Examenvragen tijd van televisie en computer geschiedenis havo
50 vragen over tijd van televisie en computer uit 12 centrale examens van 2021 tot en met 2026.
Tijd van televisie en computer komt in 12 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 50 vragen (13% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 1 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tijd van televisie en computer
Per examen de vragen over tijd van televisie en computer, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1
Opgavetekst
Bron 1
In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:
Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.
noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.
noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.
Bron 2
In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:
Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.
noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.
Bron 3
Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:
Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.
noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.
Bron 4
Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.
Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.
Bron 5
In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.
Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.
Bron 6
In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:
Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?
Bron 7
Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.
Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.
Bron 8
In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.
Bron 9
De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:
De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.
Bron 10
In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:
De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.
noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.
Bron 11
In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.
Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.
Bron 12
Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:
Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.
noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.
Kenmerkende aspecten
Tijdvak 5
- het begin van de Europese overzeese expansie
- het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
- de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
- de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
- het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
Tijdvak 6
- het streven van vorsten naar absolute macht
- de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
- wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
- de wetenschappelijke revolutie
Tijdvak 7
- rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
- voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
- uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
- de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Tijdvak 8
- de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
- discussies over de 'sociale kwestie'
- de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
- de opkomst van emancipatiebewegingen
- voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
- de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme
Tijdvak 9
- de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
- het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
- de crisis van het wereldkapitalisme
- het voeren van twee wereldoorlogen
- racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
- de Duitse bezetting van Nederland
- verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
- vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme
Tijdvak 10
- de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
- de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
- de eenwording van Europa
- de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
- de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen
In 1945-1946 openden de Amerikanen in Duitsland op verschillende plaatsen Amerika Häuser. Hier konden Duitse burgers Amerikaanse kranten lezen, Amerikaanse boeken lenen en Amerikaanse bioscoopjournaals bekijken.
De Amerikanen gingen er vanuit dat de Amerika Häuser anti-Amerikaanse gevoelens in Duitsland konden tegengaan en bij konden dragen aan het wegnemen van nazi-ideeën onder Duitse burgers.
Vraag 16 2 punten
Licht dit toe door:
- een verklaring te geven voor de anti-Amerikaanse gevoelens in Duitsland in 1945, en
- de redenering weer te geven dat de Amerika Häuser konden bijdragen aan het wegnemen van nazi-ideeën onder Duitse burgers.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De Amerikanen hadden (met de geallieerden) de Duitsers verslagen / hadden tijdens de oorlog veel schade toegebracht/Duitsers gedood (waardoor er anti-Amerikaanse gevoelens waren).
- De Amerikanen gingen ervan uit dat de Duitsers door het lezen van kranten/boeken over Amerikaanse cultuur/Amerikaans nieuws bekend zouden raken met/overtuigd zouden raken van democratie/vrijheid (wat nationaalsocialistische ideeën over dictatuur/rassenscheiding zou wegnemen).
In 1952 sprak koningin Juliana het Amerikaanse parlement toe. Ze pleitte hierin voor wereldvrede en zei dat “de mensheid één zou moeten zijn”. Nederlandse politici en diplomaten hadden zich vooraf tegen de inhoud van de toespraak verzet. Zij waren bang dat Juliana de goede relatie met de Verenigde Staten op het spel zette.
Vraag 18 3 punten
Leg de speech en het verzet tegen de inhoud daarvan uit door:
- het Amerikaanse economische programma te noemen waarvan Nederland tot 1952 profiteerde, en
- met een kenmerkend aspect van de tweede helft van de twintigste eeuw te verklaren dat de inhoud van de toespraak van Juliana als opmerkelijk werd gezien, en
- een verklaring te geven voor de vrees van de Nederlandse politici dat de toespraak de relatie met de Verenigde Staten op het spel zette.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het Marshallplan.
- Door de op dat moment heersende 'verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog' werd de oproep tot wereldvrede/het uitgaan van het één zijn van de mensheid door Juliana als opmerkelijk gezien.
- De politici vreesden dat de Amerikanen/het Amerikaanse parlement door de toespraak zou(den) denken dat Nederland geen goede bondgenoot was tegen het Oostblok/de Sovjet-Unie / dat Nederland te weinig zou meewerken aan de verdediging/strijd tegen het communisme.
Opmerking: Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
Gebruik bron 11.
Behrendt geeft in deze tekening een mening weer over de val van Srebrenica.
Vraag 22 2 punten
Geef aan welke mening Behrendt weergeeft, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Tekening van Fritz Behrendt uit 1999: een papieren VN-vliegtuigje, een tank met Groot-Servië en Mladic, en een Nederlandse soldaat. Bekijk in Bijlage, pagina 9
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De mening die Behrendt weergeeft is dat het Nederlandse leger machteloos was / geen kans had / de val van Srebrenica niet tegen kon houden,
- door (een van de volgende): het verschil tussen de kleine Nederlander en de grote tank af te beelden. / de vliegtuigen van de VN af te beelden als een papieren vliegtuigje (die niets mochten doen).
Opmerking: Alleen als het antwoord een juiste mening van Behrendt bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 12.
Je beweert dat de actiegroep Pak Mokum terug overeenkomsten vertoont met verschillende bewegingen uit het verleden.
Vraag 23 3 punten
Ondersteun je bewering door:
- aan te geven met welke jongerenbeweging uit de jaren 1980 de opvattingen van Pak Mokum terug overeenkomen, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- met de oproep van Pak Mokum terug aan te tonen dat er polarisatie plaatsvindt in Nederland na 2000.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De opvattingen komen overeen met die van de kraakbeweging/punkbeweging uit de jaren 1980,
- want Pak Mokum terug (een van de volgende): wil zich niet neerleggen bij de trend dat alleen rijken in Amsterdam kunnen wonen. / eist (woon)ruimte op voor Amsterdammers. / keert zich tegen het onttrekken van (budget)woonruimte aan Amsterdammers.
- Met de oproep kun je aantonen dat er wantrouwen heerst onder (jonge) burgers over het beleid/de afwachtende houding van het stadsbestuur / dat er onvrede onder (jonge) burgers is over dat alleen rijke burgers een woning kunnen betalen (wat voorbeelden zijn van polarisatie in de samenleving).
Opmerking: Alleen als in het antwoord bij de eerste deelvraag de kraakbeweging/punkbeweging wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
2026, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
bron 5
In 1832 richten enkele Engelse landarbeiders de Friendly Society of Agricultural Labourers (de vriendschappelijke vereniging van landarbeiders) op. Een grootgrondbezitter geeft hen aan bij de autoriteiten en ze worden gearresteerd. In een Schotse krant van 29 maart 1834 staat:
Deze maandag zijn zes arbeiders (…) veroordeeld voor het afleggen van een onwettige eed. De gevangenen behoorden tot de Friendly Society of Agricultural Labourers, die de regel had dat als een meester probeerde de lonen van zijn werkers te verlagen, dat dan degenen die lid waren van de vereniging zouden stoppen met werken. (…).Twee mannen, genaamd Lock en Legg, getuigden dat ze zich hadden aangesloten bij de vereniging en dat ze geblinddoekt naar een kamer in een huis in Tolpuddle waren gebracht. Daar hadden ze gezworen om te staken voor lonen [tegen loonsverlaging] als anderen dat ook deden.
Gebruik bron 5.
Rechter Williams, lid van het Britse parlement, veroordeelt de landarbeiders tot zeven jaar dwangarbeid in Australië. Robert Owen organiseert vervolgens een protestcampagne tegen deze veroordeling.
bron 11
Poster van de CDU, de partij van Adenauer, uit 1953:

Toelichting:
De soldaat draagt een pet met een rode ster, symbool van het communisme. Op de achtergrond is de Dom van de West-Duitse stad Keulen te zien.
Vertaling van de tekst:
Hij is bewapend. Willen jullie hem hier hebben?
Gebruik bron 11.
Deze poster ondersteunt het buitenlands beleid van Adenauer.
Vraag 18 3 punten
Geef aan:
- welke boodschap de CDU met de poster weergeeft, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de poster, en
- welk buitenlands beleid van Adenauer de CDU hiermee ondersteunt.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De boodschap die de CDU met deze poster weergeeft, is dat het communisme / de Sovjet-Unie gevaarlijk/een agressor is, (1)
- wat blijkt uit (een van de volgende): (1)
− de soldaat met een wapen in zijn hand. − de tekst: Hij is bewapend.
- De CDU ondersteunt hiermee het beleid van snelle integratie in het Westen (de Westbindung) / het beleid van Adenauer om de DDR niet te erkennen / de wens dat de BRD lid wordt van de Europese Defensiegemeenschap. (1)
Opmerking
Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de poster.
bron 12
Het damesblad Margriet houdt in 1974 een enquête onder zijn lezers. De uitkomst van deze enquête wordt in het blad gepubliceerd en voorzien van commentaar door Hedy d'Ancona, de hoofdredacteur van het feministische maandblad Opzij:
Mevrouw en meneer T. verdelen eerlijk alle huishoudelijke bezigheden en de verzorging van hun drie kinderen. Om dat te kunnen doen, hebben zij beiden een baan voor halve dagen: hij 's ochtends, zij 's middags. Wat vindt u van meneer T.?
| Voor zo'n man zou ik geen waardering hebben | 13% |
|---|---|
| Volgens mij maken het huishouden en de verzorging van de kinderen toch een Jan Hen1) van een man | 7% |
| Het doet mij niets | 15% |
| Ik bewonder hem, maar zo'n huwelijk zou ik niet willen | 44% |
| Ik bewonder hem, ik wou dat ik zo'n huwelijk had | 21% |
Commentaar van Hedy d'Ancona:
Voor de overgrote meerderheid hoeft het (nog?) niet: één op de vijf vrouwen zou zo'n huwelijk willen. Maar er is wél waardering voor hem, bewondering zelfs, en die is het grootst bij de jongeren, ongehuwden.
noot 1 Dit is een spotnaam voor een man die vrouwentaken op zich neemt.
Gebruik bron 12.
De publicatie van de uitkomsten van de enquête en het commentaar van Hedy d'Ancona bevorderen de verdere emancipatie van vrouwen.
Vraag 22 3 punten
Toon dit aan door:
- aan te geven dat de uitkomst van de enquête laat zien dat de emancipatie van vrouwen in 1974 nog niet is voltooid, en
- het commentaar van D'Ancona te verklaren vanuit haar achtergrond, en
- aan te geven waardoor deze publicatie kan bijdragen aan verdere emancipatie van vrouwen.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Slechts 21% van de vrouwen/lezers wil een huwelijk met een eerlijke verdeling van de huishoudelijke taken en zorgtaken (waaruit blijkt dat de emancipatie van vrouwen nog niet voltooid is). (1)
- D'Ancona wil vanuit haar rol als hoofdredacteur van een feministisch maandblad / als feministe laten zien dat de feministische beweging succes begint te krijgen (zodat zij er de nadruk op legt dat jonge/ongehuwde lezers bewondering hebben voor een man die huishoudelijke taken en zorgtaken op zich neemt). (1)
- Door de publicatie weten vrouwen dat ze niet alleen staan in hun mening / durven (meer) vrouwen voor een eerlijke verdeling van taken op te komen / krijgen meer vrouwen/mannen oog voor het belang van een andere taakverdeling. (1)
bron 13
In de eenentwintigste eeuw wordt aan Europeanen in verschillende landen gevraagd terug te kijken op de campagne die gevoerd wordt bij de introductie van de euro. De Nederlandse Wiegertje Postma zegt:
Het geheugensteuntje dat ons moest helpen bij het onthouden van alle landen die aan de euro meededen, was: 'DING FLOF BIPS'¹⁾ (…) Hoe ongelofelijk knullig de drie woorden ook waren, iedereen kon het onthouden. Verveelde kinderen zagen er zelfs een spel in om de namen van de landen zo snel mogelijk op te kunnen noemen. (…) In 2011 vond het Genootschap Onze Taal het nodig om het Nederlandse volk te laten stemmen over een nieuwe versie. Met 26% van de stemmen werd 'SMS FF BONDIGE CLIPS' de uiteindelijke winnaar.
noot 1 Dit zijn de beginletters van de landen die de euro invoeren.
Gebruik bron 13.
Deze campagne past bij de Europese eenwording.
Vraag 23 3 punten
Licht dit toe door:
- zonder bron het verdrag te noemen dat de basis legt voor de invoering van de euro, en
- aan te tonen met een verwijzing naar de bron dat de campagne rondom de introductie van de euro bijdraagt aan de Europese eenwording, en
- de politieke oorzaak te noemen waardoor er na enkele jaren een nieuwe campagne nodig is om alle landen te onthouden die meedoen met de euro.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het Verdrag van Maastricht. (1)
- Door de campagne waarin kinderen/Nederlanders de namen van de landen van de euro leren worden Nederlanders zich bewust van de landen waarmee ze samenwerken. (1)
- Er komen nieuwe landen bij de Europese Unie (waarvan een deel zich ook aansluit bij de Europese Monetaire Unie). (1)
In de jaren 1960 voerde de Stichting Goed Wonen in Nederland een campagne voor 'goede smaak in interieur'. De stichting plaatste bij afbeeldingen van 'ouderwetse' eikenhouten meubelen het onderschrift "FOUT" en prees moderne designmeubelen aan. Hippies verzetten zich juist tegen deze vernieuwing en zetten de afgedankte eikenhouten meubelen in hun woningen.
Vraag 24 2 punten
Toon aan:
- dat de campagne van de Stichting Goed Wonen past bij het kenmerkende aspect 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen', en
- vanuit welk standpunt de hippies zich verzetten tegen de vernieuwing in de wooncultuur.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De campagne past goed bij 'de toenemende westerse welvaart', omdat het vernieuwen van interieur / het kopen van designmeubelen bereikbaar werd door deze stijging in welvaart. (1)
- Hippies verzetten zich tegen de consumptiemaatschappij / vonden het weggooien van meubelen nodeloze verspilling/milieuvervuilend (zodat zij zich verzetten tegen de vernieuwing / zodat zij de afgedankte meubelen weer in hun woningen neerzetten). (1)
2025, tijdvak 1: Moderne tijd
Gebruik bron 10.
Bron 10
Het Haarlems dagblad schreef op 29 augustus 1950 over stakingen in Amsterdam:
Vervolgens sprak de heer B. Blokzijl van de C.P.N.1) uitvoerig over de stakingen. (...) 'Dit stakingsrecht' aldus de heer Blokzijl, 'wordt beantwoord met politieterreur. In het cachot (gevangenis) liggen in elkaar gebeukte stakers, die alleen maar gebruikmaakten van hun democratisch recht tot staken.' Hij vergeleek het optreden van de politie met dat van de 'Grüne Polizei'2) tijdens de Duitse bezetting en besloot zijn betoog met het indienen van een motie, waarin hij de directies van de scheepvaartondernemingen verzocht geen rancunemaatregelen3) te nemen tegenover arbeiders die bij het conflict in de Amsterdamse haven betrokken waren.
- noot 1 de Communistische Partij Nederland
- noot 2 de nationaalsocialistische politie
- noot 3 Rancune is wraak.
Vraag 18 3 punten
Een conclusie: De beschrijving die Blokzijl geeft van de gebeurtenissen in Amsterdam is politiek gekleurd.
Ondersteun deze conclusie door:
- aan te tonen dat de beschrijving gekleurd is door communistische ideeën van Blokzijl, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- met een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw een verklaring te geven voor het harde optreden tegen de stakers.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Blokzijl geeft de communistische visie weer dat de politie / het gezag te hard/onderdrukkend optreedt tegen arbeiders/stakers / dat rechten van arbeiders/stakers worden geschonden, 1
- door (een van de volgende): het politieoptreden tegen stakers terreur te noemen; te beweren dat de stakers in elkaar zijn gebeukt; de politie te vergelijken met de nationaalsocialistische politie in de oorlog; te suggereren dat de directies wraak zouden gaan nemen. 1
- De politie treedt hard op tegen communistische/socialistische arbeiders vanwege angst voor deze groep door 'de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog'. 1
Opmerkingen: Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste uitleg bevat over de gekleurde visie van Blokzijl, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
Als bij de tweede deelvraag een verklaring wordt gegeven vanuit het kenmerkend aspect 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen' wordt geen scorepunt toegekend (omdat de stakers zich in 1950 verzetten tegen de autoriteiten vanuit een ideologisch standpunt en niet vanuit de sociaal-culturele veranderingsprocessen vanaf de jaren zestig).
Als het antwoord op de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
Gebruik bron 11.
Bron 11
Op 21 april 1956 staat in De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad een ingezonden brief van de lezer W. Sprenger:
Het lijkt me onjuist het onderscheid tussen de gehuwde en ongehuwde vrouw te negeren. (...) Het gaat hier over de gehuwde vrouw, die, juist omdat haar man, zoals ook de wet erkent, het hoofd van de echtvereniging is, niet dezelfde vrijheden geniet als haar ongehuwde zuster. Door haar huwelijk heeft zij zich aan een bepaald gezag onderworpen, waaraan de ongehuwde vrouw niet onderworpen is. Het feitelijk voorbijgaan aan dit onderscheid schijnt er op te wijzen, dat de minister géén praktische inhoud toekent aan de wettelijke erkenning van het 'primaatschap1) van de man' in het huwelijk.
- noot 1 oppergezag
Vraag 20 2 punten
Een conclusie: Sprenger heeft kritiek op een wet die in 1956 wordt aangenomen.
Onderbouw deze conclusie door de wet te noemen waarop Sprenger kritiek heeft, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- Sprenger heeft kritiek op de wet die een einde maakt aan de wettelijke onbekwaamheid (van getrouwde vrouwen) / op het beëindigen van de wettelijke handelingsonbekwaamheid (van getrouwde vrouwen), 1
- omdat Sprenger schrijft dat een man het primaat in het huwelijk heeft / een gehuwde vrouw zich door het huwelijk aan het gezag van haar man onderwerpt. 1
Een geschiedenis:
In de Leidse Courant stond in 1958 over de televisie-uitzendingen die week: "We weten dat de kijkers veelal verzot zijn op familiespelen. Vrijdag zal in Eurovisie-verband worden uitgezonden: 'Kent u West-Europa?' Dat zal een quiz zijn over aardrijkskunde, economie en politiek. Het betreft een internationale finale met deelnemers uit alle landen van de Kolen- en Staalgemeenschap. Ons land zal worden vertegenwoordigd door mejuffrouw R. Tissing."
Vraag 21 3 punten
Licht deze geschiedenis toe door:
- uit te leggen dat uitzendingen zoals deze konden bijdragen aan 'de Europese eenwording', en
- aan te tonen dat je met de uitzending een ander kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw kunt illustreren.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door het organiseren van uitzendingen zoals deze konden kijkers meer kennis opdoen van andere (West-)Europese/EGKS-landen / werd benadrukt dat de landen bij elkaar hoorden, wat bijdroeg aan een gevoel van verbinding / enthousiasme voor de samenwerking. 2
Voor de tweede deelvraag, een van de volgende:
- Met de uitzending kun je 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen' illustreren omdat eruit blijkt dat genoeg mensen een televisie kunnen kopen om de organisatie van zo'n uitzending mogelijk te maken / dat mensen vrije tijd krijgen om naar een televisie-uitzending te kijken. 1
- Met de uitzending kun je 'de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken (in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog)' illustreren omdat eruit blijkt de samenwerking alleen West-Europese landen betreft / dat de Oost-Europese landen niet meedoen aan deze quiz. 1
- Met de uitzending kun je 'de ontwikkeling van multiculturele en pluriforme samenlevingen' illustreren omdat door de uitzendingen Europeanen in aanraking kwamen met andere culturen / met andere normen en waarden binnen Europa. 1
Opmerking: Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
In 1966 won Provo bij de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam één zetel. Bernard de Vries nam namens Provo zitting in de gemeenteraad, maar een jaar later hief Provo zichzelf op.
Vraag 22 2 punten
Leg uit vanuit de doelstelling van Provo dat de deelname in de gemeenteraad bijdroeg aan het opheffen van de beweging.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
Provo wilde het gezag provoceren/uitdagen, maar door de verkiezing in de Amsterdamse gemeenteraad werden ze onderdeel van het gezag waardoor de beweging zichzelf zou moeten provoceren (en werd opgeheven).
of
Provo was opgericht met het doel het gezag te provoceren/uit te dagen, waardoor er in de beweging onenigheid kwam over deelname aan de gemeenteraad (waarna Provo zich ophief).
Gebruik bron 13.
Bron 13
Op 1 april 2001 staat op de voorpagina van de Nederlandse krant NRC een artikel over een gebeurtenis in Amsterdam:
Honderd journalisten, vijftien cameraploegen en dertig fotografen uit binnen- en buitenland waren erbij. Van grote mediaconcerns als Reuters, Associated Press, de BBC, het Amerikaanse ABC en verslaggevers uit Spanje, Japan, Bulgarije, Engeland en België tot homobladen als de Gay Times, Pink Paper en Diva. Die belangstelling was precies de bedoeling. Natuurlijk, er waren vier hele blije echtparen. Maar het door de Gay krant en het COC1) georganiseerde media-evenement had vooral tot doel een boodschap te verspreiden.
- noot 1 Organisatie die zich inzet voor (de rechten van) homoseksuelen in Nederland.
Vraag 25 2 punten
Geef aan:
- voor welke historische gebeurtenis de internationale pers komt, en
- dat het door de Gay krant en het COC georganiseerde media-evenement bijdraagt aan het idee dat Nederland een gidsland is.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De pers komt voor de eerste huwelijkssluiting tussen mensen van hetzelfde geslacht / het eerste homohuwelijk. 1
- Berichten in buitenlandse kranten dat Nederland als eerste het huwelijk openstelt voor mensen van hetzelfde geslacht dragen bij aan het idee dat andere landen aan Nederland een voorbeeld (zouden) kunnen nemen. 1
2025, tijdvak 2: Moderne tijd
bron 10
In een interview vertelt de Nederlandse Rie Stroek-Wagenmakers over het inwisselen van een girobetaalkaart¹ bij de bank in de jaren 1950:
"Was ik eindelijk aan de beurt na een uur wachten, zegt die man 'waar is de toestemming van uw man?' Woedend was ik." Bij de slager om de hoek vroeg Rie vervolgens een briefje en schreef zelf een machtiging. "Ik ben bij een ander loket gaan staan en heb mijn geld toch gekregen", lacht ze, nog altijd trots op haar ongehoorzaamheid.
noot 1 Met een girobetaalkaart kon je geld opnemen van een bankrekening.
Bron: https://historiek.net/vrouwen-tot-1956-handelingsonbekwaam/15127/
Vraag 17 2 punten
Gebruik bron 10.
De situatie die Rie Stroek-Wagenmakers beschrijft, vindt na 1956 niet meer plaats in Nederland.
Geef hiervoor een verklaring door:
- de wet uit 1956 te noemen die situaties als deze niet langer mogelijk maakt, en
- met een verwijzing naar de bron aan te geven wat deze wet wil veranderen.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- Door de wet die een einde maakte aan de wettelijke handelingsonbekwaamheid van getrouwde vrouwen waren situaties als deze niet langer meer mogelijk.
- Door deze wet hoefden vrouwen zoals Rie Stroek-Wagenmakers niet langer toestemming te vragen aan hun man om geld van een bankrekening te halen/om zelf beslissingen te nemen over het uitgeven van geld / mochten instellingen (als de bank) aan vrouwen niet langer vragen om een bewijs van de instemming van hun man.
Vraag 19 2 punten
Na de Tweede Wereldoorlog verscheen de Volkskrant met de ondertitel 'Katholiek dagblad voor Nederland'. In 1965 besloot de redactie van de Volkskrant om de ondertitel niet meer te gebruiken.
Leg uit bij welke maatschappelijke verandering in Nederland in de tweede helft van de twintigste eeuw dit besluit past.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is: Het besluit past bij de ontzuiling/secularisatie, waardoor de redactie van de Volkskrant denkt ook niet-katholieke lezers aan zich te kunnen binden / zich ook te kunnen richten op lezers buiten de katholieke zuil.
bron 13
In het dagblad Het Parool van 5 juni 1970 staat deze advertentie van Studia: een uitzendbureau en een crèche:
MOEDER uw peuter vindt het fijn om samen met leeftijdsgenootjes in een leuke omgeving:
- te spelen (met goed speelgoed).
- te eten (verantwoord voedsel).
- te slapen (in zijn 'eigen' bedje).
Dit kan in Studia onder toezicht van een deskundige leiding. U vindt het prettig om eens - al is het maar voor een paar weken - uit uw dagelijkse sleur te breken. Uw 'oude' beroep (steno)-typiste of secretaresse weer eens op te nemen. Uw huishoud- of vakantiebudget aan te vullen. Dat kan via Studia uitzendbureau. Uw kind is uitstekend verzorgd. En u verdient minstens f 140,- netto per week.
Bron: Het Parool, 5 juni 1970 (geraadpleegd via Delpher 21-9-2023)
Vraag 21 4 punten
Gebruik bron 13.
Twee beweringen:
- 1 Feministen van de tweede golf zullen kritiek hebben op deze advertentietekst.
- 2 Het succes van uitzendbureaus als Studia wordt mede veroorzaakt door de groei van de economie in Nederland.
Toon de juistheid van beide beweringen aan, waarna je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
bij 1:
- De feministen zullen de kritiek hebben dat Studia niet bijdraagt aan het streven naar een gelijke positie op de arbeidsmarkt voor vrouwen / een eerlijkere verdeling van huishoudelijke taken tussen mannen en vrouwen,
- omdat in de advertentie (een van de volgende): de vrouwen worden aangesproken als 'moeder'. / ervan uit wordt gegaan dat een vrouw misschien maar een paar weken wil werken / geen kostwinner is. / ervan uit wordt gegaan dat vrouwen (met hun salaris) slechts het huishoud- of vakantiebudget aanvullen.
bij 2:
- Door de economische groei is er een tekort aan arbeidskrachten,
- wat het succes van Studia verklaart, omdat Studia (een van de volgende): probeert moeders te laten deelnemen aan het arbeidsproces. / moeders aanmoedigt een (deeltijd)baan te nemen.
Opmerking: alleen als het antwoord een juiste uitleg bevat (bij de eerste deelvraag) over de kritiek van de feministen en (bij de tweede deelvraag) over het verband tussen de economische groei en het tekort aan arbeidskrachten, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
Een gegeven:
In 1983 publiceerde het Christen-Democratisch Appèl (CDA), de partij van minister-president Lubbers, een onderzoeksrapport. Hierin stond de kritiek dat burgers "in plaats van voor elkaar te zorgen, er steeds meer vanuit gaan dat de overheid die verantwoordelijkheid overneemt." Lubbers wilde met dit onderzoeksrapport zijn beleid ondersteunen.
Bron: https://d14uo0i7wmc99w.cloudfront.net/Organisaties/Visiegroepen/Publicaties/Appel_en_weerklank-_van_verzorgingstaat_naar_verzorgingsmaatschappij.pdf
Vraag 22 2 punten
Toon met een verwijzing naar het onderzoeksrapport aan welke beleidsmaatregel Lubbers wilde ondersteunen.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Met het onderzoeksrapport werd beleid van bezuinigingen op uitkeringen/het beperken van de verzorgingsstaat ondersteund,
- want uit het onderzoeksrapport bleek dat het CDA vond dat burgers minder moesten verwachten van de overheid / dat burgers meer voor elkaar moesten zorgen / kritiek had op burgers die de zorg wilden overlaten aan de overheid.
Opmerking: alleen als het antwoord een juiste beleidsmaatregel bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar het onderzoeksrapport.
Vraag 23 2 punten
In 1984 besloot de Nederlandse regering dat op lagere scholen aan "leerlingen van 'niet-Nederlandse afkomst' les zal worden gegeven in hun eigen taal, zoals het Turks, Marokkaans, Italiaans, Grieks en Moluks."
Leg uit bij welk migrantenbeleid van de overheid in die tijd dit besluit paste.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is: het beleid om leerlingen les te geven in hun (niet-Nederlandse) moedertaal paste bij het multiculturalisme, waarbij mensen met een migratieachtergrond de mogelijkheid kregen om binnen de Nederlandse samenleving/het Nederlandse onderwijssysteem hun eigen cultuur te behouden.
2024, tijdvak 1: Moderne tijd
Bron 9
De Duitser Helmut Köller vertelt in een interview wat hij als kind meemaakte in 1946:
Toen hoorde ik: "Iedereen moet weg. Het dorp1) moet worden ontruimd." Toen hebben we dat ook gedaan. We pakten onze rugzak. Elk kind had een rugzak. Ik had een grote, mijn moeder een hele grote en mijn jongere broers kleinere. We gingen lopend naar Ratzeburg. Daar werden we door de Polen bijeengebracht op een schoolplein. We moesten wachten tot er een aantal dorpen bij elkaar was. Na drie dagen moesten we naar het station. (…) Het duurde lang voor iedereen was ingestapt. En opeens werd het lied aangeheven 'Vaarwel mijn dierbaar vaderland'. En de hele trein, alle vrouwen, zongen dat lied.
noot 1: Het gaat om het Duitse dorp Lümzow, nu Łomczewo in Polen.
Vraag 17 3 punten
Gebruik bron 9.
Köller beschrijft een jeugdherinnering.
Geef aan:
- welke politieke beslissing, die de geallieerden nemen over Duitsland, de oorzaak is van de ontruiming van het dorp, en
- dat je met deze bron kunt aantonen dat er sprake is van sociale ontwrichting van de Duitse samenleving, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt de politieke beslissing: de geallieerden verleggen de Duitse buitengrenzen, waardoor het dorp moet worden ontruimd. (1p)
- Toont aan dat er sprake is van sociale ontwrichting: de Duitse samenleving krijgt te maken met (een grote groep) vluchtelingen / Heimatvertriebenen die hun dorp moeten achterlaten. (1p)
- Verwijst naar de bron, alleen bij een juiste uitleg van de sociale ontwrichting: iedereen uit het dorp moet weg / de vrouwen zingen over het verlaten van hun dierbaar vaderland. (1p)
Als bij de eerste deelvraag wordt ingegaan op de verdeling van Duitsland in bezettingszones, levert dat geen punt op. De verwijzing naar de bron (derde subcriterium) telt alleen mee als de uitleg van de sociale ontwrichting (tweede subcriterium) juist is.
Vraag 18 2 punten
De CDU, de partij van Adenauer, liet tot 1961 in Oost-Berlijn de krant Der Tag verspreiden. DDR-burgers konden deze krant ook kopen in West-Berlijn.
Licht de verspreiding van de krant toe door:
- aan te geven op welke wijze de CDU hiermee het ideaal van Duitse eenheid kon ondersteunen, en
- met een historische gebeurtenis te verklaren dat de krant niet meer werd verspreid in Oost-Berlijn na 1961.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan hoe de CDU het ideaal van Duitse eenheid kon ondersteunen: met de krant konden propagandaboodschappen over de eenheid worden overgebracht aan de Oost-Duitse bevolking / de band met de Oost-Duitse bevolking werd onderhouden. (1p)
- Verklaart met de bouw van de Berlijnse Muur dat de krant na 1961 niet meer naar Oost-Berlijn kon worden gebracht / DDR-burgers het blad niet meer in West-Berlijn konden kopen. (1p)
Als bij de tweede deelvraag niet wordt ingegaan op de bouw van de Berlijnse Muur, levert die deelvraag geen punt op.
Vraag 19 4 punten
In 1965 werd er in de landelijke politiek gediscussieerd over twee veranderingen voor de Nederlandse televisie:
1 Het toelaten van nieuwe omroepen in het omroepbestel.
2 Het toestaan van reclame op de televisie.
Leg per verandering uit door welke ontwikkeling in de Nederlandse maatschappij deze werd veroorzaakt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het toelaten van nieuwe omroepen werd veroorzaakt door (het begin van) sociaal-culturele veranderingsprocessen / de opkomst van jongerenculturen / de ontzuiling / de ontkerkelijking, waardoor er behoefte was aan omroepen voor andere doelgroepen / buiten het verzuilde omroepbestel. (2p)
- Legt uit dat het toestaan van reclame werd veroorzaakt door de opkomst van de consumptiemaatschappij / de toenemende welvaart, waardoor bedrijven via televisiereclame meer producten wilden verkopen / wilden profiteren van de toegenomen koopkracht. (2p)
Alleen een combinatie van een ontwikkeling in de Nederlandse maatschappij en een passende verklaring hoe die de verandering veroorzaakte, telt mee.
Bron 10
In oktober 1969 zendt een actualiteitenprogramma op televisie een reportage uit over de Nederlandse ambtenaar Jongejan die in Oujda (Marokko) gastarbeiders selecteert. Hij doet dit binnen enkele seconden, waarbij hij vraagt of de mannen Frans spreken.
Een fragment uit de reportage:
journalist: "Meneer Jongejan, hoe kunt u nou zo een, twee, drie uitmaken of u iemand afwijst ja of nee? Waarop baseert u zo'n beslissing?"
Jongejan: "De grove selectie begint met de eisen van de werkgever, bijvoorbeeld leeftijd, gehuwd of ongehuwd, en de eisen die mijn ministerie1) me meegeeft. Ze moeten representatief zijn voor de Nederlandse arbeidsmarkt, geen analfabeet. Er moet behoorlijke communicatie zijn, dat is wel eens te wensen overgelaten (…)."
journalist: "Op een buitenstaander, meneer Jongejan, maakt uw werk een bijzonder moeilijke indruk. Het lijkt, ik zou bijna zeggen alsof je op een slavenmarkt staat."
(…)
Jongejan: "Ik heb de middelen die ik heb en dat is mijn intuïtie en mijn ervaring en dat is misschien wat scherp. Ik moet het scherp spelen."
noot 1: Jongejan werkt voor het ministerie van Sociale Zaken.
Vraag 20 4 punten
Gebruik bron 10.
In 1969 sluiten de Nederlandse en de Marokkaanse regering een overeenkomst waardoor Nederland gastarbeiders mag werven in Marokko.
Geef aan welke bezorgdheid op economisch en op sociaal vlak Jongejan wil wegnemen bij de Nederlandse kijker, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt de economische zorg: de gastarbeiders kunnen het werk waarvoor ze nodig zijn niet vervullen / de benodigde kennis voor het werk in Nederland niet opdoen. (1p)
- Verwijst naar de bron bij de economische zorg: door te benadrukken dat hij mensen selecteert die geen analfabeet zijn / die representatief en geschikt zijn voor de Nederlandse arbeidsmarkt. (1p)
- Noemt de sociale zorg: de gastarbeiders gaan problemen veroorzaken omdat ze de cultuur niet begrijpen / zich niet kunnen aanpassen. (1p)
- Verwijst naar de bron bij de sociale zorg: door te benadrukken dat hij mensen selecteert die behoorlijk kunnen communiceren in Nederland / door een scherpe, strenge selectie toe te passen. (1p)
Een verwijzing naar de bron (tweede en vierde subcriterium) telt alleen mee als het voorbeeld van de economische of sociale zorg ervoor (eerste en derde subcriterium) juist is.
Bron 11

In het Welzijnsmaandblad van februari 1981 staat deze prent van Collignon:
Toelichting: De welzijnssector zorgt voor personen of groepen die niet volledig voor zichzelf kunnen zorgen.
Vraag 23 3 punten
Gebruik bron 11.
Deze prent gaat over de verzorgingsstaat in de jaren 1980.
Geef aan:
- welke visie Collignon weergeeft over de verzorgingsstaat, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en
- zonder bron welk beleid de regeringen onder Lubbers voeren met betrekking tot de verzorgingsstaat.
Bekijk het antwoord
- Geeft de visie van Collignon: de verzorgingsstaat is in gevaar / overbelast en moet worden herzien. (1p)
- Verwijst naar de prent, alleen bij een juiste visie: de boot van de welzijnssector is overvol / te groot voor de boot van de verzorgingsstaat, de boot van de verzorgingsstaat kapseist of vaart naar donkere wolken. (1p)
- Noemt het beleid van de regeringen onder Lubbers: een (liberaal) beleid van bezuinigingen / het beperken van de verzorgingsstaat. (1p)
De verwijzing naar de prent (tweede subcriterium) telt alleen mee als de visie (eerste subcriterium) juist is.
Vraag 26 2 punten
Bij de invoering van de euro besloot de Europese Unie om op de biljetten geen bestaande bouwwerken uit afzonderlijke landen af te beelden. In plaats daarvan werd op elk van de bankbiljetten een fictief bouwwerk afgebeeld in een verschillende Europese architectonische stijl.
Leg uit dat dit besluit moest bijdragen aan de Europese eenheid.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het besluit bijdraagt aan de Europese eenheid: door Europese architectonische stijlen af te beelden wordt de gemeenschappelijke geschiedenis/cultuur benadrukt, waardoor alle landen zich verbonden voelen met de munt/met Europa; of doordat fictieve bouwwerken voorkomen dat landen zich achtergesteld voelen. Een van beide uitleggen is volledig goed. (2p)
2024, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 4
Nadat de Fransen in 1794 de slavernij officieel hebben afgeschaft, wordt het in 1802 heringevoerd op het Franse eiland Guadeloupe. Mensen die opnieuw slaafgemaakt worden, komen in opstand en nemen Franse inwoners gevangen. Auguste Lacour, familie van plantage-eigenaren op het eiland, beschrijft hoe de slaafgemaakte Solitude spreekt tegen gevangengenomen Fransen:
Haar haat en woede waren explosief. Ze hield konijnen. Toen een van de konijnen ontsnapte pakte ze een mes, ging het achterna, doorboorde het en hield het omhoog voor de [Franse] gevangenen. "Zo", zei ze, terwijl ze de meest schandelijke scheldwoorden gebruikte, "zal ik jullie ook behandelen."
Vraag 20 3 punten
Na de Tweede Wereldoorlog werd in Nederland door de Stichting van de Arbeid overleg georganiseerd tussen werkgevers en werknemers. De Stichting van de Arbeid ondersteunde de geleide loonpolitiek van de regering bij de invoering daarvan. Eind jaren 1950 nam bij de Stichting de steun voor de geleide loonpolitiek af.
Verklaar deze verandering door:
aan te geven welk gemeenschappelijk economisch doel de Nederlandse regering en de Stichting van de Arbeid met de geleide loonpolitiek wilden bereiken, en
uit te leggen waardoor de Stichting van de Arbeid eind jaren 1950 de geleide loonpolitiek niet langer ondersteunde.
Bekijk het antwoord
- Noemt het gemeenschappelijke economische doel: de wederopbouw (of een omschrijving hiervan) of de werkgelegenheid stimuleren. (1p)
- Legt uit dat de economie vanaf de jaren 1950 groeide, zodat de steun voor de geleide loonpolitiek afnam, omdat door de gedwongen lage lonen de welvaart niet steeg, of omdat werkgevers problemen kregen om personeel te werven doordat zij geen extra beloningen mochten toekennen. (2p)
Vraag 24 3 punten
In 1983 ontstond in de BRD een grote protestbeweging tegen het plan van de regering om statistische gegevens over de bevolking te verzamelen. De protestbeweging verzette zich hiertegen omdat dit volgens hen zou leiden tot een Überwachungsstaat: een staat met een alles controlerende overheid.
Licht het protest toe door:
te verklaren waardoor in de BRD de bevolking zich verzette tegen een Überwachungsstaat, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw, en
het verband aan te geven tussen de start van de digitale revolutie en de zorg van de bevolking over het plan van de regering.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de bevolking zich verzette omdat zij bang was dat de overheid totalitair zou worden of misbruik zou maken van de gegevens om de bevolking te overheersen. (1p)
- Noemt als kenmerkend aspect dat de bevolking te maken had gehad met 'het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme'. (1p)
- Geeft het verband met de digitale revolutie: de bevolking was bezorgd dat door de start van de digitale revolutie gegevens sneller gedeeld of makkelijker vergeleken en uitgewisseld konden worden, zodat de regering door het gebruik van de computer meer macht kreeg. (1p)
Alleen als bij de eerste deelvraag een juiste verklaring wordt gegeven voor het verzet in de BRD, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passend kenmerkend aspect.
Bron 14

In 1991 maakt de Franse tekenaar Georges Million deze spotprent:
Rechts een brandend huis met het opschrift Joegoslavië. Links een groep brandweermannen met helmen rond een auto met het logo van de Europese Unie. De figuren hebben tekstballonnen.
Vraag 25 2 punten
George Million maakt deze prent na het uitbreken van de oorlog in voormalig Joegoslavië.
Geef aan welke kritiek Million weergeeft op de werkwijze van de Europese Unie in dit conflict, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.
Bekijk het antwoord
- Noemt de kritiek dat de Europese Unie niet goed samenwerkt, traag is of alleen praat en geen actie onderneemt. (1p)
- Verwijst naar de prent, bijvoorbeeld: de brandweermannen vragen zich af wie er moet gaan kijken of maken ruzie over wie het water of de extra uren gaat betalen; de brandweerauto moet nog worden aangezwengeld; of de brandweermannen blijven allemaal in de auto zitten. (1p)
Alleen als het antwoord een juiste kritiek van Million bevat op de werkwijze van de Europese Unie (en niet alleen ingaat op het negeren van Joegoslavië), wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de prent.
Vraag 26 2 punten
In 1997 werden twee van de Oost-Berlijnse grensbewakers die in 1962 Peter Fechter doodschoten (zie bron 11) veroordeeld voor doodslag.
Leg uit door welke politieke verandering deze veroordeling mogelijk werd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in 1997 de DDR niet meer bestond en Duitsland was verenigd, waardoor het mogelijk werd, of gevraagd werd, af te rekenen met mensen die tijdens de DDR-tijd misdaden hadden gepleegd voor het toenmalige regime. (2p)
2023, tijdvak 1: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 7
Lady Maria Nugent is de echtgenote van de Britse gouverneur van Jamaica. Zij houdt een dagboek bij tijdens haar verblijf op het eiland. In 1803 schrijft ze:
Ik heb mezelf vermaakt met het lezen van het bewijs dat de indieners van de Petitie voor de Afschaffing van de Slavernij hebben gepresenteerd. Voor zover ik kan zien en horen over de mishandeling van slaven, denk ik dat wat zij hierover zeggen zwaar overdreven is. Ongetwijfeld zullen er mensen zijn die hun macht wel eens misbruiken; maar in het algemeen geloof ik dat de slaven extreem goed behandeld worden. Toch denk ik dat de slavenhandel niet nodig zou zijn, als religie, fatsoen en orde onder de zwarten zou heersen; als zij overgehaald konden worden om te trouwen.
Bron 10

Foto van Duitse krijgsgevangenen van de westerse geallieerden. Deze gevangenen zijn opgesloten in Rheinwiesenlager, waar tussen april en oktober 1945 meer dan een miljoen gevangenen verblijven:
Zwart-witfoto van een grote groep mannen in Duitse militaire uniformen, dicht opeen gedrongen.
Vraag 18 4 punten
Gebruik bron 10.
Je wilt deze foto gebruiken bij een onderzoek naar de West-Duitse samenleving vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Leg uit dat je met deze foto:
- de ontwrichting van de West-Duitse samenleving na de capitulatie in 1945 kunt laten zien, en
- de moeizame denazificatie in West-Duitsland kunt verklaren.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de foto de ontwrichting van de West-Duitse samenleving na de capitulatie in 1945 laat zien: veel Duitse mannen zitten gevangen, zodat ze niet kunnen deelnemen aan het leven in Duitsland of geen bijdrage kunnen leveren aan de economie van Duitsland, waardoor Duitsland sociaal of economisch ontwricht is (2p)
- Verklaart met de foto de moeizame denazificatie: de geallieerde bezettingsmacht of de nieuwe regering wordt geconfronteerd met een groot aantal gevangenen, waardoor het moeilijk is om zorgvuldig na te gaan welke bijdrage iedere soldaat heeft geleverd aan het nazisme (zodat de denazificatie moeizaam verloopt); of: krijgsgevangenen worden opgesloten in overvolle kampen, waardoor de Duitse afkeer groeit voor de geallieerden (zodat de denazificatie moeizaam verloopt) (2p)
Vraag 19 3 punten
In juli 1947 werd in Parijs de verdeling van het geld van het Marshallplan besproken. Er ontstond een discussie over het Ruhrgebied, een belangrijk industriegebied in West-Duitsland. De Verenigde Staten stelden voor om daar de kolenproductie te stimuleren. Frankrijk was tegen het voorstel, Nederland steunde dit voorstel wel.
Verklaar:
- dat de Verenigde Staten dit voorstel deden vanwege de internationale verhoudingen op dat moment, en
- met welk politiek motief Frankrijk het voorstel afwees, en
- vanuit welk binnenlands belang Nederland ervoor koos het voorstel te steunen.
Bekijk het antwoord
- De Verenigde Staten deden het voorstel vanwege de Koude Oorlog: zij wilden de Duitse economie versterken, zodat West-Duitsland een dam zou vormen tegen het communisme (1p)
- Frankrijk was bang dat een economisch sterk of geïndustrialiseerd Duitsland opnieuw een gevaar zou zijn / was bang voor Duits revanchisme (of een omschrijving hiervan) (1p)
- Nederland was gebaat bij het herstel van de Duitse economie of een hogere kolenproductie, omdat Duitsland weer een handelspartner voor Nederland moest worden / omdat Nederland een kolentekort had; of: de Marshallhulp was belangrijk voor de wederopbouw van de Nederlandse economie, waardoor Nederland de Verenigde Staten niet wilde tegenwerken door het voorstel af te wijzen (1p)
Vraag 20 3 punten
In 1972 zei Tweede Kamerlid Fré Meis tijdens een protestactie in Groningen: “Maar hier gebeurt hetzelfde als in koloniën: grote concerns leggen beslag op grondstoffen en bodemrijkdommen, voeren deze uit en verdienen er kapitalen aan, terwijl de bevolking kan fluiten naar deze rijkdom.”
Licht deze uitspraak toe door:
- te verklaren waardoor deze protestactie juist in Groningen werd gehouden, en
- aan te geven tot welke politiek-maatschappelijke stroming Fré Meis behoorde, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de uitspraak.
Bekijk het antwoord
- Verklaart waardoor de protestactie juist in Groningen werd gehouden: er was in Groningen aardgas gevonden (de bodemrijkdommen waar Fré Meis naar verwees) (1p)
- Geeft aan dat Fré Meis communist of socialist was, tot de politiek-maatschappelijke stroming van het communisme of socialisme (1p)
- Verwijst naar de uitspraak als onderbouwing van die stroming: uit zijn bewering dat het volk niet profiteerde van het kapitaal dat de grote concerns verdienden / dat de provincie Groningen als een kolonie werd behandeld door de grote concerns (1p)
Het derde subcriterium (verwijzing naar de uitspraak) telt alleen mee als de stroming bij het tweede subcriterium juist is.
Bron 11

Affiche van de actiegroep Wij Vrouwen Eisen uit 1975. Op de affiche zijn twee mannen met hoeden met de letters KVP en ARP te zien, die een vrouw toespreken.
Aan de bovenkant van de affiche staat: met u. over u. zonder u
Aan de onderkant van de affiche staat: “Wij weten precies wat goed voor je is …!”
Boven de vrouw staat:
Wij vrouwen eisen:
- Abortus uit het wetboek van strafrecht
- Abortus in het ziekenfondspakket
- De vrouw beslist
Toelichting:
De KVP (Katholieke Volkspartij) en de ARP (Anti-Revolutionaire Partij) waren twee confessionele partijen, die deel uitmaakten van het kabinet Den Uyl (1973-1977).
Vraag 22 3 punten
Gebruik bron 11.
Volgens de actiegroep Wij Vrouwen Eisen zijn in 1975 nog niet alle doelen van de tweede feministische golf behaald.
Licht dit toe door:
- aan te tonen dat volgens de actiegroep de emancipatie van de vrouw nog niet is voltooid, en
- aan te geven welke oorzaak de actiegroep daarvoor weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Toont aan dat volgens de actiegroep de emancipatie van de vrouw nog niet is voltooid: de actiegroep protesteert tegen het gegeven dat vrouwen geen vrije keuze hebben voor abortus, of niet zelf mogen beslissen over hun lichaam (1p)
- Geeft de oorzaak die de actiegroep daarvoor weergeeft: de opstelling van de confessionele partijen, of van de mannen die de leiding hebben bij die partijen (1p)
- Verwijst naar de bron als onderbouwing van de oorzaak: de uitspraak van de KVP/ARP-mannen ‘wij weten precies wat goed voor je is …!’, het gegeven dat de twee mannen van de KVP/ARP bepalen wat goed is voor de vrouw, of de tekst ‘met u. over u. zonder u’ (1p)
Het derde subcriterium telt alleen mee als de oorzaak bij het tweede subcriterium juist is.
Bron 13
Ruud Paesie publiceert in 2016 een boek over een slavenopstand die in 1785 uitbrak op een Nederlands slavenschip. In een recensie in Parbode, een Surinaams maandblad, staat:
Het traditionele beeld is dat het verbod op de slavenhandel en de afschaffing van de slavernij vooral het werk is geweest van witte abolitionisten en ‘een handvol’ zwarten. Volgens Paesie zorgden de opstanden op de slavenschepen ervoor dat er minder werd uitgevaren, en dat er zo dus minder slachtoffers werden gemaakt.
Vraag 24 2 punten
Gebruik bron 13.
Beredeneer waardoor het boek van Paesie, zoals het wordt beschreven in de recensie, veel lezers van Parbode aanspreekt.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert dat het boek de rol van de opstandige slaafgemaakten benadrukt en beweert dat er niet alleen aandacht moet zijn voor witte abolitionisten, wat de lezers van Parbode aanspreekt als inwoners van de voormalige plantagekolonie of als nazaten van slaafgemaakten (2p)
Alleen als in het antwoord wordt ingegaan op de achtergrond van de lezers van Parbode, worden punten toegekend.
2023, tijdvak 2: Moderne tijd
Vraag 23 2 punten
In 1967 werd in Ahoy in Rotterdam de Hippy Happy beurs gehouden. Op deze beurs werden op grote schaal producten als gitaren, kleding en sieraden verkocht. Om de hippies te trekken traden er bands op.
Leg uit bij welk uitgangspunt van de hippies deze beurs niet aansloot.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de hippies zich verzetten tegen de consumptiemaatschappij, terwijl de beurs juist de consumptie onder jongeren wilde bevorderen. (2p)
Bron 12

Foto uit 1978 bij het artikel met de titel De eerste Duitser in de ruimte: een Oost-Duitse burger, in het partijblad van de Communistische Partij in de DDR:
Vraag 24 4 punten
Gebruik bron 12.
Met de foto en met de titel van het artikel kan de communistische partij twee boodschappen overbrengen aan de Oost-Duitse bevolking. Een boodschap over:
- de relatie met de Sovjet-Unie, en
- de regering van de DDR.
Leg uit welke twee boodschappen worden overgebracht, telkens met een andere verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat met de foto van de Oost-Duitser Jähn en de Sovjet-Rus Bykovski, die lachend bij elkaar staan, de boodschap wordt overgebracht van een hechte vriendschap of goede samenwerking met de Sovjet-Unie. (2p)
- Legt uit dat met de titel dat een Oost-Duitser de eerste Duitser in de ruimte is, de boodschap wordt overgebracht dat de regering van de DDR zorgde voor een technologische voorsprong, of dat die regering superieur is aan die van de BRD. (2p)
Alleen als een verwijzing naar de bron wordt gecombineerd met een juiste boodschap, worden telkens 2 punten toegekend.
Bron 13

Prent van de tekenaar Opland uit 1983. Te zien: bovenaan de tekst “PAKKEN VAN DE ZWAKKEN?”. Een gebogen man met een bijl in zijn rug; op het blad van de bijl staat “LUBBERS”. Onderaan, in grote letters: “NEEN”.
Vraag 25 2 punten
Gebruik bron 13.
Geef aan tegen welk beleid van het kabinet van Lubbers Opland zich met deze prent keert, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Opland zich keert tegen het beperken van de verzorgingsstaat of van de uitkeringen. (1p)
- Verwijst naar de prent: door te schrijven over het ‘pakken van de zwakken’, door een (gebogen) man te tekenen die een bijl in de rug krijgt, of door te schrijven ‘Neen’. (1p)
De verwijzing naar de prent levert alleen 1 punt op als het eerste deel over het beperken van de verzorgingsstaat of van de uitkeringen gaat.
Vraag 26 2 punten
De Nederlandse schrijver Kees van Kooten (1941) zei over de jaren 1960: “De parka [jas] moest je hebben. Die had van die hoge schuine zakken. Daar hoorde een bepaald loopje bij. Met de handen bovenin de loopzakken en daar droeg je dan suède laarzen bij. Dat vonden je ouders natuurlijk verschrikkelijk, zoals het hoort.”
Kees van Kooten beschreef een sociaal-cultureel veranderingsproces in de tweede helft van de twintigste eeuw.
Leg uit welk veranderingsproces dit is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het veranderingsproces het ontstaan van jongerencultuur is: jongeren wilden zich een nieuwe of eigen kledingstijl aanmeten en wilden expres afwijken van die van hun ouders. (2p)
Gaat het antwoord in op de toenemende welvaart, dan krijgt het geen punten, omdat dat geen sociaal-cultureel veranderingsproces is.
2022, tijdvak 1: Moderne tijd
Opgavetekst
bron 4
De vrouw van kolonel Faithful reisde samen met haar dochter en een andere jongedame, die beiden net waren aangekomen uit Engeland. Ze reisden van Calcutta naar Ludhiana, een afstand van meer dan 1200 mijlen met hun draagstoelen en dragers, zonder ook maar één dienaar. Ze reisden veertien dagen dag en nacht, zonder het minste gevaar op letsel of beledigingen. Er zijn dagelijks voorbeelden van dames die op dezelfde manier meteen na hun aankomst uit Engeland met een koets naar elk deel van het land reizen, en ik heb nooit gehoord dat zij gewond raakten of beledigd werden. Zegt dit niet genoeg over onze heerschappij in India? Zouden mannen hun vrouwen en dochters onbeschermd toevertrouwen aan mensen die zich verzetten tegen onze heerschappij in India? We hebben geen garnizoenen, of ommuurde vestigingen in ons rijk, behalve in de drie hoofdsteden Calcutta, Madras en Bombay. We weten en voelen dat mensen overal tegen ons opkijken en ons respecteren, ondanks al onze fouten, en we vinden het belangrijk dat zij voelen dat wij hen vertrouwen.
William Sleeman, generaal-majoor in het Britse leger in India, schrijft in zijn memoires, die worden gepubliceerd in 1844:
bron 10
Wij woonden met 130 man in barakken, in een weiland in het Botlekgebied1). Ongeveer de helft Turken, de rest Spanjaarden, Italianen, ook Duitsers. We woonden er met z’n vijven op één slecht verwarmde kamer. Alles was er stoffig, slordig en vies. (...) Als we in onze vrije tijd naar de stad wilden, moesten we over de Botlekbrug lopen, een groot park door en dan konden we in Hoogvliet de bus nemen naar Rotterdam. Ook als het sneeuwde, ijzelde, regende, moesten we zo naar de stad. Contact met Nederlanders was uitgesloten, behalve op de fabriek, tijdens schafttijden. Niemand vertelde ons iets over de Nederlandse samenleving, omgangsvormen, de taal.
noot 1 Het Botlekgebied is een industriegebied vlak bij Rotterdam.
De uit Turkije afkomstige Hasip Turan vertelt over zijn woonsituatie in Nederland in de jaren 1960:
Vraag 20 4 punten
Gebruik bron 10.
Een conclusie:
De problemen die Hasip Turan beschrijft, passen bij de beginperiode van de komst van gastarbeiders naar Nederland.
Ondersteun deze conclusie door:
- met de bron aan te geven bij welk oorspronkelijk uitgangspunt van gastarbeid de woonsituatie van Hasip Turan past en
- zonder bron aan te geven welke beleidsverandering vanaf de jaren 1970 bijdroeg aan verandering van de woonsituatie van gastarbeiders en
- uit te leggen welke kritiek de voorstanders van integratie aan deze beschrijving kunnen ontlenen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Verwijst naar de bron: de woonsituatie van Hasip Turan (in barakken, met vijf mannen op één kamer) past bij het uitgangspunt dat gastarbeiders tijdelijk in Nederland zouden komen werken / terug zouden keren naar hun thuisland (1p)
- Noemt zonder bron dat na het invoeren van gezinshereniging / het recht om te mogen blijven in Nederland de (meeste) gastarbeiders met hun gezin een permanente of individuele woning betrekken (1p)
- Legt uit dat voorstanders van integratie kunnen kritiek ontlenen dat migranten (te) weinig betrokken worden bij de Nederlandse samenleving / geen binding vormen met Nederland, waardoor ze niet integreren (1p)
- Verwijst naar de bron, passend bij de kritiek: de gastarbeiders wonen afgelegen / contact met Nederlanders is uitgesloten / niemand vertelt iets over de Nederlandse samenleving, omgangsvormen of taal (1p)
Alleen als het antwoord op de derde deelvraag een juist voorbeeld van kritiek bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.
Vraag 21 2 punten
De protestbeweging die eind jaren 1960 ontstond onder jongeren in West-Duitsland was radicaler dan in andere West-Europese landen. Volgens sommige historici was een oorzaak hiervan dat het conflict tussen oudere en jongere generaties in West-Duitsland heviger was dan in andere landen in Europa.
Verklaar waardoor het generatieconflict in West-Duitsland heviger was, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de jongere generatie het moeilijk vond om respect op te brengen voor de oudere generatie, die (mede) verantwoordelijk was voor het aan de macht komen van Hitler / het ontketenen van de Tweede Wereldoorlog / de moord op Joden en andere bevolkingsgroepen (1p)
- Noemt als kenmerkend aspect (een van de volgende) 'het in praktijk brengen van de totalitaire ideologie nationaalsocialisme'; 'het voeren van twee wereldoorlogen'; 'racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden' (1p)
Alleen als een juist argument wordt gegeven voor het ontstaan van een heviger generatieconflict, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passend kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw.
bron 11

Onderschrift:
Voor de verkiezingen: “Is het zo hip genoeg?”
Toelichting:
Afgebeeld zijn de lijsttrekkers van de confessionele partijen KVP (Gerard Veringa), CHU (Berend Jan Udink) en ARP (Barend Biesheuvel).
Op het drumstel staat: The Hallelujah boys.
Vraag 23 3 punten
Gebruik bron 11.
Tekenaar Behrendt geeft in zijn prent een mening weer over de verkiezingscampagne van de confessionele partijen tijdens de verkiezing voor de Tweede Kamer in 1971.
Toon dit aan door:
- zonder bron aan te geven met welke maatschappelijke verandering de confessionele partijen rekening moeten houden bij verkiezingen vanaf de jaren 1950 en
- uit te leggen welke mening Behrendt weergeeft over de verkiezingscampagne van de confessionele partijen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Zonder bron: de confessionele partijen moeten rekening houden met de ontkerkelijking of ontzuiling, waardoor zij stemmen verliezen / met de opkomst van jongerenculturen, waardoor zij ook jongeren moeten aanspreken met de campagne (1p)
- Legt uit dat Behrendt de mening weergeeft dat de confessionele partijen zich jonger of hipper voordoen dan ze zijn, om (jongere) stemmers te trekken (1p)
- Verwijst naar de bron door (een van de volgende) af te beelden dat de lijsttrekkers zich presenteren als een hippe rockband / als The Hallelujah boys; de tekst 'Is het zo hip genoeg?' (1p)
Alleen als bij de tweede deelvraag een juiste mening van Behrendt wordt weergegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.
2022, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 4
In 1829 verbiedt het Britse bestuur in India Sati, een religieus gebruik onder sommige Hindoes, waarbij een weduwe levend wordt verbrand op de brandstapel van haar overleden man. Een groep Hindoes schrijft hierna in een petitie aan de Britse gouverneur-generaal:
We horen met verbazing en verdriet dat de afschaffing van de praktijk van Sati wordt verdedigd door te beweren dat er geen wet over bestaat: een gedachte die wordt verspreid door een groep Hindoes die zich van de religie van hun voorvaderen heeft afgekeerd, die zichzelf heeft vervuild met verboden eten en drinken uit de Europese samenleving. En zij zet zich in om u wijs te maken dat er geen wet is over het ritueel van Sati en dat alle intelligente en geschoolde Hindoes het eens zijn met de afschaffing ervan. (…) Maar wij leggen eerbiedig voor dat een kwestie zo gevoelig als deze, over de interpretatie van onze heilige boeken en het bestaansrecht van onze heilige gebruiken, niemand behalve pundits [Hindoe geleerden] en brahmanen [Hindoe priesters] geconsulteerd mogen worden.
Bron 10
In de Volkskrant van 21 oktober 1953 staat in een artikel over een voorstel van Carl Romme, de fractieleider van de Katholieke Volkspartij (KVP):
Prof. Romme heeft vanmiddag in de Tweede Kamer namens de KVP-fractie voorstellen gedaan, die zeer belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de arbeiders en de middenstand. Hij verdedigde een nieuw systeem voor het vaststellen van de lonen. Daardoor zou het in 1954 mogelijk worden om in de sectoren van het bedrijfsleven (…) de lonen niet slechts 5 procent te verhogen, maar met 6, 7 of 8 procent. Het voorstel werd in een − ongekend lange − motie Romme verder uitgewerkt. (…) De katholieke fractieleider heeft bij dit Kamerdebat dus meteen de knuppel in het hoenderhok gegooid.
Vraag 21 2 punten
Gebruik bron 10. De verandering die Romme wil doorvoeren in het beleid van de regering zorgt voor een politiek probleem. Licht dit toe door: met bron aan te geven welk beleid Romme wil veranderen en zonder bron te verklaren voor welk politiek probleem dit zorgt in de regering.
Bekijk het antwoord
- Noemt, met verwijzing naar de bron, dat Romme de geleide loonpolitiek wil doorbreken door voor te stellen dat lonen meer mogen stijgen of door een nieuw systeem voor het vaststellen van lonen. (1p)
- Verklaart, zonder bron, dat de samenwerking van de regering (tussen katholieken en sociaaldemocraten) onder druk komt te staan, omdat de sociaaldemocraten zich mogelijk van de samenwerking met de KVP kunnen afkeren doordat zij de geleide loonpolitiek samen voeren. (1p)
Vraag 23 3 punten
Na de ondertekening van het Verdrag van Schengen moest over de invoering hiervan worden onderhandeld. Nederland en West-Duitsland overlegden uitgebreid over het softdrugsbeleid in beide landen. Licht dit toe door: de kern van het softdrugsbeleid in Nederland te noemen en uit te leggen dat juist de ondertekening van het Verdrag van Schengen gesprekken tussen Nederland en West-Duitsland hierover noodzakelijk maakte.
Bekijk het antwoord
- Noemt de kern van het softdrugsbeleid in Nederland: een gedoogbeleid of een juiste omschrijving daarvan. (1p)
- Legt uit dat door het Verdrag van Schengen het vrije verkeer van personen mogelijk werd en er geen controle van personen aan de grens meer was, waardoor er afspraken over de controles op softdrugs moesten worden gemaakt, omdat West-Duitsland geen gedoogbeleid voerde of geen softdrugs toestond. (2p)
Bron 12
In 2005 schrijft Thera van Osch in de nieuwsbrief van de stichting Zij/Hij in beeld:
Gangsta rap is een muzikale subcultuur die een criminele, gewelddadige en vrouwonvriendelijke levensstijl van drugdealers, straatbendes en pooiers verheerlijkt. Kinderen en jongeren worden al vanaf heel jonge leeftijd overstelpt met ranzige clips die gangsta rap dag-in-dag-uit verspreiden via de muziekstations van MTV, the Box en TMF. Gangsta rappers dragen het beeld uit dat je met crimineel geweld en drugshandel een leven van glitter en glamour kunt bereiken. Omringd door zwoele vrouwen lopen ze rond in dure merkkleding, behangen met overdadige sieraden. Ze rijden doelloos rond in luxe auto's of drinken champagne in exotische villa's met zwembaden. (…) Sinds kort begint de gangsta rap ook door te dringen in videospelletjes. De gangster rapper "50 Cent" is inmiddels al verheven tot hoofdrolspeler in een nieuwe gewelddadige videogame. Hierdoor kunnen kinderen en jongeren zich nog beter inleven in het vunzig gedrag van de macho, die met misdaad en geweld de top bereikt en een luxeleven kan leiden.
Vraag 26 3 punten
Gebruik bron 12. Thera van Osch waarschuwt Nederlandse ouders voor gangsta rap en voor de digitale revolutie. Toon dit aan door: uit te leggen dat de boodschap van gangsta rap, zoals Thera van Osch die weergeeft, verschilt van de oorspronkelijke boodschap van rapmuziek die ontstond in de Verenigde Staten en aan te geven welke waarschuwing Van Osch geeft over de gevolgen van de digitale revolutie.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de boodschap van gangsta rap volgens Van Osch is dat een crimineel leven loont of dat het leven draait om geld en luxe, terwijl de oorspronkelijke rapmuziek zich verzet tegen racisme tegenover Afro-Amerikanen. (2p)
- Geeft de waarschuwing dat door de ontwikkeling van digitale platforms als MTV en videogames jongeren en kinderen steeds makkelijker worden bereikt, de boodschap steeds sneller wordt verspreid of ouders minder invloed hebben op wat de jeugd bekijkt. (1p)
Alleen als bij de eerste deelvraag wordt ingegaan op de boodschap van zowel de oorspronkelijke rapmuziek als die van de gangsta rap, worden scorepunten toegekend.
2022, tijdvak 3: Moderne tijd
Vraag 18 3 punten
In de periode 1945-1990 waren er drie verschillende migratiegolven van Duitse migranten, met het volgende verloop:
- 1. In de periode na mei 1945 nam het aantal Duitse migranten naar de westelijke geallieerde bezettingszones in Duitsland sterk toe.
- 2. In de periode na augustus 1961 nam het aantal Duitse migranten naar de BRD sterk af.
- 3. In de periode na juni 1989 nam het aantal Duitse migranten naar de BRD sterk toe.
Geef voor elke migratiegolf een bij die periode passende historische verklaring.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de periode na mei 1945 Heimatvertriebenen uit de oostelijke voormalig Duitse gebieden / Duitse burgers op de vlucht voor de Russische troepen naar het westen van Duitsland kwamen (1p)
- Noemt dat in de periode na augustus 1961 veel minder Oost-Duitsers naar West-Duitsland konden trekken door de bouw van de Berlijnse Muur / door het aanscherpen van de controle op de grens tussen Oost-Duitsland en West-Duitsland (1p)
- Noemt dat in de periode na juni 1989 veel Oost-Duitsers naar het westen trokken nadat enkele Oost-Europese landen (in de zomer) hun grenzen hadden opengesteld / (in november) de Muur was gevallen (1p)
Bron 11
Piet Jongeling schrijft in het Gereformeerd Gezinsblad van 11 oktober 1952:
Niet alleen uit het Oosten dreigt gevaar. Ook het rijke en machtige Amerika, de strijdbare kampioen voor vrijheid en democratie, is veelszins een haard van geestelijke besmetting. Want Amerika moge officieel een christelijk land zijn, het openbare leven is er in werkelijkheid voor het grootste deel vervreemd van en vijandig aan Gods Woord. De techniek is de afgod van het Amerikaanse volk geworden. (…) De bacillen van het bederf worden ook naar West-Europa, naar Nederland overgedragen. Film en bioscoop, waarin het smaak-bedervende en normen-verkrachtende Hollywood de scepter zwaait, hebben in ons land al miljoenen verslagen.
Toelichting:
Gereformeerden vormen een stroming binnen het protestantisme.
Enne Koops, De dynamiek van een emigratiecultuur. De emigratie van gereformeerden, hervormden en katholieken naar Noord-Amerika in vergelijkend perspectief (1947-1963) (Hilversum 2010) pag. 167
Vraag 22 2 punten
Gebruik bron 11.
Piet Jongeling wil met dit artikel waarschuwen dat Amerikaanse culturele beïnvloeding bijdraagt aan een maatschappelijke ontwikkeling die in Nederland plaatsvindt vanaf de jaren 1950.
Beredeneer voor welke maatschappelijke ontwikkeling Jongeling wil waarschuwen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Jongeling wil waarschuwen voor de ontkerkelijking/secularisering in Nederland (die wordt veroorzaakt door Amerikaanse invloeden) (1p)
- Verwijst naar de bron door te zeggen dat (een van de volgende): Amerika een haard van geestelijke besmetting is. / vanuit Amerika de bacillen van het bederf worden overgedragen. / Amerikaanse films slecht zijn voor de normen in Nederland. (1p)
Alleen als in het antwoord wordt ingegaan op de ontkerkelijking/secularisering, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.
Vraag 23 2 punten
Een gegeven: In 1973 stopte de regering-Den Uyl met het actief werven van gastarbeiders uit onder andere Marokko en Turkije. Ondanks deze maatregel groeide het aantal immigranten uit landen als Marokko en Turkije in de tweede helft van de jaren 1970.
Licht dit gegeven toe door:
- te verklaren dat de regering-Den Uyl juist in 1973 stopte met het werven van gastarbeiders, en
- de beleidsmaatregel te noemen die een sterke toename veroorzaakte van het aantal immigranten uit onder andere Marokko en Turkije in de tweede helft van de jaren 1970.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de werving van gastarbeiders in 1973 werd beperkt, omdat er door de economische crisis / door de oliecrisis geen krapte meer was op de arbeidsmarkt (1p)
- Noemt de beleidsmaatregel: door het recht op gezinshereniging steeg het aantal Marokkaanse en Turkse immigranten (omdat vrouwen en kinderen naar Nederland kwamen) (1p)
Bron 12
In 2017 wordt in het televisieprogramma De Reünie met krakers teruggekeken op de Piersonrellen in Nijmegen, een krakersactie in 1981. Een fragment uit het programma:
Mattie (kraker): "Mensen stonden jaren op de wachtlijst voor een huisje. Er werd volop gespeculeerd met leegstaande panden. En dat je dan huizen gaat afbreken om een parkeergarage te bouwen, terwijl er een paar honderd meter verderop nog één leegstaat, dat was eigenlijk ondenkbaar."
Patrick (presentator): "Met wat dachten jullie je te verdedigen, wat hadden jullie allemaal in gedachten, Nico?"
Nico (kraker): "Nou ja, toen Jos (een kraker) inderdaad bij ons kwam met het plan voor de Piersonstraat1), toen was voor ons eigenlijk wel duidelijk: wij gaan een nieuwe stap zetten en dat we de confrontatie ook echt aan willen gaan. We hebben dat ook stap voor stap heel goed voorbereid."
Patrick (presentator): "Maar is dat dan met stenen, molotovcocktails2), hoe ver wouden jullie gaan?"
Nico (kraker): "Nee, molotovcocktails daar was toen geen sprake van. Maar de barricades die we gingen opwerpen, dat zou de eerste verdedigingslinie moeten zijn en we zouden ons niet weg laten slaan door de ME3)."
noot 1 In de Piersonstraat zouden woningen worden gesloopt om plaats te maken voor een parkeergarage.
noot 2 Een molotovcocktail is een met brandbare stof gevulde fles die wordt ontstoken en als bom wordt gebruikt.
noot 3 ME is de mobiele eenheid, een eenheid van de Nederlandse politie met als taak de bestrijding van verstoring van de openbare orde.
https://www.npostart.nl/de-reunie/21-05-2017/KN_1690381 (uitzending de Reünie over de Pierson-rellen)
Vraag 24 4 punten
Gebruik bron 12.
Stel: je doet onderzoek naar de kraakbeweging in Nijmegen. Je concludeert dat de uitspraken van Mattie en Nico passen bij de uitgangspunten van de kraakbeweging in de jaren 1980.
Toon voor twee verschillende uitgangspunten van de kraakbeweging aan dat die passen bij de uitspraken van Mattie en Nico, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een uitgangspunt van de kraakbeweging is dat de woningnood moet worden opgelost (1p)
- Verwijst naar de bron, omdat de krakers zeggen dat ze het ondenkbaar vinden dat er huizen worden afgebroken voor een parkeergarage (1p)
- Noemt dat een uitgangspunt van de kraakbeweging is dat er gestreden mag worden om het doel te behalen / dat er verzet tegen de autoriteiten mag plaatsvinden (ook met geweld) (1p)
- Verwijst naar de bron, omdat de krakers zeggen dat ze (een van de volgende): de confrontatie echt aan wilden gaan. / barricades/verdedigingslinies aanleggen. (1p)
Alleen als het antwoord een juiste uitleg bevat over de uitgangspunten van de krakers, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron. Als bij beide standpunten dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.
2021, tijdvak 1: Moderne tijd
Bron 10
De Nederlandse regering zendt troepen naar de kolonie Nederlands-Indië om daar na het einde van de Japanse bezetting de macht terug te krijgen. Willem Brandt, een voorlichter in dienst van het Koninklijk Nederlands-Indische Leger, schrijft in 1947:
De gevangenen die ons in handen vallen en die men nieuwsgierig beziet en uithoort zijn bezield met de meest fantastische opvattingen over de Nederlandse bedoelingen en methoden. Het zijn meestal jongens nog, opgevoed in blankenhaat, onder een Japans beheer, getraind in het wapengeweld door Japanse deserteurs in het binnenland. Jongens vaak, die niet weten wat zij doen. (…) Dat zijn zij: de losgebroken horden, het schuim van het Indonesisch volk, de op drift geraakte bandeloze legers van een machteloze leiding, die de toegestoken hand van hulp en steun uit dom wanbegrip geweigerd heeft, gedreven door wilde fanatici, profiteurs en bekrompen partijbonzen.
Bron: Gert Oostindie, Soldaat in Indonesië 1945-1950. Getuigenissen van een oorlog aan de verkeerde kant van de geschiedenis, Amsterdam 2016, pag. 94
Vraag 18 3 punten
Gebruik bron 10.
Stel: je doet onderzoek naar het Nederlandse ingrijpen in Nederlands-Indië en je vindt deze bron. Je concludeert dat dit verslag een eenzijdige weergave is.
Licht je conclusie toe door:
- uit te leggen welke boodschap Brandt wil overbrengen over het Nederlandse ingrijpen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
- zonder bron met een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw een verklaring te geven voor het Nederlandse ingrijpen.
Bekijk het antwoord
- Geeft de boodschap van Brandt: het Nederlandse ingrijpen is legitiem / de beste optie / noodzakelijk, omdat de opstandelingen niet het beste voor hebben met het land / omdat de opstandelingen voortkomen uit de Japanse vijandelijke bezetting. (1p)
- Verwijst naar de bron: opstandige Indonesiërs worden afgeschilderd als (een van de volgende) opgevoed met blankenhaat / geïndoctrineerd door de Japanners / losgebroken horden / uit dom wanbegrip de Nederlandse steun weigerend / gedreven door fanatici. (1p)
- Verklaart het Nederlandse ingrijpen met een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw: de Nederlandse regering wilde verzet tegen het West-Europese imperialisme / de dekolonisatie die een einde maakt aan de westerse hegemonie tegengaan. (1p)
De verwijzing naar de bron telt alleen als de boodschap van Brandt juist is weergegeven. De verklaring moet zonder bron worden gegeven.
Bron 12
Uit het lied Regering (krijg de tering) van de Nederlandse punkband Balthasar Gerards Kommando (B.G.K.) uit 1983:
Grote kampanjes1) veel beloven
Moeten wij die lulkoek geloven
Stemmen helpt allang niet meer
Rechts wint toch wel keer op keer
Je wordt verwacht je neer te leggen
Bij wat de meeste mensen zeggen
Als je ertegen protesteert
Word je met harde hand bekeerd
noot 1 Verkiezingscampagnes
Bron: http://www.muziekencyclopedie.nl/action/entry/B.G.K.
Vraag 25 4 punten
Gebruik bron 12.
Een conclusie: met deze bron kun je een overeenkomst en een verschil aantonen tussen de standpunten van de provo's en die van de punkbeweging.
Ondersteun deze conclusie door, telkens met een passende verwijzing naar de bron:
- een standpunt van de punkbeweging aan te geven dat overeenkomt met dat van de provo's en
- een standpunt van de punkbeweging aan te geven dat verschilt van dat van de provo's.
Bekijk het antwoord
- Noemt een overeenkomst met de provo's: B.G.K. verwoordt het standpunt dat ze zich verzetten tegen de autoriteiten, met een passende verwijzing naar de bron (de titel Regering (krijg de tering) of het benoemen van regeringsbeleid als lulkoek). (2p)
- Noemt een verschil met de provo's: B.G.K. verwoordt het standpunt dat ze weinig vertrouwen hebben in de democratie / in de toekomst, met een passende verwijzing naar de bron (stemmen helpt niet, je moet je neerleggen bij wat de meeste mensen zeggen, of je wordt met harde hand bekeerd). (2p)
De verwijzing naar de bron telt alleen als het bijbehorende standpunt juist is. Het verschil: de provo's wilden meer inspraak of gingen ervan uit dat ze de wereld konden verbeteren, terwijl B.G.K. weinig vertrouwen heeft in de democratie / de toekomst.
Vraag 27 2 punten
In de televisieserie De taarten van Abel (op televisie sinds 2003) bakken kinderen een taart om iemand te bedanken of te steunen, zoals bijvoorbeeld:
1 Een meisje dat een taart bakte om haar vader te bedanken die na hun vlucht in 2016 uit het Afrikaanse land Oeganda hard werkte om een nieuw bestaan op te bouwen in Nederland.
2 Een meisje dat een taart bakte om te laten weten dat ze het stoer vond dat haar tante ging trouwen met haar vriendin.
Met deze afleveringen uit De taarten van Abel kun je verschillende kenmerkende aspecten uit de tweede helft van de twintigste eeuw illustreren.
Noem voor beide afleveringen van de televisieserie een verschillend kenmerkend aspect dat hierbij past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Bij aflevering 1 (de Oegandese familie die een nieuw bestaan opbouwt in Nederland): noemt een juist kenmerkend aspect, namelijk de ontwikkeling van een pluriforme en multiculturele samenleving. (1p)
- Bij aflevering 2 (het steunen van een homoseksuele tante die openlijk uitkomt voor haar geaardheid): noemt een ander juist kenmerkend aspect, namelijk de ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen vanaf de jaren zestig. (1p)
Een kenmerkend aspect mag maar één keer worden gebruikt; bij een tweede vermelding telt alleen de eerste.
Hoe vaak tijd van televisie en computer in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 16, 18, 22-23 | 4 | 17% |
| 2026, tijdvak 2 | 18, 22-24 | 4 | 17% |
| 2025, tijdvak 1 | 18, 20-22, 25 | 5 | 20% |
| 2025, tijdvak 2 | 17, 19, 21-23 | 5 | 19% |
| 2024, tijdvak 1 | 17-20, 23, 26 | 6 | 23% |
| 2024, tijdvak 2 | 20, 24-26 | 4 | 15% |
| 2023, tijdvak 1 | 18-20, 22, 24 | 5 | 20% |
| 2023, tijdvak 2 | 23-26 | 4 | 15% |
| 2022, tijdvak 1 | 20-21, 23 | 3 | 14% |
| 2022, tijdvak 2 | 21, 23, 26 | 3 | 15% |
| 2022, tijdvak 3 | 18, 22-24 | 4 | 17% |
| 2021, tijdvak 1 | 18, 25, 27 | 3 | 16% |
In 12 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over tijd van televisie en computer, samen 50 vragen (13% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 1: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 19% van de vragen over tijd van televisie en computer, daarvoor 9%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met tijd van televisie en computer
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van televisie en computer online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022 en 2021). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tijd van televisie en computer
Andere onderwerpen geschiedenis havo
- Tijd van burgers en stoommachines
- Historische vaardigheden
- Tijd van wereldoorlogen
- Koude Oorlog
- Tijd van ontdekkers en hervormers
- Tijd van regenten en vorsten
- Tijd van pruiken en revoluties
Tijd van televisie en computer op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tijd van televisie en computer voor in het eindexamen geschiedenis havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 50 vragen over tijd van televisie en computer, 13% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 12 van die examens.
In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over tijd van televisie en computer?
In het examen van 2024, tijdvak 1, met 6 vragen: 17-20, 23, 26.
Hoe oefen ik examenvragen over tijd van televisie en computer?
Op deze pagina staan alle vragen over tijd van televisie en computer met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.