Eindexamen scheikunde havo 2019, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Indien slechts één watermolecuul met een juiste structuurformule is weergegeven en één waterstofbrug tussen dit watermolecuul en het PL-molecuul juist is weergegeven (1)

Opmerkingen

• Wanneer er behalve één of meerdere juist weergegeven waterstofbruggen ook één of meerdere onjuiste waterstofbruggen zijn weergegeven, het tweede scorepunt niet toekennen.
• Wanneer een waterstofbrug van een watermolecuul naar de O van de aldehydegroep van het PL-molecuul is gegeven, dit beoordelen als een juiste waterstofbrug.
• De bindingshoek(en) van de gegeven watermoleculen niet beoordelen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Bij de omzetting van ATP naar ADP komen een H atoom, een P atoom en drie O atomen vrij. Het verschil in structuurformule van PL en PLP is (+) HPO3. Dus PLP is het reactieproduct.
• De structuurformule van ADP heeft één H atoom, één P atoom en drie O atomen minder dan ATP. Bij de omzetting van PL naar PLP wordt een H vervangen door / verandert een H in H2PO3. Dus PLP is het reactieproduct.
• ATP heeft een P atoom meer dan ADP, PLP heeft een P atoom meer dan PL, dus moet PL zijn omgezet tot PLP. Dus PLP is het reactieproduct.

Indien een antwoord is gegeven als ‘PL + ATP → PLP + ADP, dus PLP is het reactieproduct’ (1)

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven dat neerkomt op ‘PL + ATP → PLP + ADP, want C8 H9NO3 + C10 H16N5O13P3 → C8 H10NO6 P + C10H15N5 O10P2 , dus PLP is het reactieproduct’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

28 100 1,5 × × 0, 29 (mg) (Dat is nagenoeg 0,291 mg.) =

102 147

of

28 Een banaan van 147 g bevat 1,5 × 0, 420 (mg) vitamine B6. = 102 0, 420

100 g banaan bevat dus 0, 29 (mg) vitamine B6. ×100 = 147 (Dat is nagenoeg 0,291 mg.)

• omrekening naar de massa vitamine B6 in mg per 100 g banaan (1p)

of

0, 291× 147 102 × 29% (Dat is nagenoeg 28%.) =

100 1,5

of

0, 291 × 147 Een banaan van 147 g bevat = 0, 428 (mg) vitamine B6. 100 0, 428 Dat is ×102 = 29% van de ADH. (Dat is nagenoeg 28%.) 1,5

• omrekening naar het percentage van de ADH van vitamine B6 (1p)

of

0, 291 × 147 Volgens het Voedingscentrum bevat een banaan = 0, 428 (mg) 100 vitamine B6. 28 Volgens www.vitamine-info.nl bevat een banaan 1,5 × 0, 42 (mg) = 102 vitamine B6 (en dat is nagenoeg gelijk).

Opmerking De significantie bij deze berekening niet beoordelen.

• specificiteit/selectiviteit (1)

Indien de vergelijking ‘C5 H9NO4 → C3 H9N + 2 CO2’ is gegeven (1) Indien in een overigens juist antwoord structuurformules zijn gebruikt in plaats van molecuulformules (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: De vormingswarmte van Fe2 O3 is –8,24 ·105 (J mol–1). (En de vormingswarmtes van Fe en O2 zijn allebei 0 J mol–1 ). De reactiewarmte van deze reactie is dus negatief (dus de reactie is exotherm).

Indien in een overigens juist antwoord de factor 105 niet is vermeld (1)

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als:

2 × (−8, 24)

• 4 × (0p)
• 3 × (0) ‘Het energie-effect is −8, 24 ⋅105 (J mol−1 ) , en is = 2 dus negatief (dus de reactie is exotherm).’ dit goed rekenen.

• Een juist antwoord kan als volgt zijn geformuleerd: De vonkenregen stopt snel omdat er in de fles (te) weinig / een beperkte hoeveelheid zuurstof (uit de lucht) aanwezig is (die dus snel opraakt ten opzichte van de hoeveelheid ijzerdeeltjes). (1)

• Voorbeelden van een juist antwoord zijn: − Bariumnitraat levert de zuurstof voor de verbranding. − Doordat er een zuurstofleverende stof aanwezig is (kan het sterretje opbranden). (1)

Indien in een overigens juist antwoord in de kern de juiste aantallen zijn gegeven, maar de letters p en n ontbreken of zijn verwisseld (3)

Opmerking Wanneer in een overigens juist antwoord de letters e ontbreken, dit niet aanrekenen.

Indien het antwoord ‘Li + ’ of ‘Ca2+ ’ is gegeven (1) Indien het antwoord ‘lithiumcarbonaat’ of ‘calciumcarbonaat’ is gegeven (1) Indien slechts het antwoord ‘Li’ of ‘lithium’ of ‘Ca’ of ‘calcium’ is gegeven (0)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• In de gegeven structuurformule is n=17. Voor een verzadigde C-keten geldt Cn H2n+1. De gegeven keten bevat echter slechts 33 H atomen in plaats van 35, dus er moet een C=C binding aanwezig zijn. (Dit betekent dat oliezuur onverzadigd is.)
• Een verzadigde C17-keten heeft 35 waterstofatomen. In het gegeven vetzuur bevat de C17-keten 33 waterstofatomen. Dit betekent dat er een/één dubbele binding in zit (waardoor dit vetzuur een onverzadigd vetzuur is).
• Een verzadigde C17-keten is (CH2 )17H en heeft dus 35 H-atomen. Er moet dus een C=C binding aanwezig zijn, want de gegeven structuur heeft twee waterstofatomen minder dan een verzadigde C17-keten (dus is dit vetzuur onverzadigd).

• juiste structuurformule van de glyceryltriëster en H2O voor de pijl (1)
• juiste structuurformules van glycerol, palmitinezuur en stearinezuur na de pijl (1)
• de elementbalans juist bij uitsluitend de juiste (structuur)formules voor en na de pijl (1)

• structuurformule met 18 koolstofatomen en een C=C binding (1)
• structuurformule met de C=C binding op de juiste plaats en de rest van de structuurformule juist (1)

Opmerkingen

• Wanneer een onjuist antwoord op vraag 14 het consequente en chemisch juiste gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 13, dit antwoord op vraag 14 goed rekenen.
• Wanneer behalve of in plaats van (een) juiste dubbele C=C binding(en) ook onjuiste dubbele C=C bindingen zijn omcirkeld, per onjuist omcirkelde dubbele C=C binding één scorepunt aftrekken.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een juist antwoord kan als volgt zijn weergegeven:

of

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist aspect met het corresponderende regelnummer en daarbij behorend uitgangspunt zijn:

• aspect uit tekst: er worden vetzuren uit natuurlijke oliën gehaald. regelnummer: 9 uitgangspunt groene chemie: gebruik van hernieuwbare grondstoffen / nummer 7
• aspect uit tekst: de katalysator wordt teruggewonnen. regelnummer: 11/12 uitgangspunt groene chemie: preventie / nummer 1
• aspect uit tekst: er wordt gebruikgemaakt van een energiezuinig proces. regelnummer: 12 uitgangspunt groene chemie: energie-efficiënt ontwerpen / nummer 6
• aspect uit tekst: Croda ontwikkelde een uniek katalytisch proces. regelnummer: 5 uitgangspunt groene chemie: katalyse / nummer 9 of aspect uit tekst: met behulp van een katalysator regelnummer: 11 uitgangspunt groene chemie: katalyse / nummer 9
• aspect uit tekst: vetzuren uit reststromen regelnummer: 9 uitgangspunt groene chemie: preventie / nummer 1

Opmerking Wanneer in plaats van het 3-lettersymbool de juiste naam of het juiste 1-lettersymbool is gegeven, dit niet aanrekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De koolwaterstofdelen in zowel menthol als TRPM8 zijn hydrofoob en zullen goed mengen. Water is hydrofiel en daarmee mengen hydrofobe delen slecht(er).
• Menthol en TRPM8 zijn vanwege de koolwaterstofdelen grotendeels hydrofoob, en water is hydrofiel. Hydrofobe delen mengen onderling beter dan dat hydrofiele delen met hydrofobe delen mengen.

Opmerking Wanneer in een overigens juist antwoord ook de mogelijkheid om waterstofbruggen te vormen tussen menthol en TRMP8 is gegeven, dit goed rekenen.

• (Het oplossen van xylitol kost energie / is endotherm.) De warmte/energie (die nodig is voor het oplossen) wordt onttrokken aan de mond/het speeksel (en zorgt daarmee voor afkoeling/verkoeling). (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

1, 45

• 0,59 × 102 (%) = 94(%) 1, 45 × 0, 63

of

1, 45

• 0,59 × 102 (%) is meer dan 90(%) afname. 1, 45 × 0, 63

of

Na 5 minuten is 1, 45

• 0,59 = 0,86 (g) xylitol opgelost. 63 Het kauwgompje bevat 1, 45 × 2 = 0,914 (g) xylitol. 10 0,86 De hoeveelheid xylitol is dus met × 102 (%) =94(%) / meer dan 90(%) 0,914 afgenomen.

Opmerking De significantie bij deze berekening niet beoordelen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

(1, 45

• 0, 86) × 153 = (−)7 (°C)

3 × (−)4, 2

of

Na 1 minuut is 1, 45

• 0,86 = 0,59 (g) xylitol opgelost. De oplosenergie hiervoor is 0,59 × 153 = 90 (J) . 90 De temperatuurdaling is dus = 7 (°C) .

3 × 4, 2

Opmerkingen

• De significantie bij deze berekening niet beoordelen.
• Wanneer zowel bij vraag 20 als vraag 21 een fout is gemaakt in de nauwkeurigheid van de afgelezen massa, deze fout bij vraag 21 niet aanrekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Bij de hydrolyse (van sacharose) wordt water omgezet, daardoor neemt het gehalte water af (en het massapercentage suikers dus toe).
• Bij de hydrolyse (van sacharosemoleculen) worden de H atomen en de O atomen van de watermoleculen “ingebouwd” / gebruikt voor de vorming van glucosemoleculen en fructosemoleculen. De massa van de (oorspronkelijke) watermoleculen komt dus terecht in de moleculen van suikers (waardoor het massapercentage suikers toeneemt).
• Sacharose weegt 342 g per mol en glucose en fructose wegen elk 180 g per mol, dus de totale massa suikers neemt toe (met 18 gram per mol sacharose) wanneer sacharose wordt gehydrolyseerd. (Het massapercentage suikers neemt daardoor toe.)
• Bij de hydrolyse ontstaan per molecuul sacharose steeds twee moleculen suiker: glucose en fructose. De massa van een molecuul glucose en een molecuul fructose samen is groter dan die van een molecuul sacharose (dus het massapercentage neemt toe).

Voorbeelden van een onjuist antwoord zijn:

• Uit 1 mol suiker ontstaat 2 mol suiker.
• Er ontstaan 2 suikers uit 1 suiker.

Indien een antwoord is gegeven als ‘De totale massa van de suikers na hydrolyse van sacharose is groter dan voor hydrolyse (dus het massapercentage neemt bij de hydrolyse toe).’ (1)

Indien een vergelijking is gegeven met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl maar waarin de elementbalans onjuist is (1)

Indien een van de volgende vergelijkingen is gegeven: (1) O 2 + 4 H+ + 4 e– → 2 H2 O O2 + 2 H2 O + 4 e– → 4 OH–

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een juist antwoord kan als volgt zijn geformuleerd: Lys, want dit aminozuur heeft een vrije NH2-groep / de zijtak van dit aminozuur heeft een NH2-groep (die bij lage pH H+ opneemt / NH3+ wordt).

Opmerkingen

• Wanneer in plaats van het 3-lettersymbool de juiste naam is gegeven, dit niet aanrekenen.
• Wanneer een antwoord is gegeven als ‘Lysine/Lys, want dit is (volgens Binas-tabel 67H1 / ScienceData-tabel 13.7c) een basisch aminozuur.’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• In basisch milieu is er weinig H+ zodat er geen Def1-NH3+ gevormd kan worden / alle Def1 als Def1-NH2 aanwezig is.
• Bij een pH hoger dan 7 zal de aanwezige OH– reageren met Def1-NH3+ tot (het ongeladen) Def1-NH2.
• Bij hoge(re) pH is er veel/meer OH– en daardoor zal alle Def1 in de vorm Def1-NH2 aanwezig zijn.

Opmerking Wanneer een verklaring is gegeven als ‘De pH verandert bij verhitten (doordat water verdampt) en dat heeft invloed op de werking van defensine’, dit beoordelen als een juiste verklaring.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:  50 

• log  =−0,14.  36,5 

of

50 De concentratie H+ is = 1,37 (mol L−1 ) . 36,5

Indien het antwoord ‘pH =

• log 50 = –1,70’ is gegeven (1p)

• Fe2 O3.3H2 O + 6 H+ → 2 Fe3+ + 6 H2 O (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De zinkatomen (afkomstig uit het vloeibare zink) en de ijzeratomen (afkomstig uit het ijzeren voorwerp) zijn door elkaar (in een metaalrooster) aanwezig, en zijn door metaalbindingen aan elkaar gebonden.
• De zinkionen (afkomstig uit het vloeibare zink) en de ijzerionen (afkomstig uit het ijzeren voorwerp) zijn door elkaar aanwezig in een ‘zee’ van (vrije gedelokaliseerde) elektronen.

Indien in een overigens juist antwoord ‘zinkmoleculen’ of ‘zink’ is gebruikt in plaats van ‘zinkatomen/zinkionen’ en/of ‘ijzermoleculen’ of ‘ijzer’ in plaats van ‘ijzeratomen/ijzerionen’ (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De temperatuur moet minstens gelijk zijn aan het smeltpunt (van zink): minimaal 693 K = 420 °C (dus Piet heeft gelijk: 400 °C is niet hoog genoeg).
• De temperatuur moet hoger zijn dan het smeltpunt (van zink). En

400 °C is 673 K, deze temperatuur is lager dan 693 K (dus Piet heeft gelijk: 400 °C is niet hoog genoeg).

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als ‘Voor het vormen van een legering moet er voldoende beweging van de metaaldeeltjes mogelijk zijn waardoor de zinkdeeltjes tussen de ijzerdeeltjes kunnen bewegen; dus moet ook het ijzer (een beetje) smelten. IJzer heeft een smeltpunt van 1811 K, dit is

1538 °C, dus 400 °C is niet hoog genoeg.’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

De (vrijgekomen) OH–-ionen reageren met de H+ -ionen van het zuur. Daardoor (wordt [H+] kleiner en) wordt de pH hoger.

Indien een antwoord als ‘De oplossing wordt minder zuur, dus de pH wordt hoger.’ is gegeven (1)

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als ‘OH– is een base, dus de pH stijgt.’ of ‘Er komt een base vrij, dus de pH stijgt.’ of ‘Er komen OH– -ionen vrij, dus de pH wordt hoger.’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een juist antwoord kan als volgt zijn weergegeven:

C bad D bad E met met beitszuur zink

Opmerking Wanneer stofstroom A uit de ionenwisselaar is teruggevoerd naar het bad met beitszuur, dit niet aanrekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn: 8, 0 × 10 × 103 × 188 2 = 2, 7 ·103 (kg)

10 × 55,9

of

8, 0

10 ton afvalzuur bevat (2) × 10 × 103 = 8, 00 ·102 (kg) Fe3+ . 10 8, 00 ·102 × 103 Dit is = 1, 43 ·104 (mol) Fe3+. 55,9 De molaire massa van FeClSO4 is 187 (g mol–1).

Dus er wordt 1, 43 ·104 × 187 × 10−3 = 2, 7 ·103 (kg) FeClSO4 gevormd.

• juiste molaire massa van FeClSO4 en omrekening naar de massa FeClSO4 in kg die per 10 ton afvalzuur kan worden geproduceerd (1p)

of

8, 0

10 ton afvalzuur bevat (2) × 10 × 103 = 8, 00 ·102 (kg) Fe3+ . 10 De molaire massa van FeClSO4 is 187 (g mol–1). 187 De massaverhouding tussen FeClSO4 en Fe3+ is = 3,35 . 55,9 Dus er wordt 8, 00 ·102 × 3,35 = 2, 7 ·103 (kg) FeClSO4 geproduceerd.

• Voorbeelden van een juiste vraag zijn: − Kan de ionenwisselaar volledig worden geregenereerd? − Wat gebeurt er met de ZnCl42– ionen na het regenereren van / bij het vervangen van de ionenwisselaar? − Wordt het ijzer(III)chloridesulfaat zodanig gebruikt dat het blijvend zijn waarde behoud? − Wordt het beitszuur/afvalzuur dat uit de ionenwisselaar komt weer opgewerkt en heringezet in het beitsbad? per juiste vraag (1) (2)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een juist antwoord kan als volgt zijn geformuleerd: Volgens de tabel vormen ijzerionen/Fe3+-ionen met fosfaationen/PO43– ionen een slecht oplosbaar zout / neerslag / slecht oplosbare vaste stof. Deze vaste deeltjes zijn door filtreren/centrifugeren/bezinken te verwijderen.

Indien een antwoord is gegeven als ‘Er ontstaat een vaste stof, dus destillatie’ (1)

• Uit een juist antwoord blijkt dat te veel fosfaat eutrofiëring veroorzaakt. (1)