Eindexamen economie vwo 2022, tijdvak 2: vragen en antwoorden

Onderzoekers Jan en Samira analyseren de groei van de groep zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) in een land. De groei betreft zowel het aantal zzp’ers als hun aandeel in de beroepsbevolking. In de juridische of ICT-sector werken zzp’ers met hoge uurtarieven, maar in de horeca, postbezorging of de schoonmaaksector werken veel zelfstandigen voor lage uurtarieven. Een aanzienlijk deel van de zzp’ers leeft onder of rond de armoedegrens. Jan heeft daarom een Lorenzcurve opgesteld van de primaire en secundaire inkomensverdeling van de zzp’ers in 2019.

Samira plaatst een kanttekening: “De Lorenzcurve van de primaire inkomensverdeling is niet helemaal correct geschetst, want als bijvoorbeeld het laagste kwintiel van de zzp’ers in 2019 een te laag uurtarief heeft om kostendekkend te zijn, klopt de curve niet.”

Figuur 1 Lorenzcurven van zzp’ers in 2019

Samira verwacht dat in 2022 de heffingskorting voor zelfstandigen met € 2.000 wordt verlaagd. Er is sprake van een progressief belastingstelsel.

Ondanks de vele gewerkte uren, komt een deel van de zzp’ers onder de armoedegrens. Daarom pleiten de onderzoekers voor het invoeren van een wettelijk minimumuurtarief voor zzp’ers, net zoals het bestaande wettelijk minimumloon voor werknemers in loondienst.

De onderzoekers hebben een model gemaakt voor de markt van zzp’ers in 2022 om de gevolgen van hun voorstel te analyseren:

Qv = -30U + 630 Totaal gevraagd aantal uren naar zzp’ers in miljoenen per jaar Qa = +20U

• 50 Totaal aangeboden aantal uren door zzp’ers in miljoenen per jaar U Uurtarief in euro’s

Jan en Samira beseffen dat hun model een forse vereenvoudiging is van de realiteit. Het model gaat uit van een arbeidsmarkt van volledige mededinging: ze stellen daarom dat dit model alleen voor laaggeschoolde arbeid geldt en niet voor hooggeschoolde arbeid.

Jan en Samira onderzoeken de gevolgen van de invoering van een minimumtarief voor zzp’ers van 16 euro per uur op twee punten: i het armoedeprobleem onder zzp’ers verminderen ii de totale werkgelegenheid beïnvloeden

Ze gebruiken de omzetontwikkeling van de zzp’ers als de indicator voor het armoedeprobleem onder zzp’ers.

De overheid van een land heeft een klimaatplan opgesteld waarin een totale landelijke reductie van 49% van de CO2-uitstoot in 2030 is opgenomen. Leport, het bedrijf dat een grote haven exploiteert, wil samenwerken met vier grote bedrijven in het havengebied om de CO2- uitstoot bij die vier bedrijven af te vangen en op te slaan in een oud gasveld diep onder de grond in de zee.

Leport investeert € 450 miljoen voor de aanleg van een pijpleiding. Leport verzorgt het onderhoud en transport en vraagt aan de vier deelnemende bedrijven een tarief per ton CO 2. De vier bedrijven moeten zelf investeren in eigen afvanginstallaties. De vier bedrijven produceren ieder evenveel CO2. Econoom Sacha Dumas presenteert de volgende gegevens:

Aanleg pijpleiding en capaciteit

investering aanleg pijpleiding door Leport € 450 miljoen maximale opslagcapaciteit in leeg gasveld 37 miljoen ton Afvangen CO2 totale investering afvanginstallatie per bedrijf €… investeringsbedrag afvanginstallatie per bedrijf per ton CO2 € 65 tarief voor onderhoud en transport per ton CO2 € 10 totale productie CO2 van de vier bedrijven samen per jaar 2,4 miljoen ton Emissie CO2 emissierecht per ton CO2 € 25 (Om een ton CO2 uit te kunnen stoten, moeten bedrijven daartoe uitstootrechten kopen bij de overheid)

Als een van de bedrijven zich na de aanleg van de installaties zou terugtrekken zou dit voor de overgebleven bedrijven betekenen dat ze elk een hoger transporttarief moeten gaan betalen, zodat Leport de pijpleiding kostendekkend houdt. Bij een mogelijke verhoging van het tarief kunnen de deelnemende bedrijven dreigen met opzegging van de samenwerking. Dumas concludeert: i Leport kan te maken krijgen met een berovingsprobleem. ii De dreiging om de samenwerking op te zeggen is niet geloofwaardig.

Aandeelhouders van de vier bedrijven zijn kritisch op de plannen: “Leport en de deelnemende bedrijven schatten de onderhouds- en transportkosten te laag in. Deze zullen hoger uitvallen als gevolg van een principaal- agentprobleem tussen Leport en de deelnemende bedrijven.” Leport en de deelnemende bedrijven weerspreken deze stelling: “We hebben in het contract een clausule opgenomen die het principaal-agentprobleem oplost.”

De minister van Milieu overweegt een subsidie in het eerste jaar voor de deelnemende bedrijven omdat anders de doelstelling niet wordt gehaald. Die subsidie beoogt het verschil in uitgaven te dekken ten opzichte van de situatie waarbij geen CO 2 wordt afgevangen.

Milieuorganisaties beargumenteren dat subsidie voor afvang en opslag van CO2 een oplossing is voor de korte termijn, want het voorkomt het probleem van de uitstoot van CO2 op langere termijn totaal niet. Daarnaast beargumenteren ze dat een subsidie helemaal niet nodig is, gegeven de marginale kosten van de productie van een ton CO 2 na aanleg van de afvanginstallatie.

In een land bestaat de pensioenvoorziening uit:

- een AOW uitkering voor iedere inwoner vanaf het 67ste levensjaar

- een aanvullend pensioen voor de werknemers in loondienst

- eigen (aanvullende) besparingen

De AOW wordt in dit land gefinancierd volgens het omslagstelsel. De werkenden betalen daarnaast aanvullend pensioenpremies (belastingvrij) die worden belegd door een pensioenfonds. Door de toenemende vergrijzing moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort dichten van € 12 miljard. Het Planbureau (PB) heeft drie scenario’s opgesteld voor de overheid om te bezuinigen op de AOW (zie de tabellen).

Tabel 1 Drie scenario’s om te bezuinigen op de AOW

1. Verlaag de AOW-uitkering tot het niveau van een bijstandsuitkering. Een bijstandsuitkering is een (minimum)uitkering voor mensen die niet in hun levensonderhoud kunnen voorzien en die niet in aanmerking komen voor een andere uitkering. 2. Fiscaliseer de AOW-uitkering. Het totale tarief in de eerste schijf (zie tabel 3) blijft gelijk maar het premietarief wordt verlaagd naar 7,5%. 3. Verhoog de AOW-leeftijd naar 69 jaar.

Tabel 2 Maandelijkse AOW- en bijstandsuitkeringen in 2020

Soort Brutobedrag Brutobedrag Verdeling AOW- huishouden bijstands- AOW- gerechtigden naar uitkering uitkering woonsituatie1)

Alleenstaande € 1.025 € 1.128 39% Samenwonend € 745 € 843 61% 1) als percentage van in totaal 3,4 miljoen AOW-gerechtigden

Tabel 3 Inkomstenbelastingtarieven in 2020

Belastbaar inkomen premietarief totaal tarief (belasting en premies) Schijf 1 € 0 tot € 18.000 17,9% 37,1% Schijf 2 € 18.000 tot € 60.000 11,6% 40,4% Schijf 3 vanaf € 60.000 49,5%

Econoom Izzy Matella van het PB constateert het volgende: “De verplichte solidariteit tussen generaties komt door de financiering van het omslagstelsel onder druk te staan.”

De groep AOW’ers betaalt over hun inkomen alleen belasting en geen premie.

Econoom Matella stelt dat scenario 3 maatschappelijk wordt geaccepteerd als het wordt ingevoerd tijdens een hoogconjunctuur met een krappe arbeidsmarkt. Ze concludeert het volgende: “Ten eerste zal het invoeren van deze maatregel ervoor zorgen dat de werkgelegenheid stijgt. Daarnaast zal op termijn de concurrentiepositie van bedrijven worden verbeterd waardoor de werkgelegenheid extra zal stijgen.”

De gemeente Berndonk ziet startups (startende ondernemers) als de motor van de lokale economie. Om meer startups aan te trekken, investeert de gemeente in de renovatie en verbouwing van een verlaten textielfabriek ter grootte van 25.000 vierkante meter (m²). De fabriek wordt geschikt gemaakt voor de vestiging van uitsluitend startende ondernemers.

De gemeente begroot bij de verbouwing en verkoop van de fabriek een initieel verlies. Op de lange termijn verwacht de gemeente geen verlies vanwege het optreden van positieve externe effecten.

De gemeente gaat voor de prijsstelling bij verkoop van bedrijfsruimte uit van de volgende prijsafzetfunctie:

Figuur 1 Vraag en aanbod naar bedrijfsruimte

De kosten van de verbouwing bedragen € 200 per m². De vaste (constante) kosten (voor de aanleg van de infrastructuur) bedragen € 3.500.000. De wethouder van Berndonk overweegt voor de verkoop twee voorstellen: A. De gemeente stelt een prijs vast waarbij alle bedrijfsruimte wordt verkocht. De mogelijke verliezen worden gedragen door de gemeente. B. De gemeente stelt een prijs vast waarbij het verlies van het project wordt geminimaliseerd. Daarbij geldt de eis dat de minimale bezetting van de fabrieksruimte 80% van de beschikbare ruimte moet zijn.

Nog voor de verkoop blijkt de vraag naar de bedrijfsruimtes groter te zijn dan verwacht. De wethouder komt daarom met een nieuw voorstel: “We bieden de bedrijfsruimte aan in de vorm van een veiling: bedrijven geven in een gesloten envelop aan hoeveel m² ze willen kopen en welke prijs zij hiervoor willen betalen. Asymmetrische informatie en risicoaversie zorgen ervoor dat ondernemers hun maximale betalingsbereidheid aangeven. Als gemeente voorkomen we zo verlies.”

De veiling verloopt succesvol en geheel naar de verwachting van de wethouder.

Macro-economen gebruiken onder andere de publicaties van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) om de conjuncturele ontwikkeling te kunnen analyseren en de regering te kunnen adviseren. In 2018 is in kwartaal 3 de economische groei lager dan de trendmatige groei. In 2018 analyseren economen de conjunctuur aan de hand van tabellen 1 en 2.

Tabel 1 Enkele macro-economische variabelen van Nederland in het derde kwartaal van 2018

Variabele Mutatie in procenten ten opzichte van het tweede kwartaal Volume bruto binnenlands product +0,20 (= reëel bbp) (gewogen gemiddelde)

Exportvolume +0,50 Consumptievolume huishoudens +0,20 Volume bruto overheidsbestedingen +0,10 Volume bruto bedrijfsinvesteringen -0,10 Importvolume -0,40 Inflatie +0,30

Tabel 2 Enkele conjunctuurindicatoren van Nederland in het derde kwartaal van 2018

Variabele Ontwikkeling ten opzichte van het tweede kwartaal in 2018 Orderportefeuille industrie -- Aantal faillissementen - Omzet uitzendbranche + Producentenvertrouwen - Gemiddelde verkoopprijs ++ nieuwbouwwoning Toelichting: ++ = grote toename, + = toename, - = afname, -- = grote afname

De Nederlandse economie is open en daardoor is de conjunctuur van Nederland in hoge mate afhankelijk van de conjuncturele ontwikkeling van het buitenland.

Economen Bootsman en Paridons vrezen voor de gevolgen van de onzekerheden in de Duitse economie. Ze discussiëren over toekomstige groeidata van de Nederlandse economie. Bootsman ziet de inflatie toenemen, en beweert daarover het volgende:

Bootsman: “Ondanks de laagconjunctuur is er een relatief hoge inflatie dankzij een wisselkoersverandering van de euro ten opzichte van de dollar.”

Paridons: “Omdat het reële bbp van Duitsland in kwartaal 3 ten opzichte van kwartaal 2 met 0,1% is gekrompen

• en ik denk dat deze ontwikkeling zich in Duitsland voortzet
• kan de groei van de Nederlandse economie hiermee nog meer onder de trend komen.”

Onderzoekers van de Wereldgezondheidsorganisatie hebben aangetoond dat overmatige consumptie van suikerhoudende frisdranken leidt tot veel overgewicht en diabetes in de Filipijnen. De Filipijnse overheid heeft daarom een heffing van 13% op de prijs van 45 peso’s per liter suikerhoudende frisdrank gelegd.

Omdat de Filipijnen een grote mate van inkomensongelijkheid kennen, kijken de onderzoekers ook naar de gevolgen van de heffing per inkomensgroep. Ze verdelen daartoe de bevolking in vijf bevolkingsgroepen van gelijke grootte (kwintielen).

Tabel 1 Gegevens in de uitgangssituatie zonder heffing en een prijs van 45 peso’s voor een liter suikerhoudende frisdrank

Kwintiel

1 2 3 4 5 Gemiddeld inkomen in 11.762 29.705 44.915 72.541 91.138 peso’s per jaar prijselasticiteit -1,50 -1,41 -1,24 -1,09 -0,97 suikerhoudende frisdrank dagelijkse consumptie 0,13 0,18 0,21 0,26 0,29 suikerhoudende liter liter liter liter liter frisdrank

toekomstig plan eigen 20% 37% 52% 71% 83% bijdrage zorg in % van de zorgkosten

De huidige eigen bijdrage is 20% van de zorgkosten. De onderzoekers schrijven een plan voor de toekomst: “Door de eigen bijdrage in procenten van de zorgkosten progressiever te maken verwachten we een forse vermindering van overgewicht en diabetes.”

De onderzoekers bekijken het verschil in de prijselasticiteiten tussen kwintiel 1 en kwintiel 5 en tonen figuur 1.

Figuur 1 Vraaglijnen van kwintiel 1 en kwintiel 5