Examenvragen tijd van ontdekkers en hervormers geschiedenis vwo

41 vragen over tijd van ontdekkers en hervormers uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van ontdekkers en hervormers komt in 17 van de 18 examens geschiedenis vwo voor, met 41 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van ontdekkers en hervormers

Per examen de vragen over tijd van ontdekkers en hervormers, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

De humanist Johannes Ludovicus Vives pleitte ervoor dat het stadsbestuur in Brugge de armenzorg op zich nam. Hij schreef in 1525 in zijn boek Over de hulp aan de armen: "Er zal een grotere rust zijn als er voor allen wordt gezorgd. De eensgezindheid wordt groot. De arme zal immers niet afgunstig zijn op de rijke. Hij zal hem liefhebben als weldoener."

Vraag 6 2 punten

Licht deze ideeën over de behoefte aan armenzorg toe door:

  • aan te tonen dat Vives het stadsbestuur herinnerde aan bonum commune, en
  • aan te geven welke verandering in handelsstromen ervoor zorgde dat de economie in Brugge aan het begin van zestiende eeuw achteruit ging.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Vives beweerde dat armenzorg voor meer rust/eenheid in de stad zorgde / dat armenzorg de kans gaf om je als weldoener op te stellen naar je medeburger waardoor armenzorg het algemeen belang diende (wat paste bij de ideeën over bonum commune).
  • Aan het begin van de zestiende eeuw verschoof het zwaartepunt van de (opkomende wereld)handel (met onder andere de Spaanse koloniën) naar Antwerpen / werd de scheepsvaart naar Brugge gehinderd door de verzanding van het Zwin / lag Brugge niet langer aan gunstige vaarwegen naar zee (waardoor de economie in Brugge achteruit ging).

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een combinatie bevat van een verwijzing naar de uitspraak van Vives en een uitleg over hoe dit paste bij bonum commune, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 6 in het hele examen

Gebruik bron 3.

Twee beweringen:

  • 1 Het besluit van de Spanjaarden om de traditionele kroningsceremonie te laten plaatsvinden past wel en niet bij hun beleid in Amerika.
  • 2 Het lezen van beschrijvingen zoals deze had gevolgen in Europa.

Vraag 7 4 punten

Ondersteun de beweringen door:

  • (bij bewering 1) te verklaren waarom de Spanjaarden ervan uitgaan dat deze ceremonie hun benoeming van Manco Inca ondersteunt, en
  • aan te geven tegen welk cultureel motief van de Spaanse verovering van Amerika deze ceremonie ingaat, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • (bij bewering 2) met behulp van een kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw een gevolg te noemen van het lezen van deze beschrijvingen in Europa.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De Spanjaarden verwachten dat de Inca's de benoeming van Manco Inca zullen accepteren, omdat de ceremonie hem hetzelfde aanzien geeft als eerdere vorsten / omdat de ceremonie laat zien dat Manco Inca door zijn voorouders recht heeft op de troon / omdat ze een ceremonie toestaan die voortkomt uit de gebruiken van de Inca's.
  • De ceremonie gaat in tegen het motief van het verspreiden van christelijke waarden / het christendom/katholicisme, omdat in de bron duidelijk wordt dat de Inca's (een van de volgende): de Zon mogen aanbidden/mogen bedanken. voorouderverering mogen uitvoeren door mummies rond te dragen/te verzorgen. de ceremonie mogen laten uitvoeren door een Inca-priester.

Het lezen van deze beschrijvingen draagt bij aan het 'veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van nieuwe wetenschappelijke belangstelling', omdat Europeanen zich er bewust van worden dat er culturen bestaan die voor hen onbekend zijn / die een andere godsdienst/andere tradities hebben.

of

Door het lezen van deze beschrijvingen wordt 'het begin van de Europese overzeese expansie' bevorderd, omdat hierdoor meer Europeanen/Europese vorsten inzicht krijgen in wat deze nieuwe landen kunnen opleveren aan macht.

Opmerkingen

  • Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juist cultureel motief bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
  • Als het antwoord bij de derde deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

Gebruik bron 4.

In 1587 zijn er in Vlaamse steden als Antwerpen grote voedseltekorten.

Vraag 8 3 punten

Licht dit toe door:

  • zonder bron te verklaren dat vanaf 1585 voedseltekorten ontstaan in juist Antwerpen, en
  • aan te geven welke politieke boodschap de penning moet overbrengen, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Penning uit 1587 met op de voorkant een Spanjaard, een magere vrouw en een skelet, en op de achterkant een hoorn des overvloeds. Bekijk in Bijlage, pagina 4

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In/Vanaf 1585 verliest Antwerpen haar stapelmarktfunctie / is de oogst verwoest door de Spaanse troepen / wordt de Schelde afgesloten (waardoor de handel/aanvoer in graan wegvalt).
  • De penning moet de politieke boodschap overbrengen dat het (protestantse) bestuur in de noordelijke gewesten een beter bestuur is dan het Spaanse (katholieke) bestuur,
  • wat wordt weergegeven door (een van de volgende): de hongerende vrouw / de dood bij de Spanjaard / de tekst dat "talloze rampen voor de goddelozen zijn" op de voorkant (katholieke kant) van de munt. de hoorn des overvloeds / de tekst dat goede dingen zijn voor diegene die op God vertrouwt op de achterkant (protestantse kant) van de munt.

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste politieke boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

De Habsburgse landsheer verplichtte in 1531 stadsbesturen in de Nederlanden tot het oprichten van een Gemene Beurs, een speciaal fonds om armen in de stad te ondersteunen. Het armenfonds werd beheerd door het stadsbestuur.

bron 3

In 1568 laat Willem van Oranje in de Nederlanden een pamflet verspreiden waarin staat:

De onchristelijke en onmenselijke daden van de hertog van Alva, zijn aanhang en zijn bloeddorstige troepen worden gepleegd in strijd met de plechtige en verzegelde overeenkomst (…) tussen Zijne Majesteit de Koning¹⁾ en de Nederlanden; ja zelfs tegen de gelofte en eed van Zijne Majesteit. Daarom is het meer dan duidelijk dat Alva met deze gruwelijke tirannie niet alleen misbruik maakt van het bevel dat hij van Zijne Majesteit heeft ontvangen (…) maar ook dat hij die op eigen initiatief uit eigenbelang en uit bloeddorstigheid heeft uitgeoefend. Wat zeker tegen de zin van Zijne Majesteit is, die bekend staat als een goede en milde koning.

noot 1 Willem van Oranje bedoelt Filips II.

Gebruik bron 3.

Een bewering:

Willem van Oranje brengt met dit pamflet meerdere boodschappen over.

Vraag 6 3 punten

Ondersteun deze bewering door:

  • aan te tonen dat Willem van Oranje met dit pamflet zijn eigen optreden in de Nederlanden onderbouwt, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • te beredeneren welk politiek motief Willem van Oranje heeft voor het beeld dat hij schetst van Filips II.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Willem van Oranje wil laten zien dat zijn verzet tegen de Spanjaarden terecht is / dat hij terecht een oorlog begint tegen de Spaanse troepen, (1)
  • door te schrijven dat (een van de volgende): (1)

− de hertog van Alva / de troepen van de hertog van Alva onchristelijke/bloeddorstige daden pleegt/plegen.

− de hertog van Alva tegen de overeenkomst tussen Filips II en de Nederlanden handelt.

− de hertog van Alva een gruwelijke tirannie voert.

  • Willem van Oranje schetst het beeld van Filips II (als een goede koning/die wordt misbruikt door de hertog van Alva), omdat het beschuldigen van de koning weerstand kan oproepen/mensen afschrikt zich aan te sluiten bij de Opstand / omdat zijn eigen politieke positie als stadhouder afkomstig is van de koning. (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste uitleg bevat over het onderbouwen van het optreden van Willem van Oranje, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 6 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 8 2 punten

De Portugese missionaris Diego del Santissimo Sacramento bezocht rond 1584 prehistorische rotstekeningen bij de Afrikaanse stad M'banza-Kongo. Hij schreef daarover: “Men denkt dat het Sint Thomas [een leerling van Jezus] was, die deze teksten in de steen achterliet.”
Leg uit dat Diego del Santissimo Sacramento de prehistorische Afrikaanse cultuur bekeek vanuit zijn eigen wereldbeeld.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de verklaring van Diego paste bij zijn wereldbeeld als missionaris/christen: hij vond het belangrijk te vermelden dat Afrika was bezocht door een leerling van Jezus, of hij kon zich niet voorstellen dat de rotstekeningen waren gemaakt door een prehistorische Afrikaanse beschaving, of hij verklaarde onbekende fenomenen vanuit zijn christelijke kennis. (2p)

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

De Spanjaard Fernández de Oviedo (1478-1557) beschrijft de natuur en bevolking van Amerika:

Op de vraag waarom ze die vorst de cacique (noot 1) of de 'Gouden Koning' noemen, zeggen de Spanjaarden dat ze in Quito (noot 2) zijn geweest en hier (…) van de bevolking hebben gehoord dat die machtige heer of vorst voortdurend bedekt is met fijngemalen goud (…). Dat hij met goud wordt bestrooid, is een ongebruikelijke en dure zaak, want wat dagelijks in de ochtend wordt aangebracht, wordt 's avonds weer afgewassen en gaat op de grond verloren. (…) Hij wordt elke ochtend ingesmeerd met een bepaalde hars of welriekende vloeistof en daarop wordt het goudpoeder geplakt. Zijn hele lichaam is van top tot teen bedekt met goud, en zo schitterend alsof het een sieraad was, gemaakt door een groot ambachtsman.

Noot 1: Een cacique is een stamhoofd.
Noot 2: in het huidige Equador

https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/cronistas-coloniales-segunda-parte--0/html/00011b3c-82b2-11df-acc7-002185ce6064_6.html

Vraag 7 4 punten

Gebruik bron 4. Met deze beschrijving kun je een verklaring geven voor het veranderde wereldbeeld in Europa en voor de snelle Europese expansie. Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron: aan welke verandering in het wereldbeeld in Europa de beschrijving bijdraagt, en dat de beschrijving bijdraagt aan de snelle Europese expansie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een verandering in het wereldbeeld: Europeanen krijgen informatie over de hoogstaande cultuur in Amerika en ontdekken dat er een cultuur bestaat waar zij nog nooit van hadden gehoord, waardoor het eurocentrische wereldbeeld wordt aangepast. Verwijst daarbij naar de bron (2p)
  • Legt uit dat de beschrijving van een opperhoofd met veel goudpoeder Europeanen haastig in groten getale naar Amerika doet trekken om van die rijkdom te profiteren, wat bijdraagt aan de snelle Europese expansie. Verwijst daarbij naar de bron (2p)

Alleen als het antwoord telkens een combinatie bevat van een juist voorbeeld van (bij de eerste deelvraag) een verandering van het wereldbeeld en (bij de tweede deelvraag) uitleg voor de snelle expansie, en een daarbij passende verwijzing naar de bron, worden scorepunten toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 3 punten

Gebruik bron 1. In 1521 kwam in Bazel (het huidige Zwitserland) het stadsbestuur, dat tot dan toe bestond uit patriciërs, in handen van de gilden. Het nieuwe stadsbestuur liet het stadhuis herinrichten en daarbij een muurschildering aanbrengen van het verhaal dat Lactantius schreef over koning Sjapoer en keizer Valerianus (zie bron 1). Verklaar de keuze voor dit verhaal door: uit te leggen dat het uitgangspunt van bonum commune paste bij de politieke boodschap die het stadsbestuur wilde overbrengen met dit verhaal, en aan te geven dat de keuze voor dit verhaal paste bij de Renaissance.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het uitgangspunt van bonum commune (bestuur dat zich inzet voor het algemeen goed en het welzijn van het volk) paste bij de politieke boodschap dat een bestuurder die de burgers benadeelt bestraft wordt, net als Valerianus (2p)
  • Geeft aan dat de keuze voor een verhaal uit de oudheid paste bij de Renaissance, door de heroriëntatie op de klassieke oudheid en de interesse in die oudheid (1p)

Alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een combinatie bevat van een juist uitgangspunt van bonum commune met een daarbij passende politieke boodschap van het stadsbestuur, worden scorepunten toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 7 3 punten

In 1537 werd in Antwerpen Dat leven ons Heeren Christi Jesu uitgegeven. Er was een grote vraag naar dit boek, dat was vertaald uit het Latijn en waarin met 186 afbeeldingen het leven van Jezus Christus werd geïllustreerd. Het boek werd kort na uitgave geplaatst op lijsten voor 'quade en suspecte' (slechte en verdachte) boeken die in beslag moesten worden genomen.
Verklaar:

  • de vraag naar boeken zoals deze vanuit de opkomst van de individuele geloofsbeleving in de Nederlanden, en
  • de plaatsing van dit boek op de lijst van boeken die in beslag moesten worden genomen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de vroegmoderne tijd.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart de grote vraag naar het boek: door de meer individuele geloofsbeleving konden gelovigen het leven van Jezus zelf bestuderen, thuis, met boeken met illustraties in de volkstaal. (1p)
  • Verklaart de plaatsing op de lijst: de zorg bestond dat mensen geloofsideeën kregen die niet pasten bij het katholieke geloof, of dat de rol van de katholieke kerk werd aangetast. (1p)
  • Noemt als kenmerkend aspect: de protestantse reformatie, die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had. (1p)

Het kenmerkend aspect 'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat' levert geen punt op.

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 5

Op 4 december 1563 vaardigt de katholieke kerk het volgende decreet uit over aflaten1):

Omdat de Kerk van Christus de volmacht heeft gekregen om aflaten te verlenen en zij van deze door God gegeven volmacht vanaf de oudste tijden gebruikmaakt. Zo leert en gebiedt de heilige Synode2) dat het gebruik van aflaten voor het christelijk volk hoogst heilzaam is en het door de autoriteit van heilige Concilies2) goedgekeurd is om voor de Kerk behouden te blijven. Het veroordeelt daarmee met de banvloek3) al diegene die of beweren dat aflaten van geen nut zijn, of die zeggen dat het niet aan de Kerkelijke macht toekomt hen te verlenen.
Zij wenst echter dat men bij het verlenen van aflaten zich matigt en zich erop toelegt de kerkelijke orde niet door al te grote plooibaarheid schade te berokkenen. Zij wenst dat de misbruiken die ingeslopen zijn (…) worden vermeden en gecorrigeerd, zo bepaalt zij door het voorliggende decreet in het algemeen dat al de oneigenlijke winst voor het verkrijgen van een aflaat volledig afgeschaft moet worden.

noot 1: Een aflaat is een kwijtschelding voor straf van God. Gelovigen kunnen een aflaat verkrijgen door goede werken te verrichten of door geld te betalen.
noot 2: Een Synode en een Concilie zijn kerkvergaderingen.
noot 3: Een banvloek houdt in dat een gelovige wordt buitengesloten.

https://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=787

Vraag 8 4 punten

Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een eerste manier: met het decreet wil de kerk mensen afschrikken om kritiek te hebben, de kritiek ontzenuwen of gelovigen binnen de kerk houden (1p)
  • Ondersteunt de eerste manier met een passende verwijzing naar de bron, bijvoorbeeld gelovigen die het recht van de kerk op aflaten openlijk in twijfel trekken in de ban doen, of benadrukken dat aflaten door God, synodes en concilies zijn aangewezen als middel van de kerk (1p)
  • Noemt een tweede manier: met het decreet wil de kerk misstanden binnen de kerk aanpakken en de reden voor kritiek wegnemen (1p)
  • Ondersteunt de tweede manier met een passende verwijzing naar de bron, bijvoorbeeld op te roepen misbruiken rondom de aflaten te corrigeren, of vast te leggen dat geldelijk gewin moet worden vermeden (1p)

Een verwijzing naar de bron (subcriterium 2 en 4) telt alleen mee bij een juist voorbeeld van de manier waarop de kerk de reformatie wil tegengaan. Dezelfde verwijzing naar de bron telt bij de tweede manier niet opnieuw.

Vraag 8 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 8 2 punten

In april 1550 protesteerde het stadsbestuur van Antwerpen tegen een verordening van Karel V. In deze verordening stond dat het drukken en bezitten van ketterse boeken en het bijwonen van ketterse bijeenkomsten met de dood moest worden bestraft. Het stadsbestuur vreesde dat de economie van Antwerpen zou lijden onder deze maatregelen. Het onderhandelde succesvol met de vertegenwoordiger van Karel V over een meer gematigde verordening waarin "onze kooplieden en ingezetenen zouden blijven bij hun oude vrijheden en voordelen".
Geef aan:
− dat het stadsbestuur uitging van particularisme, en
− waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie van Antwerpen zou lijden onder de verordening van Karel V.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat het stadsbestuur uitging van particularisme: het bestuur wilde dat de oude vrijheden en voordelen van de stad behouden bleven, en verzette zich tegen de uitvoering van een centraal opgelegde maatregel. (1p)
  • Geeft aan waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie zou lijden: (buitenlandse) protestantse handelaren zouden niet meer naar Antwerpen komen, of er zou onrust ontstaan onder (protestantse) handelaren. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

In de zeventiende eeuw werden 'rariteitenkabinetten' populair, waarin verzamelingen van natuurhistorische objecten en curiosa (wonderbaarlijke objecten) werden tentoongesteld. Buitenlandse bezoekers verbaasden zich erover dat in de Republiek de meeste rariteitenkabinetten het eigendom waren van burgers.
Verklaar deze verbazing van de buitenlandse bezoekers, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit die tijd.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de verbazing: in de Republiek konden burgers een rariteitenkabinet bezitten, in tegenstelling tot andere landen, en noemt een passend kenmerkend aspect, zoals de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Republiek, of het feit dat de adel niet de belangrijkste verzamelaar van kunst en curiosa was. (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juiste uitleg over de verbazing dat gewone burgers de rariteitenkabinetten bezitten en een daarbij passend kenmerkend aspect. Als in plaats van een kenmerkend aspect 'de Gouden Eeuw' wordt genoemd, is er geen punt, want dat is een periode.

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

Bron 3
Bron 3

In 1586 maakt Hans Vredeman de Vries (1527-1609) dit schilderij over Antwerpen:

Vraag 8 2 punten

Gebruik bron 3.
De stad Antwerpen neemt vanaf 1585 een belangrijke plaats in als onderwerp van propaganda tijdens de periode van de Opstand.
Geef aan welke propagandaboodschap over Antwerpen hier wordt afgebeeld, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de propagandaboodschap: het overgaan van de stad in Spaanse handen herstelt de eendracht in / is voordelig voor (de economie van) Antwerpen. (1p)
  • Verwijst naar de bron door af te beelden (een van de volgende): Philips II en de Spaanse landvoogd die met lauwerkransen gehuldigd worden als helden / het gezamenlijk wegvluchten van de slechte eigenschappen voor het Spaanse bestuur / het afschrikken van de slechte eigenschappen door het Spaanse bestuur / de handelsschepen die richting Antwerpen varen. (1p)

De verwijzing naar de bron telt alleen mee als de propagandaboodschap juist is weergegeven.

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 3

bron 3
bron 3 Rond 1550-1560 schildert Pieter Claeissens De zeven wonderen van Brugge:

Toelichting: Dit schilderij toont verschillende gebouwen in Brugge verhoudingsgewijs groter dan in werkelijkheid, zoals de Waterhalle (in het midden), waar schepen binnenshuis gelost en geladen kunnen worden, en het Oosterlingenhuis (rechtsachter), waar kooplieden van de Duitse Hanze wonen.
Zwart-wit schilderij van een stadsgezicht met torens en gebouwen, met een banderol met Latijnse tekst bovenaan.

Vraag 7 3 punten

Historici beweren dat dit schilderij waarschijnlijk in opdracht van een handelaar in Brugge werd gemaakt om een boodschap over de stad over te brengen.
Licht deze bewering toe door:

  • uit te leggen welke boodschap de handelaar wil laten overbrengen over de stad Brugge, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
  • zonder bron aan te geven welke economische ontwikkeling in die tijd deze boodschap noodzakelijk maakte.
Bekijk het antwoord
  • Met het schilderij wordt de boodschap overgebracht dat Brugge een belangrijke plaats heeft in een internationaal handelsnetwerk, of een geschikte stad is om zich als internationaal koopman te vestigen, of over alle voorzieningen beschikt om een knooppunt van handel te zijn. (1p)
  • Verwijzing naar de bron, door de gebouwen die te maken hebben met de handel verhoudingsgewijs groter af te beelden (zoals de Waterhalle en het Oosterlingenhuis), of door vooral de nadruk te leggen op gebouwen die te maken hebben met de handel. (1p)
  • De ontwikkeling dat de handelsstromen worden verlegd (naar Antwerpen), of dat Brugge zijn positie als knooppunt in de internationale handel verliest, maakt het nodig om de handel in Brugge te ondersteunen. (1p)

Alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een juiste boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Het schilderij De zeven wonderen van Brugge (zie bron 3) sloot aan bij het thema van de 'zeven wonderen van de oudheid', waarmee topstukken uit de oudheid werden aangeduid.
Leg uit dat de zestiende-eeuwse schilder ervan uitging dat het schilderij juist door dit thema aandacht zou trekken.

Bekijk het antwoord
  • In de zestiende eeuw vond de heroriëntatie op de klassieke oudheid plaats, waardoor de schilder ervan uitging dat een schilderij met een klassiek thema populair zou zijn, de boodschap door de vergelijking met de oudheid extra waarde zou krijgen, of serieus genomen zou worden. (2p)

Voor het alleen noemen van de heroriëntatie op de klassieke oudheid zonder verwijzing naar het trekken van aandacht wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 5

Bron 5
Bron 5 Een Nederlandse prent over het jaar 1567 met als titel De slapende leeuw: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-80.428

Prent met als opschrift 'Den slapende Leeuw'. In de prent staan de volgende labels: 'Spaanse soldaten' (linksboven), 'Edelen' (rechtsboven), 'Spaanse officieren', 'Vreemde rovers', 'Herders', 'Landsgetrouwen', 'Algemene welvaart' en 'De Nederlandse macht (= overheid)' bij de leeuw rechts.

Vraag 8 3 punten

Gebruik bron 5. Een bewering: In deze prent wordt kritiek weergegeven op het bestuur van de Nederlandse gewesten.

Ondersteun deze bewering door:

  • het besluit van Philips II te noemen dat de aanleiding vormt voor het maken van deze prent, en
  • uit te leggen welke kritiek over het bestuur van de gewesten wordt weergegeven, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het besluit van Philips II om Alva of een leger te sturen om de Nederlanden te onderwerpen, als aanleiding voor de prent (1p)
  • Geeft aan dat met de prent wordt weergegeven dat het bestuur van de gewesten niet oplet, de inwoners niet beschermt tegen Alva of niets doet tegen het leegroven van de Nederlandse gewesten (1p)
  • Verwijst naar de bron door af te beelden dat (een van de volgende): de wolf de mand met ganzen en varkens kan aanvallen; de vos in een gans kan bijten; de leeuw (de overheid) ligt te slapen; de herders of de edelen niet opletten; het vee door Spaanse soldaten wordt weggevoerd (1p)

Alleen als bij de tweede deelvraag een juist voorbeeld van kritiek wordt weergegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 8 in het hele examen

Bron 6

Franse export naar de RepubliekFranse import uit de Republiek
GoederenWaardeGoederenWaarde
wijn6.193wollen stoffen6.890
graan en noten3.450parfumerieën3.193
zout2.489suiker en snoepgoed1.885
linnen stoffen1.583juwelen1.835
overige goederen1.986linnen1.700
metalen (ijzer enz.)1.500
wapens en munitie1.235
kleurstoffen1.035
overige goederen2.172
totaal15.701totaal21.446

Toelichting: Alle getallen zijn in 1000 Franse ponden.

Economische cijfers van omstreeks 1650:

ironori Asakura, World history of the customs and tariffs, Brussel 2003, pag. 193-196

Vraag 9 3 punten

Gebruik bron 6. In de jaren 1660 introduceert Jean-Baptiste Colbert (1619-1683), de Franse minister van financiën, een nieuw economisch beleid in Frankrijk.

Noem dit nieuwe beleid en leg uit met een verwijzing naar de bron dat dit nieuwe beleid noodzakelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Colbert het mercantilisme introduceert (waarin gestreefd wordt naar een positieve handelsbalans) (1p)
  • Verwijst naar de bron door te laten zien dat de Franse export naar de Republiek kleiner is dan de import vanuit de Republiek, dat Frankrijk dus een negatieve handelsbalans heeft (1p)
  • Legt uit dat het noodzakelijk is hogere importtarieven in te voeren om ervoor te zorgen dat Nederlandse nijverheidsproducten in Frankrijk duurder worden of minder worden ingevoerd (1p)

Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste uitleg bevat van de noodzaak van het beleid, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1502 reist de Portugees Vasco da Gama naar India. Een bemanningslid aan boord noteert in zijn dagboek:

Op 11 september bereikten wij het koninkrijk Cannaer1). (...) Daar zagen wij de schepen uit Mekka2). Dat zijn de schepen die de specerijen naar ons land brengen, en die vernietigden wij zodat alleen de koning van Portugal de specerijen daar kon halen. (…) In diezelfde tijd enterden wij een schip uit Mekka met driehonderdtachtig mannen en veel vrouwen en kinderen aan boord. Wij roofden ongeveer twaalfduizend dukaten en voor tienduizend dukaten koopwaar. Op 1 oktober bliezen wij met buskruit het schip en alle opvarenden op. (…) Op 20 oktober gingen wij in Cannaer aan land en handelden in allerlei specerijen; de koning ontving ons op grootse wijze en toonde ons twee olifanten en andere vreemde dieren die ik niet ken.

noot 1 streek aan de kust van India
noot 2 Arabische stad

Vraag 6 3 punten

Gebruik bron 3.
Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake is van continuïteit en van verandering.

Licht dit toe door:

  • een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de specerijenhandel te noemen en
  • een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij deze verandering.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een voorbeeld van continuïteit: de Indiërs blijven de leveranciers van specerijen / de aanvoer van specerijen naar Europa blijft bestaan / de Arabieren blijven betrokken bij de specerijenhandel (1p)
  • Noemt een voorbeeld van verandering: de Portugezen reizen voor de specerijenhandel zelf naar Azië / de specerijenhandel blijft niet volledig in handen van de Arabieren (1p)
  • Noemt een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw dat past bij deze verandering: 'het begin van de Europese overzeese expansie' (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Bron 4

Marcus van Vaernewijck is lid is van het Gentse stadsbestuur. Hij beschrijft in zijn dagboek hoe op 22 augustus 1566 hoogbaljuw1) Adolf van Bourgondië bezoek krijgt van Lieven Onghena en twee medestanders:

Ze betraden zijn ontvangstkamer en stelden zich voor als aanhangers van de nieuwe religie. Ze kwamen als onderhandelaars, om te vermijden dat er zich enig kwaad of oproer zou voordoen tegen het voornemen en absolute verlangen van de geuzen om de beelden te breken. (…) Toen hij [de hoogbaljuw] dat hoorde kreeg hij grote schrik. (…) Het gerucht dat men de beelden wou breken was al drie of vier dagen oud of nog ouder. Toen de hoogbaljuw hoorde dat er al een samenscholing aan de gang was bij het Tempelhuis2), heeft hij hen gevraagd om voorzichtig te zijn bij het weghalen van de beelden en er naar behoren mee om te springen, met de grootst mogelijke omzichtigheid. (…) Om enige garantie te hebben stuurde de hoogbaljuw enkele van zijn dienaars met hen mee, die het nakomen van zijn bevel moesten bewaken, zodat er een minimum aan schade was. Meester Artus Boessin was een van de voornaamste dienaars, die door de hoogbaljuw meegestuurd werd. (…)

In het gezelschap van Lieven Onghena en zijn kompanen zijn ze naar het Tempelhuis getrokken, waar ze de koster bevel hebben gegeven om de poort van het kerkhof open te maken en meteen ook de deur van de kerk. De toeloop van volk, meestal vreemdelingen, schamele kerels, groeide meteen aan tot wel vijf- of zeshonderd. Ze hadden zich allemaal samen naar binnen gewurmd, zodat de kerk en het kerkhof vol volk stonden. Toen de hiervoor genoemde Artus dit zag hield [hij] een korte toespraak. Hij legde uit dat hij en nog anderen die daar aanwezig waren, door de heer hoogbaljuw waren gezonden met de expliciete opdracht erop toe te zien dat niemand het zou wagen te breken tenzij hij daartoe opdracht had. (…)

noot 1 De hoogbaljuw is namens het stadsbestuur verantwoordelijk voor de orde en veiligheid in de stad.
noot 2 Het Tempelhuis is een kerk in het centrum van Gent.

Vraag 7 4 punten

Gebruik bron 4.
Twee gegevens:
1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane uitbarsting.
2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm geheim.

Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:

  • welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gegeven 1) je met deze bron het best kunt ondersteunen en
  • dat je de beslissing van bestuurder Van Vaernewijck om zijn dagboek geheim te houden (gegeven 2), kunt verklaren vanuit de komst van Alva.
Bekijk het antwoord
  • Kiest de visie dat de Beeldenstorm gepland was (en niet een spontane uitbarsting) (1p)
  • Verwijst naar de bron: in de bron staat dat (een van de volgende) de Beeldenstormers een aantal aanvoerders / vertegenwoordigers hebben die vooraf overleggen met het stadsbestuur, het gerucht dat de Beeldenstorm zou beginnen al een aantal dagen de ronde doet, of de meeste Beeldenstormers niet afkomstig zijn uit de stad Gent (1p)
  • Verklaart het geheimhouden door Van Vaernewijck met de angst om door Alva ter verantwoording geroepen / bestraft te worden / om de hoogbaljuw te beschermen (1p)
  • Verwijst naar de bron: uit de bron blijkt dat het stadsbestuur (een van de volgende) toestemming geeft voor het weghalen van de beelden in de kerken (mits het voorzichtig gebeurt), de troepen alleen toezicht laat houden / niet laat ingrijpen, of de koster de kerk laat openen (1p)

Alleen als bij de eerste deelvraag het antwoord luidt dat de bron het best de visie ondersteunt dat de Beeldenstorm gepland was, wordt aan een juiste verwijzing naar de bron 1 scorepunt toegekend. Alleen als bij de tweede deelvraag een juiste verklaring voor het geheimhouden wordt genoemd, wordt aan een juiste verwijzing naar de bron 1 scorepunt toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

Bron 5

Bron 5
Bron 5 Prent uit 1574 over het ontzet van Leiden:

Op de prent staan de volgende opschriften: de personificaties Honger, Dood en Pest; 'God' in het Hebreeuws; de stadsmaagd Leiden; schepen van de geuzen; een Spaanse soldaat; de hand van God; een inwoner van Leiden; de zeegod Neptunus.

Vraag 8 5 punten

Gebruik bron 5.
In 1574 wordt Leiden ontzet door de legers van Willem van Oranje. De inwoners van de gebieden rondom Leiden hebben kritiek op de tactiek die Willem van Oranje hiervoor gebruikt.
In deze prent wordt de tactiek van Willem van Oranje verdedigd met verschillende argumenten.

Toon dit aan door:

  • aan te geven welke tactiek Willem van Oranje gebruikt om Leiden te ontzetten en
  • uit te leggen met welke twee verschillende argumenten deze tactiek van Willem van Oranje wordt verdedigd, telkens met een passende verwijzing naar de prent.
Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat Willem van Oranje het omringende land onder water laat zetten, waardoor het Spaanse leger moet vluchten / de stad per schip kan worden ontzet (1p)
  • Verdedigt de tactiek met het argument dat Leiden ernstig verzwakt is / het beleg niet (veel) langer meer kan volhouden (1p)
  • Verwijst naar de prent bij dat argument: wat blijkt uit de Honger / Dood / Pest die Leiden omringt / de uitgemergelde inwoner van Leiden / de Spaanse soldaat die (met opgeheven zwaard) Leiden wil aanvallen (1p)
  • Verdedigt de tactiek met het argument dat er goddelijke steun is voor de tactiek (1p)
  • Verwijst naar de prent bij dat argument: wat blijkt uit God die het zwaard van de Spaanse soldaat tegenhoudt / het water dat uit de hemel komt (en het water doet stijgen) / de wind die de geuzenschepen richting Leiden blaast / Neptunus die de Spaanse soldaat tegenhoudt (1p)

Alleen als een juist argument voor de verdediging van de tactiek wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een juiste verwijzing naar de bron.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Op 12 mei 1585 boden de Staten-Generaal aan de Engelse koningin Elizabeth de soevereiniteit over de Nederlanden aan.

Geef aan dat dit besluit mede een gevolg was van:

  • de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge en
  • de Spaanse belegering van Antwerpen.
Bekijk het antwoord
  • De uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge, omdat na het afzweren van Filips II de opstandige gewesten een nieuwe vorst wilden aanstellen (1p)
  • De Spaanse belegering van Antwerpen, omdat de opstandige gewesten op militaire steun van de Engelse koningin hoopten (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1522 schrijft paus Adrianus VI een brief aan de humanist Erasmus, die bekend is door zijn tekstuitgaven van Griekse en Romeinse schrijvers uit de vroege geschiedenis van het christendom:

Vanwege de genegenheid die wij u toedragen en vanwege uw verlangen naar faam en ware eer sporen wij u aan dat u uw pen tegen die nieuwe ketterijen zou oefenen. (...) U hebt een grote geesteskracht, een ruime geleerdheid, een vlotheid van schrijven zoals bij ons weten maar zeer weinig anderen, zo al iemand anders die heeft. Daarnaast geniet u ook bij die volkeren waar dit kwaad ontstaan is, een grote autoriteit en gunst. En deze gaven moet u gebruiken tot eer van Christus en de verdediging van de Kerk en het heilig geloof: Hij heeft ze u uiteindelijk ook in Zijn welwillende vrijgevigheid geschonken! (...) U zult uw inspanningen die u zo lang gewijd hebt aan de bevordering van de goede letteren en de verfraaiing en verrijking van de Heilige Schrift, door dit heilige werk nog veredelen.

Pas de deux in stilte, de briefwisseling tussen Desiderius Erasmus en Paus Adrianus VI, 1522-1523, Rotterdam 2002, vertaald door M. Verweij, pag. 64-65

Vraag 7 3 punten

Een interpretatie:
Adrianus VI heeft de hulp van Erasmus nodig.

Ondersteun deze interpretatie door aan te geven:

  • voor welk conflict Adrianus VI de hulp van Erasmus inroept en
  • dat het verzoek verband houdt met de uitkomst van de Rijksdag in Worms van het jaar daarvoor, en ten slotte
  • met een kenmerkend aspect dat de expertise van Erasmus waarop Adrianus VI een beroep doet, past bij de zestiende eeuw.
Bekijk het antwoord
  • Noemt als conflict de bestrijding van de protestantse reformatie, die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had. (1p)
  • Legt uit dat Luther op de Rijksdag van Worms weigert zijn kritiek op de Kerk terug te nemen, waardoor de breuk definitief wordt of de aanhang van Luther groeit, zodat de paus zich gedwongen voelt de katholieke kerk te verdedigen. (1p)
  • Noemt het kenmerkend aspect dat Erasmus expert is op het gebied van klassieke schrijvers van het vroege christendom en als humanist autoriteit geniet, wat past bij de heroriëntatie op het klassieke erfgoed in de zestiende eeuw. (1p)

Wordt bij de derde deelvraag ingegaan op de hernieuwde wetenschappelijke belangstelling, dan telt dat niet, omdat dit niet de expertise is waarop de paus een beroep doet in deze bron.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Tijdens de middeleeuwen werden de meeste wetten en regels van de stedelijke rechtbanken in de Nederlanden door lokale rechtbanken uitgevaardigd. Karel V gaf het bevel dat al deze wetten en regels moesten worden opgeschreven en dat ze pas geldig waren als de Geheime Raad ze had goedgekeurd.

Toon aan dat het bevel van Karel V:

  • paste bij zijn centralisatiebeleid in de Nederlanden en
  • bijdroeg aan het uitbreken van de Opstand.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het bevel paste bij het centralisatiebeleid, omdat lokale wetten en regels pas geldig waren nadat een centraal college ze had goedgekeurd. (1p)
  • Legt uit dat het bevel door de steden en de gewesten werd gezien als aantasting van hun privileges of soevereiniteit, waartegen zij in opstand kwamen. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Bron 4

In 1582 wordt in Antwerpen een aanslag gepleegd op Willem van Oranje, waarbij de prins gewond raakt. Mensen uit het gevolg van Oranje publiceren na de aanslag een pamflet waarin staat dat op het lichaam van de aanslagpleger papieren zijn gevonden:

Een dienaar begon met de eerste papieren door te lezen die voor een deel gebeden behelsden en voor een ander deel geloften. Daarna werd een pakket brieven opengemaakt, die in het Spaans waren geschreven, met een Spaanse ontvanger en een Spaanse afzender. De resterende brieven wilde hij niet meer alleen bekijken. (…) De heer van Sint-Aldegonde [uit het gevolg van Oranje] opende de rest van de brieven, waaronder zich twee wisselbrieven1) bevonden, een van 2000 kronen2) en een van 877 kronen, met enkele geschreven toelichtingen, alles in het Spaans en door Spanjaarden opgesteld.

  • 1) een brief waarmee je iemand opdracht geeft een bedrag uit te keren aan iemand anders
  • 2) een munteenheid

Luc Panhuysen en René van Stipriaan, Ooggetuigen van de Tachtigjarige Oorlog, Van de eerste ruzie tot het laatste kanonschot, Amsterdam 2018, pag. 147-148

Vraag 9 3 punten

Kort voor de aanslag op Willem van Oranje wordt een broer van de Franse koning, de katholieke hertog van Anjou, in het gewest Brabant ingehuldigd als soeverein vorst. Er is in de Nederlanden kritiek op de keuze voor Anjou, maar Willem van Oranje steunt de inhuldiging.

Licht de uitgave van het pamflet toe door:

  • zonder bron aan te geven welke gebeurtenis uit 1581 de inhuldiging van Anjou mogelijk maakt en
  • uit te leggen dat dit pamflet de keuze voor Anjou als soeverein vorst moet ondersteunen.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de gebeurtenis uit 1581: de gewesten zeggen hun gehoorzaamheid aan Filips II op, of tekenen het Plakkaat van Verlatinge, zodat er een nieuwe landsheer kan worden ingehuldigd. (1p)
  • Legt uit dat het pamflet de keuze voor Anjou ondersteunt door duidelijk te maken dat de Spanjaarden opdracht gaven voor de aanslag of de aanslag hebben betaald, zodat Franse steun tegen Spanje wenselijk is en dus ook de keuze voor de Franse hertog van Anjou. (2p)

Alleen als bij de tweede deelvraag wordt ingegaan op de specifieke keuze voor de Franse hertog van Anjou, worden scorepunten toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

Bron 6

Bron 6
Bron 6 https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/BI-B-FM-030

In 1617 publiceert Pieter Christiaenszoon Bor het boek De oorsprong, begin en aanvang van de Nederlandse oorlogen. Op de titelpagina staat deze prent:

Toelichting:
Links staan 'Nieuwe Bisschoppen'. In het midden staat Belgyca, symbool voor de Nederlanden. In haar buik staat een strijder met een schild met het woord Libertas (vrijheid). Om haar heen staan 'Rijkdom' en 'Weelde'. Rechts staat een Spaanse soldaat met in zijn rechterhand 'Plakkaten', in zijn linkerhand een toorts met daarop 'Spaanse Inquisitie' en onder zijn voet een oorkonde met 'Privilege' erop.

Vraag 11 2 punten

Een interpretatie:
In deze prent wordt een verklaring weergegeven voor de Spaanse godsdienstige en politieke onderdrukking.

Ondersteun deze interpretatie door met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke verklaring voor de Spaanse onderdrukking hier wordt gegeven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de prent de onderdrukking verklaart uit de wens van het Spaanse bestuur en de katholieke geestelijkheid om financieel te profiteren van de Nederlanden, verbeeld door het graaien in de geldkist van de Weelde of de Rijkdom. (2p)

Als in het antwoord alleen een verklaring wordt gegeven voor de politieke of alleen voor de godsdienstige onderdrukking, krijgt het geen scorepunten.

Vraag 11 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Bron 4

Een ooggetuige beschrijft het optreden van Spaanse soldaten in de stad Antwerpen in 1576:
Als het gaat om personen en nationaliteiten, spaarden ze vriend noch vijand, geen Portugees en geen Turk. Als het gaat om beroep of geloofsovertuiging, dan moesten de Jezuïeten1) net zo goed hun geld afgeven als alle andere religieuze instellingen hun geld en edelmetaal en verder alles van waarde wat zich liet wegdragen. De rijken werden geplunderd om wat ze hadden; de armen werden opgehangen omdat ze niets hadden.

noot 1 Jezuïeten zijn de leden van de Sociëteit van Jezus, een katholieke orde.

Luc Panhuysen en René van Stipriaan, Ooggetuigen van de Tachtigjarige Oorlog, Van de eerste ruzie tot het laatste kanonschot, Amsterdam 2018, pag. 109

Vraag 9 3 punten

Gebruik bron 4.

In 1576 sluiten de Staten-Generaal een overeenkomst met de opstandige provincies Holland en Zeeland. Er wordt beweerd dat het in deze bron beschreven gedrag van de Spaanse soldaten in Antwerpen heeft bijgedragen aan de definitieve ondertekening van deze overeenkomst door alle Nederlandse gewesten.

Ondersteun deze bewering door:

  • zonder bron aan te geven welke overeenkomst in 1576 wordt ondertekend en
  • met de bron uit te leggen dat het gedrag van de soldaten bijdraagt aan het ondertekenen van de overeenkomst door alle Nederlandse gewesten.
Bekijk het antwoord
  • Noemt zonder bron de overeenkomst die in 1576 wordt getekend: de Pacificatie van Gent (of een juiste omschrijving daarvan) (1p)
  • Legt met de bron uit dat de Spanjaarden ook katholieken beroven of vermoorden en ook katholieke religieuze instellingen plunderen, waardoor de overwegend katholieke gewesten, of de gewesten die trouw waren aan Spanje, de overeenkomst ook ondertekenen om gezamenlijk de Spaanse soldaten te bestrijden (2p)

Het tweede subcriterium telt alleen mee als wordt ingegaan op de ondertekening door de overwegend katholieke of Spaansgezinde gewesten.

Vraag 9 in het hele examen

Bron 5

Alonso Vázquez vecht in dienst van het Spaanse leger tussen 1577 en 1592 in de Nederlanden. Hij schrijft over de Nederlanders in een kroniek:
Aan tafel, bij feestmalen, zijn de mannen en vrouwen zo geplaatst, dat er naast elke vrouw een man zit. Zij zitten dan arm in arm met het gevulde glas in de hand, en drinken en zoenen, zonder eerst de lippen af te drogen en zonder zich te bekommeren dat iemand andermans vrouw kust. Deze tafelkus noemt men 'de Hugenoot'1). Vele van dergelijke dronken worden er uitgebracht, die men slechts heeft verzonnen om een reden tot drinken te hebben; daarmee verdoen zij vrijwel de hele dag.

noot 1 De naam die in Frankrijk aan de calvinisten werd gegeven.

Johan Brouwer ed., Kronieken van Spaansche soldaten uit het begin van den tachtigjarigen oorlog, (Zutphen 1933), pag. 97-98

Vraag 10 3 punten

Gebruik bron 5.

Vázquez start met het schrijven van de kroniek tijdens het Twaalfjarig Bestand.

Geef aan welk beeld Vázquez van de Nederlanders schetst en leg daarmee uit welke boodschap Vázquez op dat moment wil overbrengen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het beeld dat Vázquez van de Nederlanders schetst: dat Nederlanders calvinisten, zedenloos, dronkenlappen of overspelplegers zijn (1p)
  • Legt uit welke boodschap Vázquez wil overbrengen: dat de Spaanse, katholieke strijd tegen de Opstand, of tegen de protestanten, gerechtvaardigd en belangrijk is, zodat deze strijd na het Twaalfjarig Bestand moet worden doorgezet, of dat het Twaalfjarig Bestand niet mag leiden tot een vrede met de (protestantse) Nederlanden (2p)

Het tweede subcriterium telt alleen mee als de boodschap van Vázquez wordt gecombineerd met het Twaalfjarig Bestand.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

In 1581 werd vanuit Rome een aanpassing toegestaan van de regels voor het houden van de katholieke eredienst in Holland, Zeeland en Utrecht. Vóór 1581 mochten katholieke priesters de mis alleen opdragen voor een vast altaar, maar voortaan mochten de priesters ook gebruik maken van een draagbaar altaar.

Leg uit welk probleem de katholieke kerk in die provincies met dit besluit wilde oplossen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in de gewesten Holland, Zeeland en Utrecht (die deelnamen aan de Opstand of in protestantse handen waren) katholieke kerken werden gesloten of overgenomen door de protestanten, of dat de katholieke eredienst niet meer in het openbaar mocht worden uitgeoefend (1p)
  • Legt uit dat het besluit het houden van de eredienst weer mogelijk maakte, omdat de priesters niet langer gebonden waren aan een kerkgebouw of omdat de eredienst overal kon worden gehouden (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 2

In 1500 neemt Pero Vaz de Caminha deel aan de Portugese expeditie waarbij Brazilië wordt ontdekt. Hij schrijft in een brief aan koning Manuel I van Portugal over de eerste contacten met de oorspronkelijke bevolking:
Ze hebben steil haar, dat hoog opgeknipt is, en van de oren naar beneden is hun hoofd helemaal kaalgeschoren. Een van hen droeg van slaap tot slaap op het achterhoofd een soort gele pruik met vogelveren van een centimeter of vijf lang, heel dik en dicht op elkaar, die de nek en de oren bedekte. De pruik was veer voor veer op het haar geplakt, in een zachte massa zoals bijenwas, maar dat was het niet. Op deze manier kregen ze die pruik zeer rond, dik en gelijkmatig. (...)
Het lijkt zo'n onwetend volk dat het zich, naar het mij toeschijnt, snel zou laten kerstenen, omdat het lijkt alsof ze geen enkel geloof hebben. (…) ik twijfel er dan ook niet aan dat ze christenen zullen worden en ons heilige geloof zullen aanhangen, als Zijne Majesteit dat toestaat, maar het staat vast dat dit volk goed en van een grote eenvoud is en onmiddellijk iedere godsdienst zou aanvaarden die men hun zou willen geven.

Emir Rodríguez Monegal, De ontdekking van Amerika, persoonlijke verslagen van Columbus, Cortés en vele anderen, Utrecht 1984, pag. 22 (alinea 1) en 27 (alinea 2)

Vraag 6 4 punten

Gebruik bron 2. Een conclusie: je kunt zowel continuïteit als verandering met het wereldbeeld in de late middeleeuwen ontdekken in deze beschrijving van de oorspronkelijke bevolking van Brazilië door Vaz de Caminha. Ondersteun deze conclusie door uit te leggen dat zijn beschrijving: aansluit bij het wereldbeeld in de late middeleeuwen en past bij het wereldbeeld in de zestiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de beschrijving de nadruk legt op het gegeven dat de Brazilianen makkelijk te bekeren zijn, en dat dit aansluit bij het wereldbeeld van de late middeleeuwen, waarin expansie van de christelijke wereld naar buiten toe belangrijk was en de kerk veel invloed had (2p)
  • Legt uit dat de beschrijving van het (exotische) uiterlijk van de nieuw ontdekte culturen in Amerika past bij het wereldbeeld van de vroegmoderne tijd, waarin door een nieuwe wetenschappelijke belangstelling onderzoek werd gedaan en een nieuw mens- en wereldbeeld werd gevormd (2p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

In 1555 werd bij de Vrede van Augsburg het ius emigrandi aan de inwoners van Duitse vorstendommen verleend. Dit recht hield in dat inwoners mochten verhuizen naar een ander Duits vorstendom als zij dit wilden. Het opnemen van het ius emigrandi was een gevolg van een andere afspraak die ook bij de Vrede van Augsburg in 1555 werd vastgelegd. Beredeneer welke afspraak het verlenen van het ius emigrandi noodzakelijk maakte.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de afspraak dat Duitse vorsten het geloof van hun onderdanen mochten bepalen (cuius regio, eius religio) (1p)
  • Legt uit dat hierdoor het ius emigrandi noodzakelijk werd, zodat mensen vanwege hun geloof konden verhuizen naar een ander Duits vorstendom, om te voorkomen dat zij moesten leven in een land waarin hun geloof niet de eerste plaats innam (1p)

Vraag 7 in het hele examen

bron 3

Op 17 oktober 1565 schrijft Filips II vanuit Spanje aan zijn halfzuster Margaretha van Parma, zijn plaatsvervangster in de Nederlanden:
Ik ben zeer verheugd te horen dat u reeds bent begonnen met het toepassen van kerkrechtelijke verbeteringen, zoals het aanstellen van goede prekers en pastoors, het stichten van goede scholen en het hervormen van de geestelijken in overeenstemming met mijn voorschrift (…).
Ik kan mijzelf er niet van weerhouden u te vertellen dat, wat betreft de toestand van de godsdienst in de Nederlanden zoals ik die begrijp, dit niet de tijd is voor welke verandering dan ook. Integendeel, de voorschriften van Karel V dienen te worden uitgevoerd. Ik denk dat de oorzaak van het kwaad in het verleden en de groei ervan daarna is gelegen in de nalatigheid, mildheid en onbetrouwbaarheid van de rechters.

E.H. Kossmann en A.F. Mellink, Texts concerning the Revolt of the Netherlands, Cambridge 1974, pag. 53-55

Vraag 8 3 punten

Gebruik bron 3. Een historicus doet onderzoek naar het godsdienstbeleid van Filips II omstreeks 1565 en vindt deze bron. Geef zonder bron de kritiek weer die werd geuit in de Nederlanden op het godsdienstbeleid van Filips II en leg daarna uit dat de bron dit beeld nuanceert.

Bekijk het antwoord
  • Geeft zonder bron de kritiek weer dat Filips II de protestanten of de reformatie (alleen) met harde maatregelen bestrijdt (1p)
  • Legt met de bron uit dat Filips II voorstander is van maatregelen die het intellectuele of morele peil van de geestelijkheid moeten verbeteren, waarmee blijkt dat hij oog heeft voor de tekortkomingen in de rooms-katholieke kerk, dat hij de reformatie ook wil bestrijden door de rooms-katholieke kerk te verbeteren (2p)

Vraag 8 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Titu Cusi Yupanqui, de heerser van de Inca's in Amerika, laat in zijn boek Een Inca-verslag van de verovering van Peru in 1570 opschrijven:

Toen mijn vader hierover hoorde [over de komst van de Spanjaarden] raakte hij buiten zichzelf en zei: "Hoe durven deze mensen mijn land binnen te vallen zonder mijn autorisatie en toestemming? Wie zijn deze mensen en wat zijn hun gewoonten?" De boodschapper antwoordde: "Heer, deze mensen moeten wel goden zijn, want ze beweren dat ze met de wind gekomen zijn. Ze hebben baarden en zijn heel mooi en wit. Ze eten van zilveren borden. Zelfs hun schapen, waarop ze rijden, zijn groot en dragen zilveren schoenen [hoefijzers]. Ze gooien met donder zoals de lucht dat doet. (...) Bovendien hebben we ooggetuigen die met hun eigen ogen hebben gezien dat ze praten naar witte vellen en dat ze van sommigen van ons de namen kenden voordat iemand ze dat had verteld en die namen wisten ze door naar de vellen te kijken die ze voor zich houden."

Vraag 8 2 punten

In het begin van de vroegmoderne tijd werd de boekdrukkunst verbeterd, wat onder andere bijdroeg aan de ontwikkeling van vorstelijk absolutisme. Leg uit dat de verbetering van de boekdrukkunst hieraan kon bijdragen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat vorsten door de verbetering van de boekdrukkunst sneller of meer wetten in het hele land konden afkondigen of meer propagandaboodschappen konden verspreiden, waardoor hun macht over het hele land of onder de bevolking werd verstevigd, zodat het vorstelijk absolutisme werd bevorderd (2p)

Vraag 8 in het hele examen

Bron 5

In zijn functie als burggraaf van Antwerpen is Willem van Oranje verantwoordelijk voor de rust en veiligheid in die stad. Jacob van Wesembeke, de stadsadvocaat van Antwerpen, beschrijft de intocht van de prins op 13 juli 1566:

Ondertussen werden de [calvinistische] preken en bijeenkomsten, die men met wapens bewaakte steeds groter. Dat gold ook voor het wantrouwen en de vrees die het volk koesterde tegenover het hof en het stadsbestuur, zodat de stad er armzalig bij stond: velen waren vertrokken, en veel vooraanstaande burgers en kooplieden werden verbannen. Iedereen verlangde naar en riep om de prins [van Oranje]. Iedereen wenste hem hier en hoopte dat hij de toestand zou verbeteren. Hun genegenheid hebben zij ook getoond op 13 juli, toen de prins, in opdracht van de landvoogdes, naar Antwerpen kwam. Van het huis waar hij zou logeren tot meer dan een halve mijl buiten de stad waren de wegen bezet met vele duizenden, ja wel meer dan dertigduizend mensen. Men kon er nauwelijks doorkomen vanwege de menigte. Veel burgers en andere inwoners kwamen de prins te paard tegemoet gereden, en begeleidden hem daarna. Dat deed ook de heer van Brederode, met een groot aantal van de bondgenoten1), die zich op dat ogenblik daar bevonden. (…) Onderweg, en met name buiten de stad, werd er bij het passeren van de prins soms "Vive les Gueux"2) geroepen. De prins berispte de roepers vele keren, zowel met woorden als met gebaren.

noot 1 Edelen die eerder een verzoek om matiging van de kettervervolgingen hadden aangeboden aan de landvoogdes, een van hun leiders is Hendrik van Brederode.
noot 2 "Leve de Geuzen"

Vraag 10 3 punten

Gebruik bron 5. Uit deze beschrijving van de intocht van Willem van Oranje blijkt dat: 1 de gevolgen van de matiging van de kettervervolging zichtbaar zijn in Antwerpen. 2 Willem van Oranje in 1566 een positie inneemt tussen het centrale bestuur van de Nederlanden en de hervormers. Ondersteun beide conclusies door (bij 1) een gevolg te noemen van de matiging en (bij 2) de positie weer te geven die Willem van Oranje inneemt voor elk van beide partijen.

Bekijk het antwoord
  • Bij 1: noemt dat er openlijk calvinistische preken en bijeenkomsten plaatsvinden of dat grote aantallen calvinisten openlijk samenkomen, waaruit blijkt dat de vervolgingen gestopt zijn na de matiging (1p)
  • Bij 2: noemt dat Willem van Oranje als vertegenwoordiger van het centrale bestuur de orde in Antwerpen komt herstellen of het gebruik van de opstandige leus Vive les Gueux afkeurt, waarmee hij de kant van het centrale bestuur steunt (1p)
  • Bij 2: noemt dat Willem van Oranje zich door het (opstandige) volk laat toejuichen of laat vergezellen door de aanbieders van het smeekschrift, waarmee hij de kant van de hervormers steunt (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Bron 6

Bron 6
Bron 6

Prent uit 1577 van Antoni van Leest van het tableau vivant Perseus en Andromeda. Het tableau is gebaseerd op een Griekse mythe waarin de held Perseus het zeemonster verslaat dat prinses Andromeda bedreigt.

Toelichting:
Links staat prinses Andromeda.
In het midden het zeemonster.
Rechtsboven in de lucht zie je Perseus met op zijn schild het wapen van Willem van Oranje.

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 6. Na de ondertekening van de Pacificatie van Gent bezoekt Willem van Oranje in 1577 de stad Brussel. Onderdeel van de intocht is het tableau vivant (een soort levend schilderij) van Perseus en Andromeda. Leg de keus voor dit tableau uit door: de boodschap over Willem van Oranje te noemen die dit tableau moet overbrengen en daarmee toe te lichten welke bezorgdheid over de aansluiting bij de Pacificatie van Gent bij de inwoners van Brussel moet worden weggenomen en ten slotte met behulp van een kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw te verklaren dat het tableau wordt gebaseerd op een Griekse mythe.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het tableau de boodschap moet overbrengen dat Willem van Oranje (als de held Perseus) de Spanjaarden (het monster) zal verslaan, na het tekenen van de Pacificatie van Gent (1p)
  • Noemt dat met het tableau bij de stedelingen de angst moet worden weggenomen dat zij door de Spaanse legers zullen worden gestraft voor de aansluiting bij de Pacificatie van Gent (1p)
  • Verklaart met 'de heroriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid' dat het tableau is gebaseerd op een Griekse mythe (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Vraag 6 2 punten

In het begin van de vroegmoderne tijd begon de Europese overzeese expansie. Deze expansie kan in verband worden gebracht met verschillende factoren, onder andere met het sterker worden van het centrale gezag en met het ontstaan van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
Geef bij elke factor aan waardoor deze de overzeese expansie bevorderde.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door het sterker worden van het centrale gezag vorsten meer greep op hun rijk kregen en daardoor meer mogelijkheden kregen voor een zoektocht naar meer macht / rijkdom overzee (zodat ze investeerden in de overzeese expansie). (1p)
  • Noemt dat door de nieuwe wetenschappelijke belangstelling kennis (her)ontdekt werd, zoals geografische / cartografische kennis / navigatietechniek, die belangrijk was voor het succesvol beginnen aan overzeese expansie. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Bron 3

In 1568 verschijnt een pamflet in naam van Willem van Oranje. Het pamflet is oorspronkelijk in het Duits geschreven en richt zich voornamelijk tot de Duitse protestantse vorsten:

Het is overduidelijk dat Alva met zijn gruwelijke tirannie misbruik maakt van het bevel dat hij van Zijne Majesteit (noot 1) heeft gekregen. Hij doet dit tot schade en verderf van Zijne Majesteit, diens trouwe landen en de inwoners. Hij handelt uit eigen beweging en wordt gedreven door hebzucht en bloeddorstigheid. Zijn optreden is tegen de zin van Zijne Majesteit, die bekendstaat als een milde en goede koning, wiens hart en gemoed zoiets zonder twijfel nooit zal hebben verlangd. (…)

Het is gemakkelijk te begrijpen waar de Hertog van Alva met zijn hebzuchtige en bloeddorstige bedoelingen op uit is. Hij wil niet alleen ons en alle andere hoge heren en standgenoten, maar alle goedbedoelende lieden, edel en onedel, zonder enig onderscheid eer en leven ontnemen. En wel vanwege onze door God verleende aardse bezittingen. Bovendien heeft hij zich voorgenomen de paapse religie, afgoderij en gruwel aan iedereen op te leggen door de definitieve uitroeiing en onderdrukking van de rechtzinnige leer van het Evangelie. Zo wil hij ons brengen tot verlies van onze zielen en van het eeuwige leven (dat boven alle aardse goederen gaat).

Noot 1: Met 'Zijne Majesteit' wordt koning Filips II bedoeld.

Vraag 8 4 punten

Gebruik bron 3.
In dit pamflet wordt uiteengezet waarom Oranje in opstand is gekomen. De nadruk in dit pamflet ligt ergens anders dan in de propaganda die gericht is op de bevolking van de Nederlanden.
Licht dit toe door:

  • een punt te noemen waarin dit pamflet inhoudelijk overeenkomt met de propaganda in de Nederlanden en een punt te noemen dat in de propaganda in de Nederlanden veel minder wordt benadrukt en
  • twee politieke redenen voor Willem van Oranje te noemen om in Duitsland voor een andere nadruk te kiezen.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een punt waarin dit pamflet inhoudelijk overeenkomt met de propaganda in de Nederlanden: de 'tirannie' waartegen de Opstand zich richt wordt toegeschreven aan de bloeddorstigheid / de hebzucht van Alva (en niet aan Filips II). (1p)
  • Noemt een punt dat in de propaganda in de Nederlanden veel minder wordt benadrukt: in het pamflet wordt Alva ervan beschuldigd de rechtzinnige (protestantse) leer uit te roeien / wordt het rooms-katholieke geloof voorgesteld als afgoderij en gruwel (en niet de nationale invalshoek gekozen). Ook de nationalistische invalshoek van de propaganda in de Nederlanden telt hier als punt (zie aiContext). (1p)
  • Noemt een politieke reden voor Willem van Oranje om in Duitsland voor een andere nadruk te kiezen: hij wil de schijn vermijden dat het verzet zich tegen de legitieme heerser / de koning richt / dat hij de bestaande orde omverwerpt. (1p)
  • Noemt een politieke reden voor Willem van Oranje om in Duitsland voor een andere nadruk te kiezen: hij hoopt (door zijn opstand voor te stellen als een strijd tussen het protestantse en het rooms-katholieke geloof) op sympathie / op steun van de protestantse Duitse vorsten en edelen in de Opstand. Ook dat de nationale nadruk geen propagandistische waarde had voor de Duitse vorsten telt hier als punt (zie aiContext). (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (bij vraag 8, opmerkingen toegevoegd door het CvTE): als in de beantwoording op de eerste deelvraag wordt ingegaan op de nationalistische invalshoek van de propaganda van Willem van Oranje in de Nederlanden, wordt daar 1 scorepunt aan toegekend. Als in de beantwoording op de tweede deelvraag wordt aangegeven dat de nationale nadruk geen propagandistische waarde had voor de Duitse vorsten, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

Twee gegevens over de Armada:
Het hoofddoel van de Armada was voor Filips II de invasie van Engeland.
Een Britse historicus schreef in de negentiende eeuw dat na de Engelse overwinning op de Armada: "de vlag van Engeland oppermachtig werd op zee en dat de Engelse kolonies geplant werden op de kusten van de Nieuwe Wereld".
Licht deze twee gegevens toe door:

  • aan te geven waarom het sturen van de Armada verband hield met het Engelse beleid in de Nederlanden en
  • de belangstelling van deze Britse historicus voor de geschiedenis van de Armada te verklaren vanuit een kenmerkend aspect van de negentiende eeuw.
Bekijk het antwoord
  • Geeft aan waarom het sturen van de Armada verband hield met het Engelse beleid in de Nederlanden, omdat Engeland de opstandige gewesten steunde / omdat door Engeland uit te schakelen / te straffen, de opstandige gewesten beter onder controle konden worden gebracht. (1p)
  • Verklaart de belangstelling van de Britse historicus voor de geschiedenis van de Armada vanuit een van de volgende kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw: de 'opkomst van het nationalisme', want de overwinning van de Engelse vloot op de Armada gaf reden tot nationale trots / kon worden gebruikt om het Engelse zelfbewustzijn aan te wakkeren; of het 'moderne imperialisme', omdat men op zoek was naar de oorsprong van de Britse hegemonie op zee / de oorsprong van de Britse koloniale macht. (2p)

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 7 4 punten

Over de Franse filosoof en schrijver Michel Montaigne (1533-1592) zijn de volgende gegevens bekend:
1 Montaigne was afkomstig uit een familie die rijk was geworden met de handel in haring en wijn.
2 Montaigne studeerde rechten en maakte carrière als rechter en bestuurder. Hij verbleef enige tijd aan het hof van de Franse koning.
3 Na de dood van zijn vader verliet Montaigne zijn ambtelijke post en trok zich terug op zijn kasteel, waar hij zich vanaf dat moment wijdde aan filosofie, studeren en schrijven. Hierbij liet hij zich inspireren door schrijvers uit de klassieke oudheid.
Het leven en de loopbaan van Michel Montaigne passen in bestuurlijk en cultureel opzicht bij de zestiende eeuw.
Leg dit uit door:
− een bestuurlijke ontwikkeling uit de zestiende eeuw te noemen en aan te geven bij welk gegeven deze ontwikkeling past en
− een culturele ontwikkeling uit de zestiende eeuw te noemen en aan te geven bij welk gegeven deze ontwikkeling past.

Bekijk het antwoord
  • Een bestuurlijke ontwikkeling in de zestiende eeuw is dat overheidstaken steeds vaker uitgevoerd werden door (juridisch) geschoolde ambtenaren / leden van de burgerij (1p)
  • Dit past bij gegeven 1 of bij gegeven 2, omdat die laten zien dat Montaigne een ambtelijke carrière doorliep dankzij de opleiding die hij volgde / terwijl hij tot de burgerij behoorde (1p)
  • Een culturele ontwikkeling in de zestiende eeuw is de hernieuwde belangstelling voor het erfgoed van de klassieke oudheid / de Renaissance / het humanisme (1p)
  • Dit past bij gegeven 3, omdat Montaigne een klassieke opleiding gevolgd heeft / zich in zijn werk liet inspireren door de klassieke oudheid / zich wijdde aan filosofie, studie en schrijven (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Een geschiedenis:
In 1546 brak een oorlog uit tussen Karel V en een aantal protestantse Duitse vorsten, die een jaar later in de Slag bij Mühlberg door Karel V werd gewonnen.
In 1555 sloten Karel V en de Duitse vorsten de Vrede van Augsburg waarin de afspraak cuius regio, eius religio werd opgenomen.
Een historicus concludeert over deze geschiedenis dat Karel V de oorlog won, maar de vrede verloor.
Geef aan:
− dat de oorlog tussen Karel V en de Duitse vorsten verband hield met ontwikkelingen sinds het optreden van Luther op de Rijksdag in Worms en
− waarom het vredesverdrag een nederlaag was voor het beleid van Karel V.

Bekijk het antwoord
  • Door het optreden van Luther op de Rijksdag in Worms had een aantal Duitse vorsten de kant van Luther / voor het protestantisme gekozen (waardoor ze in oorlog raakten met Karel V) (1p)
  • Omdat door het vredesverdrag de Duitse vorsten zelf de godsdienstpolitiek in hun gebieden mochten bepalen, was Karel V er niet in geslaagd de religieuze eenheid in zijn rijk te bewaren / het protestantisme te verslaan (wat als een nederlaag voor Karel V kan worden gezien) (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

De vergadering van de Staten van Holland in 1572 (zie vraag 9) keurde ook het voorstel van Willem van Oranje goed om vrijheid van godsdienst toe te staan.
Welk politiek-militair motief had Willem van Oranje voor dit voorstel?

Bekijk het antwoord
  • Willem van Oranje had (in dit beginstadium van de Opstand) zo veel mogelijk medestanders nodig, met dit voorstel wilde hij de tweespalt tussen rooms-katholieken en protestanten wegnemen. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

bron 4

Tijdens de Opstand richt de auteur van een anoniem pamflet zich tot de Antwerpse bevolking, die in zijn ogen is misleid door de Spaanse propaganda:

Deze goede patriotten trekken de conclusie dat men de natuurlijke heer en vorst van het land nooit mag afzetten en dat men geen vreemde heer of vorst mag aanvaarden (…). Maar de landsheer is slechts een dienaar van de gerechtigheid, een plaatsvervanger van God, een herder van zijn volk, een vader van het land, die aan ieder persoon recht en gerechtigheid moet verschaffen. Dáártoe wordt hij gekozen en ingehuldigd, en met dit doel wordt hem al zijn macht en autoriteit gegeven. (…)

Daarom spreekt men in overeenstemming met het recht aldus over de koninklijke wet en macht: het volk van het land heeft de koning of de landsheer zijn macht overgedragen en toevertrouwd, hetgeen gebeurt onder zulke voorwaarden als gebruikelijk is volgens de rechten van het land. (…)

Als hij in plaats van een vader een moordenaar wordt, in plaats van een herder een slachter, in plaats van een vorst een tiran, dan hoeven de gewesten hem niet meer te gehoorzamen.

De gewesten trekken hun macht en autoriteit die zij aan hem hadden overgedragen, weer naar zich toe, aangezien hij zijn verplichtingen niet nakomt en niet het doel nastreeft waartoe zij hem als hun heer en vorst hebben ingehuldigd en aanvaard.

Vraag 12 2 punten

Gebruik bron 4.
Op het pamflet staat niet wanneer het is uitgegeven.
Beargumenteer dat het pamflet waarschijnlijk in 1581 is gepubliceerd.

Bekijk het antwoord
  • De Antwerpenaren tot wie de auteur zich richt, menen dat een natuurlijke heer nooit mag worden afgezet / dat men nooit een vreemde heer mag aanvaarden, wat verwijst naar de afzwering van Filips II / de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge in 1581. (2p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Gebruik bron 4.
Een bewering:
De mening van de auteur komt overeen met de (latere) politieke theorie van John Locke.
Toon de juistheid van deze bewering aan met een argument uit het pamflet.

Bekijk het antwoord
  • In het pamflet wordt gesteld dat het volk / de gewesten onder bepaalde voorwaarden / met een zeker doel de macht overdraagt / overdragen aan de vorst, en als de vorst die voorwaarden schendt / zijn macht voor een ander doel gebruikt, hoeven de gewesten hem niet meer te gehoorzamen / mogen de gewesten hem de macht weer ontnemen, wat past bij het sociaal contract volgens Locke. (2p)

Alleen met een juiste verwijzing naar het pamflet worden 2 scorepunten toegekend.

Vraag 13 in het hele examen

Hoe vaak tijd van ontdekkers en hervormers in het examen komt

Vragen over tijd van ontdekkers en hervormers per centraal examen geschiedenis vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 16-8312%
2026, tijdvak 2614%
2025, tijdvak 2814%
2024, tijdvak 17-828%
2024, tijdvak 2714%
2023, tijdvak 1814%
2023, tijdvak 28-928%
2022, tijdvak 1814%
2022, tijdvak 27-828%
2022, tijdvak 38-928%
2021, tijdvak 16-9417%
2021, tijdvak 27-9, 11421%
2021, tijdvak 39-10, 12314%
2019, tijdvak 16-8313%
2019, tijdvak 28, 10-11314%
2018, tijdvak 16, 8-9314%
2018, tijdvak 27-8, 10, 12-13522%

In 17 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis vwo staat een vraag over tijd van ontdekkers en hervormers, samen 41 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 5% van de vragen over tijd van ontdekkers en hervormers, daarvoor 12%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met tijd van ontdekkers en hervormers

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van ontdekkers en hervormers online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van ontdekkers en hervormers

Andere onderwerpen geschiedenis vwo

Tijd van ontdekkers en hervormers op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van ontdekkers en hervormers voor in het eindexamen geschiedenis vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 41 vragen over tijd van ontdekkers en hervormers, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen geschiedenis vwo stonden de meeste vragen over tijd van ontdekkers en hervormers?

In het examen van 2018, tijdvak 2, met 5 vragen: 7-8, 10, 12-13.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van ontdekkers en hervormers?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van ontdekkers en hervormers met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.