Examenvragen tijd van steden en staten geschiedenis vwo

24 vragen over tijd van steden en staten uit 13 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van steden en staten komt in 13 van de 18 examens geschiedenis vwo voor, met 24 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van steden en staten

Per examen de vragen over tijd van steden en staten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: De middeleeuwen

Een geschiedenis:

Rond 971 werd de Italiaanse stadstaat Venetië onder druk gezet om maatregelen te nemen tegen de groeiende dreiging van Arabische rijken in Noord-Afrika. De volksraad van Venetië verbood Venetiaanse kooplieden nog langer wapens en hout voor scheepsbouw naar de Arabische rijken te verschepen.

Vraag 4 2 punten

Verklaar dit verbod door:

  • met een kenmerkend aspect uit de vroege middeleeuwen een culturele bedreiging te noemen die de volksraad van Venetië moest afwenden, en
  • met een kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen een economische bedreiging te noemen die de volksraad van Venetië moest afwenden.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

De volksraad van Venetië moest de dreiging afwenden:

  • dat door 'het ontstaan en de verspreiding van de islam' de Arabische rijken ook Venetië wilden veroveren/bekeren.
  • dat 'de verspreiding van het christendom in geheel Europa' werd bemoeilijkt doordat de Arabische rijken de kerstening tegengingen.

of

  • dat de (economische) groei/welvaart die paste bij 'de opkomst van handel en ambacht (die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving)' werd belemmerd, omdat Arabische rijken concurrenten waren voor (het beheersen van) handel(sroutes)/de havens rondom de Middellandse Zee.

Opmerking

Als het antwoord alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 4 in het hele examen

In 1306 kwamen in de Frans-Vlaamse stad Sint-Omaars ambachtsgilden in conflict met de bestuurders van de stad. Het stadsbestuur ontdekte dat de leiders van de ambachtsgilden correspondeerden met de leiders van de ambachtsgilden in Brugge en stelde een onderzoek in.

Vraag 5 1 punt

Geef aan welk verband er bestond tussen dit onderzoek en een gebeurtenis uit 1302.

Let op: je moet na het noemen van een gebeurtenis uit 1302 een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

In 1302 vond de Guldensporenslag plaats / was het Vlaamse gemeen succesvol in opstand gekomen tegen de patriciërs, zodat het stadsbestuur van Sint-Omaars met een onderzoek wilde uitsluiten/voorkomen dat de eigen ambachtslieden door middel van deze correspondentie inspiratie/steun zochten bij/kregen van deze (machtige) Vlaamse ambachtslieden.

Opmerking

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een verwijzing naar de Guldensporenslag/de succesvolle opstand van het Vlaamse gemeen en een daarbij passende uitleg over het onderzoek, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 5 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

De Habsburgse landsheer verplichtte in 1531 stadsbesturen in de Nederlanden tot het oprichten van een Gemene Beurs, een speciaal fonds om armen in de stad te ondersteunen. Het armenfonds werd beheerd door het stadsbestuur.

Vraag 5 2 punten

Toon aan:

  • dat de oprichting van de Gemene Beurs paste bij een verandering in de sociale zorg in de late middeleeuwen, en
  • welk politieke beleid van de Habsburgers in de Nederlanden met de verplichte oprichting van de Gemene Beurs werd bevorderd.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De oprichting van de Gemene Beurs paste bij de verandering dat de stedelijke overheid/burgerij de armenzorg overnam van de geestelijkheid. (1)
  • De centralisatiepolitiek van de Habsburgers werd bevorderd omdat door de verplichting tot het oprichten van een Gemene Beurs hetzelfde armenbeleid werd ingevoerd in steden in de Nederlanden. (1)

Opmerkingen: − Als bij het eerste antwoord alleen de term bonum commune wordt genoemd zonder in te gaan op de daadwerkelijke verandering in de sociale zorg, wordt geen scorepunt toegekend.

− Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een voorbeeld van politiek beleid bevat zonder uitleg op welke wijze de maatregel het politieke beleid bevordert, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Geschiedenis vwo 2025 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In 203 arresteren de Romeinse autoriteiten in Noord-Afrika de christen Perpetua. In de gevangenis schrijft Perpetua in haar dagboek:

Toen we aan het middagmaal zaten, werden we weggesleurd voor verhoor. (...) Toen was ik aan de beurt. En onmiddellijk verscheen daar mijn vader met mijn zoontje en zei: "Breng nu toch een offer, heb medelijden met je kind!" Procurator¹ Hilarianus (...) zei: "Heb medelijden met de witte haren van je vader, heb medelijden met je kleine kind! Breng het offer voor het heil van de keizers!" En ik zei: "Dat doe ik niet!" "Ben jij een christen?" vroeg Hilarianus. En ik antwoordde: "Ja, ik ben een christen!" En terwijl mijn vader daar zo stond om mij omlaag te halen, gaf Hilarianus bevel hem weg te duwen, en hij kreeg ervan langs met de stok. Ik had verdriet om mijn vaders lot alsof ik er zelf van langs kreeg: zo verdrietig was ik om zijn ellendige oude dag. Toen sprak Hilarianus over ons allen het vonnis en veroordeelde ons tot de wilde dieren. In blije stemming gingen we naar de gevangenis.

noot 1 Dit is een Romeinse gerechtsdienaar.

Bron 2

De Frankische koning Karel de Grote (748-814) wil de Saksische volken onderwerpen. In de Kronieken van het Frankische Rijk, die aan het hof van Karel de Grote worden geschreven, staat bij het jaar 776:

Ze [de Saksen] begonnen te vechten en katapulten in te zetten om zo met geweld de vesting Syburg¹ te kunnen innemen. (...) Toen de Saksen hadden gezien dat het allemaal niet hielp, hebben ze ook nog takkenbossen aangevoerd om de gracht te vullen om definitief met geweld de vesting te veroveren. Maar Gods macht is – terecht – sterker geweest dan die van hen, en op een dag toen ze de strijd hadden voorbereid tegen de christenen die in de vesting zaten, verscheen helder en duidelijk Gods glorie boven de kerk die onderaan de vesting staat. En veel mensen zowel binnen als buiten de vesting zagen dat; en van hen zijn er nog vele getuigen onder ons. En die zeggen dat ze twee rode schilden zagen opvlammen en bewegen boven die kerk. En toen de heidenen die buiten stonden, dat teken hadden gezien, waren ze meteen in paniek en begonnen ze doodsbang te vluchten naar hun kamp; in de paniek vluchtte de grote massa Saksen en daarbij trapten ze elkaar dood.

noot 1 een Frankische vesting in het westen van Duitsland

Bron 3

In 1312 schrijven bisschoppen tijdens een concilie¹ in de Franse stad Vienne:

Uit betrouwbare bron is vernomen dat sommige begijnen (...) er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof als het aankomt op geloofsideeën en sacramenten van de kerk. Deze begijnen trekken vele eenvoudige lieden aan en verleiden hen tot allerlei fouten. Ze vormen een gevaar voor zielen onder de mantel van heiligheid. We hebben vaak kritische berichten over hun leer gekregen en beschouwen ze terecht met argwaan. Met instemming van het heilige concilie, verbieden we voor eeuwig hun manier van leven en verwijderen hen volkomen uit de kerk van God. (...) Verder hebben wij met dit verbod op geen enkele manier de intentie om welke gelovige vrouw, of ze nu de geloften hebben afgelegd of niet, te verbieden eerbaar te leven in hun hofjes, als zij een leven willen leiden van boetedoening en dienstbaarheid aan de Heer.

noot 1 Een concilie is een vergadering waarin beslissingen worden genomen over de geloofsleer en de organisatie van de kerk.

Bron 4

De Rotterdamse stadssecretaris¹ Jan Allertsz. houdt een boek bij met aanwijzingen voor zijn opvolgers. Hij schrijft over het bezoek van de Bourgondische hertog Karel de Stoute in 1468:

Toen hij in Holland was, hield Karel audiëntie in de Grote Zaal te Den Haag. (...) Daar gaf Karel zijn dienaren alle ambten waar ze hem om vroegen. Ook al hadden de betrokken steden het privilege die ambten zelf in te vullen, toch schonk Karel ze weg. Het kostte steden veel geld om dit aan te vechten, maar niet alle steden konden dat. (...) Ook werden, terwijl Karel in Den Haag was, alle baljuwschappen, schoutenambten, klerkenfuncties, dijkgraafschappen en alle andere ambten verpacht. Zijn rentmeesters organiseerden dit. De kandidaat die het meeste bood, was het eerst aan de beurt. Of hij geschikt of ongeschikt was, deed er niet toe.

noot 1 Een stadssecretaris legt de besluiten van het stadsbestuur schriftelijk vast en bewaart akten en archiefstukken. Hij geeft ook juridisch en beleidsmatig advies aan het stadsbestuur.

Vroegmoderne tijd

Bron 5

Madame Palatine is getrouwd met de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. Zij schrijft brieven aan familie over het hofleven. In 1719 schrijft zij:

Madame Béjon¹ zag een paar dagen geleden tijdens een bezoek aan de opera dat een vrouw in een dure jurk, behangen met een grote hoeveelheid juwelen, maar heel lelijk, het theater binnenkwam. Haar dochter zei: "Mama, tenzij ik me heel erg vergis, is die vrouw daar Maria, onze kokkin." "Houd je mond, mijn schat", zei de moeder, "en praat geen onzin". (...) De dame in de mooie jurk stond op en zei: "Ja, mevrouw, ik ben Maria, de kokkin; ik heb wat geld verdiend in de Rue de Quincampoix²; ik vind het leuk om goed gekleed te zijn. Ik heb een paar mooie jurken gekocht en ik heb ervoor betaald. Kunt u dat over uzelf zeggen?"

noot 1 een dame van adel

noot 2 Straat in Parijs waar wordt gehandeld in aandelen.

Bron 6

Benjamin Franklin is in Londen de vertegenwoordiger van de Amerikaanse kolonie Pennsylvania. Hij maakt in 1766 deze prent:

De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 12.

Toelichting: De vrouw staat symbool voor Groot-Brittannië. Op de armen en benen staan afkortingen van namen van verschillende Britse koloniën in Noord-Amerika. Op de achtergrond zijn schepen te zien met een bezem in de mast, wat betekent dat ze te koop zijn.

Bron 7

In 1788 moet Willem Frederik van Oranje Nassau, de latere Nederlandse koning Willem I, een opstel schrijven van zijn docent. Hij schrijft in dit opstel met de titel 'Volksregering':

Hij [een vorst] moet zich alle vorstelijke deugden eigen maken, te weten: godsvrucht, rechtvaardigheid en billijkheid, dapperheid, geheimhouding, voorzichtigheid, goedheid en weldadigheid. Dat laatste zonder verkwisting, een zeer gevaarlijke ondeugd. De nadelen van een democratie of volksregering zijn dat daarbij de toestemming van een groot aantal mensen nodig is. Dat maakt het zeer moeilijk om a: geheimhouding te garanderen en b: tot verstandige besluiten te komen. Een volksregering biedt een al te grote vrijheid, die vaak in een harde slavernij verandert omdat er meestal iemand opstaat die zich meester maakt van de gedachten van het volk, en zich door zijn invloed over dat volk vervolgens tot tiran ontwikkelt.

Moderne tijd

Bron 8

De Belgische schilder Ferdinand De Braekeleer maakt in 1837 het schilderij De Spaanse Furie in Antwerpen:

Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: Het schilderij verbeeldt de plundering van de stad Antwerpen in 1576. Links de Spaanse troepen, rechts de Antwerpse burgers onder leiding van Gozewijn van Varick.

Bron 9

In 1890 wil Wilhelmina Drucker toespraken houden in Friesland om de invoering van het vrouwenkiesrecht te bevorderen. De voorzitter van de Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht schrijft aan haar:

Mejuffrouw! Omdat wij heden te Leeuwarden vergadering hielden van het hoofdbestuur van de Nederlandse Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht (...) achtte ik het verstandig met deze heren eens over uw voorgenomen reis door Friesland te spreken, omdat ik uw komst op dit ogenblik, of liever in dit seizoen, althans wat het platteland betreft, als geheel nutteloos beschouw. Dit bleek ook het gevoel van de heren te zijn. Alleen te Leeuwarden zou u op een enigszins talrijk publiek kunnen rekenen. Wij zijn dus overeengekomen dat men te Leeuwarden overleg zou plegen (...), om vervolgens, bij enig uitzicht op voldoende belangstelling, u te berichten omtrent de dag van uw optreden aldaar, waarschijnlijk aanstaande zaterdagavond. (...) Gij stedelingen kunt u geen denkbeeld vormen van de bekrompenheid van de plattelandsvrouwen. Hier in Gorredijk hebben wij het nooit zover kunnen brengen dat meer dan 10 à 12 vrouwen een openbare bespreking van een maatschappelijk vraagstuk bezoeken. En die vrouwen worden als het ware met de vinger nagewezen en bekeken als zeldzame beesten in de dierentuin. Nu is het daarom juist nodig om te proberen enige belangstelling te wekken onder de vrouwen hier. En dat zou natuurlijk het best dóór de vrouw kunnen geschieden.

Bron 10

Een foto, omstreeks 1920 gemaakt in de omgeving van Berlijn:

De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 17.

Toelichting: De tank is door het Duitse leger gebruikt tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Bron 11

De voormalige Britse minister-president David Lloyd George bezoekt in 1936 Duitsland en schrijft daarover in de Britse krant The Daily News:

Hitler is een geboren leider. Een charismatische, dynamische persoon die maar een doel nastreeft, een sterke wilskracht heeft en een dapper hart. Hij is niet alleen op papier maar ook in werkelijkheid de Nationale Leider. (...) Het is waar dat elke openlijke kritiek op de regering in welke vorm dan ook is verboden. Dat betekent niet dat er geen kritiek is. Ik heb de toespraken van bekende nazi's openlijk veroordeeld horen worden. Maar ik heb geen enkele kritiek op of afkeuring van Hitler gehoord. Hij is net zo immuun voor kritiek als een koning in een monarchie. Hij is meer. Hij is de George Washington van Duitsland – de man die zijn land onafhankelijk heeft gemaakt van al haar onderdrukkers. (...) Wat Hitler in Neurenberg¹ zei was waar. De Duitsers zullen elke indringer van hun eigen land tot de dood weerstaan maar ze hebben niet langer de wens om enig ander land binnen te vallen. De leiders van het moderne Duitsland weten maar al te goed dat Europa te groot is om door welke natie dan ook overlopen of vertrapt te worden, hoe krachtig haar bewapening ook mag zijn. Die les hebben ze in de oorlog geleerd.

noot 1 In september 1936 vindt de jaarlijkse Rijkspartijdag van de NSDAP plaats in Neurenberg. Hitler spreekt tijdens de partijdag een aantal malen de menigte toe.

Bron 12

Op 17 november 1959 staat in de Peking Review, een weekblad van de Chinese Communistische Partij:

Er wordt geschat dat de opbrengst van voedselgewassen ongeveer 275 miljoen ton zal zijn, dus ongeveer 10 procent hoger dan in 1958; de katoenproductie zal waarschijnlijk meer dan 10 procent hoger zijn dan vorig jaar. Deze uitstekende resultaten zijn bereikt ondanks zeer ongunstige weersomstandigheden. Droogte, onbarmhartig zware regens en wateroverlast, stormen en insectenplagen; de ernstigste natuurrampen sinds de bevrijding hebben grote delen van het platteland geteisterd. (...) Rampen op deze schaal zouden in het oude China duizenden vierkante kilometers landbouwgrond tot woestenij hebben gemaakt (...). Dankzij de volledige inzet van het volk, geleid door de Communistische Partij, en de collectieve kracht en het gecoördineerde werk van de volkscommunes, was China in staat om al deze natuurrampen het hoofd te bieden en de sprong voorwaarts in de landbouw door te zetten.

Bron 13

In het veelgelezen damestijdschrift Margriet staat in februari 1957 het fictieve verhaal 'Caro en haar Katoentje'. Hierin koopt Caro een afgeprijsde coupon (lap) gebloemde stof, wat er uiteindelijk toe leidt dat ze de man van haar dromen tegenkomt:

Het is eigenlijk heel gek, dat Caro's leven radicaal werd veranderd op het moment dat haar oog viel op dat gebloemde couponnetje. Caro, die nog nooit zelf iets had gemaakt, die meer een draagster is van model-japonnen uit de Haute Couture¹ (...). Omdat ze een flatje had gekocht, en ingericht, maakte ze een tijdelijke financiële crisis door en was op de kleintjes gaan letten. (...) "Reuzekoopje", constateerde Caro met voldoening, "van 17,78 voor 2,50." Caro kan geweldig goed rekenen, dat merkt u wel, want u of ik zouden nooit uit ons hoofd kunnen uitrekenen hoeveel 3,95 x 4,50² is. Maar Caro is een slim meisje en heeft niet voor niets een reuze-baan op een accountantskantoor.

noot 1 exclusieve op maat gemaakte kleding

noot 2 Caro ziet dat de lap stof 4,5 meter lang is en oorspronkelijk 3,95 gulden per meter kost, wat een prijs zou opleveren van 17,78 gulden. Caro kan de stof nu kopen voor 2,50 gulden.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 1

  • de levenswijze van jagers-verzamelaars.
  • het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
  • het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Tijdvak 2

  • de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
  • de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
  • de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.
  • de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.
  • de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Tijdvak 3

  • de verspreiding van het christendom in geheel Europa.
  • het ontstaan en de verspreiding van de islam.
  • de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.
  • het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Tijdvak 4

  • de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
  • de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
  • het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.
  • de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.
  • het begin van staatsvorming en centralisatie.

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie.
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht.
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
  • de wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme.
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
  • discussies over de 'sociale kwestie'.
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
  • de opkomst van emancipatiebewegingen.
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
  • de crisis van het wereldkapitalisme.
  • het voeren van twee wereldoorlogen.
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.
  • de Duitse bezetting van Nederland.
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • de eenwording van Europa.
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Gebruik bron 3.

De katholieke kerk streeft in de veertiende eeuw naar continuïteit maar krijgt ook te maken met verandering.

Vraag 7 3 punten

Toon aan:

  • dat de bisschoppen met hun besluit continuïteit van de machtspositie van de kerk nastreven, en
  • met welke verandering in geloofsbeleving van stedelingen de bisschoppen rekening houden, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De kerk streeft naar continuïteit van haar machtspositie door de levenswijze van begijnen te verbieden omdat zij er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof.
  • De kerk houdt rekening met het ontstaan van een meer individuele geloofsbeleving (of een juiste omschrijving daarvan),
  • door (een van de volgende): te schrijven dat het gelovige vrouwen toegestaan is in een hof een leven vol boetedoening/dienstbaarheid aan de Heer te leven. / oog te hebben voor het gegeven dat eenvoudige lieden zich makkelijk laten bekeren tot de levensstijl van de begijnen.

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag ingaat op het ontstaan van een meer individuele geloofsbeleving, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 7 in het hele examen

Gebruik bron 4.

Jan Allertsz. heeft een bedoeling met deze beschrijving.

Vraag 8 2 punten

Geef deze bedoeling weer door:

  • aan te tonen dat hij kritiek levert op het centralisatiebeleid van de Bourgondische hertogen, en
  • te beredeneren welk doel Jan Allertsz. wil bereiken met het opnemen van deze kritiek in zijn boek.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Jan Allertsz. levert kritiek op het centralisatiebeleid door te schrijven dat Karel de Stoute in strijd met de privileges (lokale) ambten schenkt aan dienaren / door zijn rentmeesters aan de hoogst biedende laat verpachten.
  • Jan Allertsz. wil ervoor zorgen dat toekomstige stadssecretarissen zich ervan bewust zijn dat ze het stadsbestuur moeten waarschuwen als de landsheer (nog meer) privileges niet erkent (om de positie van de stad tegenover de landsheer te versterken) / wil dat toekomstige stadssecretarissen protesten tegen het centralisatiebeleid kunnen onderbouwen.

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 2: De middeleeuwen

Vraag 4 3 punten

Paus Innocentius III wijdde in 1207 Stephen Langton tot de nieuwe aartsbisschop van het Engelse Canterbury. De Engelse koning Jan zonder Land accepteerde deze wijding niet. Langton schreef vervolgens aan het Engelse volk: “als een rebellerende landsheer zijn trouw aan God terugtrekt, dan zijn de onderdanen ontslagen van de trouw die ze hem verschuldigd zijn.”
Licht deze geschiedenis toe door:
− met een verwijzing naar het citaat van Langton aan te tonen dat er sprake was van politieke continuïteit tussen de vroege en late middeleeuwen, en
− met een kenmerkend aspect een verklaring te geven voor de weigering van Jan zonder Land om de wijding van Langton te accepteren.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar het citaat van Langton en noemt een passend voorbeeld van politieke continuïteit: Langton schreef dat onderdanen niet langer gebonden waren aan hun (tegen de paus/God rebellerende) heer, waarmee hij in de late middeleeuwen gebruikmaakte van de feodale verhoudingen (of een juiste omschrijving daarvan) uit de vroege middeleeuwen. (2p)
  • Verklaart met een kenmerkend aspect de weigering van Jan zonder Land: de weigering paste bij 'het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben', omdat Jan zonder Land hiermee aangaf dat hij het (alleen)recht op de benoeming van bisschoppen door de paus niet erkende / dat hij moest kunnen bepalen wie de aartsbisschop werd. (1p)

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een combinatie bevat van een verwijzing naar het citaat en een daarbij passend voorbeeld van politieke continuïteit, worden scorepunten toegekend. Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 4 in het hele examen

Bron 2

Omstreeks 1362 schrijft de Italiaanse auteur Giovanni Boccaccio het boek Over beroemde vrouwen, met daarin biografieën van Bijbelse, mythologische en historische vrouwen. In het voorwoord staat:

In navolging van hun heilige Leraar [God] dwongen Hebreeuwse en christelijke vrouwen zichzelf meestal tot een bovenmenselijke volharding met het doel eeuwigdurende en ware glorie te behalen. Heidense vrouwen1) echter bereikten hun doel (…) door hun talent of, waarschijnlijker, omdat ze werden aangespoord door een verlangen naar aardse roem.

Daarnaast verkregen christelijke vrouwen, in het ware en altijd schijnende licht, hun verdiende onsterfelijkheid. Ook weten we dat hun maagdelijkheid, zuiverheid, heiligheid en hun standvastigheid in het overwinnen van vleselijke lusten (…), in boeken van vrome mannen zijn beschreven. Er zijn echter nog geen boeken waarin speciaal over de verdiensten van de heidense vrouwen wordt geschreven. Om die reden (…) heb ik dit boek geschreven.

noot 1 Boccaccio bedoelt hiermee vrouwen uit de Grieks-Romeinse mythologie en geschiedenis.

Vraag 6 2 punten

Gebruik bron 2.
Het boek Over beroemde vrouwen past bij de tijd van de renaissance.
Licht dit toe door:
− aan te tonen met een verwijzing naar de bron dat het motief van Boccaccio om over 'heidense vrouwen' te schrijven past bij het veranderende mensbeeld van de renaissance, en
− aan te geven dat de werkwijze van Boccaccio die van een humanist is.

Bekijk het antwoord
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat Boccaccio heidense vrouwen aandacht geeft omdat ze iets presteren op basis van hun talent of uit verlangen naar aardse roem, wat past bij het veranderende mensbeeld van de renaissance (in tegenstelling tot de middeleeuwen, waarin beschrijvingen van vrouwen meestal ingingen op christelijke deugden). (1p)
  • Geeft aan dat Boccaccio voor dit boek onderzoek doet naar het erfgoed van de klassieke Oudheid, of klassieke werken heeft bestudeerd, wat zijn werkwijze als humanist laat zien. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De middeleeuwen

Opgavetekst

Bron 2

Bron 2
Bron 2 https://psalter.library.uu.nl/page/57 (psalm 42)

In de negende eeuw wordt in een klooster in Frankrijk een geïllustreerd psalmenboek gemaakt waar deze tekening in staat:

Toelichting: In het boek staat bij alle 150 psalmen uit de Bijbel een tekening die afbeeldt waar het lied over gaat. Deze tekening hoort bij psalm 44, waarin God gevraagd wordt wakker te worden om zijn volk, dat wordt aangevallen, te beschermen.

Bron 3

Op 2 maart 1127 wordt in Brugge de Vlaamse graaf Karel de Goede vermoord. De klerk Galbert van Brugge schrijft:

Het was in de periode dat de kooplieden uit alle rijken rond Vlaanderen op het feest van Sint-Pietersstoel waren bijeengekomen te Ieper (noot 1), waar markt werd gehouden en de grote jaarmarkt plaatsvond (…). Er waren op dat moment kooplieden uit Lombardije (noot 2) naar de markt gekomen bij wie de graaf voor eenentwintig mark een zilveren kan had gekocht die op een wonderbaarlijke manier vervaardigd was. Toen op die drukke markt het nieuws [van de moord] al die mensen uit vele streken deed opschrikken, pakten zij hun waren bijeen en vluchtten weg. Het gerucht dat ons land berucht maakte, droegen ze met zich mee en ze vertelden het overal rond.

Noot 1: een Vlaamse stad
Noot 2: streek in Noord-Italië

Galbert van Brugge, De moord op Karel de Goede, A. Demyttenaere vert., 2e druk Leuven 2000, pag. 135

Vraag 5 3 punten

Gebruik bron 3. Deze beschrijving is bruikbaar voor een onderzoek naar de Vlaamse economie in de twaalfde eeuw. Toon dit aan door: aan te geven dat de beschrijving past bij de economische positie van Vlaanderen in die tijd, en uit te leggen welke voorwaarde voor succesvol handeldrijven je aan de beschrijving kunt ontlenen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de beschrijving (de jaarmarkt en de aanwezigheid van buitenlandse kooplieden) past bij de positie van Vlaanderen in de twaalfde eeuw als onderdeel van een internationaal handelsnetwerk (1p)
  • Noemt politieke rust, stabiliteit of bescherming voor handelaren door een landsheer als voorwaarde voor succesvol handeldrijven, en onderbouwt dat met de beschrijving: de moord verstoort de jaarmarkt meteen, of handelaren vinden het nieuws belangrijk genoeg om overal te vertellen (2p)

Alleen als bij de eerste deelvraag enkel wordt ingegaan op de aanwezigheid van de jaarmarkt, de handel of de economische voorspoed, wordt geen scorepunt toegekend. Dat gaat niet in op de positie van Vlaanderen in het internationale handelsnetwerk.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

De schatrijke Italiaanse bankier Giovanni Arnolfini vestigde zich in Brugge. Rond 1461 besloot de Bourgondische hertog Filips de Goede om Arnolfini een belangrijke functie aan zijn hof te geven en hem te benoemen in een ridderorde. Beredeneer: op welke wijze Arnolfini als bankier een positie kreeg die ertoe leidde dat Filips de Goede hem een belangrijke functie gaf aan het hof, en welk politiek motief Filips de Goede had voor de benoeming van Arnolfini in een ridderorde.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Arnolfini als bankier leningen of voorschotten aan Filips de Goede kon geven, waardoor hij met een belangrijke functie aan het hof werd beloond, zodat Filips de Goede op meer leningen hoopte (1p)
  • Noemt een politiek motief voor de benoeming in een ridderorde, zoals dat Filips de Goede trouwe medewerkers beloonde, dat Arnolfini de status kreeg die paste bij het hof, of dat de macht van de adel werd verminderd door een patriciër tot ridder te benoemen (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 2: De middeleeuwen

Opgavetekst

Bron 2

Bonifacius is als missionaris uitgezonden naar Noordwest-Europa. In 742 schrijft hij in een brief aan paus Zacharias in Rome:
De eenvoudige gewone mensen uit Alamannia, Beieren en Frankenland1) denken, als zij in Rome iets zien wat wij hier [in Noordwest-Europa] als zondig verbieden, dat dit door de priesters te Rome wél wordt getolereerd en toegestaan. Zo verzekeren zij mij bijvoorbeeld te hebben gezien, dat ieder jaar te Rome en in de onmiddellijke nabijheid van de kerk van Petrus2) met nieuwjaarsdag op straat gedanst wordt en dat de mensen er als heidenen feestvieren onder geschreeuw en het zingen van godslasterlijke liederen. Terwijl dag en nacht de tafels beladen staan met allerlei heerlijkheden, wil niemand op die dag aan zijn naasten vuur of gereedschap of iets anders geven dat hij nodig heeft. Men vertelt mij ook dat zij te Rome vrouwen hebben gezien, die volgens heidense zeden amuletten droegen en linten om armen en benen gedaan hadden, en deze artikelen openlijk te koop aanboden aan anderen om ze te dragen.
noot 1 gebieden in het huidige Duitsland
noot 2 Dit is de Sint-Pieterskerk in Rome.

https://www.stucom.nl/document/0406.pdf, aldaar pag. 4-5

Vraag 5 3 punten

Een geschiedenis:
Vanaf de twaalfde eeuw stond op het marktplein van de stad Luik een stenen zuil, de 'perroen' genaamd. Nieuwe wetten waren pas geldig als ze bij de perroen werden afgekondigd. Vanaf 1465 voerden de inwoners van Luik oorlog met de Bourgondische hertogen. Hertog Karel de Stoute won de oorlog en besloot de perroen uit Luik weg te laten halen en in Brugge tentoon te stellen voor de koopmansbeurs.
Licht het besluit van Karel de Stoute toe door:

  • uit te leggen welk politiek beleid in de Nederlanden de hertog uitvoerde door het weghalen van de perroen, en
  • de keuze te verklaren de perroen juist voor de koopmansbeurs te plaatsen.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de hertog een centralisatiepolitiek voerde (ging in tegen het stedelijk particularisme), omdat Luik zijn stedelijke autonomie verloor door het weghalen van de perroen en zelf geen wetten meer kon afkondigen. (2p)
  • Verklaart de keuze voor de koopmansbeurs: door de perroen tentoon te stellen voor de koopmansbeurs (die door veel buitenlandse kooplieden werd bezocht) werd buiten de Nederlanden bekend hoe machtig de Bourgondische hertog was, en waarschuwde hij de kooplieden in het stadsbestuur niet in opstand te komen. (1p)

Alleen als bij de eerste deelvraag het verband wordt uitgelegd tussen het centralisatiebeleid (het ingaan tegen het stedelijke particularisme) en het weghalen van de perroen, worden punten toegekend. Alleen als bij de tweede deelvraag specifiek wordt ingegaan op het internationale karakter van de koopmansbeurs of de rol van de kooplieden in het stadsbestuur, wordt 1 punt toegekend.

Vraag 5 in het hele examen

Bron 3

De Venetiaanse cartograaf Fra Mauro schrijft over het maken van een weergave van Afrika op zijn wereldkaart:
Velen zijn van mening en in veel teksten staat, dat in de zuidelijke streken het water niet dit hele bewoonde en gematigde gebied [Afrika] omringt. Maar ik heb velen het tegendeel horen beweren, vooral diegenen die Zijne Majesteit, de Koning van Portugal, in schepen op ontdekkingstocht heeft gestuurd om het met eigen ogen te zien. Deze mannen zeggen dat ze vanuit het zuidwesten zo'n 2000 mijl voorbij de Straat van Gibraltar rond de kust [van Afrika] zeilden. (…) Deze mannen hebben nieuwe navigatiekaarten getekend en hebben namen gegeven aan rivieren, golven, kapen en havens, waarvan ik een kopie heb gehad. (…) Bovendien heb ik gesproken met een betrouwbaar persoon, die zegt dat hij veertig dagen op een Indiaas schip in een woeste storm vanuit de Indische Zee in westzuidwestelijke richting zeilde, voorbij Kaap Sofala en de Groene Eilanden1). (…) In het derde boek van zijn Cosmografia schrijft Pomponius Mela2) dat een zekere Eudosus (…) vanuit de Arabische Golf door die zuidelijke streken zeilde, tot hij aankwam bij Gades3), dat is bij de Straat van Gibraltar. Men kan dus zonder enige twijfel beweren dat dit zuidelijke en zuidwestelijke gebied bevaarbaar is en dat de Indische Zee een oceaan is en geen binnenzee.
noot 1 in zuidelijk Afrika
noot 2 Pomponius Mela is een Romeinse geograaf uit de eerste eeuw.
noot 3 Gades is de Zuid-Spaanse havenstad Cadiz.

https://mostre.museogalileo.it/framauro/en/interactive-exploration/geographic-space/cartouches.html

Vraag 6 3 punten

Gebruik bron 3.
Omstreeks 1450 geeft de Portugese koning opdracht aan Fra Mauro om een kaart te maken van de wereld.
Licht het maken van de kaart toe door:

  • met twee verschillende argumenten aan te tonen dat Fra Mauro ernaar streeft een betrouwbare weergave te maken, en
  • aan te geven welk politiek motief de koning heeft voor deze opdracht.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een eerste argument: het bevragen van ooggetuigen / het gebruiken van informatie van reizigers die hebben gezien hoe de zee rond Afrika eruit ziet. (1p)
  • Noemt een tweede, ander argument: het gebruiken van of onderzoek doen naar informatie uit (klassieke) teksten. (1p)
  • Noemt het politieke motief van de koning: de koning wil ontdekkingsreizen stimuleren om zijn macht te vergroten door land te claimen, of om andere landen voor te zijn in het ontdekken van vaarroutes en land. (1p)

Als in het antwoord op de eerste deelvraag twee voorbeelden van het spreken van ooggetuigen worden gegeven, wordt 1 punt toegekend, omdat dit niet twee verschillende argumenten zijn.

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 1: De middeleeuwen

Opgavetekst

Bron 2

Bron 2
Bron 2 https://dl.wdl.org/595.png

Een zilveren denarius (munt) uit omstreeks 812, met een afbeelding van keizer Karel de Grote:

Toelichting: Op de voorkant van de munt staat een portret van Karel de Grote met de Latijnse tekst Karolus Imp(erator) Aug(ustus): Karel, de verheven keizer. Op de achterkant van de munt staat een kerk met de tekst Xpictiana Religio: christelijke religie.

Vraag 7 2 punten

In 1301 zou de Franse koningin Johanna tijdens een bezoek aan Brugge zich hebben geërgerd aan de 'onmatige pracht en praal van de Brugse vrouwen' en hebben uitgeroepen: "Ik dacht dat alleen ik koningin was en ik vind er hier honderden."

De koningin geeft met haar uitroep kritiek op een verandering in de levensstijl van de Brugse patriciërs in de late middeleeuwen.

Geef aan dat de kritiek van de koningin een politieke en een sociale achtergrond had.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de politieke achtergrond: de patriciërs wilden met hun adellijke levensstijl laten zien dat zij macht hadden in het stadsbestuur, terwijl de koningin vond dat de macht bij de koning en de adel moest blijven (1p)
  • Noemt de sociale achtergrond: de patriciërs stelden zich door hun luxe levensstijl op als gelijken van de adel en wilden hun status verhogen, terwijl de koningin vond dat de adel door zijn geboorterecht een hogere status had dan burgers (1p)

Alleen als in het antwoord wordt aangegeven op welke wijze de levensstijl van de patriciërs invloed had op hun politieke of sociale status, en een daarbij passende kritiek van de koningin, wordt telkens 1 punt toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 2: De middeleeuwen

Opgavetekst

Bron 2

In zijn Historie der Franken dat is geschreven tussen 573 en 594, beschrijft bisschop Gregorius van Tours een conflict in een vrouwenklooster in 589:

In het klooster van Poitiers gebeurde iets ongehoords. Aangespoord door de duivel dwong Clothilde (…) de andere nonnen een eed af te leggen om een aanklacht in te dienen tegen de abdis1) Leubovera. Het was de bedoeling Leubovera te verdrijven en Clothilde in haar plaats tot hoofd van het klooster te kiezen. Clothilde verliet het klooster, samen met ruim veertig andere nonnen. (…) De onzalige en wispelturige vrouw vergat hoe nederig de heilige Radegundis, de stichteres van het klooster, had geleefd. Na hun vertrek uit het klooster bereikten ze Tours. Nadat ze me had begroet, sprak Clothilde: (…) „Ik ga naar mijn koninklijke verwanten om hun te vertellen wat wij moeten doorstaan.” Ik antwoordde: „Als de abdis heeft gezondigd of de regels van het klooster op een of andere manier heeft overtreden, laat ons dan mijn broeder Maroveus, de bisschop (van Poitiers), bezoeken om haar samen aan te klagen. Wanneer de zaak is afgehandeld, keren jullie terug naar het klooster, zodat hetgeen de heilige Radegundis door vasten, eindeloze gebeden en onophoudelijke daden van liefdadigheid tot stand heeft gebracht door buitensporig gedrag niet verloren gaat.” Maar zij antwoordde: „Geen sprake van!”

noot 1 Een abdis is het hoofd van het klooster.

http://www.thelatinlibrary.com/gregorytours/gregorytours9.shtml, aldaar 39

Vraag 5 2 punten

In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen.
Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren.
Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat door de concurrentie met Kortrijk Brugge en andere steden in Vlaanderen niet te machtig konden worden, zodat de stedelijke macht verdeeld raakte en Johanna minder sterke steden tegenover zich kreeg, waardoor haar politieke positie werd verstevigd. (2p)

Alleen als het antwoord ingaat op de positie van Johanna en niet op die van de stad Kortrijk.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur.
Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang.
Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden.

Bekijk het antwoord
  • Voor het stadsbestuur: de aanwezigheid van de toekomstige meester en het gildebestuur garandeert dat nieuwe poorters genoeg kennis of kunde hebben om bij te dragen aan de stedelijke economie, dat ze niet afhankelijk worden van liefdadigheid, of dat er geen onrust ontstaat bij ambachtslieden of gildeleden die al in de stad wonen. (1p)
  • Voor het bestuur van het gilde: het gilde behoudt invloed over wie een ambacht in de stad mag uitoefenen, of kan zo de concurrentie van nieuwkomers tegengaan. (1p)

Alleen als het antwoord ingaat op een gevolg van deze voorwaarde.

Vraag 6 in het hele examen

Bron 3

De Italiaanse filosoof Marsilius van Padua schrijft in 1324 de Defensor Pacis (Verdediger van de vrede). Hierin staat:

Voor nu is het voldoende om te laten zien, en dat zal ik ook aantonen, dat Christus zelf niet in de wereld is gekomen om mensen te regeren (…), maar om zich te onderwerpen aan de staat. (…) Ik zal ook laten zien dat de apostelen1) hierin echte volgelingen van Christus waren, en dat zij hun opvolgers ook zo opgeleid hebben. Ik zal verder aantonen dat Christus en zijn apostelen ernaar verlangden onderworpen te zijn, en ook voortdurend onderworpen waren, aan de dwingende jurisdictie van vorsten (…) en dat zij alle anderen geleerd hebben en voorgeschreven hebben om hetzelfde te doen op straffe van eeuwige veroordeling.

noot 1 Apostelen zijn leerlingen van Jezus die door hem zijn aangesteld om de christelijke boodschap te verspreiden.

https://sourcebooks.fordham.edu/source/marsiglio4.asp

Vraag 7 2 punten

Gebruik bron 3.
De paus veroordeelt Marsilius van Padua als ketter en verstoot hem uit de kerk.
Toon met een verwijzing naar de bron aan welke politieke achtergrond deze veroordeling heeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect.

Bekijk het antwoord
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat Marsilius partij kiest tegen de paus, doordat hij schrijft dat Christus en de apostelen zich onderwierpen aan de vorsten en anderen voorschrijven zich aan de vorsten te onderwerpen. (1p)
  • Noemt het kenmerkende aspect: het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 1: De middeleeuwen

Vraag 5 3 punten

Een anekdote:
Vanaf 1252 verleende gravin Margaretha II van Vlaanderen privileges aan kooplieden uit Duitsland, Frankrijk en Spanje. De kooplieden mochten zich in de stad Brugge vestigen, betaalden minder tol, mochten huizen in de stad kopen en tegen gunstige voorwaarden kelders en pakhuizen huren. De poorters van Brugge verzetten zich aanvankelijk tegen haar besluit die privileges te verlenen.
Licht deze anekdote toe door:
− aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge bevorderde met het verlenen van de privileges en
− te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat Margaretha met de privileges de internationale handelspositie van Brugge verbeterde / dat Brugge aansluiting zocht op overzeese handel (met de Hanze, Frankrijk en Spanje). (1p)
  • Beredeneert het economische bezwaar van de poorters: de Brugse poorters/kooplieden kregen concurrentie van buitenlandse kooplieden. (1p)
  • Beredeneert het politieke bezwaar van de poorters: de invloed van het grafelijke gezag in Brugge nam toe / dit ging in tegen hun (stads)recht om zelf te bepalen wie zich in hun stad mochten vestigen / om zelf te bepalen welke privileges niet-poorters mochten hebben. (1p)

Het eerste subcriterium telt alleen mee als het antwoord ingaat op de overzeese of internationale handel.

Vraag 5 in het hele examen

Bron 2

De monnik Caesarius van Heisterbach (1180-1240) schrijft over mulieres religiosae, vrouwen die hun leven aan God wijden:

Vooral in Luik en Brabant zijn er veel van zulke vrouwen. Hoewel ze in gewone kleren rondlopen en geen kerkelijke status genieten, zijn ze vaak superieur aan kloosterlingen. (…) Te midden van gewone mensen leven zij een geestelijk leven, te midden van de wellustigen een kuis (eerbaar) bestaan. In het drukke stadsleven realiseren zij het kluizenaarsideaal.

Vraag 6 3 punten

Gebruik bron 2.
Geestelijken als Van Heisterbach zijn positief over de mulieres religiosae, maar streven ernaar deze vrouwen in begijnhoven te laten wonen.
Verklaar dit streven door:
− met bron aan te geven welke bijdrage de mulieres religiosae volgens Van Heisterbach kunnen leveren aan het religieuze leven van stedelingen en
− zonder bron uit te leggen welke ontwikkeling in de geloofsbeleving van stedelingen de geestelijkheid onder controle wil houden door de mulieres religiosae in begijnhoven te laten wonen.

Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar bron 2 en geeft aan dat de vrouwen volgens Van Heisterbach een voorbeeldrol kunnen spelen door de stedelingen te laten zien hoe zij een geestelijk/eerbaar leven kunnen leiden. (1p)
  • Legt uit dat de geestelijkheid de ontwikkeling van (te veel) persoonlijke geloofsbeleving van stedelingen onder controle wil houden. (1p)
  • Legt uit dat de vrouwen in begijnhoven worden gelaten wonen, waar gecontroleerd kan worden dat de vrouwen niet te veel afdwalen van de voorgeschreven kerkelijke gewoontes / dat de invloed van de vrouwen gecontroleerd kan worden. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 3 punten

Twee gegevens over pauselijke bullen (brieven):
1 In 1455 gaf paus Nicolaas V met de bul Romanus Pontifex de Portugese koning Alfonso toestemming om in de landen onder de Sahara (in Afrika) “over te gaan tot invasie en de opsporing, de gevangenneming en onderwerping van alle Saracenen (moslims) en heidenen en alle vijanden van het christelijke geloof (…) en hen aan eeuwige slavernij te onderwerpen”.
2 In 1493 schreef paus Alexander VI in de bul Inter Caetera dat een christelijke natie niet het recht had een land in te nemen dat al eerder door een andere christelijke natie was veroverd.
Geef aan, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect:
− welke ontwikkeling, die plaatsvond tijdens de middeleeuwen, paus Nicolaas V ondersteunde met zijn bul Romanus Pontifex en
− op welke ontwikkeling in de zestiende eeuw paus Alexander VI vooruit liep met de bul Inter Caetera en ten slotte
− welke ontwikkeling in de vroegmoderne tijd werd gerechtvaardigd met de bul Romanus Pontifex.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat paus Nicolaas V met de bul Romanus Pontifex de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe ondersteunde, onder andere in de vorm van de kruistochten, omdat hij toestemming gaf andersgelovigen te onderwerpen. (1p)
  • Noemt dat paus Alexander VI met de bul Inter Caetera vooruitliep op de conflicten tussen Europese landen over de (nieuw ontdekte) gebieden die werden ontdekt door de Europese overzeese expansie. (1p)
  • Noemt dat de uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, met de bul Romanus Pontifex werd gerechtvaardigd, omdat de paus zelf toestemming had gegeven Afrikanen tot slaaf te maken. (1p)

Een kenmerkend aspect zonder een juiste verwijzing naar de pauselijke bul levert geen punt op. Elk kenmerkend aspect mag maar één keer tellen.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De middeleeuwen

bron 2

Op woensdag 4 december, voor het feest van Sint Nicolaas, is het recht voltrokken met de onthoofding van Haneton Lauwier, Jehan Boucery en Collart Caullet, allen wevers. Ze werden onthoofd vanwege de verwondingen die ze de wethouders en het stadsbestuur van Dowaai hadden aangedaan. Hiermee gingen ze in tegen de wetten van de stad die net waren aangenomen. De twee textielarbeiders Jehans Posteaux en Jeans Ermenfrois uit Atrecht werden voor eeuwig verbannen, op straffe van onthoofding, omdat zij werkzaamheden in de stad hebben gestoord, waardoor ze de wetten en gebruiken van deze stad hebben geschonden.

In oktober 1280 breekt in de Vlaamse stad Dowaai een staking uit onder wevers. In het stadsarchief van Dowaai bevindt zich een verslag van de afhandeling hiervan:

Vraag 5 3 punten

De vijf mannen worden veroordeeld op grond van wetten die het stadsbestuur kort daarvoor heeft aangenomen.
Geef aan:

  • bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en
  • dat de leden van het stadsbestuur een politiek en een economisch motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze veroordelingen.
Bekijk het antwoord
  • In de late middeleeuwen ontstaan spanningen tussen de patriciërs of het stadsbestuur en het gemeen of het volk, waardoor het stadsbestuur het opstandige volk laat veroordelen. (1p)
  • Politiek motief: de leden van het stadsbestuur willen met de wetten opstandelingen afschrikken, hun macht veiligstellen of de orde bewaren. (1p)
  • Economisch motief: de leden van het stadsbestuur willen aantasting van hun bedrijf of hun verdiensten voorkomen, of willen voorkomen dat de stad minder (belasting)inkomsten heeft door het wegvallen van de productie. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Enkele gegevens over het stichten van het St. Elisabethgasthuis in Leiden:
1 In 1428 kochten de welgestelde Leidse burgers Jan Dirc Coenenzoon en zijn vrouw Katrijn Willem Tedensdochter een woonhuis en lieten dat verbouwen tot gasthuis voor de verpleging van zieke arme vrouwen.
2 Jan en Katrijn bepaalden dat het gasthuis werd beheerd door leden van het stadsbestuur en door vertegenwoordigers van het St. Margarethaklooster.
3 Het stadsbestuur van Leiden gaf het gasthuis verschillende rechten, zoals het mogen ontvangen van inkomsten uit testamenten en vrijstelling van belastingen.
Met deze gegevens kun je aantonen dat in de late middeleeuwen:

  • een verandering plaatsvond op het gebied van zorg en
  • het stadsbestuur in Leiden handelde vanuit het uitgangspunt van bonum commune.

Toon beide aan, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander gegeven.

Bekijk het antwoord
  • Verandering op het gebied van zorg: sociale zorg was niet langer alleen de taak van de geestelijkheid; de stedelijke burgerij nam sociale zorg op zich, blijkend uit burgers die een gasthuis stichtten of een gasthuis dat mede werd bestuurd door leden van het stadsbestuur. (1p)
  • Het stadsbestuur handelde in het algemeen belang van de stad of de gemeenschap door het gasthuis rechten te geven op inkomsten uit testamenten en vrijstelling van belastingen, waardoor het bestaan van het gasthuis werd bevorderd. (1p)

Alleen als een antwoord een combinatie bevat van (bij de eerste deelvraag) een juiste verandering en (bij de tweede deelvraag) een juist uitgangspunt van bonum commune en een juist gegeven, wordt telkens 1 scorepunt toegekend.

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 3: De middeleeuwen

Opgavetekst

Bron 2

In 1098, tijdens de Eerste Kruistocht, veroveren de kruisvaarders de stad Antiochië op de Turken. Vervolgens belegeren de Turken Antiochië drie weken. De Franse priester Petrus Tudebodus nam deel aan de Eerste Kruistocht en schreef in een verslag hierover:

De Turken vielen vervolgens aan en maakten met hun pijlen vele slachtoffers. (…) De tweede Turkse strijdmacht rukte nu ook op en begon onze mannen te omsingelen en te verwonden met projectielen en pijlen. Op dat moment kwam er een enorm leger op witte paarden en met wapperende witte banieren vanuit de bergen gereden. Onze manschappen waren erg verward toen ze dit leger zagen, tot ze beseften dat dit de voorspelde hulp van Christus was (…). De aanvoerders van deze hemelse troepen waren Sint Joris en de heiligen Demetrius en Theodorus. Let wel, wat hier staat is geloofwaardig, want vele christenen hebben dit met hun eigen ogen gezien. (…) De Turken en andere heidenen schreeuwden het uit en onze mannen, onder aanroepen van de Enige en Ware God, gaven hun paarden de sporen richting de vijand. Zo gingen ze in de naam van Jezus Christus en van het Heilige Graf de strijd aan en met Gods hulp verpletterden de christenen de ongelovigen.

https://www.deremilitari.org/RESOURCES/SOURCES/tudebode.htm

Bron 3

In 1298 verleent Jan, graaf van Holland en Zeeland, aan de poorters van Beverwijk stadsrechten. Artikel vier en vijf van het stadsrecht luiden:

4: Verder hebben wij na het overleg met ons en onze mannen passend gevonden om toe te staan dat de stad Beverwijk dat recht geniet dat in de tekst van deze oorkonde opgenomen is, namelijk dat als iemand, ongeacht waarvandaan, naar de genoemde stad komt en poorter wil worden, de poorten en de toegangen voor hem open zullen staan, op voorwaarde dat hij ons en onze opvolgers en deze stad trouw zweert.

5: Iedere poorter zal evenwel, als het nodig is, veertig dagen krijgen in de maand juli en augustus om te oogsten, en evenveel dagen in de herfst om te zaaien buiten de grenzen van bovengenoemde stad, op voorwaarde dat hij, nadat de genoemde tijd is verstreken, terugkeert naar de stad om daar verder te verblijven.

J. Cox, 'Hebbende privilege van stede' De verlening van stadsrechtprivileges in Holland en Zeeland (13de-15de eeuw), Leiden 2011 pag. 324-336

Vraag 5 4 punten

Gebruik bron 3. Je concludeert dat het stadsrecht van Beverwijk past bij ontwikkelingen in de late middeleeuwen. Ondersteun deze conclusie door uit te leggen:

  • met artikel 4 welk kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen je met het stadsrecht kunt illustreren, en
  • met artikel 5 op welke wijze het stadsrecht de relatie versterkt tussen Beverwijk en het verzorgingsgebied van de stad.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat artikel 4 het voor nieuwkomers makkelijk maakt zich in de stad te vestigen, doordat poorterschap wordt verleend aan iedereen die dat wil (zodat de stad zal groeien), waarmee je 'het herleven van een agrarisch-urbane samenleving' kunt illustreren (2p)
  • Legt uit dat met artikel 5 de relatie tussen Beverwijk en het verzorgingsgebied wordt versterkt, doordat poorters op het land of hun boerderij mogen werken zonder hun poorterschap te verliezen, zodat de stad van voedsel wordt voorzien / zodat de boeren rondom Beverwijk zich op deze stad zullen richten (2p)

Alleen als het antwoord bij de eerste en de tweede deelvraag telkens een combinatie bevat van een uitleg en een verwijzing naar de inhoud van het artikel van het stadsrecht, worden scorepunten toegekend. Als bij de eerste deelvraag het kenmerkend aspect 'de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden' wordt genoemd, worden geen scorepunten toegekend, omdat dit niet volgt uit de inhoud van artikel 4, waarin het gaat om de eerste groei van de stad.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

In Harderwijk werd in een bouwput een middeleeuws 'paardgewichtje' gevonden. Dit gewichtje, in de vorm van een paard, werd gebruikt voor het wegen van zilveren en gouden munten. Dit was noodzakelijk, omdat in de middeleeuwen de waarde van de verschillende munten werd bepaald aan de hand van hun gewicht in edelmetaal.

Verklaar dat het gebruik van dit gewichtje in Harderwijk:

  • mede voortkwam uit het Harderwijker lidmaatschap van de Hanze, en
  • door een economische innovatie in de late middeleeuwen steeds minder voorkwam in handelstransacties.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat door de komst van handelaren uit verschillende Hanzesteden / door de deelname van Harderwijk aan de internationale handel verschillende munteenheden in omloop kwamen, waardoor de munten moesten worden gewogen om de waarde vast te stellen (1p)
  • Verklaart dat door de introductie van de wisselbrief minder met munten werd betaald / dat geldtransacties in de internationale handel eenvoudiger werden (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2018, tijdvak 1: De middeleeuwen

Opgavetekst

Bron 2

In zijn Kerkgeschiedenis van het Engelse volk, voltooid omstreeks 731, schrijft de monnik Beda over de oorlog die in 654 uitbreekt tussen de heersers van twee Angelsaksische koninkrijken in Engeland, Oswiu van Bernicia en Penda van Mercia:

Rond die tijd werd koning Oswiu blootgesteld aan de woeste en onstuitbare aanvallen van Penda, de koning van Mercia, die Oswiu's broer had gedood. Uiteindelijk zag Oswiu zich gedwongen hem een enorm deel uit de koninklijke schatkist te beloven in ruil voor vrede. De voorwaarde was dat Penda terug zou keren naar huis en zou ophouden Oswiu's koninkrijk te verwoesten. Maar de heidense koning wilde dit aanbod niet accepteren, want hij was vastbesloten het hele volk, van hoog tot laag, uit te roeien. Oswiu deed een beroep op Gods genade en hulp, nu hij zag dat niets anders hem en zijn volk kon redden van deze barbaarse en meedogenloze vijand. (…) Aldus maakte hij zich met zijn kleine leger gereed voor de strijd. Er wordt verteld dat het leger van de heidenen wel dertigmaal groter was. (…) De slag begon en de heidenen werden op de vlucht gedreven en vernietigd. De dertig aanvoerders die aan de zijde van Penda vochten, verloren vrijwel allemaal het leven.

Vraag 5 2 punten

Van 1288 tot 1293 werd het graafschap Gelre (het latere Gelderland) bestuurd door Gwijde, de graaf van Vlaanderen, die in Gelre de volgende maatregelen invoerde:
1 Er werd een algemene belasting ingevoerd voor heel Gelre.
2 Functionarissen van de graaf konden worden afgezet en waren verantwoording verschuldigd over hun optreden.
Toon aan dat beide bestuurlijke veranderingen verband hielden met hetzelfde kenmerkend aspect van de late middeleeuwen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het invoeren van een algemene belasting verband houdt met 'het begin van staatsvorming en centralisatie', want dit maakte een effectiever / efficiënter bestuur voor het hele graafschap mogelijk. (1p)
  • Noemt dat het afzetten van functionarissen van de graaf / de verantwoordingsplicht van functionarissen van de graaf verband houdt met 'het begin van staatsvorming en centralisatie', want dit maakte het mogelijk incompetente / corrupte ambtenaren te ontslaan. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2018, tijdvak 2: De middeleeuwen

Opgavetekst

bron 2

Op 2 maart 1127 wordt de Vlaamse graaf Karel de Goede in Brugge vermoord. In datzelfde jaar schrijft de klerk Galbert van Brugge hierover:

Toen in het leven van de glorieuze vorst het martelaarschap zijn intrede deed, betekende dat een groot verdriet voor alle bewoners der aarde (…). En wonderlijk genoeg, hoewel de graaf in de burcht van Brugge werd vermoord op woensdag, namelijk in de ochtend van die dag, trof het bericht van zijn rampzalige dood de inwoners van de stad Londen in Engeland de tweede dag daarna, ongeveer tussen zes en zeven uur in de ochtend. En tegen de avond van diezelfde dag wekte het bericht beroering bij de mensen van Laon, die ver van ons in Frankrijk wonen; zoals we vernamen van onze studenten die toentertijd in Laon studeerden. Zo zijn we ook ingelicht door onze kooplieden die op dezelfde dag voor handelszaken te Londen waren. Te paard dan wel per schip had niemand de afstanden tussen voornoemde plaatsen en tijden zo snel kunnen overbruggen. (…)

Wij nu, inwoners van Vlaanderen die, zijn leven indachtig, de dood van de graaf, zulk een groot vorst, bewenen. Wij bezweren, manen en bidden u: smeekt (…) voor zijn ziel de heerlijkheid van het eeuwige leven af en de altijddurende zaligheid in het gezelschap der heiligen.

Vraag 5 2 punten

Historici denken dat het waarschijnlijk wél mogelijk was dat het nieuws zich in korte tijd (zie bron 2) over grote afstanden verspreidde.
Verklaar met een economische ontwikkeling uit die periode de snellere verspreiding van nieuws in die tijd.

Bekijk het antwoord
  • De opkomst van de handel (over langere afstanden) (1p)
  • bracht betere verbindingen met zich mee (waardoor het mogelijk werd dat nieuws zich sneller over grote afstanden verspreidde dan voorheen) (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Hoe vaak tijd van steden en staten in het examen komt

Vragen over tijd van steden en staten per centraal examen geschiedenis vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 14-528%
2026, tijdvak 2514%
2025, tijdvak 17-828%
2025, tijdvak 24, 627%
2024, tijdvak 15-628%
2024, tijdvak 25-627%
2023, tijdvak 1714%
2023, tijdvak 25-7312%
2022, tijdvak 15-7312%
2022, tijdvak 25-628%
2022, tijdvak 35-628%
2018, tijdvak 1515%
2018, tijdvak 2514%

In 13 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis vwo staat een vraag over tijd van steden en staten, samen 24 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over tijd van steden en staten, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met tijd van steden en staten

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van steden en staten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van steden en staten

Andere onderwerpen geschiedenis vwo

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van steden en staten voor in het eindexamen geschiedenis vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 24 vragen over tijd van steden en staten, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 13 van die examens.

In welk examen geschiedenis vwo stonden de meeste vragen over tijd van steden en staten?

In het examen van 2023, tijdvak 2, met 3 vragen: 5-7.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van steden en staten?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van steden en staten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.