang als nodig is. Als iemand tegen je toewijding aan het werk voor de dag begint te praten, dan moet je gewoon legt dat hij tijdelijk uitgeput is weer wakker worden en antwoorden. geraakt. (…) Het is een soort 60 De Japanners slapen te weinig (…) zakelijke oorlogswond om mee te dus het is logisch dat dit land zo’n

30 pronken. Maar alleen als men het op drastische oplossing nodig heeft. de juiste manier doet, want er zijn Maar een dutje doen en de behoefte wel degelijk regels. “Je status is van aan een dutje tussendoor, dat komt belang”, zegt dr. Brigitte Steger, een 65 overal voor. (…)

naar: The Guardian, 2015

Dutten in het openbaar

Het Japanse ‘inemuri’ is een gebruik Oostenrijkse socioloog die verbonden waar veel mensen uit het Westen 35 is aan de universiteit van Cambridge jaloers op zullen zijn. Het beschrijft en gespecialiseerd is in de Japanse iets wat men bijna overal elders zeer cultuur. “Als je nog maar net bij het

5 beschamend zou vinden. Als je het bedrijf werkt, en nog moet aantonen letterlijk vertaalt, betekent ‘inemuri’ dat je gaat voor het bedrijf, kun je het ‘aanwezig zijn terwijl je slaapt’, en 40 nog niet maken om te gaan slapen.” feitelijk is die vertaling wel heel (…) passend, want ‘inemuri’ is in slaap Daarnaast kent ‘inemuri’ ook een

10 vallen waar andere mensen bij zijn voorschrift met betrekking tot terwijl je andere dingen zou moeten houding

• het is wel eerzaam om in doen
• en dit kan dus ook zijn, slaap te vallen terwijl je er tegen sterker nog, dit is vaak, in slaap 45 vecht, maar niet als je het expres vallen in een vergaderruimte terwijl je doet. “Het moet eruitzien alsof je

15 eigenlijk had moeten luisteren. meedoet aan de vergadering, alsof je Toch wordt ‘inemuri’ niet als zeer geconcentreerd bent”, zegt schandelijk ervaren, zoals het in het Steger. “Je kan niet onder de tafel Westen het geval zou zijn, waar men 50 gaan liggen, of zo. Je moet rechtop slapen tijdens werkuren, laat staan zitten alsof je ingespannen aan het

20 tijdens een vergadering, ziet als blijk luisteren bent, en dan je hoofd dat men de controle heeft verloren en neerleggen.” Als het je lukt om een dus als een teken van zwakte. stabiele houding in te nemen, dan In plaats daarvan beschouwt men het 55 kan een ‘inemuri’ vijf minuten, of in zijn algemeen juist als ultiem 30 minuten, of een uur duren… zo

25 bewijs dat de slaper zo’n grote lang als nodig is. Als iemand tegen je toewijding aan het werk voor de dag begint te praten, dan moet je gewoon legt dat hij tijdelijk uitgeput is weer wakker worden en antwoorden. geraakt. (…) Het is een soort 60 De Japanners slapen te weinig (…) zakelijke oorlogswond om mee te dus het is logisch dat dit land zo’n

30 pronken. Maar alleen als men het op drastische oplossing nodig heeft. de juiste manier doet, want er zijn Maar een dutje doen en de behoefte wel degelijk regels. “Je status is van aan een dutje tussendoor, dat komt belang”, zegt dr. Brigitte Steger, een 65 overal voor. (…)

naar: The Guardian, 2015

De Japanse kunst van het (niet) slapen

Japanners slapen niet. Dit zegt van het moment niet verstoord wordt iedereen, de Japanners voorop. Het

• vergelijkbaar met dagdromen. En, is natuurlijk niet waar. Maar het is hoewel de slaper mentaal ‘afwezig’ wel een zeer interessante culturele kan zijn, moet deze wel terug kunnen

5 en sociologische bewering. Het 45 keren naar de sociale interactie ter positieve imago van de werkbij die plekke op het moment dat zijn of ’s nachts korter slaapt en neerkijkt op haar actieve bijdrage nodig is. ’s ochtends uitslapen, lijkt te worden Daarbij moet men wel de indruk van vergezeld door een ruimhartige betrokkenheid bij de dominante

10 tolerantie voor het zogeheten 50 context wekken door middel van ‘inemuri’

• dutten in het openbaar lichaamshouding, lichaamstaal, vervoer en tijdens werkoverleggen, kleding en dat soort zaken. (…) De lessen en lezingen. (…) inspanning die men doet om erbij te Na een aantal jaren van onderzoek zijn wordt doorgaans meer

15 naar het verschijnsel, kwam ik 55 gewaardeerd dan wat men eindelijk tot het inzicht dat ‘inemuri’ daadwerkelijk bereikt. Getuige ook niet als slapen wordt gezien. Men deze bijdrage van een informant: “Wij vindt het niet alleen iets totaal anders Japanners zijn aanhangers van de dan ’s avonds slapen in een bed, Olympische gedachte

• meedoen is

20 men beschouwt het ook als iets 60 belangrijker dan winnen.” IJver, wat totaal anders dan een middagdutje of je laat zien door lange werkdagen te een ‘powernap’. Hoe dit te duiden? maken en je beste beentje voor te (…) Het door socioloog Ervin zetten, wordt in Japan zeer Goffman ontwikkelde concept gewaardeerd als positieve morele

25 ‘betrokkenheid binnen sociale 65 eigenschap. (…) Bescheidenheid is contexten’ kan van pas komen om de daarnaast ook een sociale betekenis van ‘inemuri’ en de hooggewaardeerde deugd. Dus is het regels die erbij horen te begrijpen. niet mogelijk om op te scheppen over Door onze lichaamstaal en verbale je eigen ijver

• en dus heeft men

30 communicatie zijn wij tot op zekere 70 subtiele alternatieven nodig om toch hoogte altijd betrokken bij elke sociale erkenning te krijgen. (…) De situatie waar we fysiek bij aanwezig Japanse ‘inemuri’-gewoonte hoeft zijn. Maar we hebben wel de dus niet een neiging tot luiheid bloot mogelijkheid om onze focus te te leggen. Het is eerder een

35 verdelen in dominante en secundaire 75 informeel onderdeel van het Japanse betrokkenheid. Binnen deze context sociale leven dat bedoeld is als kan men ‘inemuri’ beschouwen als garantie voor het uitvoeren van secundaire betrokkenheid waar men werktaken, door de mogelijkheid om zich aan kan overgeven op even tijdelijk ‘weg’ te zijn tijdens het

40 voorwaarde dat het sociale evenwicht 80 uitvoeren van die taken. (…)

naar: Steger, BBC, 2016

Opgave 2 EU-campagne tegen euroscepsis

De Japanse kunst van het (niet) slapen

Japanners slapen niet. Dit zegt van het moment niet verstoord wordt iedereen, de Japanners voorop. Het

• vergelijkbaar met dagdromen. En, is natuurlijk niet waar. Maar het is hoewel de slaper mentaal ‘afwezig’ wel een zeer interessante culturele kan zijn, moet deze wel terug kunnen

5 en sociologische bewering. Het 45 keren naar de sociale interactie ter positieve imago van de werkbij die plekke op het moment dat zijn of ’s nachts korter slaapt en neerkijkt op haar actieve bijdrage nodig is. ’s ochtends uitslapen, lijkt te worden Daarbij moet men wel de indruk van vergezeld door een ruimhartige betrokkenheid bij de dominante

10 tolerantie voor het zogeheten 50 context wekken door middel van ‘inemuri’

• dutten in het openbaar lichaamshouding, lichaamstaal, vervoer en tijdens werkoverleggen, kleding en dat soort zaken. (…) De lessen en lezingen. (…) inspanning die men doet om erbij te Na een aantal jaren van onderzoek zijn wordt doorgaans meer

15 naar het verschijnsel, kwam ik 55 gewaardeerd dan wat men eindelijk tot het inzicht dat ‘inemuri’ daadwerkelijk bereikt. Getuige ook niet als slapen wordt gezien. Men deze bijdrage van een informant: “Wij vindt het niet alleen iets totaal anders Japanners zijn aanhangers van de dan ’s avonds slapen in een bed, Olympische gedachte

• meedoen is

20 men beschouwt het ook als iets 60 belangrijker dan winnen.” IJver, wat totaal anders dan een middagdutje of je laat zien door lange werkdagen te een ‘powernap’. Hoe dit te duiden? maken en je beste beentje voor te (…) Het door socioloog Ervin zetten, wordt in Japan zeer Goffman ontwikkelde concept gewaardeerd als positieve morele

25 ‘betrokkenheid binnen sociale 65 eigenschap. (…) Bescheidenheid is contexten’ kan van pas komen om de daarnaast ook een sociale betekenis van ‘inemuri’ en de hooggewaardeerde deugd. Dus is het regels die erbij horen te begrijpen. niet mogelijk om op te scheppen over Door onze lichaamstaal en verbale je eigen ijver

• en dus heeft men

30 communicatie zijn wij tot op zekere 70 subtiele alternatieven nodig om toch hoogte altijd betrokken bij elke sociale erkenning te krijgen. (…) De situatie waar we fysiek bij aanwezig Japanse ‘inemuri’-gewoonte hoeft zijn. Maar we hebben wel de dus niet een neiging tot luiheid bloot mogelijkheid om onze focus te te leggen. Het is eerder een

35 verdelen in dominante en secundaire 75 informeel onderdeel van het Japanse betrokkenheid. Binnen deze context sociale leven dat bedoeld is als kan men ‘inemuri’ beschouwen als garantie voor het uitvoeren van secundaire betrokkenheid waar men werktaken, door de mogelijkheid om zich aan kan overgeven op even tijdelijk ‘weg’ te zijn tijdens het

40 voorwaarde dat het sociale evenwicht 80 uitvoeren van die taken. (…)

naar: Steger, BBC, 2016

Opgave 2 EU-campagne tegen euroscepsis

De Japanse kunst van het (niet) slapen

Japanners slapen niet. Dit zegt van het moment niet verstoord wordt iedereen, de Japanners voorop. Het

• vergelijkbaar met dagdromen. En, is natuurlijk niet waar. Maar het is hoewel de slaper mentaal ‘afwezig’ wel een zeer interessante culturele kan zijn, moet deze wel terug kunnen

5 en sociologische bewering. Het 45 keren naar de sociale interactie ter positieve imago van de werkbij die plekke op het moment dat zijn of ’s nachts korter slaapt en neerkijkt op haar actieve bijdrage nodig is. ’s ochtends uitslapen, lijkt te worden Daarbij moet men wel de indruk van vergezeld door een ruimhartige betrokkenheid bij de dominante

10 tolerantie voor het zogeheten 50 context wekken door middel van ‘inemuri’

• dutten in het openbaar lichaamshouding, lichaamstaal, vervoer en tijdens werkoverleggen, kleding en dat soort zaken. (…) De lessen en lezingen. (…) inspanning die men doet om erbij te Na een aantal jaren van onderzoek zijn wordt doorgaans meer

15 naar het verschijnsel, kwam ik 55 gewaardeerd dan wat men eindelijk tot het inzicht dat ‘inemuri’ daadwerkelijk bereikt. Getuige ook niet als slapen wordt gezien. Men deze bijdrage van een informant: “Wij vindt het niet alleen iets totaal anders Japanners zijn aanhangers van de dan ’s avonds slapen in een bed, Olympische gedachte

• meedoen is

20 men beschouwt het ook als iets 60 belangrijker dan winnen.” IJver, wat totaal anders dan een middagdutje of je laat zien door lange werkdagen te een ‘powernap’. Hoe dit te duiden? maken en je beste beentje voor te (…) Het door socioloog Ervin zetten, wordt in Japan zeer Goffman ontwikkelde concept gewaardeerd als positieve morele

25 ‘betrokkenheid binnen sociale 65 eigenschap. (…) Bescheidenheid is contexten’ kan van pas komen om de daarnaast ook een sociale betekenis van ‘inemuri’ en de hooggewaardeerde deugd. Dus is het regels die erbij horen te begrijpen. niet mogelijk om op te scheppen over Door onze lichaamstaal en verbale je eigen ijver

• en dus heeft men

30 communicatie zijn wij tot op zekere 70 subtiele alternatieven nodig om toch hoogte altijd betrokken bij elke sociale erkenning te krijgen. (…) De situatie waar we fysiek bij aanwezig Japanse ‘inemuri’-gewoonte hoeft zijn. Maar we hebben wel de dus niet een neiging tot luiheid bloot mogelijkheid om onze focus te te leggen. Het is eerder een

35 verdelen in dominante en secundaire 75 informeel onderdeel van het Japanse betrokkenheid. Binnen deze context sociale leven dat bedoeld is als kan men ‘inemuri’ beschouwen als garantie voor het uitvoeren van secundaire betrokkenheid waar men werktaken, door de mogelijkheid om zich aan kan overgeven op even tijdelijk ‘weg’ te zijn tijdens het

40 voorwaarde dat het sociale evenwicht 80 uitvoeren van die taken. (…)

naar: Steger, BBC, 2016

Opgave 2 EU-campagne tegen euroscepsis

Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie publieke goederen en diensten die binnen de EU heeft een diepgaande nationale stelsels zelf niet zouden verwevenheid gecreëerd tussen het 40 kunnen leveren. Maar deze politieke, economische en sociale lot voordelen kunnen ook als

5 van haar lidstaten. Tegelijkertijd duurbetaald worden gezien, zoals het wordt de EU geplaagd door diepe moeten accepteren van de verdeeldheid en conflicten binnen en gerechtelijke invloed van het langs haar grenzen. De politieke 45 Europese Hof of de economische breuklijnen doorkruisen het continent invloed van de Europese Centrale

10 van Noord naar Zuid over Bank. (…) economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar Eurosceptici geloven dat hun land West over migratie en ook buiten de EU kan overleven (of mensenrechten. Tegelijkertijd gaat 50 zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit

15 Euroscepticisme onder de bevolking dat de mate van Euroscepticisme een belangrijkere rol spelen in hoger is in lidstaten die het goed verkiezingen en ook in de doen, zowel economisch als partijpolitiek. (…) bestuurlijk, en lager is in staten die

55 slechter presteren, heeft te maken Opvattingen over Europa zijn een (…) met het feit dat burgers over het

20 weerspiegeling van de nationale algemeen hun eigen nationale omstandigheden waarin mensen zich regeringen verantwoordelijk houden bevinden. (…) Euroscepticisme komt voor de staat van de economie en tot stand door de voordelen van het 60 het bestuur

• niet de EU. huidige lidmaatschap in de EU, de Politicologische studies tonen daarbij

25 status quo, te vergelijken met de aan dat mensen krediet en schuld mogelijke voordelen van een toeschrijven aan de politici die ze het alternatieve situatie. De vraag is, hoe best kennen, dat wil zeggen die in zou het ons en ons land zijn vergaan 65 Den Haag en dus in mindere mate buiten de EU? Onderzoek (…) wijst die in Brussel. Dit is des te minder

30 uit dat de loyaliteit ten aanzien van opmerkelijk als men bedenkt dat de EU zwak is, omdat burgers zich nationale politici zelf ook niet graag maar in geringe mate Europees toegeven dat ze er op belangrijke voelen. Het gaat burgers 70 beleidsterreinen niet zo toe doen. voornamelijk om: how much have you Nationale regeringen zullen graag

35 done for me lately?1) (…) Als een krediet opeisen voor gunstige land deel uitmaakt van de EU kunnen economische omstandigheden in een burgers gebruikmaken van bepaalde poging om kiezers te winnen. (…)

bron: De Vries, VU, 2019

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

figuur 1 figuur 2

Het effect van de EU-campagne Het aanhouden van het effect van de op steun voor Europese EU-campagne op steun voor integratie, 2018 Europese integratie, 2019 (N=2128) (N=1583)

naar: Hernández e.a., LSE, 2020

Toelichting De figuren laten het effect zien van het bekijken van een EU-campagnevideo via sociale media op de steun voor de EU-integratie. Voor het meten van de mate van steun hebben de respondenten op een schaal van 0 tot 10 antwoord gegeven op de vraag: “Sommigen zeggen dat de Europese integratie verder zou moeten gaan. Anderen zeggen dat de Europese integratie reeds te ver is gegaan. Wat is jouw mening?” De score 0 staat voor “Europese integratie is reeds veel te ver gegaan” en de score 10 staat voor “Europese integratie zou veel verder moeten gaan”. In figuur 1 staat het effect weergegeven direct na het bekijken van de video. In figuur 2 staat het effect weergegeven een jaar na het bekijken van de video. Het verschil in figuur 1 is significant. Het verschil in figuur

2 is niet significant.

Opgave 3 Aardgasvrije wijken

Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie publieke goederen en diensten die binnen de EU heeft een diepgaande nationale stelsels zelf niet zouden verwevenheid gecreëerd tussen het 40 kunnen leveren. Maar deze politieke, economische en sociale lot voordelen kunnen ook als

5 van haar lidstaten. Tegelijkertijd duurbetaald worden gezien, zoals het wordt de EU geplaagd door diepe moeten accepteren van de verdeeldheid en conflicten binnen en gerechtelijke invloed van het langs haar grenzen. De politieke 45 Europese Hof of de economische breuklijnen doorkruisen het continent invloed van de Europese Centrale

10 van Noord naar Zuid over Bank. (…) economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar Eurosceptici geloven dat hun land West over migratie en ook buiten de EU kan overleven (of mensenrechten. Tegelijkertijd gaat 50 zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit

15 Euroscepticisme onder de bevolking dat de mate van Euroscepticisme een belangrijkere rol spelen in hoger is in lidstaten die het goed verkiezingen en ook in de doen, zowel economisch als partijpolitiek. (…) bestuurlijk, en lager is in staten die

55 slechter presteren, heeft te maken Opvattingen over Europa zijn een (…) met het feit dat burgers over het

20 weerspiegeling van de nationale algemeen hun eigen nationale omstandigheden waarin mensen zich regeringen verantwoordelijk houden bevinden. (…) Euroscepticisme komt voor de staat van de economie en tot stand door de voordelen van het 60 het bestuur

• niet de EU. huidige lidmaatschap in de EU, de Politicologische studies tonen daarbij

25 status quo, te vergelijken met de aan dat mensen krediet en schuld mogelijke voordelen van een toeschrijven aan de politici die ze het alternatieve situatie. De vraag is, hoe best kennen, dat wil zeggen die in zou het ons en ons land zijn vergaan 65 Den Haag en dus in mindere mate buiten de EU? Onderzoek (…) wijst die in Brussel. Dit is des te minder

30 uit dat de loyaliteit ten aanzien van opmerkelijk als men bedenkt dat de EU zwak is, omdat burgers zich nationale politici zelf ook niet graag maar in geringe mate Europees toegeven dat ze er op belangrijke voelen. Het gaat burgers 70 beleidsterreinen niet zo toe doen. voornamelijk om: how much have you Nationale regeringen zullen graag

35 done for me lately?1) (…) Als een krediet opeisen voor gunstige land deel uitmaakt van de EU kunnen economische omstandigheden in een burgers gebruikmaken van bepaalde poging om kiezers te winnen. (…)

bron: De Vries, VU, 2019

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

figuur 1 figuur 2

Het effect van de EU-campagne Het aanhouden van het effect van de op steun voor Europese EU-campagne op steun voor integratie, 2018 Europese integratie, 2019 (N=2128) (N=1583)

naar: Hernández e.a., LSE, 2020

Toelichting De figuren laten het effect zien van het bekijken van een EU-campagnevideo via sociale media op de steun voor de EU-integratie. Voor het meten van de mate van steun hebben de respondenten op een schaal van 0 tot 10 antwoord gegeven op de vraag: “Sommigen zeggen dat de Europese integratie verder zou moeten gaan. Anderen zeggen dat de Europese integratie reeds te ver is gegaan. Wat is jouw mening?” De score 0 staat voor “Europese integratie is reeds veel te ver gegaan” en de score 10 staat voor “Europese integratie zou veel verder moeten gaan”. In figuur 1 staat het effect weergegeven direct na het bekijken van de video. In figuur 2 staat het effect weergegeven een jaar na het bekijken van de video. Het verschil in figuur 1 is significant. Het verschil in figuur

2 is niet significant.

Opgave 3 Aardgasvrije wijken

Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie publieke goederen en diensten die binnen de EU heeft een diepgaande nationale stelsels zelf niet zouden verwevenheid gecreëerd tussen het 40 kunnen leveren. Maar deze politieke, economische en sociale lot voordelen kunnen ook als

5 van haar lidstaten. Tegelijkertijd duurbetaald worden gezien, zoals het wordt de EU geplaagd door diepe moeten accepteren van de verdeeldheid en conflicten binnen en gerechtelijke invloed van het langs haar grenzen. De politieke 45 Europese Hof of de economische breuklijnen doorkruisen het continent invloed van de Europese Centrale

10 van Noord naar Zuid over Bank. (…) economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar Eurosceptici geloven dat hun land West over migratie en ook buiten de EU kan overleven (of mensenrechten. Tegelijkertijd gaat 50 zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit

15 Euroscepticisme onder de bevolking dat de mate van Euroscepticisme een belangrijkere rol spelen in hoger is in lidstaten die het goed verkiezingen en ook in de doen, zowel economisch als partijpolitiek. (…) bestuurlijk, en lager is in staten die

55 slechter presteren, heeft te maken Opvattingen over Europa zijn een (…) met het feit dat burgers over het

20 weerspiegeling van de nationale algemeen hun eigen nationale omstandigheden waarin mensen zich regeringen verantwoordelijk houden bevinden. (…) Euroscepticisme komt voor de staat van de economie en tot stand door de voordelen van het 60 het bestuur

• niet de EU. huidige lidmaatschap in de EU, de Politicologische studies tonen daarbij

25 status quo, te vergelijken met de aan dat mensen krediet en schuld mogelijke voordelen van een toeschrijven aan de politici die ze het alternatieve situatie. De vraag is, hoe best kennen, dat wil zeggen die in zou het ons en ons land zijn vergaan 65 Den Haag en dus in mindere mate buiten de EU? Onderzoek (…) wijst die in Brussel. Dit is des te minder

30 uit dat de loyaliteit ten aanzien van opmerkelijk als men bedenkt dat de EU zwak is, omdat burgers zich nationale politici zelf ook niet graag maar in geringe mate Europees toegeven dat ze er op belangrijke voelen. Het gaat burgers 70 beleidsterreinen niet zo toe doen. voornamelijk om: how much have you Nationale regeringen zullen graag

35 done for me lately?1) (…) Als een krediet opeisen voor gunstige land deel uitmaakt van de EU kunnen economische omstandigheden in een burgers gebruikmaken van bepaalde poging om kiezers te winnen. (…)

bron: De Vries, VU, 2019

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

figuur 1 figuur 2

Het effect van de EU-campagne Het aanhouden van het effect van de op steun voor Europese EU-campagne op steun voor integratie, 2018 Europese integratie, 2019 (N=2128) (N=1583)

naar: Hernández e.a., LSE, 2020

Toelichting De figuren laten het effect zien van het bekijken van een EU-campagnevideo via sociale media op de steun voor de EU-integratie. Voor het meten van de mate van steun hebben de respondenten op een schaal van 0 tot 10 antwoord gegeven op de vraag: “Sommigen zeggen dat de Europese integratie verder zou moeten gaan. Anderen zeggen dat de Europese integratie reeds te ver is gegaan. Wat is jouw mening?” De score 0 staat voor “Europese integratie is reeds veel te ver gegaan” en de score 10 staat voor “Europese integratie zou veel verder moeten gaan”. In figuur 1 staat het effect weergegeven direct na het bekijken van de video. In figuur 2 staat het effect weergegeven een jaar na het bekijken van de video. Het verschil in figuur 1 is significant. Het verschil in figuur

2 is niet significant.

Opgave 3 Aardgasvrije wijken

Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie publieke goederen en diensten die binnen de EU heeft een diepgaande nationale stelsels zelf niet zouden verwevenheid gecreëerd tussen het 40 kunnen leveren. Maar deze politieke, economische en sociale lot voordelen kunnen ook als

5 van haar lidstaten. Tegelijkertijd duurbetaald worden gezien, zoals het wordt de EU geplaagd door diepe moeten accepteren van de verdeeldheid en conflicten binnen en gerechtelijke invloed van het langs haar grenzen. De politieke 45 Europese Hof of de economische breuklijnen doorkruisen het continent invloed van de Europese Centrale

10 van Noord naar Zuid over Bank. (…) economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar Eurosceptici geloven dat hun land West over migratie en ook buiten de EU kan overleven (of mensenrechten. Tegelijkertijd gaat 50 zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit

15 Euroscepticisme onder de bevolking dat de mate van Euroscepticisme een belangrijkere rol spelen in hoger is in lidstaten die het goed verkiezingen en ook in de doen, zowel economisch als partijpolitiek. (…) bestuurlijk, en lager is in staten die

55 slechter presteren, heeft te maken Opvattingen over Europa zijn een (…) met het feit dat burgers over het

20 weerspiegeling van de nationale algemeen hun eigen nationale omstandigheden waarin mensen zich regeringen verantwoordelijk houden bevinden. (…) Euroscepticisme komt voor de staat van de economie en tot stand door de voordelen van het 60 het bestuur

• niet de EU. huidige lidmaatschap in de EU, de Politicologische studies tonen daarbij

25 status quo, te vergelijken met de aan dat mensen krediet en schuld mogelijke voordelen van een toeschrijven aan de politici die ze het alternatieve situatie. De vraag is, hoe best kennen, dat wil zeggen die in zou het ons en ons land zijn vergaan 65 Den Haag en dus in mindere mate buiten de EU? Onderzoek (…) wijst die in Brussel. Dit is des te minder

30 uit dat de loyaliteit ten aanzien van opmerkelijk als men bedenkt dat de EU zwak is, omdat burgers zich nationale politici zelf ook niet graag maar in geringe mate Europees toegeven dat ze er op belangrijke voelen. Het gaat burgers 70 beleidsterreinen niet zo toe doen. voornamelijk om: how much have you Nationale regeringen zullen graag

35 done for me lately?1) (…) Als een krediet opeisen voor gunstige land deel uitmaakt van de EU kunnen economische omstandigheden in een burgers gebruikmaken van bepaalde poging om kiezers te winnen. (…)

bron: De Vries, VU, 2019

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

figuur 1 figuur 2

Het effect van de EU-campagne Het aanhouden van het effect van de op steun voor Europese EU-campagne op steun voor integratie, 2018 Europese integratie, 2019 (N=2128) (N=1583)

naar: Hernández e.a., LSE, 2020

Toelichting De figuren laten het effect zien van het bekijken van een EU-campagnevideo via sociale media op de steun voor de EU-integratie. Voor het meten van de mate van steun hebben de respondenten op een schaal van 0 tot 10 antwoord gegeven op de vraag: “Sommigen zeggen dat de Europese integratie verder zou moeten gaan. Anderen zeggen dat de Europese integratie reeds te ver is gegaan. Wat is jouw mening?” De score 0 staat voor “Europese integratie is reeds veel te ver gegaan” en de score 10 staat voor “Europese integratie zou veel verder moeten gaan”. In figuur 1 staat het effect weergegeven direct na het bekijken van de video. In figuur 2 staat het effect weergegeven een jaar na het bekijken van de video. Het verschil in figuur 1 is significant. Het verschil in figuur

2 is niet significant.

Opgave 3 Aardgasvrije wijken

Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie publieke goederen en diensten die binnen de EU heeft een diepgaande nationale stelsels zelf niet zouden verwevenheid gecreëerd tussen het 40 kunnen leveren. Maar deze politieke, economische en sociale lot voordelen kunnen ook als

5 van haar lidstaten. Tegelijkertijd duurbetaald worden gezien, zoals het wordt de EU geplaagd door diepe moeten accepteren van de verdeeldheid en conflicten binnen en gerechtelijke invloed van het langs haar grenzen. De politieke 45 Europese Hof of de economische breuklijnen doorkruisen het continent invloed van de Europese Centrale

10 van Noord naar Zuid over Bank. (…) economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar Eurosceptici geloven dat hun land West over migratie en ook buiten de EU kan overleven (of mensenrechten. Tegelijkertijd gaat 50 zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit

15 Euroscepticisme onder de bevolking dat de mate van Euroscepticisme een belangrijkere rol spelen in hoger is in lidstaten die het goed verkiezingen en ook in de doen, zowel economisch als partijpolitiek. (…) bestuurlijk, en lager is in staten die

55 slechter presteren, heeft te maken Opvattingen over Europa zijn een (…) met het feit dat burgers over het

20 weerspiegeling van de nationale algemeen hun eigen nationale omstandigheden waarin mensen zich regeringen verantwoordelijk houden bevinden. (…) Euroscepticisme komt voor de staat van de economie en tot stand door de voordelen van het 60 het bestuur

• niet de EU. huidige lidmaatschap in de EU, de Politicologische studies tonen daarbij

25 status quo, te vergelijken met de aan dat mensen krediet en schuld mogelijke voordelen van een toeschrijven aan de politici die ze het alternatieve situatie. De vraag is, hoe best kennen, dat wil zeggen die in zou het ons en ons land zijn vergaan 65 Den Haag en dus in mindere mate buiten de EU? Onderzoek (…) wijst die in Brussel. Dit is des te minder

30 uit dat de loyaliteit ten aanzien van opmerkelijk als men bedenkt dat de EU zwak is, omdat burgers zich nationale politici zelf ook niet graag maar in geringe mate Europees toegeven dat ze er op belangrijke voelen. Het gaat burgers 70 beleidsterreinen niet zo toe doen. voornamelijk om: how much have you Nationale regeringen zullen graag

35 done for me lately?1) (…) Als een krediet opeisen voor gunstige land deel uitmaakt van de EU kunnen economische omstandigheden in een burgers gebruikmaken van bepaalde poging om kiezers te winnen. (…)

bron: De Vries, VU, 2019

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

figuur 1 figuur 2

Het effect van de EU-campagne Het aanhouden van het effect van de op steun voor Europese EU-campagne op steun voor integratie, 2018 Europese integratie, 2019 (N=2128) (N=1583)

naar: Hernández e.a., LSE, 2020

Toelichting De figuren laten het effect zien van het bekijken van een EU-campagnevideo via sociale media op de steun voor de EU-integratie. Voor het meten van de mate van steun hebben de respondenten op een schaal van 0 tot 10 antwoord gegeven op de vraag: “Sommigen zeggen dat de Europese integratie verder zou moeten gaan. Anderen zeggen dat de Europese integratie reeds te ver is gegaan. Wat is jouw mening?” De score 0 staat voor “Europese integratie is reeds veel te ver gegaan” en de score 10 staat voor “Europese integratie zou veel verder moeten gaan”. In figuur 1 staat het effect weergegeven direct na het bekijken van de video. In figuur 2 staat het effect weergegeven een jaar na het bekijken van de video. Het verschil in figuur 1 is significant. Het verschil in figuur

2 is niet significant.

Opgave 3 Aardgasvrije wijken

Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk

In Nederland gebruiken we meer dan afwegingen en als het besluit volgens de helft van alle energie voor de 40 democratische principes tot stand is warmtevoorziening van gebouwen. gekomen, zorgt u er ook voor dat u Sinds de jaren zestig [van de vorige draagvlak krijgt voor uw besluiten.

5 eeuw] komt deze warmte grotendeels Maar bewoners betrekken doet u niet uit het verbranden van aardgas. alleen om draagvlak te organiseren. Deze brandstof moeten we naar 45 Er zijn genoeg bewoners die ook aanleiding van het Klimaatakkoord graag een bijdrage willen leveren. voor 2050 vervangen door Mensen zijn hoger opgeleid,

10 alternatieven. (…) mondiger en beter geïnformeerd. Ze nemen minder aan van de overheid. Waarom bewoners betrekken? 50 Ze geven zelf aan meer invloed te De keuzes die u maakt bij de willen op zaken die hun directe overgang naar aardgasvrije wijken leefomgeving beïnvloeden zoals komen letterlijk en figuurlijk binnen bij zorg, wonen en werk. En mede

15 zeven miljoen huishoudens. De dankzij goede online informatie- warmtetransitie betekent 55 uitwisseling zijn ze beter dan vroeger werkzaamheden in de wijk. in staat om zelf oplossingen te Huishoudens moeten op een andere vinden en initiatieven te ontplooien

• manier gaan koken en verwarmen. ook op het gebied van energie.

20 Hoewel het streven is dat de lagere Bewoners brengen vaak specifieke energierekening eventuele 60 expertise in, die kan helpen bij het aanloopkosten dekt, is het maken van keuzes. waarschijnlijk dat bewoners ook zelf financieel bij moeten dragen. In elk Andere stakeholders

25 geval moeten ze hun kook- en Gemeenten zijn niet de enige partij stookgedrag gaan aanpassen. die aan de slag moet met de Uit actuele praktijkervaring komt naar 65 transitie. Voor de provincie, het Rijk voren dat organisatie van bewoners en woningcorporaties staat de (zowel huurders als huiseigenaren) opgave evengoed hoog op de

30 en samen optrekken met de (lokale) agenda. En ook netbeheerders en overheid zorgen voor een snellere en energiemaatschappijen staan in de meer succesvolle warmtetransitie. 70 startblokken. Evenals marktpartijen Ook blijkt dat mensen een besluit (zoals aannemers, installateurs, eerder accepteren als zij de adviseurs en architecten); zij kunnen

35 procedure om tot het besluit te innovatieve oplossingen aanreiken of komen als rechtvaardig ervaren. Als gaan een rol spelen bij de praktische u bewoners dus op tijd meeneemt in 75 uitvoering in de wijken. (…) uw technische of financiële

bron: Platform31, 2019

Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk

In Nederland gebruiken we meer dan afwegingen en als het besluit volgens de helft van alle energie voor de 40 democratische principes tot stand is warmtevoorziening van gebouwen. gekomen, zorgt u er ook voor dat u Sinds de jaren zestig [van de vorige draagvlak krijgt voor uw besluiten.

5 eeuw] komt deze warmte grotendeels Maar bewoners betrekken doet u niet uit het verbranden van aardgas. alleen om draagvlak te organiseren. Deze brandstof moeten we naar 45 Er zijn genoeg bewoners die ook aanleiding van het Klimaatakkoord graag een bijdrage willen leveren. voor 2050 vervangen door Mensen zijn hoger opgeleid,

10 alternatieven. (…) mondiger en beter geïnformeerd. Ze nemen minder aan van de overheid. Waarom bewoners betrekken? 50 Ze geven zelf aan meer invloed te De keuzes die u maakt bij de willen op zaken die hun directe overgang naar aardgasvrije wijken leefomgeving beïnvloeden zoals komen letterlijk en figuurlijk binnen bij zorg, wonen en werk. En mede

15 zeven miljoen huishoudens. De dankzij goede online informatie- warmtetransitie betekent 55 uitwisseling zijn ze beter dan vroeger werkzaamheden in de wijk. in staat om zelf oplossingen te Huishoudens moeten op een andere vinden en initiatieven te ontplooien

• manier gaan koken en verwarmen. ook op het gebied van energie.

20 Hoewel het streven is dat de lagere Bewoners brengen vaak specifieke energierekening eventuele 60 expertise in, die kan helpen bij het aanloopkosten dekt, is het maken van keuzes. waarschijnlijk dat bewoners ook zelf financieel bij moeten dragen. In elk Andere stakeholders

25 geval moeten ze hun kook- en Gemeenten zijn niet de enige partij stookgedrag gaan aanpassen. die aan de slag moet met de Uit actuele praktijkervaring komt naar 65 transitie. Voor de provincie, het Rijk voren dat organisatie van bewoners en woningcorporaties staat de (zowel huurders als huiseigenaren) opgave evengoed hoog op de

30 en samen optrekken met de (lokale) agenda. En ook netbeheerders en overheid zorgen voor een snellere en energiemaatschappijen staan in de meer succesvolle warmtetransitie. 70 startblokken. Evenals marktpartijen Ook blijkt dat mensen een besluit (zoals aannemers, installateurs, eerder accepteren als zij de adviseurs en architecten); zij kunnen

35 procedure om tot het besluit te innovatieve oplossingen aanreiken of komen als rechtvaardig ervaren. Als gaan een rol spelen bij de praktische u bewoners dus op tijd meeneemt in 75 uitvoering in de wijken. (…) uw technische of financiële

bron: Platform31, 2019

Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk

In Nederland gebruiken we meer dan afwegingen en als het besluit volgens de helft van alle energie voor de 40 democratische principes tot stand is warmtevoorziening van gebouwen. gekomen, zorgt u er ook voor dat u Sinds de jaren zestig [van de vorige draagvlak krijgt voor uw besluiten.

5 eeuw] komt deze warmte grotendeels Maar bewoners betrekken doet u niet uit het verbranden van aardgas. alleen om draagvlak te organiseren. Deze brandstof moeten we naar 45 Er zijn genoeg bewoners die ook aanleiding van het Klimaatakkoord graag een bijdrage willen leveren. voor 2050 vervangen door Mensen zijn hoger opgeleid,

10 alternatieven. (…) mondiger en beter geïnformeerd. Ze nemen minder aan van de overheid. Waarom bewoners betrekken? 50 Ze geven zelf aan meer invloed te De keuzes die u maakt bij de willen op zaken die hun directe overgang naar aardgasvrije wijken leefomgeving beïnvloeden zoals komen letterlijk en figuurlijk binnen bij zorg, wonen en werk. En mede

15 zeven miljoen huishoudens. De dankzij goede online informatie- warmtetransitie betekent 55 uitwisseling zijn ze beter dan vroeger werkzaamheden in de wijk. in staat om zelf oplossingen te Huishoudens moeten op een andere vinden en initiatieven te ontplooien

• manier gaan koken en verwarmen. ook op het gebied van energie.

20 Hoewel het streven is dat de lagere Bewoners brengen vaak specifieke energierekening eventuele 60 expertise in, die kan helpen bij het aanloopkosten dekt, is het maken van keuzes. waarschijnlijk dat bewoners ook zelf financieel bij moeten dragen. In elk Andere stakeholders

25 geval moeten ze hun kook- en Gemeenten zijn niet de enige partij stookgedrag gaan aanpassen. die aan de slag moet met de Uit actuele praktijkervaring komt naar 65 transitie. Voor de provincie, het Rijk voren dat organisatie van bewoners en woningcorporaties staat de (zowel huurders als huiseigenaren) opgave evengoed hoog op de

30 en samen optrekken met de (lokale) agenda. En ook netbeheerders en overheid zorgen voor een snellere en energiemaatschappijen staan in de meer succesvolle warmtetransitie. 70 startblokken. Evenals marktpartijen Ook blijkt dat mensen een besluit (zoals aannemers, installateurs, eerder accepteren als zij de adviseurs en architecten); zij kunnen

35 procedure om tot het besluit te innovatieve oplossingen aanreiken of komen als rechtvaardig ervaren. Als gaan een rol spelen bij de praktische u bewoners dus op tijd meeneemt in 75 uitvoering in de wijken. (…) uw technische of financiële

bron: Platform31, 2019

Pilotprojecten in Haarlem en Rotterdam

Wijk in Haarlem de gemeente, onder andere via het Bewoners uit het Haarlemse kernteam waarin ze samen zitten. Ramplaankwartier realiseerden in (…) Voor de gemeente is het moeilijk

2014 een gezamenlijk zonnedak op 45 in contact te komen met bewoners

5 een nabijgelegen tennishal. (…) Na voor wie duurzaamheid geen dit succes besloten enkele initiatief- onderwerp in het dagelijks leven is, nemers zich in te spannen om de wijk vooral lager opgeleide Haarlemmers aardgasvrij te krijgen met een nieuw met een laag inkomen (…). project: SpaarGas. (...) De wijk telt

10 1.200 woningen, veelal uit de jaren 50 Wijk in Rotterdam dertig en vijftig. Het Ramplaan- De gemeente Rotterdam heeft een kwartier is een overwegend gebied met ongeveer twaalfhonderd homogene wijk met veel hoger woningen in Rotterdam-Zuid opgeleiden (…). Bij informatie- aangewezen om in 2023 als eerste

15 avonden blijkt weerstand tegen het 55 van het aardgas af te gaan (…). (…) aardgasvrijproject verwaarloosbaar. Het pilotgebied Reyerdijk bestaat uit De actieve bewoners van SpaarGas corporatiebezit 1), particuliere verhuur opereren als een professionele en particuliere woningen (laagbouw bewonersorganisatie. Ze investeren en hoogbouw). Bewoners zitten qua

20 in contact met medebewoners; ze 60 inkomen gemiddeld net onder versturen regelmatig nieuwsbrieven, modaal. (...) Uit het onderzoek blijkt organiseren bijeenkomsten, dat bewoners graag ontzorgd communiceren via Facebook en worden: als er een alternatief voor sturen twintig energiecoaches in de aardgas moet komen, verwachten de

25 wijk aan, die bewoners adviseren 65 bewoners dat de gemeente dat regelt over de energiemogelijkheden van en verwachten ze dat ze niet méér hun woning. (…) De gemeente hoeft hoeven te betalen. Het onderwerp hieraan weinig bij te dragen, maar is blijkt verder niet erg te leven; een beschikbaar voor ondersteuning en eerste informatiebijeenkomst begin

30 betaalt een vergoeding aan de 70 2018 werd door zes mensen bezocht. projectleider (bewoner). (...) Het Wel maken de bewoners zich druk contact met bewoners over het over de veiligheid in de wijk en de aardgasvrijproject in Ramplaan- inrichting van de openbare ruimte. kwartier vindt vooral plaats door de (...) Ze hebben dagelijkse zorgen

35 actieve bewoners van SpaarGas zelf. 75 over werk en inkomen, hun De wijk organiseert een informatie- gezondheid en onderwijs voor hun avond; de gemeente wordt kinderen. (…) In de pilotwijk zijn geen uitgenodigd als spreker. De initiatiefnemers en is er heel weinig SpaarGas-bewoners hebben zelf belangstelling om zich te verdiepen

40 korte lijnen met de warmtetransitie- 80 in het onderwerp. regisseur en andere ambtenaren van

bron: Platform31, 2018

noot 1 corporatiebezit = woningen die worden beheerd door woningbouwcorporaties die ze zonder winstoogmerk verhuren als betaalbare woonruimte (sociale woningbouw)

Opgave 4 Vrede in Colombia?

Pilotprojecten in Haarlem en Rotterdam

Wijk in Haarlem de gemeente, onder andere via het Bewoners uit het Haarlemse kernteam waarin ze samen zitten. Ramplaankwartier realiseerden in (…) Voor de gemeente is het moeilijk

2014 een gezamenlijk zonnedak op 45 in contact te komen met bewoners

5 een nabijgelegen tennishal. (…) Na voor wie duurzaamheid geen dit succes besloten enkele initiatief- onderwerp in het dagelijks leven is, nemers zich in te spannen om de wijk vooral lager opgeleide Haarlemmers aardgasvrij te krijgen met een nieuw met een laag inkomen (…). project: SpaarGas. (...) De wijk telt

10 1.200 woningen, veelal uit de jaren 50 Wijk in Rotterdam dertig en vijftig. Het Ramplaan- De gemeente Rotterdam heeft een kwartier is een overwegend gebied met ongeveer twaalfhonderd homogene wijk met veel hoger woningen in Rotterdam-Zuid opgeleiden (…). Bij informatie- aangewezen om in 2023 als eerste

15 avonden blijkt weerstand tegen het 55 van het aardgas af te gaan (…). (…) aardgasvrijproject verwaarloosbaar. Het pilotgebied Reyerdijk bestaat uit De actieve bewoners van SpaarGas corporatiebezit 1), particuliere verhuur opereren als een professionele en particuliere woningen (laagbouw bewonersorganisatie. Ze investeren en hoogbouw). Bewoners zitten qua

20 in contact met medebewoners; ze 60 inkomen gemiddeld net onder versturen regelmatig nieuwsbrieven, modaal. (...) Uit het onderzoek blijkt organiseren bijeenkomsten, dat bewoners graag ontzorgd communiceren via Facebook en worden: als er een alternatief voor sturen twintig energiecoaches in de aardgas moet komen, verwachten de

25 wijk aan, die bewoners adviseren 65 bewoners dat de gemeente dat regelt over de energiemogelijkheden van en verwachten ze dat ze niet méér hun woning. (…) De gemeente hoeft hoeven te betalen. Het onderwerp hieraan weinig bij te dragen, maar is blijkt verder niet erg te leven; een beschikbaar voor ondersteuning en eerste informatiebijeenkomst begin

30 betaalt een vergoeding aan de 70 2018 werd door zes mensen bezocht. projectleider (bewoner). (...) Het Wel maken de bewoners zich druk contact met bewoners over het over de veiligheid in de wijk en de aardgasvrijproject in Ramplaan- inrichting van de openbare ruimte. kwartier vindt vooral plaats door de (...) Ze hebben dagelijkse zorgen

35 actieve bewoners van SpaarGas zelf. 75 over werk en inkomen, hun De wijk organiseert een informatie- gezondheid en onderwijs voor hun avond; de gemeente wordt kinderen. (…) In de pilotwijk zijn geen uitgenodigd als spreker. De initiatiefnemers en is er heel weinig SpaarGas-bewoners hebben zelf belangstelling om zich te verdiepen

40 korte lijnen met de warmtetransitie- 80 in het onderwerp. regisseur en andere ambtenaren van

bron: Platform31, 2018

noot 1 corporatiebezit = woningen die worden beheerd door woningbouwcorporaties die ze zonder winstoogmerk verhuren als betaalbare woonruimte (sociale woningbouw)

Opgave 4 Vrede in Colombia?

Pilotprojecten in Haarlem en Rotterdam

Wijk in Haarlem de gemeente, onder andere via het Bewoners uit het Haarlemse kernteam waarin ze samen zitten. Ramplaankwartier realiseerden in (…) Voor de gemeente is het moeilijk

2014 een gezamenlijk zonnedak op 45 in contact te komen met bewoners

5 een nabijgelegen tennishal. (…) Na voor wie duurzaamheid geen dit succes besloten enkele initiatief- onderwerp in het dagelijks leven is, nemers zich in te spannen om de wijk vooral lager opgeleide Haarlemmers aardgasvrij te krijgen met een nieuw met een laag inkomen (…). project: SpaarGas. (...) De wijk telt

10 1.200 woningen, veelal uit de jaren 50 Wijk in Rotterdam dertig en vijftig. Het Ramplaan- De gemeente Rotterdam heeft een kwartier is een overwegend gebied met ongeveer twaalfhonderd homogene wijk met veel hoger woningen in Rotterdam-Zuid opgeleiden (…). Bij informatie- aangewezen om in 2023 als eerste

15 avonden blijkt weerstand tegen het 55 van het aardgas af te gaan (…). (…) aardgasvrijproject verwaarloosbaar. Het pilotgebied Reyerdijk bestaat uit De actieve bewoners van SpaarGas corporatiebezit 1), particuliere verhuur opereren als een professionele en particuliere woningen (laagbouw bewonersorganisatie. Ze investeren en hoogbouw). Bewoners zitten qua

20 in contact met medebewoners; ze 60 inkomen gemiddeld net onder versturen regelmatig nieuwsbrieven, modaal. (...) Uit het onderzoek blijkt organiseren bijeenkomsten, dat bewoners graag ontzorgd communiceren via Facebook en worden: als er een alternatief voor sturen twintig energiecoaches in de aardgas moet komen, verwachten de

25 wijk aan, die bewoners adviseren 65 bewoners dat de gemeente dat regelt over de energiemogelijkheden van en verwachten ze dat ze niet méér hun woning. (…) De gemeente hoeft hoeven te betalen. Het onderwerp hieraan weinig bij te dragen, maar is blijkt verder niet erg te leven; een beschikbaar voor ondersteuning en eerste informatiebijeenkomst begin

30 betaalt een vergoeding aan de 70 2018 werd door zes mensen bezocht. projectleider (bewoner). (...) Het Wel maken de bewoners zich druk contact met bewoners over het over de veiligheid in de wijk en de aardgasvrijproject in Ramplaan- inrichting van de openbare ruimte. kwartier vindt vooral plaats door de (...) Ze hebben dagelijkse zorgen

35 actieve bewoners van SpaarGas zelf. 75 over werk en inkomen, hun De wijk organiseert een informatie- gezondheid en onderwijs voor hun avond; de gemeente wordt kinderen. (…) In de pilotwijk zijn geen uitgenodigd als spreker. De initiatiefnemers en is er heel weinig SpaarGas-bewoners hebben zelf belangstelling om zich te verdiepen

40 korte lijnen met de warmtetransitie- 80 in het onderwerp. regisseur en andere ambtenaren van

bron: Platform31, 2018

noot 1 corporatiebezit = woningen die worden beheerd door woningbouwcorporaties die ze zonder winstoogmerk verhuren als betaalbare woonruimte (sociale woningbouw)

Opgave 4 Vrede in Colombia?

De FARC vertrekt na vredesakkoord

Tot voor kort1) leefden de bewoners scholen en wegen en gaf de hier [het dorp Argelia in de deelstaat 20 bewoners bescherming en een Cauca2)] onder het gezag van de afzetmarkt voor de coca. FARC, de marxistische

5 guerrillabeweging met wie de Toen de FARC in 2016 vrede sloot Colombiaanse regering meer dan met de Colombiaanse regering vijftig jaar oorlog voerde. (…) De trokken de guerrillastrijders zich, FARC financierde haar strijd met het 25 zoals afgesproken in het akkoord, ontvoeren van burgers, maar veel terug uit de door hen gedomineerde

10 meer nog met de internationale gebieden en stapten uit de handel in cocaïne, wat de motor werd drugshandel. Tijdens hun afscheid, van de burgeroorlog. Het was de vastgelegd op een video te zien op FARC die de boeren dwong tot het 30 YouTube, zwaaien de bewoners van verbouwen van coca (…). De FARC Argelia hen feestelijk uit met

15 eiste belasting van de bewoners, ballonnen en muziek. De ex-strijders maar vervulde ook overheidstaken in worden innig omhelsd. Sinds hun het stelselmatig verwaarloosde vertrek is er een machtsvacuüm 3). gebied. De beweging bouwde

bron: NRC, 2018

noot 1 tot 2016 noot 2 Cauca = een van de grootste cocagebieden in Colombia. Coca is de grondstof voor cocaïne. noot 3 machtsvacuüm = situatie waarin geen van de actoren de macht heeft

figuur 3

De relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen in Colombia, per leeftijdscategorie, per periode (1990-1995 en 2010-2015)

bron: DEMOS, 2020

Toelichting In de figuur wordt voor twee periodes de relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen, dat wil zeggen hoeveel keer meer mannen dan vrouwen gestorven zijn, weergegeven per leeftijdscategorie. Voorbeeld: uit de figuur is af te lezen dat in beide perioden 1,5 keer meer jongens van ongeveer tien jaar oud stierven dan meisjes van dezelfde leeftijd.

De FARC vertrekt na vredesakkoord

Tot voor kort1) leefden de bewoners scholen en wegen en gaf de hier [het dorp Argelia in de deelstaat 20 bewoners bescherming en een Cauca2)] onder het gezag van de afzetmarkt voor de coca. FARC, de marxistische

5 guerrillabeweging met wie de Toen de FARC in 2016 vrede sloot Colombiaanse regering meer dan met de Colombiaanse regering vijftig jaar oorlog voerde. (…) De trokken de guerrillastrijders zich, FARC financierde haar strijd met het 25 zoals afgesproken in het akkoord, ontvoeren van burgers, maar veel terug uit de door hen gedomineerde

10 meer nog met de internationale gebieden en stapten uit de handel in cocaïne, wat de motor werd drugshandel. Tijdens hun afscheid, van de burgeroorlog. Het was de vastgelegd op een video te zien op FARC die de boeren dwong tot het 30 YouTube, zwaaien de bewoners van verbouwen van coca (…). De FARC Argelia hen feestelijk uit met

15 eiste belasting van de bewoners, ballonnen en muziek. De ex-strijders maar vervulde ook overheidstaken in worden innig omhelsd. Sinds hun het stelselmatig verwaarloosde vertrek is er een machtsvacuüm 3). gebied. De beweging bouwde

bron: NRC, 2018

noot 1 tot 2016 noot 2 Cauca = een van de grootste cocagebieden in Colombia. Coca is de grondstof voor cocaïne. noot 3 machtsvacuüm = situatie waarin geen van de actoren de macht heeft

figuur 3

De relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen in Colombia, per leeftijdscategorie, per periode (1990-1995 en 2010-2015)

bron: DEMOS, 2020

Toelichting In de figuur wordt voor twee periodes de relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen, dat wil zeggen hoeveel keer meer mannen dan vrouwen gestorven zijn, weergegeven per leeftijdscategorie. Voorbeeld: uit de figuur is af te lezen dat in beide perioden 1,5 keer meer jongens van ongeveer tien jaar oud stierven dan meisjes van dezelfde leeftijd.

Vrede in Colombia onder druk terwijl de cocateelt opbloeit

Een jaar na het aantreden van cassave, blijken de kosten voor president Iván Duque [in 2018] heeft 35 kunstmest, pesticiden en het Colombia de strijd tegen de transport naar een markt (..), niet op cocaplant en guerrilla’s fors te wegen tegen de opbrengst.

5 opgevoerd. De rechtse leider pakt de Boeren vallen vaak terug op coca. De problemen in zijn land liever prioriteit van Duque ligt bij het hardhandig aan dan met het in 2016 40 uitroeien van coca, niet bij de gesloten vredesakkoord. (…) Het substitutieprogramma’s. Zijn land heeft met het aantreden van de ministers zeggen zelfs dat er niet

10 rechtse president Iván Duque een eens genoeg geld voor is.” Het land roerig jaar achter de rug. Het leger heeft dan ook te kampen met een sproeit het bestrijdingsmiddel 45 historisch hoge cocaproductie. (…) glyfosaat sinds deze maand weer per helikopter op cocaplantages, een Colombia’s narcoprobleem2) en het

15 methode die eerder nog was decennialange conflict met de FARC verboden. (…) (…) gaan hand in hand. Net als in veel andere gebieden ontstond in In het kader van het Colombiaanse 50 Guaviare, lang FARC-gebied, een vredesproces ondertekenden meer machtsvacuüm3) toen de beweging dan 132.000 gezinnen in rurale zijn wapens neerlegde in 2016. Dat

20 gebieden vrijwillig een belofte van de wordt nu opgevuld door andere cocateelt af te stappen. “Al ruim guerrillagroepen (…) die weigerden 39.000 hectare aan coca-gewassen 55 het vredesakkoord te tekenen. (…) is vernietigd, dat is uniek”, zegt [oud- Het is overduidelijk dat Duque, die burgemeester] Arenas [uit deelstaat altijd fel tegen het vredesakkoord

25 Guaviare]. Met de zogenoemde ageerde, harder met de vuist op tafel substitutieprogramma’s1) zou de slaat dan zijn (…) voorganger overheid de kleine boeren vervolgens 60 Santos. (…) [Het] Colombiaanse steunen bij het vinden van leger [is] begin dit jaar (…) alternatieve inkomensbronnen. “Het opgedragen twee keer zoveel

30 probleem is dat velen van hen deze militanten4) te doden of gevangen te hulp niet ontvangen”, zegt Arenas. nemen

• en daarbij een mogelijk “En wanneer boeren er wel in slagen 65 hoger aantal burgerslachtoffers voor over te stappen op ananas of lief te nemen. (...)

bron: NRC, 2019

noot 1 substitutie = vervanging; het substitutieprogramma houdt in dat boeren steun van de overheid krijgen voor het vervangen van coca-gewassen door legale gewassen. noot 2 narco = drugs, in dit geval cocaïne noot 3 machtsvacuüm = situatie waarin geen van de actoren de macht heeft noot 4 militanten = guerrillastrijders

►►► ν

Vrede in Colombia onder druk terwijl de cocateelt opbloeit

Een jaar na het aantreden van cassave, blijken de kosten voor president Iván Duque [in 2018] heeft 35 kunstmest, pesticiden en het Colombia de strijd tegen de transport naar een markt (..), niet op cocaplant en guerrilla’s fors te wegen tegen de opbrengst.

5 opgevoerd. De rechtse leider pakt de Boeren vallen vaak terug op coca. De problemen in zijn land liever prioriteit van Duque ligt bij het hardhandig aan dan met het in 2016 40 uitroeien van coca, niet bij de gesloten vredesakkoord. (…) Het substitutieprogramma’s. Zijn land heeft met het aantreden van de ministers zeggen zelfs dat er niet

10 rechtse president Iván Duque een eens genoeg geld voor is.” Het land roerig jaar achter de rug. Het leger heeft dan ook te kampen met een sproeit het bestrijdingsmiddel 45 historisch hoge cocaproductie. (…) glyfosaat sinds deze maand weer per helikopter op cocaplantages, een Colombia’s narcoprobleem2) en het

15 methode die eerder nog was decennialange conflict met de FARC verboden. (…) (…) gaan hand in hand. Net als in veel andere gebieden ontstond in In het kader van het Colombiaanse 50 Guaviare, lang FARC-gebied, een vredesproces ondertekenden meer machtsvacuüm3) toen de beweging dan 132.000 gezinnen in rurale zijn wapens neerlegde in 2016. Dat

20 gebieden vrijwillig een belofte van de wordt nu opgevuld door andere cocateelt af te stappen. “Al ruim guerrillagroepen (…) die weigerden 39.000 hectare aan coca-gewassen 55 het vredesakkoord te tekenen. (…) is vernietigd, dat is uniek”, zegt [oud- Het is overduidelijk dat Duque, die burgemeester] Arenas [uit deelstaat altijd fel tegen het vredesakkoord

25 Guaviare]. Met de zogenoemde ageerde, harder met de vuist op tafel substitutieprogramma’s1) zou de slaat dan zijn (…) voorganger overheid de kleine boeren vervolgens 60 Santos. (…) [Het] Colombiaanse steunen bij het vinden van leger [is] begin dit jaar (…) alternatieve inkomensbronnen. “Het opgedragen twee keer zoveel

30 probleem is dat velen van hen deze militanten4) te doden of gevangen te hulp niet ontvangen”, zegt Arenas. nemen

• en daarbij een mogelijk “En wanneer boeren er wel in slagen 65 hoger aantal burgerslachtoffers voor over te stappen op ananas of lief te nemen. (...)

bron: NRC, 2019

noot 1 substitutie = vervanging; het substitutieprogramma houdt in dat boeren steun van de overheid krijgen voor het vervangen van coca-gewassen door legale gewassen. noot 2 narco = drugs, in dit geval cocaïne noot 3 machtsvacuüm = situatie waarin geen van de actoren de macht heeft noot 4 militanten = guerrillastrijders

►►► ν

Vrede in Colombia onder druk terwijl de cocateelt opbloeit

Een jaar na het aantreden van cassave, blijken de kosten voor president Iván Duque [in 2018] heeft 35 kunstmest, pesticiden en het Colombia de strijd tegen de transport naar een markt (..), niet op cocaplant en guerrilla’s fors te wegen tegen de opbrengst.

5 opgevoerd. De rechtse leider pakt de Boeren vallen vaak terug op coca. De problemen in zijn land liever prioriteit van Duque ligt bij het hardhandig aan dan met het in 2016 40 uitroeien van coca, niet bij de gesloten vredesakkoord. (…) Het substitutieprogramma’s. Zijn land heeft met het aantreden van de ministers zeggen zelfs dat er niet

10 rechtse president Iván Duque een eens genoeg geld voor is.” Het land roerig jaar achter de rug. Het leger heeft dan ook te kampen met een sproeit het bestrijdingsmiddel 45 historisch hoge cocaproductie. (…) glyfosaat sinds deze maand weer per helikopter op cocaplantages, een Colombia’s narcoprobleem2) en het

15 methode die eerder nog was decennialange conflict met de FARC verboden. (…) (…) gaan hand in hand. Net als in veel andere gebieden ontstond in In het kader van het Colombiaanse 50 Guaviare, lang FARC-gebied, een vredesproces ondertekenden meer machtsvacuüm3) toen de beweging dan 132.000 gezinnen in rurale zijn wapens neerlegde in 2016. Dat

20 gebieden vrijwillig een belofte van de wordt nu opgevuld door andere cocateelt af te stappen. “Al ruim guerrillagroepen (…) die weigerden 39.000 hectare aan coca-gewassen 55 het vredesakkoord te tekenen. (…) is vernietigd, dat is uniek”, zegt [oud- Het is overduidelijk dat Duque, die burgemeester] Arenas [uit deelstaat altijd fel tegen het vredesakkoord

25 Guaviare]. Met de zogenoemde ageerde, harder met de vuist op tafel substitutieprogramma’s1) zou de slaat dan zijn (…) voorganger overheid de kleine boeren vervolgens 60 Santos. (…) [Het] Colombiaanse steunen bij het vinden van leger [is] begin dit jaar (…) alternatieve inkomensbronnen. “Het opgedragen twee keer zoveel

30 probleem is dat velen van hen deze militanten4) te doden of gevangen te hulp niet ontvangen”, zegt Arenas. nemen

• en daarbij een mogelijk “En wanneer boeren er wel in slagen 65 hoger aantal burgerslachtoffers voor over te stappen op ananas of lief te nemen. (...)

bron: NRC, 2019

noot 1 substitutie = vervanging; het substitutieprogramma houdt in dat boeren steun van de overheid krijgen voor het vervangen van coca-gewassen door legale gewassen. noot 2 narco = drugs, in dit geval cocaïne noot 3 machtsvacuüm = situatie waarin geen van de actoren de macht heeft noot 4 militanten = guerrillastrijders

►►► ν