Eindexamen scheikunde havo 2023, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Bij het verdampen van water (vindt afkoeling plaats, dus er) is energie nodig. Het is dus een endotherm proces.
• Bij het verdampen van water worden vanderwaalsbindingen/ waterstofbruggen/bindingen tussen moleculen verbroken en dat kost energie. Het is dus een endotherm proces.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: (De systematische naam van boterzuur is butaanzuur.)

• H2O voor de pijl (1)
• NH2-groep getekend aan het tweede koolstofatoom van de zelf getekende structuurformule na de pijl (1)
• rest van de zelf getekende structuurformule na de pijl en elementbalans juist (1)

• Voorbeelden van een juist antwoord zijn: − De lage(re) pH is niet het optimum voor de werking van ACY / van het enzym dat 3M2H vormt. − Een lage(re) pH veroorzaakt veranderingen aan de vorm van ACY / aan de vorm van het enzym (dat stof A omzet, waardoor het niet meer kan hechten aan stof A). − ACY gaat kapot bij een lage(re) pH. Uit het antwoord moet blijken dat de pH invloed heeft op de vorm van het enzym / dat het enzym een pH-optimum heeft. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

en/of

Het 3-lettersymbool van deze aminozuureenheid: Phe. (1)

Indien een antwoord als het volgende is gegeven

Opmerkingen

• Als de naam glutamine of het 1-lettersymbool Q is gegeven, dit goed rekenen.

Het volgende antwoord hier goed rekenen:

en/of

Het 3-lettersymbool van deze aminozuureenheid: Gln.

• Als een onjuist antwoord op vraag 5 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 3, dit antwoord op vraag 5 goed rekenen. Een voorbeeld van zo’n onjuist antwoord is het hydrolyseren van de peptidebinding op de verkeerde plek.
• Als behalve een juiste aminozuur-eenheid ook een onjuiste eenheid is omcirkeld, het tweede scorepunt niet toekennen.

Indien het volgende antwoord is gegeven:

1 Indien een antwoord als het volgende is gegeven:

0

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• PET bestaat uit losse ketens / PET is een ketenpolymeer. PET is dus een thermoplast (en die kan worden verwerkt in een extruder).
• PET bevat geen extra reactieve groepen (om crosslinks te vormen), / In PET zijn geen crosslinks aanwezig, dus PET is een thermoplast (en die kan worden verwerkt in een extruder).
• (Bij extruderen wordt een vloeibaar polymeer gebruikt.) PET kan worden gesmolten, want het bestaat uit losse ketens (dus het kan worden verwerkt in een extruder).

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Door (herhaaldelijk) extruderen neemt de molaire massa af. De vanderwaalskracht (tussen de ketens) neemt dus af en de aantrekkingskracht tussen de moleculen dus ook.
• Door (herhaaldelijk) extruderen (neemt de molaire massa af en) worden de polymeerketens korter. Hierdoor wordt de vanderwaalsbinding/molecuulbinding (tussen de ketens) minder sterk en neemt de aantrekkingskracht tussen de polymeermoleculen dus af.

• adsorberen/adsorptie (1)

• destilleren/destillatie (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeeld van een juiste structuurformule is:

Voorbeelden van een juiste uitleg zijn:

• Hydrofobe kleurstoffen lossen het best op in een hydrofoob oplosmiddel. (Een molecuul) dichloormethaan bevat geen OH-groep (en geen NH-groep). / (Een molecuul) methanol bevat een OH-groep. Dichloormethaan is (het meest) hydrofoob (en daardoor het meest geschikt).
• (Een molecuul) methanol bevat een OH-groep en is dus hydrofiel. / (Een molecuul) dichloormethaan bevat uitsluitend C-H-bindingen en C-Cl-bindingen en is dus hydrofoob. (Dichloormethaan is het meest hydrofoob en dus het meest geschikt.)

• water en ethaan-1,2-diol (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: (Ureum bevat stikstofatomen.) Eiwitten zijn de enige van de drie voedingsstoffen die (altijd) stikstofatomen bevatten. Het is dus het meest waarschijnlijk dat eiwitten de bron van ureum zijn.

Indien een antwoord is gegeven als: Het koolhydraat chitine bevat (net als ureum) stikstofatomen. Het is dus het meest waarschijnlijk dat koolhydraten de bron van ureum zijn. (1) Indien een antwoord is gegeven als: Fosfolipiden zijn vetten en bevatten (net als ureum) stikstofatomen. Het is dus het meest waarschijnlijk dat vetten de bron van ureum zijn. (1)

Opmerking Het volgende antwoord goed rekenen: Vetten en koolhydraten bevatten uitsluitend C- en H-atomen (en geen N-atomen). Het is dus het meest waarschijnlijk dat eiwitten de bron van ureum zijn.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

1, 0 ·103 Er moet = 58,8 (mol) NH3 worden omgezet. 17, 0 58,8 Het aantal mol H2SO4 dat nodig is, bedraagt: = 29, 4. 2 De massa van H2SO4 die nodig is, bedraagt: 29, 4 × 98,1 = 2,89 ·103 (g) . 2,89 ·103 Het benodigde volume van H2SO4 is dus = 1, 6 (dm 3 ) . 1,84 ·10 3

(1,6 dm3 is nagenoeg 1,5 L)

• juiste verwerking van de dichtheid van geconcentreerd zwavelzuur (1p)

of

1,5 L H2SO4 heeft een massa van 1,5 × 1,84 ·103 = 2,76 ·103 (g) . 2, 76 ·103 Dit komt overeen met = 28,1 (mol) H2SO4. 98,1 Hiermee wordt 28,1 × 2 = 56,3 (mol) NH3 omgezet. Dat is 56,3 × 17,0 × 10−3 = 9,6 ·10−1 (kg) of 56,3 × 17,0 = 9,6 ·102 (g) . (9,6·10–1 kg is nagenoeg 1,0 kg.)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juiste berekening is:

Er verdampt per jaar aan water 1,3 ·10−3 × 35 × 24 × 365 = 4, 0 ·102 (L) . Er wordt per jaar 3, 0 × 30, 0 = 0,90 ·102 (L) waswater afgevoerd. Er moet dus in totaal worden aangevuld: 4,0 ·102 + 0,90 ·102 = 4,9 ·102 (L) water.

Opmerking Als voor het aantal dagen in een jaar 365,25 of 366 is gebruikt, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Tot poeder vermalen steenkool heeft een groter (reactie-/contact)oppervlak. Hierdoor zijn er meer (effectieve) botsingen (per tijdseenheid, waardoor de verbranding sneller gaat).
• Poeder heeft een grotere verdelingsgraad. Hierdoor botsen de deeltjes vaker (effectief, waardoor de verbranding sneller gaat).

Indien slechts een juist verband is gegeven tussen het tot poeder vermalen en het aantal botsingen / tussen de reactiesnelheid en het aantal botsingen (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

3 CaO + SiO2 → Ca3SiO5

Indien een vergelijking is gegeven als:

• CaO + SiO2 → CaSiO3
• 2 CaO + SiO2 → Ca2SiO4
• CaO + 3 SiO2 → CaSi3O7 (1p)

Opmerkingen

• Een vergelijking als de volgende goed rekenen:

6 CaO + 2 SiO2 → Ca6Si2O10

• Een formule als (CaO)3SiO2 hier goed rekenen.

Opmerking Het volgende antwoord goed rekenen: Voor het ronddraaien van de buis is energie nodig. Als die door verbranding van fossiele brandstoffen wordt verkregen, ontstaat CO2.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste uitleg zijn:

• NOx ontstaat door de reactie van (het gas) stikstof (uit de lucht) met zuurstof.
• Wanneer stikstof verbrandt, ontstaat NOx.
• De lucht is dan heet genoeg om NOx te laten ontstaan.

Voorbeelden van een juist ongewenst effect zijn:

• zure depositie / zure regen / verzuring / pH-daling
• In de lucht ontstaat salpeterzuur.
• smogvorming
• aantasting van de ozonlaag
• eutrofiëring

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: Reactie 2 (is de zuur-basereactie). H+ is het zuur. / Het H+-ion is het zuur. CO32– is de base. / Het carbonaat-ion is de base.

Indien een antwoord is gegeven als:

• Reactie 2: H+ is de base en CO32– is het zuur.
• Reactie 2: CO32– is de base en Ca 2+ is het zuur.
• Reactie 3: OH– is de base en Ca2+ is het zuur. (1p)

Opmerking Een antwoord als het volgende goed rekenen: Reactie 2 (is de zuur-basereactie). H+ is het zuur en CaCO3 is de base.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

2 H2 O → 4 H+ + O2 + 4 e– 1×

2 H+ + CaCO3 → H2 O + CO2 + Ca2+ 2× Ca2+ + 2 OH– → Ca(OH)2 2×

2 H2O + 2e– → H2 + 2 OH– 2× +

4 H2O + 2 CaCO3 → O2 + 2 CO2 + 2 Ca(OH)2 + 2 H2

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: halfreactie: H2 → 2 H+ + 2e– Aan elektrode A worden elektronen afgestaan, dus elektrode A is de negatieve elektrode. / Elektrode A is de negatieve elektrode omdat hier de reductor reageert.

Opmerking Wanneer in de halfreactie in plaats van een enkele pijl het evenwichtsteken staat, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

toelichting uitgangspunt 3:

• (Om de reacties in de reactor te laten verlopen hoeft geen steenkool verbrand te worden, dus) bij het nieuwe proces ontstaat minder CO2.
• Bij het nieuwe proces ontstaat geen NOx / ontstaat geen CO.

toelichting uitgangspunt 6: De waterstof en zuurstof die ontwijken uit de reactor worden in een brandstofcel weer omgezet tot elektrische stroom, die hergebruikt kan worden om de reactor van energie te voorzien.

Indien het volgende antwoord is gegeven: bindingstype: ionbinding soort deeltjes: (vrije/beweeglijke) ionen (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

1811

• 273 = 1538 (°C)

• juiste formules voor en na de pijl (1)
• de elementbalans juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van juiste risico’s zijn:

• brand/explosie veroorzaakt door waterstof
• brand/explosie veroorzaakt door koolstofmono-oxide
• vergiftiging veroorzaakt door koolstofmono-oxide / lichamelijke schade (na inademen) veroorzaakt door koolstofmono-oxide

Opmerking Als slechts twee risico's zijn gegeven zonder het bijbehorende gas, voor deze vraag geen scorepunten toekennen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: Onderdeel A heeft een grootte van 0,35 cm. Dit komt overeen met: 0, 35 × 73 = 25, 6 (nm). 25, 6 nm = 25, 6 ·10−9 m Een ijzeratoom heeft een diameter van 252∙10–12 m = 0,252∙10–9 m. (Een ijzeratoom is vele malen kleiner dan onderdeel A.) Onderdeel A is dus geen ijzeratoom.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: Oxide-ionen hebben een lading van 2– (en mangaan-ionen hebben een lading van 2+). Deze ionen hebben samen een lading van (2 +) + 4 × (2 –) = 6

• . 6+ Een ijzer-ion in MnFe2O4 heeft daarom een lading van = 3+ . 2

• vanderwaalsbinding(en)/molecuulbinding(en) (1)
• waterstofbrug(gen) (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste karakteristieke eigenschap zijn:

• Een katalysator wordt wel gebruikt, maar wordt niet verbruikt.
• Een katalysator verlaagt de activeringsenergie van een reactie.
• Een katalysator versnelt de reactie.

Voorbeelden van een juiste toelichting zijn:

• Waterstof, koolstofmono-oxide en koolstofdioxide bevatten geen platina-atomen (dus is platina bij deze reactie niet verbruikt).
• De reactieproducten zijn H2, CO en CO2. Geen van deze reactieproducten bevat het element platina (dus platina zelf reageert netto niet mee).
• De reactieproducten bevatten uitsluitend de elementen C, H en O. (Platina wordt dus niet verbruikt.)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

Het volume van formaldehyde in het lokaal is dan 156 × 0,83 = 129 (cm3 ) .

129 Het aantal mol formaldehyde is dan = 5, 40 ·10−3 (mol). 2, 40 ·10 4

De massa in gram formaldehyde is dus 5,40 ·10−3 × 30,0 = 0,16 (g)

De geurdrempel van 0,83 cm3 per m3 komt overeen met 0,83 = 3, 46 ·10−5 (mol) formaldehyde per m3. 2, 40 ·10 4

Dit komt overeen met 3, 46 ·10−5 × 30,0 = 1, 04 ·10−3 (g) formaldehyde per m3. In het lokaal zit dus minimaal 1,04 ·10−3 × 156 = 0,16 (g) formaldehyde.

• juiste structuurformule van formaldehyde na de pijl (1)
• juiste structuurformules van methanol voor de pijl en van waterstof na de pijl en de coëfficiënten gelijk aan 1 (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

(2,39

• 1, 09) ·105 = 1,30 ·105 (J mol−1 ) . De bewering is dus juist.

of

De reactiewarmte van reactie 1 is:

• Ebegin + Eeind = −( −2,39 ·105 ) + ( −1, 09 ·105 ) = 1,30 ·105 (J mol −1 ) (De reactiewarmte is positief. / De reactie is endotherm.) De bewering is dus juist.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste waarneming zijn:

• De oplossing wordt troebel/wit.
• Er ontstaat een neerslag.
• Er wordt een vaste stof gevormd.

Een voorbeeld van een juiste verklaring is: (Het ontstane) calciumcarbonaat is een slecht oplosbaar zout / lost slecht op in water.