Examenvragen tijd van regenten en vorsten geschiedenis vwo

26 vragen over tijd van regenten en vorsten uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van regenten en vorsten komt in 16 van de 18 examens geschiedenis vwo voor, met 26 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van regenten en vorsten

Per examen de vragen over tijd van regenten en vorsten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

De Habsburgse landsheer verplichtte in 1531 stadsbesturen in de Nederlanden tot het oprichten van een Gemene Beurs, een speciaal fonds om armen in de stad te ondersteunen. Het armenfonds werd beheerd door het stadsbestuur.

bron 5

In 1684 maakt Michael Burghers deze prent:

Prent met de Engelse koning Karel II op de troon, een kroon boven hem, edelen en rechters, Vrouwe Justitia en het wapen van Engeland, met labels bij elk onderdeel.

Toelichting:

Boven Karel II staat vanuit de hemel de tekst: "Door Mij regeren koningen". Rechtsonder staat de tekst: "Voor hemzelf en voor zijn rechtmatige opvolgers."

Gebruik bron 5.

Twee ontwikkelingen in Engeland rond 1684:

1 De positie van de koning wordt aangevochten door het parlement.

2 Karel II is al enige tijd ziek. Omdat hij geen wettige kinderen heeft, is zijn broer Jacobus aangewezen als troonopvolger.

In deze prent wordt een mening weergegeven over beide ontwikkelingen.

Vraag 8 3 punten

Toon aan:

  • welke mening over de positie van de koning wordt weergegeven, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en
  • dat de prent Jacobus steunt.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In de prent wordt de mening weergegeven dat Karel II absolute macht heeft/macht heeft boven het parlement vanwege het droit divin (of een juiste omschrijving hiervan), (1)
  • wat wordt afgebeeld met de kroon die Karel II vanuit de hemel wordt aangereikt / door de tekst "door Mij (God) regeren koningen". (1)
  • De tekst “voor hemzelf en zijn rechtmatige opvolgers” geeft weer dat (het goddelijk) recht te regeren ook voor de troonopvolger/Jacobus geldt (waarmee diens claim op de troon wordt ondersteund). (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste mening over de positie van de koning bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de prent.

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Geschiedenis vwo 2025 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In 203 arresteren de Romeinse autoriteiten in Noord-Afrika de christen Perpetua. In de gevangenis schrijft Perpetua in haar dagboek:

Toen we aan het middagmaal zaten, werden we weggesleurd voor verhoor. (...) Toen was ik aan de beurt. En onmiddellijk verscheen daar mijn vader met mijn zoontje en zei: "Breng nu toch een offer, heb medelijden met je kind!" Procurator¹ Hilarianus (...) zei: "Heb medelijden met de witte haren van je vader, heb medelijden met je kleine kind! Breng het offer voor het heil van de keizers!" En ik zei: "Dat doe ik niet!" "Ben jij een christen?" vroeg Hilarianus. En ik antwoordde: "Ja, ik ben een christen!" En terwijl mijn vader daar zo stond om mij omlaag te halen, gaf Hilarianus bevel hem weg te duwen, en hij kreeg ervan langs met de stok. Ik had verdriet om mijn vaders lot alsof ik er zelf van langs kreeg: zo verdrietig was ik om zijn ellendige oude dag. Toen sprak Hilarianus over ons allen het vonnis en veroordeelde ons tot de wilde dieren. In blije stemming gingen we naar de gevangenis.

noot 1 Dit is een Romeinse gerechtsdienaar.

Bron 2

De Frankische koning Karel de Grote (748-814) wil de Saksische volken onderwerpen. In de Kronieken van het Frankische Rijk, die aan het hof van Karel de Grote worden geschreven, staat bij het jaar 776:

Ze [de Saksen] begonnen te vechten en katapulten in te zetten om zo met geweld de vesting Syburg¹ te kunnen innemen. (...) Toen de Saksen hadden gezien dat het allemaal niet hielp, hebben ze ook nog takkenbossen aangevoerd om de gracht te vullen om definitief met geweld de vesting te veroveren. Maar Gods macht is – terecht – sterker geweest dan die van hen, en op een dag toen ze de strijd hadden voorbereid tegen de christenen die in de vesting zaten, verscheen helder en duidelijk Gods glorie boven de kerk die onderaan de vesting staat. En veel mensen zowel binnen als buiten de vesting zagen dat; en van hen zijn er nog vele getuigen onder ons. En die zeggen dat ze twee rode schilden zagen opvlammen en bewegen boven die kerk. En toen de heidenen die buiten stonden, dat teken hadden gezien, waren ze meteen in paniek en begonnen ze doodsbang te vluchten naar hun kamp; in de paniek vluchtte de grote massa Saksen en daarbij trapten ze elkaar dood.

noot 1 een Frankische vesting in het westen van Duitsland

Bron 3

In 1312 schrijven bisschoppen tijdens een concilie¹ in de Franse stad Vienne:

Uit betrouwbare bron is vernomen dat sommige begijnen (...) er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof als het aankomt op geloofsideeën en sacramenten van de kerk. Deze begijnen trekken vele eenvoudige lieden aan en verleiden hen tot allerlei fouten. Ze vormen een gevaar voor zielen onder de mantel van heiligheid. We hebben vaak kritische berichten over hun leer gekregen en beschouwen ze terecht met argwaan. Met instemming van het heilige concilie, verbieden we voor eeuwig hun manier van leven en verwijderen hen volkomen uit de kerk van God. (...) Verder hebben wij met dit verbod op geen enkele manier de intentie om welke gelovige vrouw, of ze nu de geloften hebben afgelegd of niet, te verbieden eerbaar te leven in hun hofjes, als zij een leven willen leiden van boetedoening en dienstbaarheid aan de Heer.

noot 1 Een concilie is een vergadering waarin beslissingen worden genomen over de geloofsleer en de organisatie van de kerk.

Bron 4

De Rotterdamse stadssecretaris¹ Jan Allertsz. houdt een boek bij met aanwijzingen voor zijn opvolgers. Hij schrijft over het bezoek van de Bourgondische hertog Karel de Stoute in 1468:

Toen hij in Holland was, hield Karel audiëntie in de Grote Zaal te Den Haag. (...) Daar gaf Karel zijn dienaren alle ambten waar ze hem om vroegen. Ook al hadden de betrokken steden het privilege die ambten zelf in te vullen, toch schonk Karel ze weg. Het kostte steden veel geld om dit aan te vechten, maar niet alle steden konden dat. (...) Ook werden, terwijl Karel in Den Haag was, alle baljuwschappen, schoutenambten, klerkenfuncties, dijkgraafschappen en alle andere ambten verpacht. Zijn rentmeesters organiseerden dit. De kandidaat die het meeste bood, was het eerst aan de beurt. Of hij geschikt of ongeschikt was, deed er niet toe.

noot 1 Een stadssecretaris legt de besluiten van het stadsbestuur schriftelijk vast en bewaart akten en archiefstukken. Hij geeft ook juridisch en beleidsmatig advies aan het stadsbestuur.

Vroegmoderne tijd

Bron 5

Madame Palatine is getrouwd met de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. Zij schrijft brieven aan familie over het hofleven. In 1719 schrijft zij:

Madame Béjon¹ zag een paar dagen geleden tijdens een bezoek aan de opera dat een vrouw in een dure jurk, behangen met een grote hoeveelheid juwelen, maar heel lelijk, het theater binnenkwam. Haar dochter zei: "Mama, tenzij ik me heel erg vergis, is die vrouw daar Maria, onze kokkin." "Houd je mond, mijn schat", zei de moeder, "en praat geen onzin". (...) De dame in de mooie jurk stond op en zei: "Ja, mevrouw, ik ben Maria, de kokkin; ik heb wat geld verdiend in de Rue de Quincampoix²; ik vind het leuk om goed gekleed te zijn. Ik heb een paar mooie jurken gekocht en ik heb ervoor betaald. Kunt u dat over uzelf zeggen?"

noot 1 een dame van adel

noot 2 Straat in Parijs waar wordt gehandeld in aandelen.

Bron 6

Benjamin Franklin is in Londen de vertegenwoordiger van de Amerikaanse kolonie Pennsylvania. Hij maakt in 1766 deze prent:

De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 12.

Toelichting: De vrouw staat symbool voor Groot-Brittannië. Op de armen en benen staan afkortingen van namen van verschillende Britse koloniën in Noord-Amerika. Op de achtergrond zijn schepen te zien met een bezem in de mast, wat betekent dat ze te koop zijn.

Bron 7

In 1788 moet Willem Frederik van Oranje Nassau, de latere Nederlandse koning Willem I, een opstel schrijven van zijn docent. Hij schrijft in dit opstel met de titel 'Volksregering':

Hij [een vorst] moet zich alle vorstelijke deugden eigen maken, te weten: godsvrucht, rechtvaardigheid en billijkheid, dapperheid, geheimhouding, voorzichtigheid, goedheid en weldadigheid. Dat laatste zonder verkwisting, een zeer gevaarlijke ondeugd. De nadelen van een democratie of volksregering zijn dat daarbij de toestemming van een groot aantal mensen nodig is. Dat maakt het zeer moeilijk om a: geheimhouding te garanderen en b: tot verstandige besluiten te komen. Een volksregering biedt een al te grote vrijheid, die vaak in een harde slavernij verandert omdat er meestal iemand opstaat die zich meester maakt van de gedachten van het volk, en zich door zijn invloed over dat volk vervolgens tot tiran ontwikkelt.

Moderne tijd

Bron 8

De Belgische schilder Ferdinand De Braekeleer maakt in 1837 het schilderij De Spaanse Furie in Antwerpen:

Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: Het schilderij verbeeldt de plundering van de stad Antwerpen in 1576. Links de Spaanse troepen, rechts de Antwerpse burgers onder leiding van Gozewijn van Varick.

Bron 9

In 1890 wil Wilhelmina Drucker toespraken houden in Friesland om de invoering van het vrouwenkiesrecht te bevorderen. De voorzitter van de Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht schrijft aan haar:

Mejuffrouw! Omdat wij heden te Leeuwarden vergadering hielden van het hoofdbestuur van de Nederlandse Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht (...) achtte ik het verstandig met deze heren eens over uw voorgenomen reis door Friesland te spreken, omdat ik uw komst op dit ogenblik, of liever in dit seizoen, althans wat het platteland betreft, als geheel nutteloos beschouw. Dit bleek ook het gevoel van de heren te zijn. Alleen te Leeuwarden zou u op een enigszins talrijk publiek kunnen rekenen. Wij zijn dus overeengekomen dat men te Leeuwarden overleg zou plegen (...), om vervolgens, bij enig uitzicht op voldoende belangstelling, u te berichten omtrent de dag van uw optreden aldaar, waarschijnlijk aanstaande zaterdagavond. (...) Gij stedelingen kunt u geen denkbeeld vormen van de bekrompenheid van de plattelandsvrouwen. Hier in Gorredijk hebben wij het nooit zover kunnen brengen dat meer dan 10 à 12 vrouwen een openbare bespreking van een maatschappelijk vraagstuk bezoeken. En die vrouwen worden als het ware met de vinger nagewezen en bekeken als zeldzame beesten in de dierentuin. Nu is het daarom juist nodig om te proberen enige belangstelling te wekken onder de vrouwen hier. En dat zou natuurlijk het best dóór de vrouw kunnen geschieden.

Bron 10

Een foto, omstreeks 1920 gemaakt in de omgeving van Berlijn:

De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 17.

Toelichting: De tank is door het Duitse leger gebruikt tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Bron 11

De voormalige Britse minister-president David Lloyd George bezoekt in 1936 Duitsland en schrijft daarover in de Britse krant The Daily News:

Hitler is een geboren leider. Een charismatische, dynamische persoon die maar een doel nastreeft, een sterke wilskracht heeft en een dapper hart. Hij is niet alleen op papier maar ook in werkelijkheid de Nationale Leider. (...) Het is waar dat elke openlijke kritiek op de regering in welke vorm dan ook is verboden. Dat betekent niet dat er geen kritiek is. Ik heb de toespraken van bekende nazi's openlijk veroordeeld horen worden. Maar ik heb geen enkele kritiek op of afkeuring van Hitler gehoord. Hij is net zo immuun voor kritiek als een koning in een monarchie. Hij is meer. Hij is de George Washington van Duitsland – de man die zijn land onafhankelijk heeft gemaakt van al haar onderdrukkers. (...) Wat Hitler in Neurenberg¹ zei was waar. De Duitsers zullen elke indringer van hun eigen land tot de dood weerstaan maar ze hebben niet langer de wens om enig ander land binnen te vallen. De leiders van het moderne Duitsland weten maar al te goed dat Europa te groot is om door welke natie dan ook overlopen of vertrapt te worden, hoe krachtig haar bewapening ook mag zijn. Die les hebben ze in de oorlog geleerd.

noot 1 In september 1936 vindt de jaarlijkse Rijkspartijdag van de NSDAP plaats in Neurenberg. Hitler spreekt tijdens de partijdag een aantal malen de menigte toe.

Bron 12

Op 17 november 1959 staat in de Peking Review, een weekblad van de Chinese Communistische Partij:

Er wordt geschat dat de opbrengst van voedselgewassen ongeveer 275 miljoen ton zal zijn, dus ongeveer 10 procent hoger dan in 1958; de katoenproductie zal waarschijnlijk meer dan 10 procent hoger zijn dan vorig jaar. Deze uitstekende resultaten zijn bereikt ondanks zeer ongunstige weersomstandigheden. Droogte, onbarmhartig zware regens en wateroverlast, stormen en insectenplagen; de ernstigste natuurrampen sinds de bevrijding hebben grote delen van het platteland geteisterd. (...) Rampen op deze schaal zouden in het oude China duizenden vierkante kilometers landbouwgrond tot woestenij hebben gemaakt (...). Dankzij de volledige inzet van het volk, geleid door de Communistische Partij, en de collectieve kracht en het gecoördineerde werk van de volkscommunes, was China in staat om al deze natuurrampen het hoofd te bieden en de sprong voorwaarts in de landbouw door te zetten.

Bron 13

In het veelgelezen damestijdschrift Margriet staat in februari 1957 het fictieve verhaal 'Caro en haar Katoentje'. Hierin koopt Caro een afgeprijsde coupon (lap) gebloemde stof, wat er uiteindelijk toe leidt dat ze de man van haar dromen tegenkomt:

Het is eigenlijk heel gek, dat Caro's leven radicaal werd veranderd op het moment dat haar oog viel op dat gebloemde couponnetje. Caro, die nog nooit zelf iets had gemaakt, die meer een draagster is van model-japonnen uit de Haute Couture¹ (...). Omdat ze een flatje had gekocht, en ingericht, maakte ze een tijdelijke financiële crisis door en was op de kleintjes gaan letten. (...) "Reuzekoopje", constateerde Caro met voldoening, "van 17,78 voor 2,50." Caro kan geweldig goed rekenen, dat merkt u wel, want u of ik zouden nooit uit ons hoofd kunnen uitrekenen hoeveel 3,95 x 4,50² is. Maar Caro is een slim meisje en heeft niet voor niets een reuze-baan op een accountantskantoor.

noot 1 exclusieve op maat gemaakte kleding

noot 2 Caro ziet dat de lap stof 4,5 meter lang is en oorspronkelijk 3,95 gulden per meter kost, wat een prijs zou opleveren van 17,78 gulden. Caro kan de stof nu kopen voor 2,50 gulden.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 1

  • de levenswijze van jagers-verzamelaars.
  • het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
  • het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Tijdvak 2

  • de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
  • de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
  • de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.
  • de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.
  • de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Tijdvak 3

  • de verspreiding van het christendom in geheel Europa.
  • het ontstaan en de verspreiding van de islam.
  • de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.
  • het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Tijdvak 4

  • de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
  • de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
  • het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.
  • de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.
  • het begin van staatsvorming en centralisatie.

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie.
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht.
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
  • de wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme.
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
  • discussies over de 'sociale kwestie'.
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
  • de opkomst van emancipatiebewegingen.
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
  • de crisis van het wereldkapitalisme.
  • het voeren van twee wereldoorlogen.
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.
  • de Duitse bezetting van Nederland.
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • de eenwording van Europa.
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Vroegmoderne tijd

In het begin van de zeventiende eeuw kreeg de Republiek een leidende positie in de wereldhandel, die later werd overgenomen door Engeland.

Vraag 9 3 punten

Verklaar beide ontwikkelingen door:

  • een beslissing te noemen die in 1602 in de Republiek werd genomen om de positie in de wereldhandel te stimuleren, en
  • uit te leggen welk Engels economisch beleid in de zeventiende eeuw eraan bijdroeg dat de Republiek de leidende positie kwijtraakte.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • In 1602 werd de beslissing genomen om de VOC op te richten / een monopolie te geven (om de positie van de Republiek in de wereldhandel te stimuleren).
  • Engeland ging een mercantilistisch beleid voeren / gaf de East India Company het monopolie op de handel in Azië / voerde de Navigation Acts in, wat eraan bijdroeg dat de Republiek concurrentie kreeg / minder producten kon verhandelen / minder winst maakte.

Vraag 9 in het hele examen

In de zeventiende eeuw was het koninkrijk Xwéda (het huidige Benin in Afrika) een van de grootste centra van slavenhandel. De Xwéda bepaalden dat:

  • 1 handelaren uit verschillende Europese landen een handelspost mochten openen.
  • 2 Europese handelsposten niet aan de kust mochten worden gebouwd.

De Xwéda wilden met beide bepalingen voorkomen dat ze werden onderworpen door Europeanen.

Vraag 10 2 punten

Geef voor beide bepalingen apart de redenering weer die de Xwéda daarbij volgden.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

bij 1: Omdat verschillende Europese landen een handelspost mochten openen, zouden deze landen willen voorkomen dat één Europees land de macht greep (om hun eigen aandeel niet kwijt te raken) / werd voorkomen dat een Europees land zich buitengesloten voelde en daardoor Xwéda zou aanvallen.

bij 2: Europeanen konden wapens/troepen alleen via zee aanvoeren zodat het verbod om handelsposten aan de kust te bouwen een aanval op Xwéda lastiger maakte.

Vraag 10 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 3

Stadhouder Frederik Hendrik, prins van Oranje, verzoekt in 1638 aan het Amsterdamse stadsbestuur koopman Bijland te arresteren die buskruit en wapens levert aan Antwerpen. Een Fransman schrijft hierover:

Hij [koopman Bijland] had geantwoord dat de burgers van Amsterdam vrijheid hadden om overal te handelen; dat hij er honderd kon noemen die aan de Antwerpenaren leverden, dat hij het ook deed, dat de koophandel niet geremd kon worden. En dat hij hun wel betuigen wilde dat men om winst te maken door “de hel varen moest”. (…) De heren van Amsterdam hadden hem toen onschuldig verklaard omdat hij maar een leverancier was en alleen gehandeld had in opdracht van Antwerpse kooplieden. Mijnheer de Prins van Oranje was zeer ontstemd over dit verhaal. Hij stuurde gelijk iemand naar Admiraal Tromp met de opdracht om de vier fluiten1) met buskruit en geweren in Texel aan te houden. (…) “Gij ziet”, zei hij mij toen, “hoeveel geduld men hebben moet met deze plompaarts2) van kooplieden. Ik heb geen grotere vijanden dan de stad Amsterdam.”

noot 1 Een fluit is een scheepstype.
noot 2 Dit betekent lomp en onbehouwen.

Vraag 9 3 punten

Gebruik bron 3.
Je concludeert dat het conflict in de bron wordt veroorzaakt doordat veel regenten in de Republiek als uitgangspunt hebben dat:
1 ze de strijd tegen Spanje met handel kunnen financieren, en
2 particularisme moet worden nagestreefd.
Licht de conclusies toe door:
− met bron voor beide uitgangspunten apart aan te tonen dat de handelswaar van koopman Bijland voor problemen zorgt, en
− zonder bron aan te geven waardoor in Amsterdam veel kooplieden juist met Antwerpen een goede handelsrelatie hebben.

Bekijk het antwoord
  • Toont met bron aan dat bij het eerste uitgangspunt (de strijd tegen Spanje financieren met handel) de handelswaar van koopman Bijland voor problemen zorgt: Bijland levert wapens en buskruit aan Antwerpen, dat in Spaanse handen is, waardoor deze handel juist het succes van het Spaanse leger bevordert. (1p)
  • Toont met bron aan dat bij het tweede uitgangspunt (particularisme) de handelswaar van Bijland voor problemen zorgt: de Amsterdamse regenten komen door de handelswaar van Bijland in conflict met de stadhouder, die de handelswaar in beslag laat nemen tegen het besluit van de burgemeesters in, zodat hun recht om hun eigen beleid te voeren onder druk komt te staan. (1p)
  • Verklaart zonder bron waardoor in Amsterdam veel kooplieden juist een goede handelsrelatie met Antwerpen hebben: in Amsterdam wonen veel (familieleden van) kooplieden die na 1585 vanwege oorlogshandelingen tijdens de Opstand, of door het verlies van de stapelmarktfunctie, naar Holland waren getrokken en die door hun contacten met achtergebleven familie en bekenden een goede handelsrelatie met Antwerpen hebben. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 4

Bron 4
Bron 4 Omstreeks 1655 schildert Pieter van Anraedt dit familieportret van de Amsterdamse koopman Jeremias van Collen en zijn gezin:

Toelichting:
Het schilderij toont Jeremias van Collen, zijn vrouw en hun twaalf kinderen. Op de achtergrond staat hun landhuis Velserbeek. Het terras waarop de familie is afgebeeld, bestaat in werkelijkheid niet.

Vraag 10 4 punten

Gebruik bron 4.
Stel: Je bestudeert de elite in de Republiek en je hebt twee onderzoeksonderwerpen:
1 Het benadrukken van status onder de rijke kooplieden.
2 Het dagelijks leven van rijke kooplieden.
Je concludeert dat je de bron beter bruikbaar vindt voor je eerste onderzoeksonderwerp en minder bruikbaar voor je tweede onderzoeksonderwerp.
Leg beide conclusies uit met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat Van Collen zichzelf en zijn gezin laat afbeelden voor het landhuis, in chique kleding of op een prachtig (gefantaseerd) terras, om zijn rijke levensstijl te benadrukken, zodat de bron bruikbaar is voor het eerste onderzoeksonderwerp. (2p)
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat het schilderij bedoeld is om te imponeren, waardoor het geschetste beeld overdreven of gefantaseerd is en geen representatief of compleet beeld geeft van het dagelijks leven van rijke kooplieden, zodat de bron minder bruikbaar is voor het tweede onderzoeksonderwerp. (2p)

Vraag 10 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

De Spanjaard Fernández de Oviedo (1478-1557) beschrijft de natuur en bevolking van Amerika:

Op de vraag waarom ze die vorst de cacique (noot 1) of de 'Gouden Koning' noemen, zeggen de Spanjaarden dat ze in Quito (noot 2) zijn geweest en hier (…) van de bevolking hebben gehoord dat die machtige heer of vorst voortdurend bedekt is met fijngemalen goud (…). Dat hij met goud wordt bestrooid, is een ongebruikelijke en dure zaak, want wat dagelijks in de ochtend wordt aangebracht, wordt 's avonds weer afgewassen en gaat op de grond verloren. (…) Hij wordt elke ochtend ingesmeerd met een bepaalde hars of welriekende vloeistof en daarop wordt het goudpoeder geplakt. Zijn hele lichaam is van top tot teen bedekt met goud, en zo schitterend alsof het een sieraad was, gemaakt door een groot ambachtsman.

Noot 1: Een cacique is een stamhoofd.
Noot 2: in het huidige Equador

https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/cronistas-coloniales-segunda-parte--0/html/00011b3c-82b2-11df-acc7-002185ce6064_6.html

Vraag 9 3 punten

Een anekdote: In 1679 verzochten regenten van het gewest Utrecht aan stadhouder Willem III om tijdens een bijeenkomst de belangrijkste bestuursfuncties in het gewest te verdelen. Hij moest hiervoor briefjes uit een hoed trekken en ongezien uitdelen aan de verschillende regenten. De functie die op het briefje stond werd aan de regent toegewezen. Met deze anekdote kun je verandering en continuïteit aantonen in het bestuur van de gewesten van de Republiek. Licht dit toe door: aan te tonen dat deze werkwijze oligarchisering versterkte, en uit te leggen welke gewestelijke politieke continuïteit werd gehandhaafd door dit verzoek van de regenten.

Bekijk het antwoord
  • Toont aan dat deze werkwijze oligarchisering versterkte, omdat de bestuursfuncties alleen onder een beperkte groep regentenfamilies werden verdeeld (1p)
  • Legt uit welke gewestelijke politieke continuïteit werd gehandhaafd, namelijk het particularisme: de regenten voorkwamen dat de stadhouder werkelijk invloed had op de verdeling van de functies in het gewest (2p)

Alleen als het antwoord op de tweede deelvraag een combinatie bevat van een juist voorbeeld van gewestelijke politieke continuïteit en een verwijzing naar het uitsluiten van de stadhouder, worden scorepunten toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 4

Bron 4
Bron 4 http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.388576

Een prent van het Huis ter Nieuburch in Rijswijk, een buitenhuis dat in 1630 wordt gebouwd in opdracht van stadhouder Frederik Hendrik van Oranje:
Toelichting:
De gevel van het buitenhuis is 100 meter.
Op de achtergrond is de stad Delft te zien. Het huis is zo ontworpen dat het hoofdgebouw op één lijn ligt met de Nieuwe Kerk van Delft, waar stadhouders Willem en Maurits van Oranje begraven liggen, de vader en halfbroer van Frederik Hendrik.

Vraag 8 4 punten

Gebruik bron 4.
Frederik Hendrik gaat ervan uit dat hij met de bouw van Huis ter Nieuburch:

  • zijn legitimiteit als stadhouder binnen de Republiek kan benadrukken, en
  • zijn aanzien buiten de Republiek kan vergroten.

Leg beide redeneringen van Frederik Hendrik uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Frederik Hendrik zijn legitimiteit benadrukt met de (zicht)lijn tussen Huis ter Nieuburch en het graf van Willem of Maurits van Oranje in de Nieuwe Kerk, met een verwijzing naar de bron: inwoners van de Republiek aanvaarden hem zo als erfgenaam van het stadhouderschap. (2p)
  • Legt uit dat Frederik Hendrik zijn aanzien buiten de Republiek vergroot door de enorme afmetingen van het huis (een gevel van 100 meter) of de tuinen die lijken op die van koninklijke paleizen in het buitenland, met een verwijzing naar de bron: het stadhouderschap krijgt zo een koninklijke uitstraling. (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juiste redenering van Frederik Hendrik en een daarbij passende verwijzing naar de bron, worden telkens punten toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

Een geschiedenis:
In september 1672 eiste een groep burgers het aftreden van het stadsbestuur van Purmerend, omdat de regenten raadspensionaris Johan de Witt zouden hebben gesteund. Zij wilden een nieuw bestuur waarin regenten en burgers plaats zouden nemen. Na onderzoek besloot stadhouder Willem III dat de stadsbestuurders niet hoefden af te treden omdat de beschuldiging niet klopte én omdat de bestuurders hem trouw beloofden.
Verklaar de beslissing van Willem III door:

  • uit te leggen waardoor een trouw stadsbestuur voor Willem III juist in 1672 belangrijk was, en
  • de politiek-bestuurlijke ontwikkeling uit de tweede helft van de zeventiende eeuw te noemen die Willem III versterkte met zijn beslissing.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat een trouw stadsbestuur in het Rampjaar 1672 belangrijk was: door de buitenlandse aanvallen en de politiek instabiele situatie moest Willem III kunnen rekenen op trouwe bestuurders, en hij had de steun van de regenten nodig bij zijn pas aangevangen functie als stadhouder. (2p)
  • Noemt dat Willem III met zijn beslissing de oligarchisering versterkte (of een juiste omschrijving daarvan). (1p)

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een combinatie bevat van het Rampjaar of zijn pas aangevangen functie (of een juiste omschrijving daarvan) en een verklaring voor het besluit van Willem III, worden punten toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 5

Op 4 december 1563 vaardigt de katholieke kerk het volgende decreet uit over aflaten1):

Omdat de Kerk van Christus de volmacht heeft gekregen om aflaten te verlenen en zij van deze door God gegeven volmacht vanaf de oudste tijden gebruikmaakt. Zo leert en gebiedt de heilige Synode2) dat het gebruik van aflaten voor het christelijk volk hoogst heilzaam is en het door de autoriteit van heilige Concilies2) goedgekeurd is om voor de Kerk behouden te blijven. Het veroordeelt daarmee met de banvloek3) al diegene die of beweren dat aflaten van geen nut zijn, of die zeggen dat het niet aan de Kerkelijke macht toekomt hen te verlenen.
Zij wenst echter dat men bij het verlenen van aflaten zich matigt en zich erop toelegt de kerkelijke orde niet door al te grote plooibaarheid schade te berokkenen. Zij wenst dat de misbruiken die ingeslopen zijn (…) worden vermeden en gecorrigeerd, zo bepaalt zij door het voorliggende decreet in het algemeen dat al de oneigenlijke winst voor het verkrijgen van een aflaat volledig afgeschaft moet worden.

noot 1: Een aflaat is een kwijtschelding voor straf van God. Gelovigen kunnen een aflaat verkrijgen door goede werken te verrichten of door geld te betalen.
noot 2: Een Synode en een Concilie zijn kerkvergaderingen.
noot 3: Een banvloek houdt in dat een gelovige wordt buitengesloten.

https://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=787

Bron 6

Amsterdamse burgers bevestigen op 23 augustus 1672 een pamflet aan een pilaar van het beursgebouw. Op dit pamflet staat:

Wij eisen:
− Dat de oude rechten hersteld worden.
− Dat de kapiteins van de schutterij die in het stadsbestuur zitten, worden afgezet [als kapitein] en worden vervangen door andere burgers.
− Dat niemand die in het stadsbestuur zit, bewindhebber zal worden van de Oost- of West-Indische Compagnie.
(…)
Dit verzoek zal worden overgebracht aan zijne Hoogheid [stadhouder Willem III] en wanneer deze eisen niet zullen worden ingewilligd, zal er op zijn Haags1) worden opgetreden.
NB: Een ieder die dit pamflet zal verwijderen, zal de kogel krijgen, daar zal goed op worden toegezien.
Oranje wordt groot
De Witten zijn dood (…)

noot 1: Hiermee wordt het lynchen van Johan en Cornelis de Witt in Den Haag bedoeld.

https://resolver.kb.nl/resolve?urn=urn:gvn:RIJK03:DAGPREN_RP-P-OB-77-175

Vraag 9 3 punten

Met dit pamflet kun je een politiek conflict illustreren dat in 1672 speelt in de Republiek. Toon dit aan door: de politieke tegenstelling uit die tijd te noemen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en aan te geven op welk politiek probleem de Amsterdamse burgers in dit pamflet kritiek leveren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de politieke tegenstelling tussen de Oranjegezinden en de staatsgezinden (1p)
  • Ondersteunt dit met een verwijzing naar de bron, bijvoorbeeld dat de burgers hulp vragen aan stadhouder Willem III tegen het stadsbestuur, dreigen dat aanhangers van de staatsgezinde gebroeders De Witt gedood zullen worden, of partij trekken voor Oranje (1p)
  • Noemt het politieke probleem waarop de burgers kritiek leveren: de oligarchisering van het Amsterdamse stadsbestuur of het gebrek aan inspraak van de Amsterdamse burgers, bijvoorbeeld door te eisen dat bestuurders niet meerdere functies tegelijk uitoefenen (1p)

Een verwijzing naar de bron telt alleen mee als de politieke tegenstelling juist is.

Vraag 9 in het hele examen

Bron 7

Bron 7
Bron 7 https://www.history.com/news/coffee-houses-revolutions

In de zeventiende eeuw worden in Engeland honderden koffiehuizen geopend, waarvan deze prent er een toont:

Toelichting: Op de tafels liggen kranten en pamfletten.

Vraag 10 3 punten

In 1675 wil koning Karel II de koffiehuizen in Engeland laten sluiten. Verklaar dit door: met een verwijzing naar de prent uit te leggen waardoor de koffiehuizen het denken over politiek beïnvloeden, en aan te geven welk politiek motief Karel II heeft om de koffiehuizen te sluiten.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de prent uit dat de bezoekers kranten of pamfletten lezen en bespreken, waardoor zij (nieuwe) politieke ideeën kunnen opdoen en verspreiden (2p)
  • Geeft als politiek motief dat Karel II wil voorkomen dat kritiek op het koningschap zich onder de bevolking verspreidt / dat de publieke opinie zich tegen hem keert (1p)

Alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een combinatie bevat van een uitleg over het beïnvloeden van het denken over politiek en een verwijzing naar de prent, worden scorepunten toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 11 3 punten

Enkele gegevens over migranten die in de zeventiende eeuw uit Duitse gebieden naar de Republiek kwamen:
1 In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten.
2 In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek.
Geef een politiek-militaire verklaring voor:
− het vertrekken van migranten uit juist het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en
− de voorkeur voor calvinisten als soldaat in het leger van de Republiek in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en
− de groei van de oorlogsvloot van de Republiek in de tweede helft van de zeventiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart het vertrekken van migranten uit het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw met de Dertigjarige Oorlog: de situatie in het Rijk was onveilig, zodat inwoners naar elders trokken. (1p)
  • Verklaart de voorkeur voor calvinisten als soldaat: calvinisten zouden betrouwbaar of gemotiveerd zijn, omdat zij vochten voor het in stand houden van de calvinistische Republiek tegen de troepen van de katholieke Habsburgers. (1p)
  • Verklaart de groei van de oorlogsvloot in de tweede helft van de zeventiende eeuw: de Republiek moest haar positie in de wereldhandel veiligstellen tegen Engeland of Frankrijk, die de Republiek aanvielen, zodat een sterkere oorlogsvloot nodig was. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Bron 5

Bron 5
Bron 5 https://www.lakenhal.nl/nl/collectie/8907

In 1664 wordt langs de Oude Rijn van Leiden naar Woerden en Utrecht een jaagpad aangelegd, waarlangs trekschuiten door paarden voortgetrokken kunnen worden. Ter gelegenheid van de voltooiing van het jaagpad laat het stadsbestuur van Leiden deze zilveren penning maken:

Afbeelding: een zilveren penning (foto van de ene zijde). Midden: het stadswapen en een panorama van Leiden. Daarboven staat het jaartal van de penning. Daaromheen de namen en familiewapens van de vier burgemeesters, die Leiden in 1664 besturen. Latijns randschrift.

Toelichting:
In het midden zijn het stadswapen en een panorama van Leiden afgebeeld.
Daarboven staat: „Mei 1664 gemaakt”.
Daaromheen staan de namen en familiewapens van de vier burgemeesters die Leiden in 1664 besturen.
Het Latijnse randschrift luidt (in vertaling):
„De vreemdeling tot verwondering, de inwoners tot gebruik, het vaderland tot sieraad en Leiden tot eer.”

Vraag 12 3 punten

Gebruik bron 5.
Een interpretatie:
Met deze penning wil het bestuur van Leiden een propagandaboodschap overbrengen.
Ondersteun deze interpretatie door:
− zonder bron aan te geven wat het belang van het jaagpad voor Leiden is, en
− met bron uit te leggen welke politieke propagandaboodschap door het bestuur van Leiden wordt overgebracht.

Bekijk het antwoord
  • Geeft zonder bron het belang van het jaagpad aan: door de aanleg wordt het transport van goederen of personen via het water van en naar Leiden vergemakkelijkt, wat de economische ontwikkeling ten goede komt. (1p)
  • Legt met bron uit welke propagandaboodschap het bestuur overbrengt: door de namen en familiewapens van de burgemeesters en de lovende tekst wil het bestuur de boodschap overbrengen dat het verstandige beslissingen neemt waardoor de economie van Leiden groeit, of een waardevolle bijdrage levert aan de economie van de Republiek. (2p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

Bron 3
Bron 3

In 1586 maakt Hans Vredeman de Vries (1527-1609) dit schilderij over Antwerpen:

Bron 4

In 1672 schrijft Henry Stubbe een pamflet over de Republiek. In het eerste gedeelte, Onpartijdige en gepaste commentaren, staat:

Zij [de Nederlanders] doen net of zij in het beloofde land wonen, maar heel Europa en Indië klaagt dat er daar niets van waarde is. Ze verheerlijken hun excellente regering, terwijl het anarchie is: ze onderwerpen zich aan geen enkele regel en werken alleen samen vanuit eigenbelang en onder een gemeenschappelijk gevoel van gevaar. Ze zijn al honderd keer ontsnapt aan een totale verscheuring. (…) Nooit was een stel pijlen zo slecht gebundeld. Hun vrijheid (waar ze over opscheppen) bestaat er vooral uit dat ze meer belasting betalen dan welke vorst in de wereld zou vragen; en ze zijn onderworpen aan meer willekeurige regels over leven, verbanning en gevangenneming dan ik ooit eerder zag.

Vraag 9 3 punten

Gebruik bron 4.
Henry Stubbe krijgt 200 pond van de Engelse koning voor zijn pamflet.
Verklaar dat de koning voor dit pamflet betaalt door:
− aan te geven op welk kenmerk van het bestuur van de Republiek Stubbe kritiek geeft en
− uit te leggen welke boodschap de Engelse koning juist in 1672 met het pamflet aan zijn onderdanen wil overbrengen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat Stubbe kritiek heeft op het particularisme van steden en gewesten / de soevereiniteit van de gewesten. (1p)
  • Noemt dat in 1672 (het Rampjaar) Engeland de oorlog verklaart aan de Republiek / de Engelse vloot schepen van de Republiek aanvalt. (1p)
  • Legt uit dat de Engelse koning met het pamflet de boodschap wil overbrengen dat door de interne verdeeldheid van de Republiek de oorlog gewonnen kan worden / dat zijn onderdanen de oorlog tegen de slecht geleide Republiek moeten steunen. (1p)

Het derde subcriterium telt alleen mee als het antwoord ingaat op de oorlogssituatie in 1672.

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 3

bron 3
bron 3 Rond 1550-1560 schildert Pieter Claeissens De zeven wonderen van Brugge:

Toelichting: Dit schilderij toont verschillende gebouwen in Brugge verhoudingsgewijs groter dan in werkelijkheid, zoals de Waterhalle (in het midden), waar schepen binnenshuis gelost en geladen kunnen worden, en het Oosterlingenhuis (rechtsachter), waar kooplieden van de Duitse Hanze wonen.
Zwart-wit schilderij van een stadsgezicht met torens en gebouwen, met een banderol met Latijnse tekst bovenaan.

bron 4

Onlangs is een Koreaans vissersbootje verzeild geraakt op een van de eilanden van de Goto-archipel. Omdat vermoed werd dat de opvarenden barbaren waren uit Holland, werden zij door de gouverneur van de eilanden naar Nagasaki gestuurd. Hier werden zij ondervraagd. Zij beweerden Hollanders te zijn, die 13 jaar geleden op weg naar Japan voor de kust van Korea schipbreuk leden, dat zij in uw land 13 jaar hebben gewoond en dat zij onlangs zijn ontsnapt. Hoewel de barbaren zich kooplieden noemen, is het best mogelijk dat het volgelingen van Jezus zijn, die naar uw land en het onze zijn gekomen om het volk te bedriegen met hun verderfelijke leer. Wij weten dat uw regering even beducht is als de onze voor infiltratie van ideeën die de nationale identiteit van onze beide volkeren zouden kunnen aantasten. Daarom verzoeken wij u dringend om nadere informatie.

In 1653 vergaat het VOC-schip De Sperwer voor de kust van Korea, waarna de overlevende opvarenden worden gedwongen om in Korea te blijven. In 1666 lukt het acht bemanningsleden te ontkomen en Japan te bereiken. De daimyo (landheer) van de Japanse handelspost Nagasaki schrijft kort daarop aan de Koreaanse autoriteiten:

Vraag 9 4 punten

In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima. De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling.
Leg dit uit door:

  • met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders zich alleen op Deshima mogen vestigen, en
  • zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neerleggen bij deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.
Bekijk het antwoord
  • Met bron: het Japanse bestuur is bezorgd dat de Nederlanders christenen zijn, het Japanse volk willen bekeren, of dat bekering de nationale identiteit zou schaden, zodat het bestuur wil dat er weinig contact is tussen Nederlanders en Japanners. (2p)
  • Zonder bron: de Nederlanders leggen zich neer omdat zij geen handel met Japan mogen drijven of geen Japanse goederen mogen kopen, wat zij nastreven vanwege de toenemende handelscontacten, het handelskapitalisme en de wereldhandel. (2p)

Als bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect wordt genoemd zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

In de stad Leiden bepaalde het stadsbestuur in 1702 dat de bestuurlijke functies moesten worden toegewezen aan 'diegenen van wie voorouders een aanzienlijke positie in het bestuur hebben gehad'.
Leg uit dat een bepaling als deze in de Republiek leidde tot een toename van de Oranjegezindheid onder het gemeen.

Bekijk het antwoord
  • De bepaling bevorderde oligarchisering (of een juiste beschrijving daarvan), waardoor de regenten hun eigen belangen konden dienen, en daardoor werd het gemeen Oranjegezind omdat het dacht dat de prins van Oranje of de stadhouder de belangen van het gemeen beter zou beschermen. (2p)

Vraag 10 in het hele examen

bron 5

Alleen ik vertegenwoordig de hoogste macht (...). Alleen aan mij danken de rechtbanken hun bestaansrecht en gezag. Het gezag dat zij uitoefenen, geschiedt uitsluitend uit mijn naam en blijft bij mij berusten. Het gebruik daarvan kan zich dus nooit tegen mij keren. De wetgevende macht behoort volledig toe aan mij, zonder dat ik die met iemand deel of daarvoor aan iemand ondergeschikt ben. Onder mijn gezag leggen mijn ambtenaren de wet – die zij zelf niet maken – vast op schrift, maken zij die bekend en voeren die uit (...). Mijn volk en ik zijn één. De rechten en belangen van de natie zijn onlosmakelijk verbonden met die van mijzelf en liggen volledig in mijn handen.

In 1766 zegt koning Lodewijk XV tijdens een conflict met de hoogste rechtbank in Parijs:

Vraag 11 4 punten

Met deze rede wijst Lodewijk XV een standpunt van Montesquieu en een standpunt van Rousseau af.
Leg dit voor beide standpunten apart uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Lodewijk XV beweert dat de rechtbanken hun gezag namens de koning uitoefenen en dat de wetgevende macht aan hem behoort, wat botst met het standpunt van Montesquieu (de Trias Politica) dat de verschillende machten gescheiden moeten blijven. (2p)
  • Lodewijk XV beweert dat het gezag bij hem berust en dat de rechten van de natie volledig in handen van de koning liggen, wat botst met het standpunt van Rousseau dat de macht van het volk komt, of dat de macht alleen via het sociale contract in handen komt van een heerser. (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juist standpunt van Montesquieu (bij de eerste deelvraag) en Rousseau (bij de tweede deelvraag), en een passende verschillende verwijzing naar de toespraak van Lodewijk XV, worden scorepunten toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 5

Bron 5
Bron 5 Een Nederlandse prent over het jaar 1567 met als titel De slapende leeuw: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-80.428

Prent met als opschrift 'Den slapende Leeuw'. In de prent staan de volgende labels: 'Spaanse soldaten' (linksboven), 'Edelen' (rechtsboven), 'Spaanse officieren', 'Vreemde rovers', 'Herders', 'Landsgetrouwen', 'Algemene welvaart' en 'De Nederlandse macht (= overheid)' bij de leeuw rechts.

Vraag 10 2 punten

In 1668 schreef de Nederlandse filosoof Adriaan Koerbagh in zijn boek dat hij zich verbaasde dat in de Bijbel “valt te lezen dat God zelf van boven naar beneden kwam, om een gezellig praatje te maken met een of ander godzalig mens en om dan meteen bij hem te blijven logeren”.

Leg uit welk verlicht uitgangspunt Koerbagh toepaste op verhalen in de Bijbel.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Koerbagh het rationalisme (van Descartes) toepaste, doordat hij Bijbelse verhalen niet zomaar voor waar aannam, en Bijbelse verhalen (over God die op bezoek kwam) in twijfel trok door gebruik te maken van redelijkheid, rede of het verstand (2p)

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1502 reist de Portugees Vasco da Gama naar India. Een bemanningslid aan boord noteert in zijn dagboek:

Op 11 september bereikten wij het koninkrijk Cannaer1). (...) Daar zagen wij de schepen uit Mekka2). Dat zijn de schepen die de specerijen naar ons land brengen, en die vernietigden wij zodat alleen de koning van Portugal de specerijen daar kon halen. (…) In diezelfde tijd enterden wij een schip uit Mekka met driehonderdtachtig mannen en veel vrouwen en kinderen aan boord. Wij roofden ongeveer twaalfduizend dukaten en voor tienduizend dukaten koopwaar. Op 1 oktober bliezen wij met buskruit het schip en alle opvarenden op. (…) Op 20 oktober gingen wij in Cannaer aan land en handelden in allerlei specerijen; de koning ontving ons op grootse wijze en toonde ons twee olifanten en andere vreemde dieren die ik niet ken.

noot 1 streek aan de kust van India
noot 2 Arabische stad

Bron 6

In 1663 bezoekt de Fransman Balthasar de Monconys de stad Amsterdam. Hij schrijft hierover:

Daarna begaven we ons naar de admiraliteit1). (…) Het marinepakhuis [van de admiraliteit] is een reusachtig bakstenen gebouw, bestaande uit een grote binnenplaats met daaromheen vier dubbele hoofdgebouwen van elk drie verdiepingen. Daarin lagen alle toebehoren voor zeventig [oorlogs]schepen gesorteerd. Alles ligt keurig geordend en van elk voorwerp zijn wel drie stuks (…). Eenzelfde overvloed is te vinden in het Indische magazijn.

noot 1 De admiraliteit is verantwoordelijk voor de organisatie van de marine en is verantwoording schuldig aan de Staten-Generaal.

Vraag 10 3 punten

Gebruik bron 6.
In de zeventiende eeuw bloeit de handel in de Republiek.

Licht dit toe door:

  • met een ander kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw 'de bloei in economisch opzicht van de Nederlandse Republiek' te verklaren en
  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het beleid van de Republiek de bloei van de handel bevordert.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart de bloei in economisch opzicht met een ander kenmerkend aspect: de wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie (die de inkomsten door handel vergroten / groei van nijverheid veroorzaken) (1p)
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat het beleid van de Republiek de bloei van de handel bevordert, doordat er wordt gezorgd dat de handel wordt beschermd, omdat door de admiraliteit marineschepen kunnen worden opgetuigd (2p)

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1522 schrijft paus Adrianus VI een brief aan de humanist Erasmus, die bekend is door zijn tekstuitgaven van Griekse en Romeinse schrijvers uit de vroege geschiedenis van het christendom:

Vanwege de genegenheid die wij u toedragen en vanwege uw verlangen naar faam en ware eer sporen wij u aan dat u uw pen tegen die nieuwe ketterijen zou oefenen. (...) U hebt een grote geesteskracht, een ruime geleerdheid, een vlotheid van schrijven zoals bij ons weten maar zeer weinig anderen, zo al iemand anders die heeft. Daarnaast geniet u ook bij die volkeren waar dit kwaad ontstaan is, een grote autoriteit en gunst. En deze gaven moet u gebruiken tot eer van Christus en de verdediging van de Kerk en het heilig geloof: Hij heeft ze u uiteindelijk ook in Zijn welwillende vrijgevigheid geschonken! (...) U zult uw inspanningen die u zo lang gewijd hebt aan de bevordering van de goede letteren en de verfraaiing en verrijking van de Heilige Schrift, door dit heilige werk nog veredelen.

Pas de deux in stilte, de briefwisseling tussen Desiderius Erasmus en Paus Adrianus VI, 1522-1523, Rotterdam 2002, vertaald door M. Verweij, pag. 64-65

Bron 5 De anatomische les van professor Paaw

De anatomische les van professor Paaw
Bron 5 https://www.geheugenvannederland.nl/en/geheugen/view/anatomie-leidsche-universiteit-prof-paaw-an--stock-andries-jacobsz?coll=ngvn&facets%5Bcontributor%5D%5B%5D=Stock%2C+Andries+Jacobsz.&maxperpage=36&page=1&query=&identifier=UBL01%3AP315-3N013

Gravure uit 1615 van Andries Jacobsz Stock.

Toelichting: De Leidse hoogleraar Paaw ontleedt een menselijk lichaam in het anatomisch theater.

Vraag 10 4 punten

In de zeventiende eeuw wordt in twaalf steden in de Republiek een anatomisch theater gebouwd.

Leg uit:

  • met een verwijzing naar de bron dat de wetenschappelijke revolutie de bouw van anatomische theaters wenselijk maakt en
  • zonder bron dat de bouw van veel anatomische theaters in juist de Republiek kan worden verklaard met behulp van een kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar de bron en legt uit dat de wetenschappelijke revolutie de bouw van anatomische theaters wenselijk maakt, want er is publiek aanwezig of de theatervorm heeft zitplaatsen rond een snijtafel. (1p)
  • Legt uit dat de wetenschappelijke revolutie bijdraagt aan empirisch onderzoek of aan de verspreiding van kennis via waarneming. (1p)
  • Verklaart de bouw van veel anatomische theaters in de Republiek met de bloei in economisch opzicht van de Republiek, waardoor er voldoende kapitaal was om de theaters te bouwen, of met de bijzondere plaats in staatkundig opzicht van de Republiek, waardoor steden of gewesten de theaters lieten bouwen om hun concurrentiepositie te versterken. (2p)

De verwijzing naar de bron telt pas mee als de eerste deelvraag een juiste uitleg bevat. Bij de tweede deelvraag levert het noemen van alleen een passend kenmerkend aspect geen scorepunt op; er moet ook een verklaring zijn.

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 2

In 1500 neemt Pero Vaz de Caminha deel aan de Portugese expeditie waarbij Brazilië wordt ontdekt. Hij schrijft in een brief aan koning Manuel I van Portugal over de eerste contacten met de oorspronkelijke bevolking:
Ze hebben steil haar, dat hoog opgeknipt is, en van de oren naar beneden is hun hoofd helemaal kaalgeschoren. Een van hen droeg van slaap tot slaap op het achterhoofd een soort gele pruik met vogelveren van een centimeter of vijf lang, heel dik en dicht op elkaar, die de nek en de oren bedekte. De pruik was veer voor veer op het haar geplakt, in een zachte massa zoals bijenwas, maar dat was het niet. Op deze manier kregen ze die pruik zeer rond, dik en gelijkmatig. (...)
Het lijkt zo'n onwetend volk dat het zich, naar het mij toeschijnt, snel zou laten kerstenen, omdat het lijkt alsof ze geen enkel geloof hebben. (…) ik twijfel er dan ook niet aan dat ze christenen zullen worden en ons heilige geloof zullen aanhangen, als Zijne Majesteit dat toestaat, maar het staat vast dat dit volk goed en van een grote eenvoud is en onmiddellijk iedere godsdienst zou aanvaarden die men hun zou willen geven.

Emir Rodríguez Monegal, De ontdekking van Amerika, persoonlijke verslagen van Columbus, Cortés en vele anderen, Utrecht 1984, pag. 22 (alinea 1) en 27 (alinea 2)

Vraag 9 2 punten

Hessel Gerritszoon werd in 1617 als eerste benoemd tot officiële cartograaf van de VOC. Alle kapiteins van de VOC moesten na een reis verplicht hun logboeken en kaarten bij hem inleveren. Hessel Gerritszoon paste de kaarten aan, waarna ze bij een volgende VOC-reis weer werden meegegeven. Leg uit dat de verplichting om kaarten en logboeken in te leveren de ontwikkeling van wereldwijde handelscontacten voor de VOC bevorderde.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de verplichting om kaarten en logboeken in te leveren de VOC hielp. Een van beide uitleggen is volledig goed: de VOC kon de routes geheim houden, waardoor zij de concurrentie tegenging; of de VOC kon met de informatie over de routes uit de logboeken de kaarten laten verbeteren, waardoor de effectiviteit van de reizen werd vergroot (2p)

Vraag 9 in het hele examen

bron 4

In 1627 schrijft Jan Pieterszoon Coen vanuit Batavia aan de bewindhebbers van de VOC:
Met hulp van de Staten-Generaal dient de Compagnie veel schepen met allerlei volk naar Indië te sturen. Met goede vooruitzichten dienen veel mensen ertoe bewogen te worden om op hun kosten en risico hetzij met hun eigen schepen of met die van de Compagnie, naar Indië te vertrekken. Het vooruitzicht dat gegeven kan worden is de uitdeling van land, fruitbomen en slaven (…).
Aan alle landen, niemand uitgezonderd, behalve openlijke vijanden, zal de vrije handel in Batavia worden toegestaan. Omdat genoemde landen over veel mensen beschikken, hebben zij eenvoudig toegang tot de middelen die nodig zijn voor het onderhoud van oorlogsschepen, de benodigde soldaten en de inkoop van zo veel specerijen als Europa maar hebben kan (…). Nu moet de Compagnie het avontuur aangaan en het moeilijkste deel voor haar rekening nemen; dan zullen de particulieren het risico lopen en zal de Compagnie zeker zijn van haar inkomsten.

H.T. Colenbrander, 'Coen in Patria' in: De Gids, jaargang 97, Amsterdam 1933, pag. 24-62, aldaar pag. 30-31

Vraag 10 3 punten

Gebruik bron 4. Jan Pieterszoon Coen stelt een verandering voor in het beleid van de VOC. Het bestuur van de VOC wijst het voorstel af. Verklaar het standpunt van Coen en dat van het bestuur door: de verandering in beleid uit het voorstel van Coen te noemen, een politieke verklaring te geven voor het voorstel vanuit Coens positie en een economische verklaring te geven voor de afwijzing van het voorstel door het bestuur van de VOC.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de verandering in beleid uit het voorstel van Coen: het monopolie van de VOC op de handel met Indië loslaten, vrijhandel toestaan of een volksplanting beginnen (1p)
  • Geeft een politieke verklaring voor het voorstel vanuit Coens positie: Coen moet Batavia en de Nederlandse belangen verdedigen en heeft daarvoor meer middelen of mensen nodig, die hij hoopt te krijgen door vrijhandel of een volksplanting toe te staan (1p)
  • Geeft een economische verklaring voor de afwijzing door het bestuur van de VOC: het bestuur wil de winst uit Indië, vanwege de economische belangen van de aandeelhouders of de Compagnie, niet delen met anderen of kolonisten (1p)

Vraag 10 in het hele examen

bron 5 Mercurius verlaat Antwerpen

Mercurius verlaat Antwerpen
bron 5 https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-70.274

In 1635 maakt Theodoor van Thulden een gravure met de titel Mercurius verlaat Antwerpen:
Toelichting:
In het midden staat Mercurius, god van de handel, met in zijn rechterhand een geldbuidel en zijn koeriersstaf.
Rechts staat de stedenmaagd Antwerpia, symbool voor de stad Antwerpen.
Achter Antwerpia ligt een slapende matroos op een omgekeerde boot.
Links ligt de riviergod Scaldis, symbool voor de rivier de Schelde, die Antwerpen verbindt met de Noordzee.

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 5. In deze prent geeft Theodoor van Thulden een gevolg weer van de Opstand voor de economie van Antwerpen. Geef aan: met een verwijzing naar de prent welk economisch gevolg van de Opstand Van Thulden weergeeft en zonder bron welke maatregel de oorzaak hiervan is.

Bekijk het antwoord
  • Verwijst met een van de volgende details naar de prent: de god van de handel Mercurius die Antwerpen verlaat, de slapende matroos, de omgekeerde boot, of de Scheldegod die geketend is of slaapt (1p)
  • Noemt dat Van Thulden in de prent weergeeft dat de Antwerpse handel is ingestort of dat de scheepvaart niet langer kan plaatsvinden (1p)
  • Noemt als oorzaak dat de opstandelingen (Holland en Zeeland) de Schelde afsluiten, waardoor de Antwerpse handel tot stilstand is gekomen (1p)

Alleen als een juist gevolg voor de economie van Antwerpen wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de prent.

Vraag 11 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Titu Cusi Yupanqui, de heerser van de Inca's in Amerika, laat in zijn boek Een Inca-verslag van de verovering van Peru in 1570 opschrijven:

Toen mijn vader hierover hoorde [over de komst van de Spanjaarden] raakte hij buiten zichzelf en zei: "Hoe durven deze mensen mijn land binnen te vallen zonder mijn autorisatie en toestemming? Wie zijn deze mensen en wat zijn hun gewoonten?" De boodschapper antwoordde: "Heer, deze mensen moeten wel goden zijn, want ze beweren dat ze met de wind gekomen zijn. Ze hebben baarden en zijn heel mooi en wit. Ze eten van zilveren borden. Zelfs hun schapen, waarop ze rijden, zijn groot en dragen zilveren schoenen [hoefijzers]. Ze gooien met donder zoals de lucht dat doet. (...) Bovendien hebben we ooggetuigen die met hun eigen ogen hebben gezien dat ze praten naar witte vellen en dat ze van sommigen van ons de namen kenden voordat iemand ze dat had verteld en die namen wisten ze door naar de vellen te kijken die ze voor zich houden."

Vraag 12 2 punten

In 1585 voerden de Staten van Holland een discussie over de positie van Maurits, de zoon van Willem van Oranje. Er werd besloten hem wel tot stadhouder te benoemen, maar om hem niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen. Licht dit besluit toe door: aan te geven welke continuïteit de Staten van Holland wilden uitdragen met het benoemen van Maurits tot stadhouder en een bestuurlijke verklaring te geven om Maurits niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de Staten van Holland wilden uitdragen dat de Opstand doorging of dat de militaire aanpak van de Opstand niet veranderde, omdat die in handen kwam van de zoon van Willem van Oranje (1p)
  • Geeft als verklaring dat de Staten de titel 'Graaf van Holland' niet verleenden, omdat deze titel te veel (soevereine) macht aan Maurits zou geven, of om duidelijk te maken dat Maurits in dienst was van de Staten (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Bron 4

Tijdens zijn conflict met landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt laat de stadhouder, prins Maurits van Oranje, ook een aantal medestanders van Van Oldenbarnevelt arresteren, onder wie de rechtsgeleerde en politicus Hugo de Groot.

De Engelse ambassadeur Dudley Carleton beschrijft op 25 januari 1619 het verhoor van De Groot (Grotius), waarbij hij aanwezig is:

Er is een zaal aangewezen voor de berechting van deze gevangenen, waar tapijten werden opgehangen en de zetels werden opgesteld als in een tribunaal. Toen Grotius deze ruimte aanschouwde (waar hij werd binnengeleid om verder te worden verhoord), was hij hogelijk verbaasd. Hij zei dat hij nu inzag hoezeer hij het bij het verkeerde eind had gehad toen hij veronderstelde dat hij en de anderen slechts voor enige tijd werden opgesloten om de prins van Oranje de gelegenheid te geven om orde op zaken te stellen in het land. Nu hij besefte dat ze zouden worden berecht, viel hij op zijn knieën en smeekte met tranen in de ogen om mededogen voor hemzelf, zijn vrouw en kinderen. Alsof men hem op de pijnbank had gelegd, bekende hij vrijwillig alles wat men hem vroeg en beschuldigde hij enkele personen op wie geen verdenking rustte, onder wie sir Robert Hinderson, een kolonel van een der Schotse regimenten. Deze zou beter dan wie ook op de hoogte zijn geweest van Van Oldenbarnevelts intentie de soldaten trouw te laten zweren aan afzonderlijke provinciën in plaats van aan de generaliteit. Hierop werd kolonel Hinderson aan de ondervragers voorgeleid, maar hij kon weinig licht op de kwestie werpen.

Vraag 10 3 punten

Gebruik bron 4.
Bij deze bron horen twee gegevens:
1 Engeland is in deze periode bang dat de Republiek een bondgenootschap met Frankrijk zal sluiten.
2 Stadhouder Maurits en landsadvocaat Van Oldenbarnevelt verschillen van mening over dit mogelijke verbond.
Door deze gegevens ga je twijfelen aan de betrouwbaarheid van het beeld dat Carleton van Hugo de Groot geeft.
Licht je twijfel toe door aan te geven:

  • zonder bron wat de positie van Carleton tegenover Van Oldenbarnevelt zal zijn geweest en
  • met een verwijzing naar de bron of dit de beschrijving die Carleton geeft van Hugo de Groot heeft gekleurd.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Carleton een (politiek) tegenstander van Van Oldenbarnevelt was, omdat Van Oldenbarnevelt tegenstander was van Maurits en voorstander was van een verbond met Frankrijk / tegen een verbond met Engeland was. (1p)
  • Noemt met een verwijzing naar de bron dat de beschrijving van Carleton in negatief opzicht is gekleurd. (1p)
  • Noemt met een verwijzing naar de bron dat Carleton De Groot beschrijft als aanhanger van Van Oldenbarnevelt die laf / naïef / iemand is die onterechte beschuldigingen uitte. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Bron 5

De Duitse kunstenares Maria Sybilla Merian (1647-1717) specialiseert zich in het tekenen van planten en insecten. In 1705 verschijnt in Amsterdam haar boek met kleurenprenten en beschrijvingen van insecten uit Suriname.

In het voorwoord van Verandering der Surinaamsche Insecten schrijft zij:

Ik heb mij vanaf mijn jeugd beziggehouden met de bestudering van insecten. Eerst begon ik in mijn geboortestad Frankfurt am Main met zijderupsen en later zag ik dat uit andere rupsen nog mooiere vlinders voortkwamen. Hierdoor verzamelde ik alle rupsen die ik kon vinden om hun gedaanteverwisseling waar te kunnen nemen. (…)

In Holland zag ik met verwondering welke mooie dieren men uit Oost- en West-Indië liet komen, vooral wanneer ik ze zag in de prachtige verzameling van de edele heer Nicolaas Witsen, burgemeester van Amsterdam en bewindhebber van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (…), en in vele andere verzamelingen. Maar hier zag ik niet hoe vlinders uit rupsen in poppen en zo verder veranderen. Dit heeft mij aangemoedigd (in 1699) een grote en dure reis te maken naar Suriname in Amerika (een warm en vochtig land), om daar mijn observaties voort te zetten.

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 5.
Uit het voorwoord van Maria Sybilla Merian blijkt dat verschillende kenmerkende aspecten van die tijd elkaar hebben beïnvloed.
Toon dit aan voor het verband tussen de 'wetenschappelijke revolutie' en drie andere kenmerkende aspecten van haar tijd, telkens met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat door 'de wereldwijde handelscontacten' in Europa vlinders uit Oost- en West-Indië te zien zijn, die bij Merian een belangstelling aanwakkeren die past bij de wetenschappelijke revolutie. (1p)
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat door 'de uitbouw van de Europese overheersing' Merian in de gelegenheid is om in Suriname haar onderzoek naar vlinders voort te zetten, wat past bij de wetenschappelijke revolutie. (1p)
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat de publicatie van het onderzoek van Merian over vlinders, die voortkomt uit de wetenschappelijke revolutie, plaatsvindt in Amsterdam, wat bijdraagt aan 'de culturele bloei van de Nederlandse Republiek'. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 9 2 punten

In 1572 kwam een deel van de Staten van Holland in Dordrecht bijeen. Tijdens deze vergadering werden de volgende besluiten genomen:
1 Willem van Oranje werd gehandhaafd als stadhouder, waarbij de Staten de verbanning van Willem van Oranje uit de Nederlanden door de Raad van Beroerten naast zich neerlegden.
2 Willem van Oranje werd erkend als beschermheer van alle Nederlandse gewesten.
Toon voor elk van beide besluiten aan, dat deze inging tegen verschillende onderdelen van de staatsinrichting van de Nederlanden in die tijd.

Bekijk het antwoord
  • De handhaving van Willem van Oranje als stadhouder brak met de bestaande staatsstructuur, omdat de stadhouder tot dan toe werd benoemd door de landsheer / omdat een besluit van de landsheer werd genegeerd (1p)
  • De verklaring van de Staten van Holland dat Willem als beschermheer van alle Nederlandse gewesten kon optreden, brak met de bestaande staatsstructuur, omdat ieder gewest soeverein was / zijn eigen besluiten kon nemen (waardoor de Staten van Holland dit niet konden besluiten voor alle gewesten) / omdat één stadhouder voor alle gewesten niet voorkwam (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Hoe vaak tijd van regenten en vorsten in het examen komt

Vragen over tijd van regenten en vorsten per centraal examen geschiedenis vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 2814%
2025, tijdvak 19-1028%
2025, tijdvak 29-1027%
2024, tijdvak 1914%
2024, tijdvak 28-927%
2023, tijdvak 19-1028%
2023, tijdvak 211-1228%
2022, tijdvak 1914%
2022, tijdvak 29-11312%
2022, tijdvak 31014%
2021, tijdvak 11014%
2021, tijdvak 21015%
2019, tijdvak 19-11313%
2019, tijdvak 21215%
2018, tijdvak 110-1129%
2018, tijdvak 2914%

In 16 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis vwo staat een vraag over tijd van regenten en vorsten, samen 26 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 5% van de vragen over tijd van regenten en vorsten, daarvoor 6%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met tijd van regenten en vorsten

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van regenten en vorsten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van regenten en vorsten

Andere onderwerpen geschiedenis vwo

Tijd van regenten en vorsten op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van regenten en vorsten voor in het eindexamen geschiedenis vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 26 vragen over tijd van regenten en vorsten, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen geschiedenis vwo stonden de meeste vragen over tijd van regenten en vorsten?

In het examen van 2022, tijdvak 2, met 3 vragen: 9-11.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van regenten en vorsten?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van regenten en vorsten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.