Eindexamen scheikunde havo 2026, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De lineaire/onvertakte (hoofd)ketens van PE-moleculen bestaan alleen uit C-atomen (en H-atomen). Een dergelijke keten kan alleen zijn ontstaan door polyadditie.
• Bij polycondensatie komt in de (hoofd)keten ook een andere atoomsoort terecht dan alleen koolstofatomen. / Bij polycondensatie komen in de (hoofd)keten ook zuurstofatomen (of stikstofatomen) terecht. Deze zijn niet aanwezig in PE, dus het is geen polycondensatie maar polyadditie.
• PE is het polymeer van (het monomeer) etheen / van etheenmoleculen. (Etheenmoleculen hebben een C=C-binding die openbreekt bij polymerisatie.) Het is dus polyadditie.
• Er zijn geen esterbindingen en geen amidebindingen/peptidebindingen aanwezig (in de hoofdketen), dus het is polyadditie.

(verschil in) dichtheid

Opmerking

Het volgende antwoord goedrekenen: (verschil in) polariteit/oplosbaarheid / PE is hydrofoob en de pulp (en water) is/zijn hydrofiel.

(verschil in) deeltjesgrootte

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

• uitsluitend nummer 1 tussen ruimte versnipperen en ruimte I, een pijl met uitsluitend nummer 3 uit ruimte I en een pijl met uitsluitend nummer 4 in ruimte I
• uitsluitend nummers 2 en 4 van ruimte I naar ruimte II en een pijl met uitsluitend nummer 4 uit ruimte II
• uitsluitend nummers 2 en 4 van ruimte II naar ruimte III en een pijl met uitsluitend nummer 4 uit ruimte III

Opmerkingen

• Als de uitgaande stofstroom 4 uit ruimte II en/of ruimte III is verbonden met de ingaande stofstroom 4 naar ruimte I, dit goedrekenen.
• Als in plaats van de juiste nummers namen of formules zijn gegeven, dit niet aanrekenen.

Aanvulling: Als uitsluitend nummer 2 van ruimte II naar ruimte III is gegeven en een pijl met uitsluitend nummer 4 uit ruimte III is getekend, mag scorebol 3 toch worden toegekend.

Voorbeelden van een juist argument voor de stelling zijn:

• PE wordt verwerkt tot plastic en papier wordt verwerkt tot toiletpapier. / Alle grondstoffen (PE en papier) kunnen na verwerking weer gebruikt worden voor nieuwe producten.
• Bij het proces ontstaat (blijkbaar) geen afval.

Voorbeelden van een juist argument tegen de stelling zijn:

• Het (stevige) papier van de bekers wordt gebruikt voor toiletpapier. Er is dus kwaliteitsverlies van het papier. / Er vindt downcycling plaats.
• Toiletpapier wordt niet gerecycled.

Opmerkingen

• Het volgende argument tegen de stelling goedrekenen: Uiteindelijk is het PE niet meer geschikt om nog verder te recyclen. / Uiteindelijk wordt PE verbrand.
• Het volgende argument tegen de stelling goedrekenen: Bij de verwerking van koffiebekers wordt water vervuild.
• Het volgende argument voor de stelling fout rekenen: PE wordt hergebruikt. / Papier wordt verwerkt tot toiletpapier.

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

• $\mathrm{H_2O}$ voor de pijl
• structuurformule van melkzuur na de pijl
• structuurformule van het PMZ-fragment na de pijl juist en de elementbalans juist

Opmerking

Als voor water een structuurformule in plaats van een molecuulformule is gegeven, dit niet aanrekenen.

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

Bij de verbranding (van PMZ en van PE) ontstaat koolstofdioxide. (PMZ is van plantaardige oorsprong / wordt gemaakt uit biomassa.) Het koolstofdioxide dat ontstaat bij de verbranding van PMZ is recent (uit de lucht) opgenomen door planten (tijdens de fotosynthese/groei). / Het koolstofdioxide dat ontstaat bij de verbranding van PE is lang geleden vastgelegd. (Hierdoor draagt gebruik van PMZ minder bij aan de toename van het versterkt broeikaseffect dan gebruik van PE.)

Opmerking

Een antwoord als het volgende goedrekenen: Bij de verbranding ontstaat koolstofdioxide. PE wordt gemaakt uit grondstoffen afkomstig uit de lange koolstofkringloop en PMZ wordt gemaakt uit grondstoffen afkomstig uit de korte koolstofkringloop.

Een voorbeeld van een juist antwoord is: het gedeelte van het gelatinemolecuul met de NH-groep reageert met het MAA-molecuul tot een gedeelte van een GelMA-molecuul met een amidegroep, en het molecuul $\mathrm{H_2C{=}C(CH_3){-}COOH}$. De structuurformules staan in het correctievoorschrift op pagina 10.

indien het volgende antwoord is gegeven (1 punt): het gedeelte van het gelatinemolecuul reageert met het zuurstofatoom in plaats van het stikstofatoom, zodat in het GelMA-molecuul een estergroep ontstaat, en het andere product is het amide $\mathrm{H_2C{=}C(CH_3){-}C(=O){-}NH_2}$.

• serine/Ser/S
• lysine/Lys/K

Opmerking

De aminozuureenheid glutaminezuur/Glu/E goedrekenen.

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Door deze reactie ontstaat een stof met een COOH-groep/carboxylgroep/(carbon)zuurgroep. De pH wordt dus lager.
• Door deze reactie verdwijnt een NH2-groep/aminogroep (dit is een basische groep). De pH wordt dus lager.

Aanvulling: Het eerste criterium luidt: Er ontstaat (een stof met) een COOH-groep/carboxylgroep/(carbon)zuurgroep. / Er verdwijnt een NH2-groep/aminogroep. Het tweede criterium luidt: een consequente conclusie op basis van de COOH-groep/NH2-groep. Het eerdere voorbeeld met een verdwijnende OH-groep vervalt.

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Wanneer de MAA-druppels kleiner zijn, (zijn er meer druppels en) is het totale (reactie/contact)oppervlak ervan groter. Hierdoor zijn er meer (effectieve) botsingen (per tijdseenheid, waardoor de reactie van gelatine met MAA sneller verloopt).
• Als de MAA-druppels kleiner zijn, dan is de verdelingsgraad van MAA groter. Hierdoor botsen de deeltjes vaker (effectief, waardoor de reactie van gelatine met MAA sneller verloopt).

indien slechts een juist verband is gegeven tussen de grootte van de MAA-druppels en het aantal botsingen / tussen de reactiesnelheid en het aantal botsingen (1 punt).

Een voorbeeld van een juist antwoord is een gedeelte van een crosslink met een hoofdketen van vier koolstofatomen met enkelvoudige C-C-bindingen, waarin de zijgroepen (R en $\mathrm{CH_3}$) juist zijn weergegeven en waarvan het andere uiteinde met ~ en de rest van de structuurformule juist is weergegeven. De structuurformule staat in het correctievoorschrift op pagina 12.

Een voorbeeld van een juist antwoord is de structuurformule van ~Ala-Gly-Pro~ met de peptidegroep tussen Ala en Gly, de peptidegroep tussen Gly en Pro, de restgroepen (CH3 bij Ala en de ring van Pro), en begin en einde van de peptideketen met ~. De structuurformule staat in het correctievoorschrift op pagina 12.

Opmerking

Als de structuurformule van ~Pro-Gly-Ala~ is gegeven, dit goedrekenen.

indien het volgende antwoord is gegeven (3 punten): de structuurformule van hetzelfde fragment, maar met een vrije aminogroep (H-N-) aan het begin en een vrije COOH-groep (-C-OH) aan het einde, dus zonder ~.

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

halfreactie 1: $\mathrm{CO_2 + 2\,e^- \rightarrow CO + O^{2-}}$ (2×)

halfreactie 2: $\mathrm{2\,O^{2-} \rightarrow O_2 + 4\,e^-}$ (1×) +

totale reactie: $\mathrm{2\,CO_2 \rightarrow 2\,CO + O_2}$

Een voorbeeld van een juiste berekening is:

De molaire massa van $\mathrm{Y_2O_3}$ is $2 \times 88{,}9 + 3 \times 16{,}0 = 225{,}8$ (g mol$^{-1}$).

De chemische hoeveelheid $\mathrm{Y_2O_3}$ (in 7,3 g YSZ) is $\frac{1{,}0}{225{,}8} = 4{,}43\cdot10^{-3}$ (mol).

De chemische hoeveelheid $\mathrm{ZrO_2}$ (in 7,3 g YSZ) is $\frac{6{,}3}{123} = 5{,}12\cdot10^{-2}$ (mol).

$\mathrm{Y_2O_3 : ZrO_2}$ $\left(= 1{,}0 : \frac{5{,}12\cdot10^{-2}}{4{,}43\cdot10^{-3}}\right) = 1{,}0 : 12$.

Opmerking

Als in een antwoord de massaverhouding 1,0 : 6,3 niet is verwerkt, kunnen het tweede en derde scorepunt niet worden behaald. Het scorepunt voor de juiste significantie kan wel worden behaald.

Voorbeelden van een juist argument zijn:

• (In figuur 2 is YSZ in elektrode A weergegeven als één bolletje.) YSZ bestaat uit verschillende ionen/deeltjes/atoomsoorten en die worden niet weergegeven. (De weergave van YSZ in elektrode A is dus niet op microniveau.)
• Als de bolletjes een weergave van atomen/ionen/deeltjes zouden zijn, zou je verwachten dat een bolletje YSZ groter zou zijn dan een bolletje nikkel (want YSZ bevat meer en grotere atomen/ionen/deeltjes/atoomsoorten). Dit is echter niet zo.
• Volgens de tekst is elektrode A weergegeven als poederdeeltjes van (nikkel en) YSZ. (Dit is een aanduiding op macroniveau/mesoniveau / geen aanduiding op microniveau.)

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

Contact met Ni-deeltjes is nodig, omdat bij halfreactie 1 elektronen worden opgenomen. Deze elektronen worden aangeleverd door Ni-deeltjes.

Contact met YSZ-deeltjes is nodig, omdat bij halfreactie 1 oxide-ionen vrijkomen. De oxide-ionen worden doorgegeven door YSZ-deeltjes.

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

De chemische hoeveelheid zuurstof die per dag per SOXE wordt geproduceerd is $4{,}7\cdot10^{-5}\times3600\times24=4{,}06$ (mol).

De geproduceerde massa zuurstof per dag is dus $4{,}06\times32{,}0=1{,}30\cdot10^{2}$ (g).

Het benodigde aantal SOXE's is $\frac{0{,}84\cdot10^{3}}{1{,}30\cdot10^{2}}=6{,}46$.

Afgerond zijn er dus 7 SOXE's nodig.

of

De chemische hoeveelheid zuurstof die per dag nodig is, komt overeen met $\frac{0{,}84\cdot10^{3}}{32{,}0}=26{,}3$ (mol).

De totale chemische hoeveelheid zuurstof die per seconde nodig is, is dus $\frac{26{,}3}{3600\times24}=3{,}04\cdot10^{-4}$ (mol).

Het benodigde aantal SOXE's is dus $\frac{3{,}04\cdot10^{-4}}{4{,}7\cdot10^{-5}}=6{,}46$.

Afgerond zijn er dus 7 SOXE's nodig.

of

De chemische hoeveelheid zuurstof die per dag nodig is, komt overeen met $\frac{0{,}84\cdot10^{3}}{32{,}0}=26{,}3$ (mol).

Eén SOXE produceert per dag aan zuurstof $4{,}7\cdot10^{-5}\times3600\times24=4{,}06$ (mol).

Het benodigde aantal SOXE's is dus $\frac{26{,}3}{4{,}06}=6{,}46$.

Afgerond zijn er dus 7 SOXE's nodig.

Een voorbeeld van een juiste berekening is:

1,00 ton staal bevat aan ijzer: $1{,}00\cdot10^{6}\times\frac{100{,}00-2{,}00}{10^{2}}=9{,}800\cdot10^{5}$ (g).

De chemische hoeveelheid ijzer is $\frac{9{,}800\cdot10^{5}}{55{,}9}=1{,}753\cdot10^{4}$ (mol).

De chemische hoeveelheid CO2 die ontstaat is dus $1{,}753\cdot10^{4}\times\frac{3}{2}=2{,}630\cdot10^{4}$ (mol).

De massa CO2 die in reactie 2 wordt uitgestoten is dus $\frac{2{,}630\cdot10^{4}\times44{,}0}{10^{6}}=1{,}16$ (ton).

indien het volgende antwoord is gegeven (2 punten): 2,00% van 1,00 ton is 2,00·10⁻² ton koolstof. Deze koolstof wordt omgezet tot CO2. De massa daarvan is $\frac{2{,}00\cdot10^{-2}}{12{,}0}\times44{,}0=7{,}33\cdot10^{-2}$ (ton).

$\mathrm{CH_4 + H_2O \rightarrow 3\,H_2 + CO}$

Aanvulling: Het derde criterium luidt voortaan: elementbalans juist bij uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (in plaats van: uitsluitend juiste formules). Deze aanvulling voorkomt verschillen in beoordeling met de vergelijkbare vragen 24 en 26.

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

$\left(\frac{1}{2}\times8{,}24-\frac{3}{2}\times2{,}42\right)\cdot10^{5}=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$)

of

$-E_{begin}+E_{eind}=-\left[\frac{1}{2}\times(-8{,}24\cdot10^{5})\right]+\left[\frac{3}{2}\times(-2{,}42\cdot10^{5})\right]=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$)

of

$-E_{begin}+E_{eind}=-\left[(-8{,}24\cdot10^{5})\right]+\left[3\times(-2{,}42\cdot10^{5})\right]=0{,}98\cdot10^{5}$ (J per 2 mol)

Dat is $\frac{0{,}98\cdot10^{5}}{2}=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$).

Opmerking

Een berekening als de volgende goedrekenen: $\frac{1}{2}\times8{,}24-\frac{3}{2}\times2{,}42=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$)

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,CO \rightarrow 2\,Fe + 3\,CO_2}$ (1×)

$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,H_2 \rightarrow 2\,Fe + 3\,H_2O}$ (3×) +

$\mathrm{4\,Fe_2O_3 + 3\,CO + 9\,H_2 \rightarrow 8\,Fe + 3\,CO_2 + 9\,H_2O}$

Per mol Fe komt er dus $\frac{3}{8}$ mol CO2 vrij. / Per mol Fe komt er dus 0,38 mol CO2 vrij.

$\mathrm{2\,H_2O \rightarrow 2\,H_2 + O_2}$

indien de volgende vergelijking is gegeven (0 punten): $\mathrm{2\,H_2 + O_2 \rightarrow 2\,H_2O}$

Een voorbeeld van een juist antwoord is: $\mathrm{H_3C{-}(CH_2)_7{-}O{-}C(=O){-}CH_3}$

indien het volgende antwoord is gegeven (1 punt): $\mathrm{H_3C{-}(CH_2)_6{-}C(=O){-}O{-}CH_2{-}CH_3}$

indien uitsluitend de formule van octaan-1-ol is gegeven: 0 punten

Opmerking

Het volgende antwoord hier goedrekenen: $\mathrm{H_{17}C_8{-}O{-}C(=O){-}CH_3}$

Een voorbeeld van een juist antwoord is: $\mathrm{7\,(C_6H_{10}O_5)_n \rightarrow n\,C_{42}H_{70}O_{35}}$

indien een vergelijking als een van de volgende is gegeven (0 punten): $\mathrm{7\,(C_6H_{10}O_5)_n \rightarrow (C_{42}H_{70}O_{35})_n}$; $\mathrm{7\,(C_6H_{10}O_5)_1 \rightarrow C_{42}H_{70}O_{35}}$; $\mathrm{7\,C_6H_{10}O_5 \rightarrow C_{42}H_{70}O_{35}}$; $\mathrm{(C_6H_{10}O_5)_7 \rightarrow C_{42}H_{70}O_{35}}$

Opmerking

Het volgende antwoord hier goedrekenen: $\mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n \rightarrow \frac{n}{7}\,C_{42}H_{70}O_{35}}$

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De (hydrofobe) geurstofmoleculen binden met het apolaire/hydrofobe deel van (de koker van) een cyclodextrine-molecuul. De binnenzijde (van de koker van het cyclodextrine-molecuul) zal dus (vooral) CH-groepen bevatten.
• De geurstofmoleculen (zijn hydrofoob/apolair en) kunnen geen waterstofbruggen vormen. De binnenzijde (van de koker van een cyclodextrine-molecuul) zal dus (vooral) CH-groepen bevatten.
• Als cyclodextrine-moleculen geurstofmoleculen binden, zit er water om (de koker van) cyclodextrine-moleculen heen. De OH-groepen (van een cyclodextrine-molecuul) zijn hydrofiel / vormen waterstofbruggen met water(moleculen). (De OH-groepen richten zich dus naar het water.) De binnenzijde (van de koker van een cyclodextrine-molecuul) zal dus vooral CH-groepen bevatten.

Opmerking

Het volgende antwoord goedrekenen: De binnenzijde bindt een hydrofobe geurstof, dus deze bevat vooral CH-groepen.

Een voorbeeld van een juiste berekening is:

De massa van een repeterende eenheid in PEI is $14{,}0 + 2\times12{,}0 + 5\times1{,}01 = 43{,}1$ (g mol$^{-1}$).

(De H en NH2 hebben een massa van $14{,}0 + 3\times1{,}01 = 17{,}0$ g mol$^{-1}$.)

De waarde van $n$ is dus $\frac{2{,}50\cdot10^{4} - 17{,}0}{43{,}1} = 5{,}80\cdot10^{2}$.

Opmerking

Als de massa van de uiteindes niet is verwerkt in de berekening, dit hier (gezien de significantie) niet aanrekenen.

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• $\mathrm{H_2O}$
• structuurformule van water (H-O-H)

Opmerking

De bindingshoek van de structuurformule van water niet beoordelen.

condensatie(reactie)

indien polycondensatie (0 punten)

Een voorbeeld van een juist antwoord is: $\mathrm{H_3C{-}CH_2{-}CH_2{-}CH_2{-}NH_2}$

indien het volgende antwoord is gegeven (1 punt): $\mathrm{H_9C_4{-}NH_2}$

• vanderwaalsbinding(en)/molecuulbinding(en)
• waterstofbrug(gen)

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Er vindt overdracht van H⁺-ionen plaats van het zuur $\mathrm{C_6H_8O_7}$ naar de base $\mathrm{C_4H_{11}N}$.
• $\mathrm{C_4H_{11}N}$ wordt $\mathrm{C_4H_{12}N^+}$, dus $\mathrm{C_4H_{11}N}$ neemt een H⁺-ion op en reageert als base. $\mathrm{C_6H_8O_7}$ reageert dus als zuur.
• $\mathrm{C_6H_8O_7}$ wordt $\mathrm{C_6H_7O_7^-}$, dus $\mathrm{C_6H_8O_7}$ staat een H⁺-ion af en reageert als zuur. $\mathrm{C_4H_{11}N}$ is dus de base.
• Bij een zuur-basereactie vindt overdracht van H⁺-ionen plaats van het zuur naar de base. $\mathrm{C_4H_{11}N}$ is de base en $\mathrm{C_6H_8O_7}$ is het zuur.

Opmerking

Als in plaats van de juiste formules de juiste namen zijn gegeven, dit goedrekenen.