Eindexamen scheikunde havo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Ethyllactaat, Lithium-ionbatterij, Bromide in grondwater, Groen is niet vers, Eiwitvertering.
Het centraal examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1 telt 37 vragen. De meeste vragen gaan over koolstofchemie (6), rekenen aan reacties (6) en zuren en basen (5). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf, of maak het examen online en laat het nakijken.
Ethyllactaat
Vraag 1 2 punten
Ethyllactaat wordt gevormd uit melkzuur ($C_3H_6O_3$) en ethanol. Melkzuur wordt op industriële schaal gemaakt door omzetting van sachariden met behulp van micro-organismen. Een voorbeeld van zo'n sacharide is sacharose ($C_{12}H_{22}O_{11}$). Voor de omzetting van sacharose tot melkzuur is ook water nodig. Geef de vergelijking in molecuulformules van de omzetting van sacharose tot melkzuur.
Bekijk het antwoord
- $H_2O$ voor de pijl en $C_3H_6O_3$ na de pijl. (1p)
- $C_{12}H_{22}O_{11}$ voor de pijl, en de elementbalans juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (goed is bijvoorbeeld $C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \rightarrow 4\ C_3H_6O_3$). (1p)
Ethyllactaat

Twee structuurformules naast elkaar. Links de structuurformule van melkzuur: HO-C-CH-CH3, met een C=O-groep boven het C-atoom en een OH-groep onder het CH-atoom. Rechts de structuurformule van ethyllactaat: CH3-CH2-O-C-CH-CH3, met een C=O-groep boven het C-atoom en een OH-groep onder het CH-atoom. Onder de formules staan de namen melkzuur en ethyllactaat.
Vraag 2 2 punten
Ethyllactaat heeft een uitstekend reinigend vermogen. Bovendien is ethyllactaat zowel met hydrofobe stoffen als met water mengbaar. Een voorwerp dat gereinigd is met ethyllactaat, kan daarna gespoeld worden met water. Leg uit, aan de hand van de structuurformule (zie de bijgevoegde structuurformules van melkzuur en ethyllactaat), dat ethyllactaat zowel met een hydrofobe stof als met water mengbaar is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de OH-groep hydrofiel/polair is en waterstofbruggen kan vormen (met water), of dat ethyllactaat een hydrofiel/polair deel heeft. (1p)
- Noemt dat het CH3CH2-deel (koolwaterstofdeel) hydrofoob/apolair is en dus mengbaar met een hydrofobe stof, of dat ethyllactaat een hydrofoob/apolair deel heeft. (1p)
Alternatieven uit het correctievoorschrift: de OH-groep en het CH3CH2-deel aanwijzen zonder de eigenschap erbij telt voor 1 punt; noemen dat ethyllactaat een hydrofiel/polair deel en een hydrofoob/apolair deel heeft, telt voor 1 punt. Een antwoord waarin de C=O-groepen waterstofbruggen met water vormen en het CH3CH2-deel hydrofoob is, is ook goed.
Vraag 3 2 punten
In reactor R1 worden een ruime overmaat ethanol en een melkzuuroplossing geleid. In aanwezigheid van een katalysator wordt een groot deel van het melkzuur omgezet tot ethyllactaat. Ook treden nevenreacties op waarbij esters ontstaan, zoals de ester van twee moleculen melkzuur. Geef de structuurformule van de ester van twee moleculen melkzuur (de structuurformule van melkzuur staat in de bijgevoegde figuur).
Bekijk het antwoord
- Een formule die is opgebouwd uit twee melkzuureenheden, respectievelijk $C_3H_5O_2$ en $C_3H_5O_3$. (1p)
- De estergroep juist weergegeven. (1p)
Een molecuul dat is opgebouwd uit twee melkzuureenheden, respectievelijk C3H5O2 en C3H5O3, die door één estergroep (C(=O)-O) met elkaar zijn verbonden. Elke melkzuureenheid heeft de CH3-groep en de OH-groep van melkzuur.
De voorbeeldformule in het correctievoorschrift is een afbeelding en is hier niet overgenomen. Een formule die is opgebouwd uit twee melkzuureenheden, met een juiste estergroep, krijgt de punten.
Vraag 4 2 punten
Voortdurend wordt een deel van het reactiemengsel uit reactor R1 overgebracht naar scheidingsruimte S1. In scheidingsruimte S1 verdampen water, ethanol en ethyllactaat. Geef de namen van de twee bindingstypen die worden verbroken bij het verdampen in scheidingsruimte S1.
Bekijk het antwoord
- Vanderwaalsbinding(en), ook molecuulbinding(en). (1p)
- Waterstofbrug(gen). (1p)
Uitwerkbijlage: onvolledig blokschema

Blokschema van het continuproces met de blokken R1, S1, S2 en S3. Bij R1 komen twee invoerpijlen binnen: ethanol en melkzuuroplossing. Van R1 loopt een pijl naar S1. Van S1 loopt een lijn omhoog en daarna een pijl naar S2. Van S2 loopt een pijl omhoog naar S3 en een pijl naar rechts naar buiten. Van S1 loopt een terugvoerlijn onder langs naar R1. De pijlen van de overige stofstromen en de namen en nummers ontbreken.
Vraag 5 3 punten
Het blokschema op de uitwerkbijlage is onvolledig: enkele stofstromen en de namen van de bijbehorende stoffen ontbreken. In reactor R1 worden ethanol en een melkzuuroplossing geleid. Uit R1 gaat het reactiemengsel naar scheidingsruimte S1. In S1 verdampen water, ethanol en ethyllactaat; de stoffen die niet verdampen, worden teruggevoerd naar R1. De damp uit S1 wordt naar S2 gebracht, waar ethyllactaat als vloeistof wordt afgescheiden. In S3 worden water en ethanol gescheiden; water wordt afgevoerd. Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen; houd daarbij rekening met hergebruik van stoffen. Noteer de nummers van de onderstaande stoffen bij de juiste pijlen: 1 ethanol, 2 ethyllactaat, 3 melkzuur, 4 esters die zijn ontstaan door nevenreacties, 5 water. Alle nummers moeten meer dan één keer worden gebruikt.
Bekijk het antwoord
- Van R1 naar S1 de stromen 1, 2, 3, 4 en 5, en van S1 terug naar R1 de stromen 3 en 4, met de juiste nummers. (1p)
- Van S1 naar S2 de stromen 1, 2 en 5, van S2 naar S3 de stromen 1 en 5, en uit S2 naar buiten stroom 2. (1p)
- Uit S3 wordt alleen stroom 1 juist teruggevoerd naar R1, en stroom 5 gaat uit S3 naar buiten. (1p)
Van R1 naar S1 gaan de stofstromen 1, 2, 3, 4 en 5; van S1 terug naar R1 gaan de stromen 3 en 4. Van S1 naar S2 gaan de stromen 1, 2 en 5; van S2 naar S3 gaan de stromen 1 en 5; uit S2 gaat stroom 2 naar buiten. Uit S3 wordt alleen stroom 1 (ethanol) teruggevoerd naar R1, en stroom 5 (water) gaat uit S3 naar buiten.
Staan er extra stofstromen of nummers bij dan in totaal 1 punt aftrekken. Is de teruggevoerde ethanolstroom uit S3 als gesloten stroom getekend, zonder invoer van extra ethanol, dan het derde punt niet toekennen.
Vraag 6 2 punten
Volgens de fabrikant kan de productie van ethyllactaat duurzaam worden genoemd. De fabrikant onderbouwt deze bewering aan de hand van de atoomeconomie van reactie 1: $C_3H_6O_3 + C_2H_6O \rightarrow C_5H_{10}O_3 + H_2O$. Bereken de atoomeconomie voor de vorming van ethyllactaat volgens reactie 1. Gebruik Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste molaire massa's: 118 voor ethyllactaat, 90,1 voor melkzuur, 46,1 voor ethanol en 18,0 voor water (g mol$^{-1}$). (1p)
- De rest van de berekening, bijvoorbeeld $\frac{118}{90{,}1 + 46{,}1} \times 100\% = 86{,}6\%$ of $\frac{118}{118 + 18{,}0} \times 100\% = 86{,}8\%$. (1p)
Een rekenfout levert 1 punt aftrek op (zie de algemene regels). Wanneer de omrekening naar een percentage is weggelaten, dit niet aanrekenen.
Vraag 7 1 punt
De fabrikant noemt de productie van ethyllactaat duurzaam vanwege de atoomeconomie van reactie 1. Geef aan waarom een hoge atoomeconomie duurzaam is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij een hoge atoomeconomie de grondstoffen zo efficiënt mogelijk worden gebruikt, of dat er weinig verlies van beginstoffen en weinig afvalstoffen ontstaan. (1p)
Vraag 8 2 punten
Volgens de fabrikant voldoet het proces door de hoge atoomeconomie aan uitgangspunt 2 van de groene chemie. Omdat de fabrikant plantaardige sachariden gebruikt, kan hij ook een ander uitgangspunt van de groene chemie als argument gebruiken om de productie van ethyllactaat duurzaam te noemen. Leg uit welk ander uitgangspunt van de groene chemie dit is. Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6. Noteer je antwoord als volgt: Er worden plantaardige sachariden gebruikt, dus kan de fabrikant uitgangspunt nummer ... gebruiken, omdat ...
Bekijk het antwoord
- Uitgangspunt nummer 7 (gebruik van hernieuwbare grondstoffen). (1p)
- Een juiste toelichting bij uitgangspunt 7: planten, plantaardige sachariden of het melkzuur dat daaruit wordt gemaakt zijn te beschouwen als een hernieuwbare grondstof. (1p)
Lithium-ionbatterij
figuur 2

Schematische vergroting van het elektrolyt, met polymeerketens (keten 1, 2 en 3) naast elkaar. Links is een Li+-ion gebonden aan O-atomen van een polymeerketen. Een pijl met de tekst Li+ beweegt naar rechts in de batterij tijdens stroomlevering loopt naar rechts. Rechts is het Li+-ion gebonden aan O-atomen van een volgende polymeerketen. Legenda: O = O-atoom; R = CH2CH2; Li+ = Li+-ion.
Vraag 9 1 punt
Het elektrolyt in de lithium-ionbatterij bestaat uit het polymeer PEO, met de formule $(CH_2CH_2O)_n$, waarin een vloeibaar lithiumzout zit. In figuur 2 is een vergroting van het elektrolyt schematisch weergegeven. Leg uit of figuur 2 een weergave is op microniveau.
Bekijk het antwoord
- Kiest een van de twee standpunten met een juiste onderbouwing: een weergave op microniveau, want er zijn ionen, moleculen of atomen afgebeeld of een structuurformule of bindingen getekend; of geen weergave op microniveau, want het is een schematische weergave waarbij niet alle atomen zijn weergegeven. (1p)
Een antwoord als 'Het is een weergave op microniveau, want er zijn deeltjes afgebeeld' is goed.
Vraag 10 2 punten
PEO heeft de formule $(CH_2CH_2O)_n$. Geef aan of PEO een thermoplast of een thermoharder is. Licht je antwoord toe aan de hand van een structuurkenmerk uit figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt een structuurkenmerk uit figuur 2: PEO bestaat uit ketenvormige moleculen, uit lange ketens zonder dwarsverbindingen, of bevat geen crosslinks. (1p)
- Consequente conclusie: PEO is een thermoplast. (1p)
Vraag 11 2 punten
Een docente bespreekt met haar leerlingen de elektrische geleiding in PEO. Een leerling vraagt of polyetheen ook gebruikt kan worden als elektrisch geleidend polymeer. Teken een fragment uit het midden van de structuurformule van polyetheen. In het getekende fragment moeten drie monomeereenheden zijn verwerkt.
Bekijk het antwoord
- Een keten van zes koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen. (1p)
- De twaalf waterstofatomen juist aan de keten aangegeven, en de uiteinden van de getekende keten aangegeven met bijvoorbeeld ~. (1p)
Een keten van zes koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen, met de twaalf waterstofatomen juist aan de keten (twee per koolstofatoom), en de uiteinden van de getekende keten aangegeven met bijvoorbeeld een golfje (~).
Is in het antwoord de structuurformule van PEO gegeven, dan geen scorepunten toekennen.
Vraag 12 2 punten
Een leerling vraagt of polyetheen ook gebruikt kan worden als elektrisch geleidend polymeer. Leg uit, aan de hand van de structuurformule van polyetheen, of polyetheen Li+-ionen kan binden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat polyetheen uitsluitend C- en H-atomen bevat, dus geen O-atomen, geen OH-groep en geen polaire atoombinding(en). (1p)
- Consequente conclusie: polyetheen kan geen Li+-ionen binden. (1p)
Een onjuist antwoord op vraag 12 dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 11 telt goed, tenzij bij vraag 11 de structuurformule van PEO is gegeven.
figuur 1 Lithium-ionbatterij

Schematische tekening van een lithium-ionbatterij. Links staat elektrode A, rechts elektrode B, en tussen beide elektroden een blok met het opschrift elektrolyt. Een draad met een energieverbruiker (een weerstand) verbindt de twee elektroden boven het elektrolyt.
Vraag 13 2 punten
Elektrode A bevat onder andere het metaal lithium en elektrode B bevat Li+-ionen (zie figuur 1). Tijdens stroomlevering treden de volgende halfreacties op: halfreactie 1: $LiC_6 \rightarrow 6\ C + Li^+ + e^-$; halfreactie 2: $CoO_2 + Li^+ + e^- \rightarrow LiCoO_2$. Geef aan welke halfreactie optreedt aan elektrode A en vermeld ook of dit de positieve of de negatieve elektrode is. Noteer je antwoord als volgt: Aan elektrode A treedt halfreactie ... op. Dit is dus de ... elektrode.
Bekijk het antwoord
- Aan elektrode A treedt halfreactie 1 op. (1p)
- Consequente conclusie: dit is de negatieve elektrode. (1p)
Vraag 14 2 punten
$CoO_2$ kan worden opgevat als een zout dat bestaat uit kobaltionen en oxide-ionen. $LiCoO_2$ kan worden opgevat als een zout dat bestaat uit lithiumionen, kobaltionen en oxide-ionen. Uit de formules $CoO_2$ en $LiCoO_2$ kan worden afgeleid dat de kobaltionen in $CoO_2$ en in $LiCoO_2$ niet dezelfde lading hebben. Geef de lading van het kobaltion in $CoO_2$ en van het kobaltion in $LiCoO_2$. Noteer je antwoord als volgt: De lading van het kobaltion in $CoO_2$ is ... De lading van het kobaltion in $LiCoO_2$ is ...
Bekijk het antwoord
- De lading van het kobaltion in $CoO_2$ is 4+. (1p)
- De lading van het kobaltion in $LiCoO_2$ is 3+, de lading in $CoO_2$ verminderd met 1. (1p)
Vraag 15 2 punten
In een bepaalde lithium-ionbatterij kan maximaal 0,053 mol elektronen worden overgedragen tussen de twee elektroden, voordat deze batterij weer opgeladen moet worden. Bereken hoeveel gram $CoO_2$ deze batterij minstens bevat. Gebruik de vergelijking van halfreactie 2: $CoO_2 + Li^+ + e^- \rightarrow LiCoO_2$.
Bekijk het antwoord
- Juiste molaire massa van $CoO_2$: 90,9 g mol$^{-1}$. (1p)
- Omrekening naar de massa van $CoO_2$ in gram: $0{,}053 \times 90{,}9 = 4{,}8$ (g). (1p)
Vraag 16 3 punten
Veel luchtvaartmaatschappijen hebben vanwege brandgevaar speciale eisen gesteld aan het vervoeren van oplaadbare lithium-ionbatterijen in het laadruim. Het polymeer PEO ontbrandt namelijk gemakkelijk. De formule van PEO is $(CH_2CH_2O)_n$. Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van PEO.
Bekijk het antwoord
- $(CH_2CH_2O)_n$ en $O_2$ voor de pijl. (1p)
- $CO_2$ en $H_2O$ na de pijl. (1p)
- De elementbalans juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (goed is $2\ (CH_2CH_2O)_n + 5n\ O_2 \rightarrow 4n\ CO_2 + 4n\ H_2O$). (1p)
Staat er een vergelijking met CO in plaats van CO$_2$, of een vergelijking waarin voor n een waarde is ingevuld (bijvoorbeeld $2\ CH_2CH_2O + 5\ O_2 \rightarrow 4\ CO_2 + 4\ H_2O$), dan krijgt het antwoord 2 scorepunten volgens het correctievoorschrift.
figuur 3

Vier energiediagrammen, a t/m d, naast elkaar. Elk diagram heeft een verticale as E (energie), een linker energieniveau (beginstoffen), een rechter energieniveau (reactieproducten) en een piek ertussen. Diagram a en b hebben een lage piek; diagram c en d hebben een hoge piek. In diagram b en d ligt het rechter energieniveau lager dan het linker. In diagram a en c ligt het rechter energieniveau hoger dan het linker.
Vraag 17 2 punten
Het polymeer PEO ontbrandt gemakkelijk. Bovendien kan de warmte die bij de verbranding vrijkomt ervoor zorgen dat ook andere batterijen ontbranden. In figuur 3 staan vier energiediagrammen (a t/m d). In deze diagrammen behoort het linker energieniveau bij de beginstoffen en het rechter energieniveau bij de reactieproducten. Leg uit welk energiediagram het best in overeenstemming is met de verbranding van het polymeer PEO. Gebruik in je antwoord informatie uit deze opgave.
Bekijk het antwoord
- De verbranding is een exotherme reactie: bij de verbranding komt energie vrij, dus het energieniveau van de beginstoffen ligt hoger dan dat van de reactieproducten. (1p)
- Het polymeer ontbrandt gemakkelijk, of er is een lage activeringsenergie, en de consequente conclusie dat diagram b het best overeenkomt. (1p)
Beide aanwijzingen tellen: de verbranding is exotherm (energie komt vrij), en het polymeer ontbrandt gemakkelijk of er is een lage activeringsenergie. Het juiste diagram is diagram b. De volgorde van de aanwijzingen maakt niet uit.
Bromide in grondwater
Vraag 18 2 punten
Bij fracking ontstaat afvalwater dat onder andere Br-, Cl- en I--ionen bevat. Deze ionen zijn afkomstig van goed oplosbare zouten die in het gesteente voorkomen. Geef de formule van een zout dat bromide-ionen bevat en goed oplosbaar is in water. Maak gebruik van Binas-tabel 45A of ScienceData-tabel 8.4d.
Bekijk het antwoord
- Een positief ion dat met bromide een goed oplosbaar zout vormt. (1p)
- De juiste verhoudingsformule van een bromide. (1p)
Voorbeelden van goede antwoorden: NaBr, NH4Br, KBr, CaBr2, MgBr2. Een formule als CaBrCl is ook goed.
Vraag 19 2 punten
Een oplossing waarin de reacties van de bepaling plaatsvinden, heeft een pH van 4,6. Bereken de $[H^+]$ in mol L$^{-1}$ in de oplossing waarin de reacties plaatsvinden. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Juiste berekening: $[H^+] = 10^{-4{,}6}$. (1p)
- De uitkomst in één significant cijfer: $3 \cdot 10^{-5}$ mol L$^{-1}$. (1p)
tekstfragment 1 Bromide in grondwater
1 Men maakt gebruik van filtreerpapiertjes waarop eerst een oplossing van chloramine-T en de zuur-base-indicator fenolrood is aangebracht en die men daarna heeft laten drogen.
2 Een druppel grondwater wordt op zo'n filtreerpapiertje aangebracht. Eventueel wordt het grondwater eerst verdund.
In aanwezigheid van Br- vinden achtereenvolgens twee reacties plaats:
Reactie 1: Br- wordt door een reactie met chloramine-T omgezet tot onder andere broom.
Reactie 2: het ontstane broom reageert volledig met fenolrood tot onder andere broomfenolblauw.
4 Door beide reacties wordt het gele filtreerpapiertje enigszins blauw.
5 De afname van de gele kleur wordt gemeten met een kleurdetector.
6 Met behulp van een ijklijn wordt het bromidegehalte bepaald.
De oplossing waarin de reacties plaatsvinden, heeft een pH van 4,6. Het ontstane broomfenolblauw heeft bij deze pH een blauwe kleur.
Vraag 20 2 punten
Leg uit met behulp van tekstfragment 1 en Binas-tabel 52A of ScienceData-tabel 9.1d, dat de kleur van het filtreerpapiertje eerst geel is en dan verandert naar blauw. Noteer je antwoord als volgt: eerst geel omdat ...; verandert naar blauw doordat ...
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat fenolrood geel is bij een pH van 4,6. (1p)
- Inzicht dat fenolrood tot broomfenolblauw is omgezet, en dat broomfenolblauw bij een pH van 4,6 blauw is. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (College voor Toetsen en Examens): bij vraag 20 worden altijd 2 scorepunten toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord.
Vraag 21 3 punten
Reactie 2 is een reactie van fenolrood ($C_{19}H_{14}O_5S$) met broom. Daarbij worden per molecuul fenolrood vier H-atomen vervangen door vier Br-atomen. Bij reactie 2 ontstaan broomfenolblauw en één andere stof. Deze reactie is vergelijkbaar met de substitutiereactie van een alkaan met een halogeen en is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Maak de vergelijking van reactie 2 op de uitwerkbijlage compleet. Gebruik molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- $Br_2$ voor de pijl en $HBr$ na de pijl. (1p)
- $C_{19}H_{10}Br_4O_5S$ na de pijl. (1p)
- De elementbalans consequent met de gegeven formules voor en na de pijl (goed is $C_{19}H_{14}O_5S + 4\ Br_2 \rightarrow C_{19}H_{10}Br_4O_5S + 4\ HBr$). (1p)
Indien slechts één H-atoom is gesubstitueerd, zoals in $C_{19}H_{14}O_5S + Br_2 \rightarrow C_{19}H_{13}BrO_5S + HBr$, dan 1 scorepunt. Wordt H+ + Br- of H-Br in plaats van de formule HBr gegeven, dan niet aanrekenen.
Vraag 22 2 punten
De hoeveelheden chloramine-T en fenolrood die op het filtreerpapiertje zijn aangebracht, zijn zo gekozen dat bromidegehaltes tot maximaal 10 massa-ppm gemeten kunnen worden. Wanneer bij punt 2 een grondwatermonster met een bromidegehalte hoger dan 10 massa-ppm wordt aangebracht, zal een onjuist bromidegehalte worden gemeten. Leg uit of het gemeten gehalte in dat geval te hoog of te laag zal zijn.
Bekijk het antwoord
- Niet alle bromide (broom) kan reageren, omdat er een tekort aan fenolrood is. (1p)
- Consequente conclusie: het gemeten gehalte is te laag. (1p)
Een antwoord als 'Er kan niet hoger worden gemeten dan 10 massa-ppm, dus je meet 10 massa-ppm terwijl het werkelijke bromidegehalte hoger is' is goed.
figuur 1

Lijndiagram met op de horizontale as het bromidegehalte in massa-ppm, van 0 tot 10, en op de verticale as de kleurintensiteit, van 165 tot 190 (onder aan de as een onderbreking tussen 0 en 165). Er zijn vijf meetpunten en een rechte ijklijn. De lijn begint bij ongeveer 185,5 bij 0 massa-ppm en loopt af naar ongeveer 168 bij 10 massa-ppm. Afleesbaar: een kleurintensiteit van 180 hoort bij een bromidegehalte van 3,1 massa-ppm.
Vraag 23 3 punten
In figuur 1 is de ijklijn weergegeven die is gemaakt met behulp van een aantal oplossingen met elk een bekend bromidegehalte. Een wetenschapper onderzoekt het bromidegehalte van een grondwatermonster. Hij voert de bepaling uit tekstfragment 1 uit. Bij punt 2 verdunt hij het grondwatermonster door in een reageerbuisje 2,00 mL grondwater met 8,00 mL gedestilleerd water te mengen. Hij meet vervolgens een kleurintensiteit van 180. Met behulp van de grafiek en de beschreven verdunning berekent hij het bromidegehalte van het grondwatermonster, in massa-ppm. Geef deze berekening. Lees af op één decimaal nauwkeurig en geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- De afgelezen waarde is 3,1 massa-ppm bij een kleurintensiteit van 180; een waarde van 3,0 tot en met 3,2 massa-ppm is goed. (1p)
- Berekening van het bromidegehalte van het onverdunde grondwater: de verdunning is 10,00 / 2,00 = 5 maal, dus $3{,}1 \times 5$. (1p)
- Het bromidegehalte op één decimaal nauwkeurig afgelezen, en de uitkomst gegeven in twee significante cijfers: 16 massa-ppm. (1p)
Groen is niet vers
Vraag 24 2 punten
Een tijd-temperatuur-indicator (TTI) bestaat uit een toplaag met polymeer A en ammoniumwaterstofcarbonaat, en een kleurlaag met polymeer B, een weekmaker en broomfenolblauw. In de toplaag verloopt reactie 1: $NH_4HCO_3(s) \rightarrow NH_3(g) + CO_2(g) + H_2O(g)$. Reactie 1 verloopt langzaam, waardoor een ongebruikte sticker maandenlang houdbaar blijft. Bereken de reactiewarmte van reactie 1 in J per mol $NH_4HCO_3$ (T = 298 K en p = p0). Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2. De vormingswarmte van $NH_4HCO_3$ is -8,45·10$^5$ J mol$^{-1}$.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmten: NH3 0,46·10$^5$, CO2 3,94·10$^5$ en H2O 2,42·10$^5$ J mol$^{-1}$. (1p)
- De rest van de berekening: de reactiewarmte is +1,63·10$^5$ J per mol $NH_4HCO_3$. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: een antwoord als 8,45 - 0,46 - 3,94 - 2,42 = 1,63·10$^5$ (J mol$^{-1}$) is goed.
Vraag 25 2 punten
Reactie 3 is de terugvorming van $NH_3BFB$ tot $NH_3$ en het gele BFB. De activeringsenergie van reactie 3 is ongeveer even groot als de activeringsenergie van reacties die plaatsvinden tijdens voedselbederf. Wanneer in plaats van BFB een andere indicator wordt gebruikt, die verkleurt door een reactie met een aanzienlijk hogere activeringsenergie, zou de TTI minder betrouwbaar zijn. Beredeneer dat een hogere activeringsenergie de TTI minder betrouwbaar maakt. Neem aan dat de overige factoren gelijk zijn.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat een reactie verloopt als de activeringsenergie is overwonnen, en dat een reactie met een hogere activeringsenergie minder snel op gang komt. (1p)
- De TTI verkleurt dan niet, terwijl de reacties van voedselbederf wel plaatsvinden, dus het voedsel is al bedorven terwijl de TTI nog niet verkleurd is. (1p)
Vraag 26 2 punten
Om vrij te kunnen komen in de omgevingslucht moeten de ammoniakmoleculen door de kleurlaag heen bewegen. Dit gaat gemakkelijker wanneer het polymeer waaruit de kleurlaag bestaat een weekmaker bevat. Leg uit waardoor een weekmaker ervoor zorgt dat ammoniak gemakkelijker uit de kleurlaag vrijkomt. Formuleer je antwoord op microniveau.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat door de weekmakermoleculen de afstand tussen de polymeermoleculen van de kleurlaag toeneemt, of dat de aantrekkingskracht tussen de polymeermoleculen afneemt. (1p)
- Juist gebruik van de termen op microniveau: weekmakermoleculen en (polymeer)ketens of polymeermoleculen. (1p)
Een antwoord als 'Door de weekmakermoleculen komen de ammoniakmoleculen meer vrij te liggen (waardoor ze gemakkelijker uit de kleurlaag vrijkomen)' krijgt 1 scorepunt.
Vraag 27 2 punten
Leg uit, met behulp van het botsende-deeltjesmodel, dat de TTI in de koelkast (5 °C) langzamer verkleurt dan bij kamertemperatuur (20 °C).
Bekijk het antwoord
- Juist verband tussen de temperatuur en de bewegingssnelheid of bewegingsenergie van de deeltjes: bij een lagere temperatuur bewegen de deeltjes langzamer. (1p)
- Juist verband tussen de bewegingssnelheid (bewegingsenergie) en het aantal botsingen of de hardheid van de botsingen: bij langzamer bewegen botsen de deeltjes minder vaak. (1p)
Is alleen een juist verband gegeven tussen de temperatuur (reactiesnelheid) en het aantal botsingen, dan 1 scorepunt. Een antwoord als 'Bij een lagere temperatuur bewegen de deeltjes minder snel, waardoor ammoniak minder gemakkelijk uit de onderste laag kan ontsnappen' is goed.
Vraag 28 3 punten
Uit de TTI komt een kleine hoeveelheid ammoniak vrij. Ammoniak heeft een indringende geur en een lage geurdrempel. De geurdrempel is de laagste concentratie van een gasvormige stof in lucht die waarneembaar is voor de mens. Bereken hoeveel TTI's in een bepaalde koelkast aanwezig kunnen zijn voordat de geurdrempel overschreden wordt. Ga bij de berekening uit van de volgende gegevens: per TTI komt maximaal 9,2·10$^{-8}$ mol ammoniak vrij; de geurdrempel van ammoniak is 3,7 mg m$^{-3}$; de koelkast heeft een inhoud van 183 L.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa ammoniak die per TTI vrijkomt: $9{,}2\cdot10^{-8} \times 17{,}0 = 1{,}56\cdot10^{-6}$ g. (1p)
- Berekening van de maximale massa ammoniak die in de koelkast aanwezig mag zijn: $3{,}7\cdot10^{-3}$ g m$^{-3}$ $\times$ 0,183 m$^3$ = $6{,}77\cdot10^{-4}$ g. (1p)
- Omrekening naar het maximale aantal TTI's: $\frac{6{,}77\cdot10^{-4}}{1{,}56\cdot10^{-6}} \approx 4{,}3\cdot10^2$ TTI's. (1p)
Eiwitvertering
Vraag 29 2 punten
Voedsel bevat de voedingsstoffen die het lichaam nodig heeft. Deze voedingsstoffen kunnen op basis van de chemische structuur in drie groepen worden ingedeeld. De eiwitten vormen een van deze groepen. Geef de namen van de twee andere groepen voedingsstoffen.
Bekijk het antwoord
- Koolhydraten, ook sachariden of suikers genoemd. (1p)
- Vetten, ook oliën genoemd. (1p)
Vraag 30 2 punten
Het zoutzuur in de maag kan worden opgevat als een oplossing die 5,8 g HCl per liter bevat. Bereken de pH van een oplossing die 5,8 g HCl per liter bevat.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de molariteit van HCl (en van H+): $\frac{5{,}8}{36{,}5} = 0{,}159$ mol L$^{-1}$. (1p)
- Omrekening naar de pH: $pH = -\log(0{,}159) = 0{,}80$. (1p)
Is een onjuiste bewerking bij de omrekening naar de pH het consequente gevolg van een onjuiste bewerking bij vraag 19, dan die bewerking hier goed rekenen.
Vraag 31 2 punten
De zure maagvloeistof bevat het enzym pepsine, dat de afbraak van voedseleiwitten versnelt. Bij deze afbraak wordt steeds een binding tussen twee aminozuureenheden in de keten van een voedseleiwitmolecuul verbroken. Geef de naam van de karakteristieke groep waarvan de binding wordt verbroken, en geef de naam van het reactietype dat daarbij optreedt. Noteer je antwoord als volgt: naam karakteristieke groep: ...; naam reactietype: ...
Bekijk het antwoord
- Naam karakteristieke groep: peptide- of amidegroep. (1p)
- Naam reactietype: hydrolyse. (1p)
figuur 1 Eiwitvertering

Schematische weergave van het verteren van een voedseleiwitmolecuul door een pepsinemolecuul, in drie stappen naast elkaar. Boven het pepsinemolecuul staat het voedseleiwitmolecuul met een peptidebinding (R1-N-C-R2 met een C=O-groep). Het pepsinemolecuul heeft twee zijgroepen, zijgroep A en zijgroep B, die bij de weergave zijn aangegeven. Bij stap 1 reageert de peptidebinding met een watermolecuul en neemt zijgroep A een H-atoom op (het H-atoom is vet gedrukt). Bij stap 2 is de peptidebinding verbroken. Het pepsinemolecuul ziet er vóór stap 1 en na stap 2 gelijk uit.
Vraag 32 2 punten
Het verbreken van de bindingen door pepsine is een proces dat in 2 stappen verloopt. Dit proces is vereenvoudigd weergegeven in figuur 1. In figuur 1 zijn ook twee zijgroepen van het pepsinemolecuul weergegeven. Zijgroep A is geïoniseerd doordat deze een H+-ion heeft afgestaan. Geef aan bij welke stap in figuur 1 zijgroep A optreedt als base. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat een base een H+-ion opneemt, of reageert met H+. (1p)
- Noemt stap 1 als de stap waarin zijgroep A als base reageert, consequent met de toelichting. (1p)
Antwoord 'bij stap 1, want daar raakt zijgroep A de negatieve lading kwijt' telt voor 1 scorepunt.
Vraag 33 2 punten
Pepsine is een eiwit dat de afbraak van voedseleiwitten versnelt. Zowel uit de tekst van deze opgave als uit figuur 1 blijkt dat pepsine een enzym is. Licht toe, aan de hand van een kenmerk dat is gegeven in de tekst van deze opgave en een kenmerk dat is af te leiden uit figuur 1, dat pepsine een enzym is. Noteer je antwoord als volgt: kenmerk gegeven in de tekst: ...; kenmerk afgeleid uit figuur 1: ...
Bekijk het antwoord
- Kenmerk uit de tekst: pepsine versnelt de afbraak van voedseleiwitten, of pepsine versnelt het verbreken van een binding. (1p)
- Kenmerk afgeleid uit figuur 1: pepsine doet mee met de reactie maar wordt niet verbruikt; het pepsinemolecuul voor stap 1 is gelijk aan dat na stap 2. (1p)
Vraag 34 3 punten
Hieronder is een fragment weergegeven van de primaire structuur van een eiwitmolecuul dat in voedsel kan voorkomen: ~Cys-Phe-Asp-Val-Phe-Lys-Glu~. Dit fragment kan met behulp van een pepsinemolecuul worden afgebroken tot onder meer het onderstaande molecuul: Phe-Asp-Val. Geef de structuurformule van dit molecuul. Gebruik Binas-tabel 67H of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroepen juist. (1p)
- De restgroepen juist. (1p)
- De rest van de structuurformule juist. (1p)
De structuurformule van het tripeptide Phe-Asp-Val: twee peptidegroepen (-CO-NH-) tussen de drie aminozuureenheden. De restgroepen zijn juist: fenylalanine met een benzylgroep (-CH2-C6H5), asparaginezuur met een -CH2-COOH-groep en valine met een -CH(CH3)2-groep. De rest van de structuurformule is juist: een vrije NH2-groep aan het N-uiteinde (Phe) en een vrije COOH-groep aan het C-uiteinde (Val).
Is in een overigens juist antwoord de C-uiteinde en het N-uiteinde verwisseld, dan goed rekenen.
Vraag 35 2 punten
Pepsinemoleculen kunnen niet tussen alle aminozuureenheden bindingen verbreken, maar wel: de binding tussen twee aminozuureenheden met beide een hydrofobe zijgroep, en de binding tussen een aminozuureenheid met een hydrofobe zijgroep en een aminozuureenheid met een zwavelbevattende zijgroep. Leg uit of verwacht mag worden dat een pepsinemolecuul de binding tussen de aminozuureenheden Lys en Glu kan verbreken. Geef je antwoord aan de hand van bovenstaande informatie en de structuurformules in Binas-tabel 67H of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de zijgroep van Lys een NH-groep bevat en de zijgroep van Glu een OH-groep of zuurgroep, zodat beide aminozuren hydrofiel en niet hydrofoob zijn. (1p)
- Consequente conclusie: er mag niet worden verwacht dat een pepsinemolecuul de binding tussen Lys en Glu verbreekt. (1p)
Indien slechts een antwoord is gegeven als 'Nee, want Lys/Glu is niet hydrofoob', dan 1 scorepunt.
Figuur 2 en figuur 3

Figuur 2 (links): schematische weergave van de bovenkant van het lichaam met de spijsverteringsorganen. Bij de maag staat pH = 1,5 tot 3,5. Het alvleessap is aangegeven bij de darm. Bij de darm staat pH tot 8,0. Figuur 3 (rechts): grafiek met op de horizontale as de pH, van 0 tot 8, en op de verticale as de enzymactiviteit van pepsine in procenten, van 0 tot 100. De curve stijgt van ongeveer 25 procent bij pH 1,5 naar 100 procent bij pH 2, daalt daarna geleidelijk tot ongeveer 70 procent bij pH 4, en zakt vanaf pH 5 snel naar vrijwel 0 procent vanaf pH 6. Bij pH 8 is de activiteit vrijwel 0 procent.
Vraag 36 2 punten
Na verloop van tijd belandt het deels verteerde voedsel vanuit de maag in de darm. Hier wordt het alvleessap toegevoegd (figuur 2), waardoor de pH in de darm anders is dan die in de maag. Geef, aan de hand van de samenstelling van het alvleessap, de naam van het deeltje dat de pH-verandering veroorzaakt. Maak gebruik van Binas-tabel 82F of ScienceData-tabel 22.7.
Bekijk het antwoord
- Waterstofcarbonaat(-ion). (2p)
Bicarbonaat(-ion) is ook goed. Is HCO3-, hydroxide(-ion) of water gegeven, dan 1 scorepunt.
Vraag 37 2 punten
Na verloop van tijd belandt het deels verteerde voedsel vanuit de maag in de darm. Hier wordt het alvleessap toegevoegd (figuur 2), waardoor de pH in de darm anders is dan die in de maag. Door deze pH-verandering verandert de activiteit van pepsine (figuur 3). Leg uit, aan de hand van figuur 2 en figuur 3, of de activiteit van pepsine hoger of lager wordt wanneer het alvleessap wordt toegevoegd.
Bekijk het antwoord
- Juiste pH-verandering beschreven: de maaginhoud heeft een pH van 1,5 tot 3,5 en na toevoeging van alvleessap stijgt de pH in de darm tot 8,0. (1p)
- Juist verband tussen de pH en de activiteit van pepsine volgens figuur 3 (boven pH 3,5 neemt de activiteit af), en de consequente conclusie dat de activiteit lager wordt. (1p)
Antwoord 'De darminhoud heeft een pH van ongeveer 8,0 en een activiteit van ongeveer 0%, dus moet de activiteit zijn afgenomen' telt voor 1 scorepunt.
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Scheikunde 2021, tijdvak 1. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Koolstofchemie | 3, 10-11, 29, 31, 34 | 6 |
| Rekenen aan reacties | 15, 17, 22-24, 28 | 6 |
| Zuren en basen | 19-20, 30, 32, 36 | 5 |
| Reactiesnelheid | 25, 27, 33, 35, 37 | 5 |
| Bindingen | 2, 4, 12, 26 | 4 |
| Reactievergelijkingen | 1, 16, 21 | 3 |
| Duurzame chemie | 6-8 | 3 |
| Stoffen en eigenschappen | 9, 18 | 2 |
| Redoxreacties | 13-14 | 2 |
| Scheidingsmethoden | 5 | 1 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 17 examens scheikunde havo sinds 2018: dit examen vroeg meer over zuren en basen (14% van de vragen, gemiddeld 6%) en reactiesnelheid (14% van de vragen, gemiddeld 7%).
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1 hier online, het hele examen of één opgave. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift, en je docent keurt het resultaat goed. Daarna krijg je per vraag je punten en feedback in je mail.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Andere examens scheikunde havo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen scheikunde havo 2021, tijdvak 1?
Het centraal examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1 telt 37 vragen. De meeste vragen gaan over koolstofchemie (6), rekenen aan reacties (6) en zuren en basen (5).
Wat zijn de antwoorden van het examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van scheikunde havo 2021, tijdvak 1?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2021/havo/documenten/cse-1/ha-1028-a-21-1-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.
Hoe oefen ik met het examen scheikunde havo 2021, tijdvak 1 en krijg ik feedback?
Maak het examen online op deze pagina, helemaal of één opgave. Je vult je naam, je e-mailadres en dat van je docent in, zonder account. Het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.