Eindexamen scheikunde havo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

• H2O voor de pijl en C3H6O3 na de pijl (1)
• C12H22O11 voor de pijl en de elementbalans juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De OH-groep (van ethyllactaat) kan waterstofbruggen vormen (met watermoleculen, dus is ethyllactaat mengbaar met water). Het CH3CH2-deel (van ethyllactaat) is hydrofoob/apolair. (Ethyllactaat is dus mengbaar met een hydrofobe stof.)
• De OH-groep (van ethyllactaat) is hydrofiel/polair. Het koolwaterstofdeel (van ethyllactaat) is hydrofoob/apolair. (Ethyllactaat is dus zowel mengbaar met water als met een hydrofobe stof.)
• Ethyllactaat heeft een OH-groep en een CH3CH2-deel. Ethyllactaat heeft dus een hydrofiel/polair deel en een hydrofoob/apolair deel (en is dus zowel met water als met een hydrofobe stof mengbaar).

• ethyllactaat heeft een hydrofiel/polair deel en een hydrofoob/apolair deel (1p)
• OH-groep en CH3CH2-deel/koolwaterstofdeel (aan)gegeven (1p)

Indien een antwoord is gegeven als: ‘De OH-groep is hydrofoob en het koolwaterstofdeel is hydrofiel dus ethyllactaat is zowel met water als met een hydrofobe stof mengbaar.’ (1)

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als: ‘De C=O-groepen vormen waterstofbruggen met watermoleculen. Het CH3CH2-deel is hydrofoob. (Ethyllactaat is dus zowel mengbaar met water als met een hydrofobe stof)’, dit goed rekenen.

Indien de volgende formule is gegeven (1)

• vanderwaalsbinding(en)/molecuulbinding(en) (1)
• waterstofbrug(gen) (1)

Opmerkingen

• Wanneer R1 als volgt is weergegeven, dit goed rekenen:

Wanneer behalve de juiste stofstromen en/of nummers ook extra stofstromen en/of nummers zijn opgenomen, hiervoor in totaal

1 scorepunt aftrekken.

• Wanneer de teruggevoerde stofstroom van ethanol uit S3 is weergegeven als gesloten stofstroom waarbij invoer van extra ethanol afwezig is, het derde scorepunt niet toekennen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

118 ×100(%) = 86, 6(%) 90,1 + 46,1

of

118 ×100(%) = 86,8(%)

118 + 18,0

Opmerking Wanneer de omrekening naar percentage is weggelaten, dit niet aanrekenen.

• Voorbeelden van juiste antwoorden zijn: − Bij een hoge atoomeconomie zijn de grondstoffen zo efficiënt mogelijk gebruikt. − Bij een hoge atoomeconomie is er weinig verlies van beginstoffen. − Bij een hoge atoomeconomie zijn er weinig afvalstoffen. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:

• Er worden plantaardige sachariden gebruikt, dus kan de fabrikant uitgangspunt nummer 7 gebruiken, omdat planten / (plantaardige) sachariden te beschouwen zijn als een hernieuwbare grondstof.
• Er worden plantaardige sachariden gebruikt, dus kan de fabrikant uitgangspunt nummer 7 gebruiken, omdat melkzuur (dat uit plantaardige sachariden wordt gemaakt) te beschouwen is als een hernieuwbare grondstof.

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als: ‘Het is een weergave op microniveau, want er zijn deeltjes afgebeeld’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: PEO bestaat uit ketenvormige moleculen. / PEO bestaat uit lange ketens (zonder dwarsverbindingen). / PEO bevat geen crosslinks. Dus het is een thermoplast.

Opmerking Wanneer de structuurformule van PEO is gegeven, hiervoor geen scorepunten toekennen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De ketens van polyetheen bevatten uitsluitend C- en H-atomen. Hierdoor (zijn er geen polaire atoombindingen en) kunnen de ketens dus geen lithiumionen binden.
• Polyetheen bevat geen O-atomen (en geen N-atomen). Hierdoor zijn er dus geen (enigszins negatief geladen) atomen die de lithiumionen kunnen binden.
• Polyetheen bevat geen OH-groep (of NH-groep en heeft dus geen polaire binding). Hierdoor kan polyetheen dus geen lithiumionen binden.
• Polyetheen bevat geen polaire atoombinding(en) en kan daarom geen lithiumionen binden.

Opmerking Wanneer een onjuist antwoord op vraag 12 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 11, dit antwoord op vraag 12 goed rekenen tenzij bij vraag 11 de structuurformule van PEO is gegeven.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Aan elektrode A treedt halfreactie 1 op. Dit is dus de negatieve elektrode.

• de lading van het kobaltion in CoO2 is 4+ (1)
• de lading van het kobaltion in LiCoO2 is de lading van het kobaltion in CoO2 verminderd met 1 (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn: 0, 053 × 90,9 = 4,8 (g)

of

Er kan maximaal 0,053 mol elektronen worden overgedragen. De reactieverhouding is 1 : 1, dus 0,053 mol CoO2 reageert. De molaire massa van CoO2 is 90,9 g mol–1. De batterij bevat dus minstens 0, 053 × 90,9 = 4,8 (g) CoO2 .

Indien een van de volgende vergelijkingen is gegeven: (2)

2 (CH2CH2 O)n + 3n O2 → 4n CO + 4n H2O

2 (CH2CH2 O)n + 5 (O2)n → 4 (CO2)n + 4 (H2O)n

2 (CH2CH2 O)n + (O2)5n → (CO2)4n + (H2O)4n

Indien een vergelijking is gegeven waarin voor n een waarde is ingevuld, bijvoorbeeld: (2)

2 CH2CH2 O + 5 O2 → 4 CO2 + 4 H2O

2 (CH2CH2 O)5 + 25 O2 → 20 CO2 + 20 H2O

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De verbranding is een exotherme reactie (dus het energieniveau van de beginstoffen ligt hoger dan het energieniveau van de reactieproducten / dus het is diagram b of d). Het polymeer ontbrandt gemakkelijk. Diagram b komt dus het best overeen.
• Er is een lage activeringsenergie (dus het is diagram a of b). Bij de verbranding komt energie vrij (dus het energieniveau van de beginstoffen ligt hoger dan het energieniveau van de reactieproducten). Diagram b komt dus het best overeen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste formule zijn: NaBr, NH4 Br, KBr, CaBr2, MgBr2

Opmerking Wanneer een formule is gegeven als CaBrCl, dit goed rekenen.

• juiste berekening van [H+] (1)
• de uitkomst van de berekening gegeven in één significant cijfer (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: eerst geel omdat bij een pH van 4,6 fenolrood geel is verandert naar blauw doordat fenolrood wordt omgezet tot broomfenolblauw (en deze stof blauw is bij een pH van 4,6)

Indien slechts één H-atoom is gesubstitueerd zoals in onderstaande vergelijking: (1) C19H14O5S + Br2 → C19H13BrO5S + HBr

Opmerking Wanneer ‘H+ + Br–’ of ‘H-Br’ is gegeven in plaats van de formule HBr, dit niet aanrekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: Wanneer grondwatermonsters met een gehalte boven 10 massa-ppm worden gemeten (is er een tekort aan fenolrood en daardoor) kan niet alle bromide/broom reageren (tot broomfenolblauw). De uitkomst van de meting zal dan te laag zijn.

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als: ‘Er kan niet hoger worden gemeten dan 10 massa-ppm, dus je zal 10 massa-ppm meten, terwijl het werkelijke bromidegehalte hoger is’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

10, 00 3,1 × = 16 (massa-ppm) 2, 00

of

(Aflezen van de figuur bij) een kleurintensiteit van 180 geeft 3,1 (massa- ppm). 10, 00 Het grondwatermonster is = 5 maal verdund. 2, 00 Dus het bromidegehalte is 3,1 × 5 = 16 (massa-ppm).

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn: ( 8, 45

• 0, 46
• 3,94
• 2, 42 ) ·105 = 1, 63 ·105 (J mol−1 )

of

− Ebegin + Eeind =

• ( −8, 45 ·105 ) +

( −0, 46 ·10 ) + ( −3,94 ·10 ) + ( −2, 42 ·10 ) = 1, 63 ·10 (J mol )

5 5 5 5 −1

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als: ‘8,45

• 0,46
• 3,94
• 2,42 = 1,63·105 (J mol–1)’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Een reactie verloopt als de activeringsenergie wordt overwonnen. Wanneer een indicator wordt gebruikt die verkleurt door een reactie met een aanzienlijk hogere activeringsenergie vinden (bij een bepaalde temperatuur) de reacties van voedselbederf plaats, terwijl de TTI nog niet verkleurt.
• Een reactie met een hogere activeringsenergie komt minder (snel) op gang. De TTI zal dus (bij een bepaalde temperatuur) nog niet verkleurd zijn, terwijl het voedsel al aan het bederven is / bedorven is.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: Door weekmakermoleculen worden de ketens (van polymeer B) uiteen geduwd / trekken de polymeerketens/polymeermoleculen elkaar minder sterk aan. (Ammoniakmoleculen verplaatsen zich dan gemakkelijker tussen de polymeerketens/polymeermoleculen en kunnen zo gemakkelijker uit de kleurlaag vrijkomen.)

Indien een antwoord is gegeven als: ‘Door de weekmakermoleculen komen de ammoniakmoleculen meer vrij te liggen (waardoor ze gemakkelijker uit de kleurlaag vrijkomen).’ (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Bij een lagere temperatuur bewegen de deeltjes langzamer. Hierdoor botsen de deeltjes minder vaak / minder (per tijdseenheid). / Hierdoor is de kans op (effectieve) botsingen lager. (De reactiesnelheid van reactie 3 is dus lager bij 5 °C en de verkleuring verloopt langzamer.)
• Bij een hogere temperatuur hebben de deeltjes meer (bewegings)energie. Hierdoor botsen de deeltjes harder. (De reactiesnelheid van reactie 3 is dus hoger bij 20 °C en de verkleuring verloopt sneller.)

Indien slechts een juist verband is gegeven tussen de temperatuur/reactiesnelheid en het aantal botsingen (1)

Opmerking Wanneer een antwoord is gegeven als: ‘Bij een lagere temperatuur bewegen de deeltjes minder snel, waardoor ammoniak minder gemakkelijk uit de onderste laag kan ontsnappen (en de TTI/indicator dus langzamer verkleurt)’, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

3, 7 × 10−3 × 183 × 10−3 = 4,3 ·102 (TTI’s) 9, 2 ·10−8 × 17, 0

of

Per TTI komt 9, 2 ·10−8 × 17,0 = 1,56 ·10−6 (g) ammoniak vrij. 3, 7 × 10−3 In de koelkast mogen per m3 = 2,37 ·103 TTI’s aanwezig zijn 1,56 ·10−6 voordat de geurdrempel wordt overschreden. Dus het maximale aantal TTI’s in de koelkast is 2,37 ·103 × 183 × 10−3 = 4,3 ·102 (TTI’s).

In de koelkast mag maximaal 183 × 10−3 × 3,7 × 10−3 = 6,77 ·10−4 (g) ammoniak aanwezig zijn voordat de geurdrempel wordt overschreden. 6, 77 ·10−4 Dit komt overeen met = 3,98 ·10−5 (mol) ammoniak. 17, 0 Dus het maximale aantal TTI’s in de koelkast is 3,98 ·10−5 −8 = 4,3 ·102 (TTI’s). 9, 2 ·10

Opmerking Wanneer de uitkomst naar boven is afgerond in plaats van naar beneden, dit hier niet aanrekenen.

• koolhydraten/sachariden/suikers (1)
• vetten/oliën (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juiste berekening zijn: 5,8 (pH =)

• log = 0,80 36,5 of

5,8 De oplossing bevat = 0,159 (mol L−1 ) HCl 36,5

De concentratie H + is dus 0,159 (mol L−1 ).

pH =

• log (0,159) = 0,80

Opmerking Wanneer een onjuiste bewerking in de omrekening naar de pH bij vraag 30 het consequente gevolg is van een onjuiste bewerking bij vraag 19, deze bewerking bij vraag 30 goed rekenen.

• naam karakteristieke groep: peptide/amide (1)
• naam reactietype: hydrolyse (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• Bij stap 1, want daar neemt zijgroep A een H+-ion op (van H2O).
• Wanneer zijgroep A als base reageert, reageert deze zijgroep met H+. Dit gebeurt bij stap 1.

Indien een antwoord is gegeven als: ‘bij stap 1, want daar raakt zijgroep A de negatieve lading kwijt’ (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van juiste kenmerken gegeven in de tekst zijn:

• Pepsine versnelt de afbraak van voedseleiwitten.
• Pepsine versnelt het verbreken van een binding.

Voorbeelden van juiste kenmerken afgeleid uit figuur 1 zijn:

• Pepsine doet mee met de reactie, maar wordt niet verbruikt.
• Het pepsinemolecuul voor stap 1 is gelijk aan het pepsinemolecuul na stap 2 (dus netto heeft het voedseleiwitmolecuul met water gereageerd).

Opmerking Wanneer in een overigens juist antwoord de C-uiteinden en de N-uiteinden zijn verwisseld, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• (De zijgroepen van) de aminozuureenheden Lys en Glu bevatten NH-groepen en OH-groepen en zijn dus hydrofiel / niet hydrofoob. Er mag dus niet worden verwacht dat een pepsinemolecuul de binding tussen deze aminozuren verbreekt.
• (De zijgroep van) de aminozuureenheid Glu bevat een OH-groep/zuurgroep en is dus niet hydrofoob. (Ook bevat Glu geen S-atoom.) Er mag dus niet worden verwacht dat een pepsinemolecuul de binding tussen Lys en Glu verbreekt.
• (De zijgroep van) de aminozuureenheid Lys bevat een NH-groep en kan dus waterstofbruggen vormen. (Ook bevat Lys geen S-atoom.) Dus dit mag niet worden verwacht.

Indien slechts een antwoord is gegeven als: ‘Nee, want Lys/Glu is niet hydrofoob’ (1)

Indien een van de volgende antwoorden is gegeven: (1)

• HCO3–
• hydroxide(-ion)
• water

Opmerking Wanneer het antwoord ‘bicarbonaat(-ion)’ is gegeven, dit goed rekenen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

• De maaginhoud heeft (volgens figuur 2) een lage pH, waarbij (volgens figuur 3) pepsine een hoge activiteit heeft. De darminhoud heeft (door toevoegen van alvleessap) een hoge(re) pH. Pepsine heeft dan een lage(re) activiteit. De activiteit wordt dus lager door toevoegen van alvleessap.
• De maaginhoud heeft (volgens figuur 2) een pH tussen 1,5 en 3,5. Pepsine heeft dan (volgens figuur 3) een activiteit tussen 50(%) en 100(%). De darminhoud heeft (door toevoegen van alvleessap) een pH tot 8,0. De activiteit van pepsine bij pH=8,0 is erg klein / vrijwel 0(%). De activiteit wordt dus lager door toevoegen van alvleessap.
• De pH stijgt na toevoeging van alvleessap (volgens figuur 2). Bij een hoge(re) pH (boven 3,5) neemt (volgens figuur 3) de enzymactiviteit van pepsine af.

Indien een antwoord is gegeven als: ‘De darminhoud heeft een pH van (ongeveer) 8,0 en een activiteit van (ongeveer) 0(%), dus moet de activiteit zijn afgenomen’ (1)