Examenvragen tijd van regenten en vorsten geschiedenis havo
34 vragen over tijd van regenten en vorsten uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Tijd van regenten en vorsten komt in 18 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 34 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 1 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tijd van regenten en vorsten
Per examen de vragen over tijd van regenten en vorsten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1
Opgavetekst
Bron 1
In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:
Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.
noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.
noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.
Bron 2
In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:
Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.
noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.
Bron 3
Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:
Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.
noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.
Bron 4
Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.
Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.
Bron 5
In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.
Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.
Bron 6
In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:
Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?
Bron 7
Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.
Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.
Bron 8
In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.
Bron 9
De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:
De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.
Bron 10
In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:
De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.
noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.
Bron 11
In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.
Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.
Bron 12
Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:
Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.
noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.
Kenmerkende aspecten
Tijdvak 5
- het begin van de Europese overzeese expansie
- het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
- de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
- de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
- het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
Tijdvak 6
- het streven van vorsten naar absolute macht
- de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
- wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
- de wetenschappelijke revolutie
Tijdvak 7
- rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
- voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
- uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
- de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Tijdvak 8
- de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
- discussies over de 'sociale kwestie'
- de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
- de opkomst van emancipatiebewegingen
- voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
- de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme
Tijdvak 9
- de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
- het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
- de crisis van het wereldkapitalisme
- het voeren van twee wereldoorlogen
- racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
- de Duitse bezetting van Nederland
- verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
- vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme
Tijdvak 10
- de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
- de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
- de eenwording van Europa
- de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
- de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen
Gebruik bron 3.
Je concludeert dat Waterhouse een eenzijdige beeld geeft van het conflict in Virginia.
Vraag 5 3 punten
Ondersteun je conclusie door:
- aan te tonen dat het beeld over het uitbreken van het conflict eenzijdig is, en
- aan te geven welke reden er uit de bron is af te leiden voor de aanval van de inheemse bevolking, en
- te beredeneren welke verandering in de kolonie de Virginia Company wil onderbouwen met het publiceren van het rapport van Waterhouse.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Waterhouse geeft weer dat de uitbraak van het conflict de schuld is van de inheemse bevolking / dat de inheemse bevolking de vriendelijke/gastvrije Engelse kolonisten heeft bedrogen (waarmee hij het Engelse beeld op het uitbreken van het conflict beschrijft).
- Uit de bron blijkt dat de kolonisten zich door heel Virginia verspreiden / zich permanent vestigen / proberen de inheemse bevolking te bekeren tot het christendom (wat voor de inheemse bevolking een reden kan zijn zich tegen de kolonisten te keren).
- De Virginia Company wil de verandering onderbouwen dat de kolonisten (toestemming krijgen om) gewelddadig gaan optreden tegen de inheemse bevolking / dat de kolonisten niet langer proberen het land te delen met de inheemse bevolking.
2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
bron 1
Een portret van de Italiaanse geestelijke Daniele Barbaro, gemaakt tussen 1556 en 1562:

Toelichting:
Naast Barbaro staat zijn boek uit 1556 met de vertaling van en het commentaar op het boek over architectuur van de Romeinse bouwmeester Vitruvius.
Gebruik bron 1.
Een geschiedenis:
In 1653 voerde de Franse koning Lodewijk XIV een balletvoorstelling uit voor een groep edelen. De koning stelde de Romeinse zonnegod voor, in een goudkleurig kostuum. Kinderen uit adellijke families dansten om hem heen in kostuums die verschillende planeten voorstelden, zoals planeten om de zon draaien.
Vraag 6 2 punten
Geef aan welke politieke boodschap aan de adel werd overgebracht, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar deze geschiedenis.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- De boodschap was dat Lodewijk XIV het centrum was van de macht / dat de adel moest gehoorzamen aan/afhankelijk was van de koning, (1)
- wat blijkt uit (een van de volgende): (1)
− het gegeven dat om Lodewijk XIV heen wordt gedanst door de kinderen.
− het zich verkleden van Lodewijk XIV als de Romeinse zonnegod.
Opmerking
Alleen als het antwoord een juiste boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar deze geschiedenis.
2025, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 2.
Bron 2
De Amsterdamse koopman Hans Bontemantel (1633-1688), schrijft over schuttersstukken1) na 1580:
Na 1580 zijn de compagnieën geschilderd op een andere wijze, te weten met musketten, hellebaarden en pieken2), en de meesten die zijn afgebeeld zijn onbekend, behalve enige officieren. En enige tijd geleden zijn de oude schilderijen verplaatst, maar door het verkrijgen van meer kamers [in het gebouw van de schutterij] die ook met schutterstukken worden behangen, is daar netjes mee omgegaan en zijn de kamers en zalen bekleed met [de nieuwe] schilderijen die door de belangrijkste meesters gemaakt worden. (...) De schutters hebben de schilderijen zelf betaald.
- noot 1 Een schuttersstuk is een schilderij waarop een schutterscompagnie staat afgebeeld. Een schutterscompagnie is een groep burgers die zorgt voor orde, veiligheid en de verdediging van de stad.
- noot 2 Dit zijn schiet- en steekwapens.
Vraag 3 4 punten
Bontemantel beschrijft veranderingen ten aanzien van het schilderen van schuttersstukken na 1580. Voor deze veranderingen kunnen twee kenmerkende aspecten als oorzaak worden genoemd:
- 1 het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
- 2 de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Republiek.
Geef per oorzaak aan waardoor dit leidt tot een verandering in het schilderen van schuttersstukken, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
bij 1:
- De schutters moeten hun stad beschermen tegen (de dreiging van) de Spaanse troepen (of een juiste omschrijving hiervan). 1
- zodat de schutterijen zich na 1580 met de door Bontemantel genoemde wapens laten afbeelden. 1
bij 2:
- Ook hebben burgers voldoende geld / interesse voor kunst, 1
- wat verklaart dat Bontemantel beschrijft dat de meeste afgebeelde schutters geen officier zijn / dat de leden van de schutterijen zelf betalen voor de schilderijen / dat de schilderijen door de belangrijkste meesters (schilders) worden gemaakt. 1
Opmerking: Alleen als het antwoord een juist argument bevat voor (bij de eerste deelvraag) de invloed van het conflict in de Nederlanden en (bij de tweede deelvraag) de invloed van de culturele en economische bloei van de Republiek op het schilderen van schuttersstukken, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
Twee gegevens over de Nederlander Simon Stevin (1548-1620):
- 1 Stevin gooide kogels met een verschillend gewicht van een toren om te zien of ze even snel zouden landen.
- 2 Stevin gaf lessen aan ingenieurs in het Nederlands omdat hij deze taal het meest geschikt vond voor kennisoverdracht.
Vraag 4 2 punten
Toon aan, telkens met behulp van een kenmerkend aspect:
- met gegeven 1 bij welke ontwikkeling in zijn tijd Stevin wel aansloot, en
- met gegeven 2 bij welke ontwikkeling in zijn tijd Stevin niet aansloot.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
bij 1:
Stevin sloot aan bij 'het begin van wetenschappelijke belangstelling'/'de wetenschappelijke revolutie' omdat hij zelf experimenten/onderzoek deed. 1
bij 2:
Stevin sloot niet aan bij de 'heroriëntatie op de klassieke oudheid' omdat hij specifiek de Nederlandse taal geschikt vond voor kennisoverdracht / zijn lessen niet gaf in het Latijn/Grieks. 1
Opmerking: Als het antwoord op een deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
bron 2
Pieter Schaghen zit in het bestuur van de handelsorganisatie West-Indische Compagnie (WIC) te Amsterdam. Op 7 november 1626 schrijft hij:
Gister is het schip Het Wapen van Amsterdam gearriveerd. Het is vertrokken uit Nieuw-Nederland¹ op 23 september. Ze brengen de boodschap dat het volk² gezond is en in vrede leeft. De vrouwen hebben daar kinderen gebaard en ze hebben het eiland Manhattan van de wilden³ gekocht voor 60 gulden (…). Er is koren gezaaid in mei en gemaaid in augustus. Ze hebben voorbeelden van deze zomergranen gestuurd: tarwe, rogge, gerst, haver, boekweit, kanariezaad, bonen en vlas. De lading van het schip is: 7246 bevervellen, 675 ottervellen, 48 nertsvellen.
noot 1 een gebied in Noord-Amerika waar Nederlandse kolonisten zich vestigen
noot 2 de Nederlandse kolonisten
noot 3 Schaghen bedoelt de oorspronkelijke bevolking.
Bron: https://www.nationaalarchief.nl/beleven/verhalenarchief/pieter-schaghen
Vraag 5 2 punten
Gebruik bron 2.
De kolonisten krijgen twee opdrachten mee voor de stichting van Nieuw-Nederland:
- 1 Nieuw-Nederland moet een vestigingskolonie worden.
- 2 De kolonisten moeten ervoor zorgen dat er geen conflicten ontstaan met de oorspronkelijke bevolking.
Toon voor elk van beide opdrachten apart aan dat uit de brief blijkt dat de kolonisten deze uitvoeren.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
bij 1:
- Uit de brief blijkt dat de Nederlanders in Amerika gezinnen hebben / landbouw bedrijven (wat past bij een vestigingskolonie).
bij 2:
- Uit de brief blijkt dat de kolonisten grond kopen van de oorspronkelijke bevolking (in plaats van afpakken) / in de brief staat dat de kolonisten in vrede leven (waaruit blijkt dat ze geen conflict hebben).
Vraag 6 2 punten
Gebruik bron 2 nogmaals.
Pieter Schaghen is tevreden met de kolonie.
Verklaar vanuit zijn functie als bestuurder van de WIC dat Schaghen tevreden is met de kolonie, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Schaghen is als bestuurder van de handelsorganisatie WIC tevreden met de kolonie omdat deze lijkt te gaan bijdragen aan de (wereld)handel / winstgevend lijkt te zijn,
- want hij ziet dat het schip vanuit de kolonie (handels)producten meebrengt zoals graan/dierenvellen.
Opmerking: alleen als het antwoord een juiste verklaring voor de tevredenheid van Schaghen bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
Opmerking: als het antwoord ingaat op het succes van Nieuw-Nederland als vestigingskolonie, worden geen scorepunten toegekend (omdat de WIC geïnteresseerd is in (wereld)handel).
2024, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Bron 3

De Franse koning Lodewijk XIV (1643-1715) laat dit beeld maken na zijn besluit dat hij de rechten van protestanten in Frankrijk intrekt. Het beeld wordt opgesteld in zijn paleis in Versailles.
Toelichting: Lodewijk XIV is afgebeeld als een Romeinse keizer.
Vraag 5 3 punten
Gebruik bron 3.
Met dit beeld wil Lodewijk XIV een propagandaboodschap overbrengen.
Geef aan:
- welke boodschap wordt weergegeven over het besluit van Lodewijk XIV om de rechten van protestanten in te trekken, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- op welke wijze wordt weergegeven dat Lodewijk XIV een absoluut vorst is.
Bekijk het antwoord
- Geeft de boodschap dat Lodewijk XIV terecht de rechten van protestanten intrekt / een kwaadaardig/slecht geloof bestrijdt. (1p)
- Verwijst naar de bron, alleen bij een juiste boodschap: door af te beelden dat Lodewijk XIV het protestantisme vertrapt / dat slangen (symbool voor kwaad) uit protestantse boeken kruipen. (1p)
- Geeft aan dat Lodewijk XIV een absoluut vorst is: hij is afgebeeld als een Romeinse keizer / almachtig heerser. (1p)
De verwijzing naar de bron (tweede subcriterium) telt alleen mee als de boodschap (eerste subcriterium) juist is.
2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Vraag 5 2 punten
Henrick Coenraet vertelde in 1636 aan het bestuur van de Republiek dat hij tijdens zijn verblijf in Spaanse koloniën in Zuid-Amerika had gezien dat steden als Rio de Janeiro en Buenos Aires slecht verdedigd waren. Deze informatie werd doorgestuurd naar het bestuur van de handelsorganisatie West-Indische Compagnie.
Verklaar dat deze informatie belangrijk werd gevonden vanwege:
'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat', en
de driehoekshandel.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de informatie belangrijk werd gevonden voor het conflict in de Nederlanden: de Republiek kon de oorlog met het Spaanse rijk ook naar Zuid-Amerika uitbreiden, omdat de aanval op of inname van steden in Zuid-Amerika (Spaanse koloniën) hierdoor gemakkelijker werd. (1p)
- Verklaart dat de informatie belangrijk werd gevonden vanwege de driehoekshandel: de WIC kon haar handelspositie in Zuid-Amerika verbeteren (die onderdeel uitmaakte van de driehoekshandel), of het veroveren van gebieden in Zuid-Amerika werd gemakkelijker, waarmee de Republiek toegang kreeg tot de plantages die produceerden voor de driehoekshandel. (1p)
Bron 3
Madame Palatine, Elisabeth Charlotte van de Palts (1652-1722), is getrouwd met de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. Ze schrijft brieven aan vrienden en familie over haar leven in het koninklijk paleis in Versailles. Een voorbeeld van zo'n brief staat hier:
Elke maandag, woensdag en vrijdag is het de dag van het appartement1). Alle heren aan het hof verzamelen zich in de voorhal van de koning en alle dames komen samen in de kamers van de koningin om zes uur. Dan gaat iedereen in optocht naar de salon. Daarnaast is een grote kamer, waar viool wordt gespeeld voor diegenen die willen dansen. (…) Daarna is er een grote kamer – men zou het een hal kunnen noemen – met meer dan twintig tafels met daarop groene fluwelen kleden met gouden franjes waar allerlei soorten spelletjes worden gespeeld. Dan is er de grote 'voorkamer' waar de biljarttafel van de koning staat en er is een kamer met vier lange tafels met versnaperingen: allerlei soorten vruchtenvlaaien, zoetigheden, het lijkt op een kerstlunch thuis. Nog eens vier tafels, die net zo lang zijn, worden in de kamer ernaast gezet en zijn volgeladen met karaffen en glazen en verschillende soorten wijn en likeur. Mensen staan te eten en te drinken in de twee laatstgenoemde kamers en gaan dan naar de kamers om spelletjes te spelen.
noot 1 De dag van het appartement is een verplichte bijeenkomst voor alle adel aan het hof.
Vraag 7 3 punten
De brieven van Madame Palatine zijn bruikbaar voor onderzoek naar het absolutisme en naar de kritiek op het ancien régime in de achttiende eeuw.
Toon dit aan door:
met de beschrijving te verklaren dat Lodewijk XIV zijn positie als absoluut vorst verstevigt door de adel te verplichten de dag van het appartement bij te wonen, en
uit te leggen welke kritiek op het ancien régime in de achttiende eeuw met deze beschrijving kan worden onderbouwd.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat Lodewijk XIV zijn positie als absoluut vorst verstevigt door de adel verplicht de dag van het appartement bij te laten wonen, waarmee hij de adel een paar keer per week in de gaten kan houden of kan imponeren met luxe. (1p)
- Geeft een juist voorbeeld van kritiek op het ancien régime: de sociale verhoudingen zijn scheef, of er wordt geld verspild. (1p)
- Verwijst naar de bron als onderbouwing van die kritiek: uit de bron blijkt dat de adel of de koning avonden vult met allerlei (nutteloos) vermaak, of dat er veel geld wordt uitgegeven aan voedsel, vermaak of inrichting. (1p)
Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juist voorbeeld van kritiek bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1520 krijgt de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer een rondleiding door de schatkamer van de Spaanse koning Karel I. In zijn dagboek schrijft hij:
Ik zag de dingen die uit het nieuwe goudland1) naar de koning waren gebracht: een vaambrede2) zon van zuiver goud en een even grote maan van zilver; verder twee kamers met wapenuitrustingen van de mensen daar met alle soorten wonderbaarlijke wapens, harnassen, speren, prachtige schilden, buitengewone kleding, bedden en allerlei andere schitterende gebruiksvoorwerpen, waarbij wonderen in het niet verzonken. Al deze dingen zijn zo kostbaar dat ze op een waarde van 100.000 florijnen geschat worden. In alle dagen van mijn leven heb ik nog nooit iets gezien dat me zo geraakt heeft, want er lagen wonderbaarlijke kunstwerken bij en ik verbaasde me over de subtiele kunstzin van mensen in vreemde landen.
noot 1 Dürer bedoelt hiermee de Spaanse gebieden in Amerika.
noot 2 Een vaam is een oude lengtemaat van bijna 2 meter.
Bron 2

Een prent uit 1613 uit het boek Reizen van Samuel de Champlain, de vicegouverneur van de Franse kolonie in Amerika. De prent toont een gevecht tussen boogschutters en krijgers, met kano's op de voorgrond.
Toelichting:
De Champlain tekent zelf de afbeeldingen voor zijn boek. Deze prent beeldt een gevecht af tussen inheemse volkeren in Noordoost-Amerika. De Champlain staat in het midden en vecht met de Algonquin tegen de Haudenosaunee.
Vraag 4 2 punten
Gebruik bron 2.
De Champlain publiceert het boek Reizen kort na zijn benoeming als vicegouverneur van de Franse kolonie in Amerika.
Toon aan, telkens met een verwijzing naar de prent, dat De Champlain:
- zijn benoeming als vicegouverneur rechtvaardigt, en
- de waarschuwing geeft dat de Franse belangen in Amerika gevaar lopen.
Bekijk het antwoord
- Toont aan dat De Champlain zijn benoeming rechtvaardigt, met verwijzing naar de prent: door af te beelden dat hij vooraan staat / meevecht tegen de Haudenosaunee, brengt hij over dat hij een actieve rol speelt / een sterke leider is (1p)
- Toont aan dat De Champlain de waarschuwing geeft dat Franse belangen gevaar lopen, met verwijzing naar de prent: door de gevaarlijke omstandigheden af te beelden waarmee kolonisten of handelaren te maken hebben (1p)
Een punt wordt alleen toegekend bij een combinatie van een verwijzing naar de prent en de juiste rechtvaardiging (eerste subcriterium) of de juiste waarschuwing (tweede subcriterium).
Vraag 5 2 punten
Twee gegevens over Rachel Ruysch (1664-1750):
1 Rachel bestudeerde inheemse bloemen om ze na te tekenen en op te nemen in een verzameling.
2 Rachel werd beroemd in de Republiek vanwege haar geschilderde bloemstillevens, die populair waren bij Amsterdamse regenten.
Noem bij elk gegeven een ander kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw dat hierbij past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij het eerste gegeven het kenmerkende aspect ‘de wetenschappelijke revolutie’ (het bestuderen van inheemse bloemen past daarbij) (1p)
- Noemt bij het tweede gegeven het kenmerkende aspect ‘de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek’ (de interesse in de bloemstillevens of het verkopen van schilderijen aan Amsterdamse regenten past daarbij) (1p)
Wordt bij het tweede gegeven ‘Gouden Eeuw’ genoemd, dan wordt geen punt toegekend, omdat dat de aanduiding van een periode is en geen kenmerkend aspect.
Bron 3
Anne Marie Louise van Orléans is een nicht van de Franse koning Lodewijk XIV. Zij wil in 1670 trouwen met hertog De Lauzun, die van lagere komaf is. Ze schrijft in haar memoires:
De koning zei: “Er is mij verteld dat ik je opoffer om meneer De Lauzun een fortuin te bezorgen, dat dit in andere landen een ongunstige indruk zou maken en dat ik dit huwelijk niet mag toelaten.” (…) “Ah, Sire”, riep ik, “wat zegt u nu! Wat wreed!” Hij wierp zichzelf op de knieën, ik deed hetzelfde en we bleven zo wel drie kwartier zitten, in elkaars armen, zijn wang tegen de mijne; hij weende net zo openlijk als ik.
Vraag 6 4 punten
Gebruik bron 3.
Twee conclusies:
1 Het verbod op dit huwelijk past bij de samenleving tijdens het ancien régime.
2 Anne Marie Louise van Orléans wil met deze beschrijving van de gebeurtenis haar status aan het hof benadrukken.
Leg beide conclusies uit met telkens een verschillende verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Legt conclusie 1 uit: tijdens het ancien régime is Frankrijk een standenmaatschappij / wordt je plaats in de samenleving bepaald door geboorte / wordt Frankrijk geregeerd door een absoluut vorst, waardoor Anne Marie Louise niet mag trouwen met een lagere of arme edelman / waardoor zij moet luisteren naar de koning, met een verwijzing naar de bron (2p)
- Legt conclusie 2 uit: Anne Marie Louise beschrijft dat de koning met haar meeleeft / dat de koning bezorgd is dat het huwelijk onder haar stand is, waarmee zij wil benadrukken dat zij een hoge status heeft / dat zij behoort tot de intimi van de koning, met een verwijzing naar de bron (2p)
Per juiste combinatie van uitleg en een verwijzing naar de bron (telkens een andere verwijzing) worden 2 punten toegekend.
2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1593 beschrijft de Engelsman Fynes Moryson het huis van de Deense sterrenkundige Tycho Brahe:
Op de wanden van dit kleine huis waren portretten van alle beroemde astronomen geschilderd, voorzien van bijpassende teksten: “God groet de helden. Gegroet oude Timocharis¹), die het vóór anderen heeft gedurfd om de uithoeken van de hemel te bestuderen. Ook jij Hipparchus¹), die gemeten heeft wat de banen van de zon en de maan zijn en alle sterren aan de hemel.” (…) Op de beste plaats had deze heer Tycho Brahe zijn eigen portret laten aanbrengen, met de volgende tekst: “Met het oude en met mijn eigen onderzoek heb ik de plek van de sterren bepaald. Laat het nageslacht mijn werk maar beoordelen.”
noot 1 Timocharis en Hipparchus zijn Griekse astronomen die leefden in de derde en tweede eeuw voor Christus.
Vraag 3 2 punten
In 1615 schreef de sterrenkundige Galilei nadat hij kritiek had gekregen op zijn theorie over het heelal: “Ik geloof niet dat dezelfde God die ons zintuigen, verstand en intellect heeft gegeven, bedoelde dat we daar geen gebruik van zouden maken.”
Leg uit welke wetenschappelijke methode, die past bij de zeventiende eeuw, Galilei ondersteunde met deze uitspraak.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Galilei de wetenschappelijke methode ondersteunde waarbij theorieën en wetten tot stand komen op grond van redeneren en waarnemen in combinatie met experimenteren (het empirisme), door te stellen dat God wilde dat de mens zijn zintuigen, verstand en intellect gebruikt. (2p)
Bron 2
Bij aankomst in Amerika in 1620 stellen kolonisten een overeenkomst op. In dit Mayflower Compact staat:
In de naam van God, Amen. Wij, die dit document hebben ondertekend, zijn de trouwe onderdanen van onze ontzagwekkende soevereine heer, koning Jacobus¹) (…). Na een reis te hebben ondernomen om de eerste kolonie te stichten in de noordelijke delen van Virginia, voor de glorie van God, de bevordering van het christelijk geloof en de eer van onze koning en ons land, verbinden en verenigen we onszelf tot een burgerlijk politiek lichaam met deze overeenkomst. (…) voor onze betere organisatie en behoud (…). Op grond hiervan stellen wij van tijd tot tijd rechtvaardige wetten, verordeningen, aktes, grondregels en ambten op, die wij het meest geschikt achten voor het algemene welzijn van de kolonie, waaraan wij alle gepaste onderwerping en gehoorzaamheid beloven.
noot 1 Dit is Jacobus I, de Engelse koning.
Vraag 5 3 punten
Gebruik bron 2.
Historici beschouwen het Mayflower Compact als een belangrijk document voor de politieke verhouding tussen Engeland en de kolonisten in Noord-Amerika.
Geef hiervoor een argument door:
- zonder bron aan te geven welk politiek motief de opstellers van het document hebben om hun trouw aan Jacobus I te benadrukken, en
- met bron uit te leggen dat de kolonisten met het Mayflower Compact de macht van Jacobus I willen beperken.
Bekijk het antwoord
- Geeft zonder bron een juist politiek motief van de opstellers om hun trouw aan Jacobus I te benadrukken: de kolonisten willen het stichten van de kolonie legitimeren, hopen op steun van de koning tegen vijanden, of willen voorkomen dat er een splitsing ontstaat binnen de kolonie. (1p)
- Legt met een verwijzing naar het Mayflower Compact uit dat de kolonisten de macht van Jacobus I willen beperken: in het document staat dat de macht om wetten, verordeningen en aktes op te stellen bij de kolonisten ligt en niet bij de Engelse koning, waardoor de wettelijke macht of het directe bestuur van Jacobus I over de kolonie wordt beperkt. (2p)
Scorepunten voor het tweede deel worden alleen toegekend als dit deel een verwijzing naar het Mayflower Compact bevat en een daarbij passende uitleg over het beperken van de macht van Jacobus I.
Bron 3
In september 1622 stuurt de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) twee schepen naar de pas ontdekte kust van Australië met de instructie:
Ga op verschillende plekken aan land en onderzoek de kust grondig om vast te stellen of het wel of niet bewoond is, hoe het land eruit ziet en onderzoek de bevolking, hun steden en dorpen. Hoe hun rijken zijn verdeeld, hun godsdienst en hun politiek, hun oorlogen, hun rivieren, de vorm van hun schepen, hun visgronden, hun werkplaatsen en ambachten. (…) Aan al deze wetenswaardigheden en verder alles wat de moeite waard is, moet je aandacht schenken, en die zorgvuldig opnemen in het logboek van de reis.
Vraag 6 3 punten
Gebruik bron 3.
In 1602 wordt in de Republiek de handelsonderneming VOC opgericht.
Geef aan:
- welk kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw past bij de oprichting van de VOC, en
- waardoor deze instructie het doel van de VOC ondersteunt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw: wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie, of de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek. (1p)
- Legt uit dat de instructie duidelijk maakt met welke heersers afspraken kunnen worden gemaakt, met welke volken handel kan worden gedreven of welke handelsproducten er te halen zijn, zodat de instructie het handeldrijven ondersteunt. (1p)
- Verwijst naar de bron met de instructie om te laten onderzoeken (een van de volgende): waar de bevolking woont, hoe hun rijken georganiseerd zijn, of er oorlog is, of welke werkplaatsen of ambachten er zijn. (1p)
De verwijzing naar de bron levert alleen een punt op als het antwoord op het tweede deel een juiste uitleg bevat over hoe de instructie bijdraagt aan het handeldrijven.
2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
bron 1

Toelichting:
Andrea Odoni laat zich afbeelden te midden van zijn kunstverzameling terwijl hij een beeldje van de Romeinse godin Diana vasthoudt.
Vraag 3 4 punten
Gebruik bron 1.
Andrea Odoni (1488-1545) wordt door de elite van Venetië uitgesloten van hoge bestuursfuncties. Met dit schilderij wil Odoni zijn status verhogen op een manier die past bij de zestiende eeuw.
Noem twee kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw en verklaar daarmee telkens waardoor Odoni met dit schilderij zijn status kan verhogen.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat Odoni zijn status verhoogt door een portret van zichzelf te laten maken dat zelfbewustzijn toont (1p)
- Noemt als kenmerkend aspect het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance (1p)
- Verklaart dat Odoni zijn status verhoogt door zich af te laten beelden tussen zijn klassieke kunstverzameling / door zijn interesse in klassieke beeldhouwkunst te tonen (1p)
- Noemt als kenmerkend aspect de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid (1p)
Een kenmerkend aspect levert alleen een punt op als de uitleg waardoor Odoni met het schilderij zijn status kan verhogen, juist is. Een kenmerkend aspect mag maar één keer worden gebruikt.
Vraag 4 2 punten
In 1636 wordt Willem van der Straaten hoogleraar aan de universiteit van Utrecht. Hij behoudt zijn baan als stadsarts. Hij verplicht zijn studenten mee te lopen tijdens zijn rondes langs de zieken in het Catharijne-gasthuis. Volgens Van der Straaten kon hij daardoor zijn onderwijs beter laten aansluiten op een nieuwe eis die in de zeventiende eeuw aan wetenschap werd gesteld.
Leg uit op welke nieuwe eis aan de wetenschap Van der Straaten zijn onderwijs wilde laten aansluiten door zijn studenten te verplichten mee te lopen tijdens zijn rondes in het Catharijne-gasthuis.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de nieuwe eis (tijdens de wetenschappelijke revolutie) was dat theorieën of onderzoeken op grond van redeneren en waarnemen tot stand moesten komen / dat onderzoek empirisch moest zijn, en legt uit dat het meelopen de studenten de kans gaf zelf zieken of symptomen waar te nemen (2p)
2022, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1

Pagina uit het boek van de architect Andrea Palladio (1508-1580):
Toelichting:
Palladio maakt tijdens zijn rondreis door Italië schetsen van Romeinse zuilen en gebouwen en neemt de afmetingen op. Deze schetsen gebruikt hij voor zijn eigen ontwerpen.
Vraag 5 2 punten
Twee gegevens over Piet Hein, viceadmiraal van de Nederlandse West-Indische Compagnie, die Portugees-Spaanse gebieden aanviel: 1 In 1623 veroverde Piet Hein in Brazilië (in Zuid-Amerika) de stad São Salvador da Bahia. 2 Hierna vertrok Piet Hein met een deel van de vloot naar Angola (in Afrika) met het doel de havenstad Luanda te veroveren. Deze aanvallen op Portugees-Spaanse gebieden werden door het bestuur van de Republiek aangemoedigd. Verklaar deze aanmoediging door aan te geven: welke handel in Nederlandse handen moest komen en dat deze aanvallen op juist Portugees-Spaanse gebieden de stichting van een Nederlandse staat moesten ondersteunen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door deze aanvallen de handel in slaafgemaakten (de trans-Atlantische handel) in Nederlandse handen moest komen. (1p)
- Noemt dat de aanvallen de stichting van een Nederlandse staat moesten ondersteunen, omdat de Republiek in de strijd tegen Spanje (een van de volgende): door de opbrengst uit de veroverde gebieden of handelsstromen meer geld kon besteden aan de bewapening tegen de Spanjaarden; de Spanjaarden door deze aanvallen financieel werden getroffen, zodat zij minder legers konden inzetten tegen de Republiek. (1p)
Alleen als bij de tweede deelvraag wordt ingegaan op de strijd tussen de Republiek en Spanje, wordt 1 scorepunt toegekend.
Vraag 6 2 punten
De Nederlandse arts Jacobus de Bondt (1592-1631) was als geneesheer in dienst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Hij schreef zijn observaties van tropische ziekten en hield aantekeningen bij van zijn pogingen om zieken onder VOC-personeel in India te genezen. Verklaar dat de regenten in het bestuur van de VOC het onderzoek van De Bondt noodzakelijk vonden voor hun onderneming, waarbij je je antwoord met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw ondersteunt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het onderzoek van De Bondt minder werknemers van de VOC door ziekte werden uitgeschakeld, of dat meer gezonde werknemers in India meer werk konden verzetten. (1p)
- Noemt een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw dat hierbij past, zoals de wereldwijde handelscontacten en het begin van een wereldeconomie, of de bloei in economisch opzicht van de Nederlandse Republiek (waardoor het bestuur van de VOC het onderzoek noodzakelijk vond). (1p)
Het kenmerkend aspect 'de wetenschappelijke revolutie' levert geen punt op, omdat dit voorbijgaat aan het belang van het bestuur van de VOC.
2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd
Vraag 4 2 punten
In 1608 stuurde de kolonist John Smith een gedetailleerde geografische kaart van een Engelse kolonie in Noord-Amerika naar Engeland. Don Pedro de Zúñiga, de Spaanse ambassadeur in Londen, wist een kopie van de kaart te bemachtigen, die hij vervolgens naar de Spaanse koning Filips III stuurde.
Verklaar de verwachting van Don Pedro de Zúñiga dat Filips III interesse zou hebben in de kaart van deze kolonie.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de Spanjaarden en Engelsen concurrenten waren in Amerika, zodat de Spaanse ambassadeur ervan uitging dat koning Filips III interesse had in de kaart om de kolonie aan te kunnen vallen / om in te schatten welk gevaar de kolonie zou kunnen opleveren (2p)
Alleen als het antwoord ingaat op de concurrentie tussen Spanje en Engeland en het daardoor mogelijke gebruik van de kaart door de Spaanse koning, worden scorepunten toegekend.
Vraag 7 4 punten
De invoering van militaire hervormingen verliep in de zeventiende eeuw in Frankrijk veel sneller dan in de Republiek. Dit verschil werd volgens een historicus veroorzaakt door staatkundige verschillen tussen Frankrijk en de Republiek.
Ondersteun de redenering van de historicus door:
- aan te geven op welke wijze Frankrijk bestuurd werd en te verklaren dat dit het tempo van militaire hervormingen bevorderde.
- aan te geven op welke wijze in de Republiek politieke besluiten over het leger werden genomen en te verklaren dat dit het tempo van militaire hervormingen belemmerde.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat Frankrijk werd geregeerd door een absoluut koning / had een sterk centraal gezag, waardoor de koning zonder overleg hervormingen kon doorvoeren / waardoor hervormingen (die hij belangrijk vond) meteen werden doorgevoerd (2p)
- Verklaart dat in de Republiek besluiten over het leger werden genomen met instemming van alle gewesten, waardoor het nemen van besluiten over hervormingen lang duurde / er vaak compromissen moesten worden gesloten (wat hervormingen belemmerde) (2p)
Alleen als een verklaring voor het tempo van hervorming gecombineerd wordt met een juiste staatkundige toelichting, worden scorepunten toegekend.
2021, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1500 publiceert de humanist Erasmus het boek Adagia, een verzameling van Griekse en Romeinse spreuken. Bij de spreuk Festina Lente schrijft hij over de Italiaanse drukker Manutius, die deze spreuk als logo heeft:
Manutius is als het ware geschapen om deze beschaving [van de Oudheid] in haar oude glorie te herstellen; onvermoeibaar zwoegt hij voort. Geen inspanning is hem te zwaar en slechts op dit ene is zijn vurige hoop gericht: de gereedschappen voor de beoefening der schone letteren gezuiverd en gaaf ter hand te stellen aan mannen van goede aanleg (...). [Ik] durf de geleerden te verzekeren dat zij, door het toedoen van deze éne man, binnen weinige jaren zullen beschikken over al de goede auteurs die geschreven hebben in het Latijn en Grieks. En zonder uitzondering van enige tak van wetenschap en dat alles in onverkorte en van fouten gezuiverde vorm. Niemand zal dan ook maar één leemte in zijn bronnenmateriaal hoeven te hebben.
Mocht dit ooit lukken, dan zal pas blijken, hoeveel goede handschriften nu nog ontoegankelijk zijn (...). Dan ook zal men merken, hoe ook die teksten, waarvan men nu nog denkt dat die behoorlijk gecorrigeerd zijn, wemelen van de wonderlijkste fouten.
Bron: Ad de Visser, Uit eerste hand, de Renaissance, Eindhoven 2006, pag. 59-60
Vraag 5 2 punten
In 1686 voegde de Engelse koning Jacobus II een groot deel van de Engelse koloniën in Noord-Amerika samen tot het Dominion of New England.
Jacobus II nam twee besluiten:
1 Het Dominion kwam onder bestuur van een gouverneur die rechtstreeks verantwoording aflegde aan hem.
2 In het Dominion moest de Engelse staatskerk worden gevestigd.
Verklaar:
- bij welke ontwikkeling in de monarchie in de zeventiende eeuw het eerste besluit van Jacobus II paste en
- dat voor de puriteinen (een stroming waartoe onder andere de Pilgrim Fathers behoorden) het tweede besluit een reden was om in opstand te komen tegen het Engelse gezag.
Bekijk het antwoord
- Verklaart bij besluit 1 dat dit besluit (dat Jacobus II zijn macht over de koloniën vastlegde) paste bij het streven van vorsten naar absolute macht. (1p)
- Verklaart bij besluit 2 dat dit besluit leidde tot een opstand omdat de puriteinen naar Noord-Amerika waren geëmigreerd om daar hun geloof vrij uit te oefenen / een nieuwe samenleving te beginnen. (1p)
2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
bron 1
In 1503 publiceert de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci een verslag van zijn eerste reis naar Brazilië. Hij schrijft hierin over de oorspronkelijke bevolking:
Iedereen loopt compleet naakt rond, ze bedekken geen enkel deel van hun lichaam en ze lopen tot hun dood net zo bloot rond als ze zijn geboren. Ze hebben grote stevige lichamen, goed gevormd en in proportie en hebben een kleur die een beetje lijkt op rood. (…) Ze zijn mooi om te zien maar ze vernielen zelf hun uiterlijk want ze boren gaten in hun wangen, lippen, neuzen en oren. En denk maar niet dat die gaten klein zijn of dat ze er maar eentje hebben. Sommigen hebben alleen al in hun gezicht zeven gaten, sommige zo groot als een pruim. Ze stoppen hier blauwe steentjes, stukjes marmer, fraaie albasten kristallen, witte botten en andere versieringen in (…). Ze trouwen met zoveel vrouwen als ze maar willen, een zoon woont samen met zijn moeder, een broer met zijn zuster, neven met nichten (…). En krijgsgevangenen worden niet gedood, niet om hun leven te sparen maar om ze later te slachten om op te eten. Ze eten elkaar, de overwinnaars eten de verliezers en net als ander vlees is mensenvlees onderdeel van het dagelijkse voedsel. (…) Ik was zeventwintig dagen in een stad waar ik gezouten mensenvlees zag dat hing aan balken tussen de huizen.
Vraag 4 2 punten
Een anekdote:
De Engelsman John Evelyn schreef in september 1641 in zijn dagboek over de bouw van de citadel bij de Nederlandse stad Den Bosch. Met deze citadel werd de verdediging van de stad verbeterd. Evelyn noemde de Nederlanders de grootste experts van heel Europa op het gebied van pompen, omdat hij zag dat het land rondom de stad watervrij werd gemaakt met behulp van watermolens en pompen met een slakkenhuisconstructie.
Licht deze anekdote toe door:
- met een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw de noodzaak voor de bouw van de citadel te verklaren en
- met een kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw de beschreven aanpak in Den Bosch te verklaren.
Bekijk het antwoord
- Verklaart de noodzaak van de citadel met het kenmerkende aspect van de zestiende eeuw: het conflict in de Nederlanden dat leidde tot de stichting van een Nederlandse staat, waardoor Den Bosch zich moest verdedigen tegen de Spanjaarden. (1p)
- Verklaart de beschreven aanpak met het kenmerkende aspect van de zeventiende eeuw: het gebruik van molens en waterpompen past bij de wetenschappelijke revolutie (de pompen werden verbeterd) of bij de economische bloei van de Republiek (er was geld voor zulke uitgebreide werkzaamheden). (1p)
Tekst tussen haakjes en formuleringen met / zijn alternatieven van hetzelfde antwoord. Een kenmerkend aspect dat juist en omschreven is, volstaat.
2021, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1552 publiceert de Spaanse priester Bartolomé de las Casas een boek over de verovering van Amerika door de Spanjaarden. Hierin schrijft hij over Hatuey, een stamhoofd uit Cuba:
Dit stamhoofd kende de Spanjaarden en hun werkwijze maar al te goed. Hij vluchtte weg zodra ze op het eiland Cuba aankwamen en verzette zich alleen gewapenderhand als hij ze tegenkwam. Uiteindelijk werd hij gevangengenomen. Hoewel zijn enige misdaad was dat hij had geprobeerd te ontsnappen uit de klauwen van deze wrede en gewelddadige mannen omdat hij wel begreep dat ze erop uit waren hem te doden en dat, als hij zich niet verdedigde, ze hem en zijn volk de dood in zouden jagen. Toch spraken de Spanjaarden het vonnis uit dat hij levend verbrand moest worden. Toen hij was vastgebonden op de brandstapel kwam er een franciscaner monnik, een heilige man, die hem – in de beperkte tijd die de beulen hem gunden – vertelde over God en over ons christelijke geloof. Dit alles was nieuw voor Hatuey. De monnik vertelde dat, als hij dit allemaal zou gaan geloven, hij naar de hemel zou gaan. Als hij dit niet zou geloven, dan zou hij naar de hel gaan, waar eeuwigdurende pijn en kwelling waren. Hatuey dacht kort na en vroeg de monnik toen of christenen ook naar de hemel gingen. De monnik bevestigde dat dit voor de goede christenen zo was. Hatuey zei toen, zonder er verder over na te denken, dat hij liever naar de hel ging, om er zeker van te zijn dat hij zulke wrede mensen nooit meer zou tegenkomen.
Bron 2
IJsbrand van Diemerbroeck is arts in Nijmegen tijdens de pestepidemie van 1635 tot 1637. Hij publiceert een boek over de pest, waarin hij schrijft:
[Ik doe dit] eens te meer, omdat tal van vooraanstaande medici, afgeschrikt door de vrees voor een dodelijke besmetting, hebben afgezien van een diepergaand onderzoek naar de vele zaken waarmee men bij de pest van alle dingen het meest rekening moet houden. Vandaar dat ze het verhaal van de pest niet precies genoeg hebben uiteengezet. Ze hebben allerlei nuttige waarnemingen overgeleverd, maar daar intussen andere aan toegevoegd die niet van hen zelf waren. (…)
[De lezer zal ook merken dat ik] wat dit betreft de meeste dingen heel anders ga uitleggen dan vele anderen voorheen gedaan hebben en dat ik die dingen deels via glasheldere redeneringen ga demonstreren, maar deels ook ga bevestigen via ervaringen, deels van mijzelf, deels van andere zeer geleerde mannen, zowel uit heden als verleden.
Vraag 4 3 punten
Gebruik bron 2.
Van Diemerbroeck beweert dat zijn onderzoek naar de pest beter is dan dat van zijn voorgangers.
Verklaar zijn mening door:
- aan te geven welke oorzaak Van Diemerbroeck geeft voor het ontbreken van onderzoek naar de pest en
- met een verwijzing naar de bron aan te geven dat Van Diemerbroeck aansluit bij een werkwijze die past bij de zeventiende eeuw.
Bekijk het antwoord
- Van Diemerbroeck verklaart dat het gedane onderzoek niet diepgaand was door te wijzen op de angst voor besmetting met de pest (want het doen van onderzoek is levensgevaarlijk) (1p)
- Verwijst naar de bron: Van Diemerbroeck schrijft dat hij glasheldere redeneringen doet, of dat hij dingen bevestigt met ervaringen van hemzelf en van anderen (1p)
- Van Diemerbroeck sluit daarmee aan bij het doen van waarnemingen, het opstellen van toetsbare hypothesen of het empirisme in de zeventiende eeuw (1p)
2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Bron 2
Een burger uit de stad Utrecht schrijft in een kroniek in 1574:
Omstreeks deze tijd begonnen de Spanjaarden die uit Leiden waren vertrokken te muiten. Zij wilden volledig betaald worden, en ze namen hun kapitein gevangen omdat zij wilden dat hij hen betaalde uit de opbrengsten van alles wat hij had geroofd in Holland. En zij kozen een nieuwe kapitein die zij trouw zworen.
Op 25 oktober zijn er aan het begin van de avond meer dan driehonderd Spanjaarden in Culemborg binnengelaten door andere Spaanse soldaten wier garnizoen daar al lag. Ze hebben de grootste huizen van de stad met geweld opengebroken en geplunderd en zijn toen met de buit weer vertrokken.
Vraag 6 3 punten
Gebruik bron 2.
Filips II voerde meerdere oorlogen tegelijkertijd.
Een bewering: het sluiten van de Pacificatie van Gent was hiervan een onbedoeld gevolg.
Toon de juistheid van deze bewering aan door:
− uit te leggen dat de beschreven situatie in de bron een gevolg is van het voeren van meerdere oorlogen tegelijkertijd en
− aan te geven waardoor dit heeft geleid tot het sluiten van de Pacificatie van Gent.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de soldaten gaan muiten / huizen plunderen, omdat Filips II vanwege de (hoge) kosten van het voeren van vele oorlogen tegelijkertijd zijn soldaten niet voldoende kan betalen (2p)
- Geeft aan dat de wens zich te ontdoen van de plunderende soldaten / de angst voor muitende Spaanse soldaten ertoe leidt dat vrijwel alle gewesten zich bij de Opstand aansluiten (door het sluiten van de Pacificatie van Gent) (1p)
Vraag 7 2 punten
In 1618-1619 vond een vergadering plaats in Dordrecht om een eind te maken aan onenigheid binnen de calvinistische kerk in de Republiek. De vergaderstukken werden bewaard in een speciaal daarvoor gemaakte kist. De kist had acht sloten: één voor de Staten-Generaal en één voor elk van de zeven gewesten. Alleen als iedereen een vertegenwoordiger met een sleutel stuurde, kon de kist worden geopend.
Leg uit dat deze bijzondere wijze van bewaren van de vergaderstukken paste bij de staatsinrichting van de Republiek.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de kist alleen geopend kon worden als alle gewesten een vertegenwoordiger met de sleutel stuurden, wat paste bij de Republiek als unie van zeven zelfstandige gewesten waarin beslissingen werden genomen met instemming van / met draagvlak in alle gewesten (2p)
Bron 3
De Hertogin van Orléans is de weduwe van de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. In een brief schrijft zij over het leven aan het koninklijke hof:
Versailles, 4 januari 1704
De hofdames van de Hertogin van Bourgondië hebben geprobeerd om zich de rang en de plek van mijn hofdames toe te eigenen (…). Ze kregen de bewakers van de koning zover dat die een plek voor hen bezet hielden en de stoelen van mijn hofdames naar achter duwden. Ik heb hier eerst over geklaagd bij de Heer van Noailles, die mij antwoordde dat het op bevel van de koning was. Ik ben toen meteen naar de koning toe gegaan en zei tegen hem: "Mag ik u vragen, Majesteit, of het uw orders zijn dat mijn hofdames geen plek of rang meer hebben? Als dat uw wens is dan zal ik daar niets meer over zeggen want ik wens slechts u te gehoorzamen (…)."
Die vrouwen zijn veel te vrijmoedig sinds ze de gunst van de koning genieten en ze hadden zichzelf wijsgemaakt dat ik niet de moed zou hebben deze zaak aan te kaarten bij de koning. Maar ik ben niet van plan mijn rang of mijn voorrechten te verliezen.
Vraag 8 3 punten
Gebruik bron 3.
Het gedrag van de adel aan het hof zoals dat in de bron wordt beschreven, wordt door Lodewijk XIV gestimuleerd.
Licht dit toe door:
− te noemen welk gedrag van deze adel wordt beschreven en
− uit te leggen welk politiek doel Lodewijk XIV nastreeft door dit gedrag te stimuleren.
Bekijk het antwoord
- Noemt het gedrag: uit de brief blijkt dat de edelen elkaar (moeten) beconcurreren om de gunst van de koning (1p)
- Legt uit dat Lodewijk XIV ernaar streeft dat alle macht in zijn handen blijft / dat hij absolute macht behoudt; door het stimuleren van de onderlinge concurrentie / door het bevorderen dat de edelen hun eigen (ceremoniële) positie moeten verdedigen voorkomt Lodewijk dat de edelen tegen hem (kunnen) samenspannen (2p)
2019, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Vraag 3 2 punten
In 1596 verscheen in Amsterdam een Nederlandstalige bewerking van het boek van De las Casas (zie vraag 2) met als titel De spiegel van de Spaanse tirannie in West-Indië.
Noem de boodschap die met de Nederlandse titel werd overgebracht en geef aan waardoor deze boodschap paste bij de politieke situatie in de Republiek omstreeks 1600.
Bekijk het antwoord
- Noemt de boodschap: de Spanjaarden waren tirannieke / slechte bestuurders. (1p)
- Geeft aan dat de boodschap paste bij de politieke situatie omstreeks 1600, omdat de Republiek in oorlog was met Spanje (en een kritisch boek over de Spanjaarden de strijd kon rechtvaardigen). (1p)
Beide onderdelen zijn elk 1 punt. 'Tirannieke' en 'slechte' bestuurders zijn gelijkwaardige formuleringen.
Vraag 6 2 punten
Historici zijn het niet eens over welk jaartal beschouwd kan worden als het beginpunt van een zelfstandige Nederlandse staat. Hiervoor worden verschillende jaartallen genoemd, zoals:
1 1579
2 1588
Geef voor elk van beide jaartallen de redenering weer waarom dat jaar beschouwd kan worden als het beginpunt van een zelfstandige Nederlandse staat.
Bekijk het antwoord
- Geeft voor 1579 de redenering: de opstandige noordelijke gewesten sloten de Unie van Utrecht (een politiek en militair verbond). (1p)
- Geeft voor 1588 de redenering: de opstandige gewesten besloten niet langer te zoeken naar een nieuwe landsheer / de Republiek stichtten. (1p)
2018, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Vraag 6 2 punten
Omstreeks 1600 was in veel steden van de Republiek het bestuur in handen van kooplieden.
Geef
- aan welk gevolg dit had voor het beleid van de steden tegenover de komst van migranten naar de stad en
- de verklaring voor dit beleid.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de bestuurders in veel steden de migranten verwelkomden, goede faciliteiten boden of relatief vergaande religieuze vrijheden toestonden (1p)
- Verklaart dit beleid met het feit dat het hun handelsbelangen bevorderde (1p)
Bron 2
Jan Huyghen van Linschoten is een Nederlandse zeevaarder, die heeft gevaren in Portugese dienst. Door zijn Portugese contacten heeft hij informatie verzameld over de zeeroute naar China en Japan. Hierover publiceert hij in 1596 een boek, dat veel belangstelling trekt en vele malen wordt herdrukt in de Republiek.
Hij schrijft over Korea:
Vlak boven Japan, rond de 34ste en 35ste breedtegraad en niet ver van de Chinese kust, ligt nog een groot eiland, namelijk het schiereiland Korea. Hierover hebben we nog geen betrouwbare berichten voor wat betreft de grootte en het volk, noch over de producten die er te vinden zijn.
Bronvermelding: H.J. van Hove, Hollanders in Korea, Utrecht 1989, pag. 27.
Vraag 7 3 punten
Gebruik bron 2.
Deze bron is geschikt als illustratie bij twee kenmerkende aspecten van de vroegmoderne tijd.
Licht dit toe door:
- het kenmerkende aspect van de zestiende eeuw te noemen waarbij deze bron past en
- uit te leggen welk kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw al in de bron herkenbaar is.
Bekijk het antwoord
- Noemt het begin van de Europese overzeese expansie als kenmerkend aspect van de zestiende eeuw waarbij de bron past (1p)
- Legt uit dat de belangstelling voor Korea te maken heeft met het zoeken naar (nieuwe) handelsmogelijkheden of handelsroutes, wat in de zeventiende eeuw leidt tot wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het ontstaan van een wereldeconomie (of onderdelen daarvan) (2p)
2018, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Vraag 5 2 punten
In 1585 veroverde het Spaanse leger Antwerpen. De inname van deze stad had gunstige gevolgen voor de ontwikkeling van de Republiek.
Noem twee gevolgen van de inname van Antwerpen die bijdroegen aan de economische bloei van de Republiek.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de inname van Antwerpen leidde tot de vlucht van kooplieden of ambachtslieden naar de Noordelijke Nederlanden, die in de Republiek bijdroegen aan de bloei van handel en nijverheid (1p)
- Noemt dat de inname van Antwerpen leidde tot de afsluiting van de Schelde of van de haven, waardoor de Republiek of Amsterdam minder concurrentie vanuit Antwerpen of de Zuidelijke Nederlanden ondervond (1p)
Worden meer dan twee gevolgen genoemd, dan tellen alleen de eerste twee.
Bron 1
In 1606 onderhandelt VOC-admiraal Cornelis Matelieff met een afgevaardigde van de sultan (koning) van Johor (in het huidige Maleisië) over een stuk grond om een handelspost te vestigen. In het reisverslag schrijft de secretaris van Matelieff:
Hierop brachten ze enige eisen in. Ten eerste dat het hoofd van de nieuwe handelspost verplicht zou zijn om de sultan, als hij dat verzocht, driehonderd, vierhonderd tot duizend realen (noot 1) te lenen. (…) Ten tweede, dat de Staten-Generaal hem zouden helpen tegen al zijn vijanden, zonder uitzondering, zowel offensief als defensief. (…) Als wij aan zijn eisen tegemoetkwamen, wilde hij ons een stuk grond van 60 meter geven. (…) De admiraal antwoordde dat (…) als de Hollanders in zijn land hun handel kwamen drijven dan zouden er wel dagen zijn dat de koning voor zijn aandeel duizend realen winst zou krijgen. Daarom (…) was hij wel bereid de koning uit zijn eigen zak duizend realen te schenken en die in Holland voor zijne majesteit uit te geven aan geweren, zwaarden en andere dingen die hij nodig had. (…)
Op de tweede eis antwoordde de admiraal dat de Staten-Generaal niet van plan waren iemand zonder reden te bevechten (…) en wel een defensieve oorlog voor hem wilden aangaan maar geen offensieve. De Staten-Generaal wilden alleen een offensieve oorlog voeren tegen de Portugezen die reeds hun verklaarde vijanden waren. (…) De admiraal toonde zich echter wel zeer verbaasd dat de koning hem een stuk grond van slechts 60 meter wilde afstaan. Als de Nederlanders daar hun stapelplaats zouden hebben, hadden zij wel zes keer meer grond nodig. De admiraal wilde (…) zoveel grond als hij nodig had zonder paal of perk, want hoe groter de handelspost werd, hoe groter de handel zou zijn, en bovendien was het land daar toch niets waard. (…) De admiraal zei tegen de sultan dat (…) het ons er niet om ging iemands land in te nemen, maar alleen om het handeldrijven.
noot 1 De reaal is een munt.
Bronvermelding: Vibeke Roeper en Roelof van Gelder, In dienst van de compagnie, Leven bij de VOC in honderd getuigenissen (1602-1799), pag. 154-156
Vraag 6 3 punten
Gebruik bron 1.
In de eerste jaren na oprichting van de VOC blijven de inkomsten ver achter bij de kosten. De Staten-Generaal ondersteunen de VOC met geld om deze verliezen te dekken.
Ontleen aan de bron:
- twee oorzaken voor de hoge kosten die de VOC in de eerste jaren maakt en
- de politiek-militaire reden voor de Staten-Generaal om deze kosten toch te dekken.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende oorzaken van de hoge kosten: er moeten overeenkomsten met lokale vorsten worden gesloten (waarbij geschenken worden gegeven); er moeten handelsposten worden gebouwd; er wordt oorlog gevoerd met vijanden van de Republiek (2p)
- Noemt de politiek-militaire reden: de VOC strijdt in Azië namens de Staten-Generaal tegen het Spaanse Rijk, of de VOC draagt bij aan de oorlogvoering van de Republiek, of aan de verzwakking van het Spaanse Rijk (1p)
Twee van de drie genoemde oorzaken geven de 2 punten.
Bron 2

Een schilderij van Jan Steen uit 1655 van Adolf en Catharina Croeser:
Vraag 8 3 punten
Gebruik bron 2.
Met dit schilderij kun je een aantal kanten van het bijzondere karakter van de Republiek in de Gouden Eeuw laten zien.
Geef aan waardoor dit schilderij past bij:
- de moedernegotie en
- het burgerlijk karakter van de Republiek en
- de culturele bloei van de Republiek.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het schilderij past bij de moedernegotie, doordat er een graankoopman (die handeldrijft met de Oostzee) op wordt afgebeeld (1p)
- Noemt dat het schilderij past bij het burgerlijk karakter (van het bestuur) van de Republiek, door de centrale plaats van de burger in het schilderij (1p)
- Noemt dat het schilderij past bij de culturele bloei van de Republiek, doordat een burger een schilderij laat maken (1p)
Hoe vaak tijd van regenten en vorsten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 5 | 1 | 4% |
| 2026, tijdvak 2 | 6 | 1 | 4% |
| 2025, tijdvak 1 | 3-4 | 2 | 8% |
| 2025, tijdvak 2 | 5-6 | 2 | 8% |
| 2024, tijdvak 1 | 5 | 1 | 4% |
| 2024, tijdvak 2 | 5, 7 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 1 | 4-6 | 3 | 12% |
| 2023, tijdvak 2 | 3, 5-6 | 3 | 12% |
| 2022, tijdvak 1 | 3-4 | 2 | 9% |
| 2022, tijdvak 2 | 5-6 | 2 | 10% |
| 2022, tijdvak 3 | 4, 7 | 2 | 9% |
| 2021, tijdvak 1 | 5 | 1 | 5% |
| 2021, tijdvak 2 | 4 | 1 | 6% |
| 2021, tijdvak 3 | 4 | 1 | 7% |
| 2019, tijdvak 1 | 6-8 | 3 | 15% |
| 2019, tijdvak 2 | 3, 6 | 2 | 8% |
| 2018, tijdvak 1 | 6-7 | 2 | 11% |
| 2018, tijdvak 2 | 5-6, 8 | 3 | 18% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over tijd van regenten en vorsten, samen 34 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 1: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over tijd van regenten en vorsten, daarvoor 10%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met tijd van regenten en vorsten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van regenten en vorsten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tijd van regenten en vorsten
Andere onderwerpen geschiedenis havo
- Tijd van burgers en stoommachines
- Historische vaardigheden
- Tijd van wereldoorlogen
- Tijd van televisie en computer
- Koude Oorlog
- Tijd van ontdekkers en hervormers
- Tijd van pruiken en revoluties
Tijd van regenten en vorsten op andere niveaus
- Examenvragen tijd van regenten en vorsten geschiedenis vwo
- Examenvragen tijd van regenten en vorsten geschiedenis havo (bezemexamen)
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tijd van regenten en vorsten voor in het eindexamen geschiedenis havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 34 vragen over tijd van regenten en vorsten, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over tijd van regenten en vorsten?
In het examen van 2023, tijdvak 1, met 3 vragen: 4-6.
Hoe oefen ik examenvragen over tijd van regenten en vorsten?
Op deze pagina staan alle vragen over tijd van regenten en vorsten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.