Examenvragen tijd van pruiken en revoluties geschiedenis havo

25 vragen over tijd van pruiken en revoluties uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van pruiken en revoluties komt in 15 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 25 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van pruiken en revoluties

Per examen de vragen over tijd van pruiken en revoluties, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:

Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.

noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.

noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.

Bron 2

In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:

Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.

noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.

Bron 3

Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:

Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.

noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.

Bron 4

Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.

Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.

Bron 5

In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.

Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.

Bron 6

In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:

Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?

Bron 7

Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.

Bron 8

In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.

Bron 9

De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:

De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.

Bron 10

In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:

De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.

noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.

Bron 11

In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.

Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.

Bron 12

Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:

Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.

noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
  • de wetenschappelijke revolutie

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
  • discussies over de 'sociale kwestie'
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
  • de opkomst van emancipatiebewegingen
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
  • de crisis van het wereldkapitalisme
  • het voeren van twee wereldoorlogen
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
  • de Duitse bezetting van Nederland
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
  • de eenwording van Europa
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

In 1776 schreef de Amerikaanse schrijver Thomas Paine in het pamflet Common Sense: “Het is de trots van koningen die chaos over de mensheid brengt. Holland heeft in de afgelopen eeuw zonder koning meer vrede gekend dan welke monarchie in Europa dan ook”.

Vraag 6 2 punten

Licht dit citaat toe door:

  • aan te tonen bij welk kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw dit citaat van Paine past, en
  • de gebeurtenis uit 1776 te noemen waaraan Paine bijdroeg.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Dit citaat past bij de 'de bijzondere plaats in staatkundig opzicht van de Nederlandse Republiek' omdat Paine Holland noemde als het land dat (als uitzondering) geen koning had. / of: dit citaat past bij 'het streven van vorsten naar absolute macht' omdat Paine beweerde dat koningen er (door hun trots) voor konden zorgen dat er in een land chaos was / er geen vrede was.
  • Paine droeg bij aan het in opstand komen tegen de Britse macht / aan het uitroepen van de Verenigde Staten / aan de Amerikaanse revolutie/vrijheidsoorlog.

Opmerking: Als het antwoord bij de eerste deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 6 in het hele examen

Gebruik bron 4.

De tekenaar geeft een mening weer over het ancien régime in Frankrijk.

Vraag 8 3 punten

Geef aan:

  • welke mening de tekenaar weergeeft, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en
  • welk kenmerkend aspect van de achttiende eeuw je met het verspreiden van deze prent kunt illustreren.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Franse prent uit 1789: een lid van de derde stand ligt onder een steen waarop de eerste en tweede stand staan, met de woorden grondbelasting, belastingen en herendiensten. Bekijk in Bijlage, pagina 4

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De tekenaar geeft de mening weer dat de derde stand wordt onderdrukt door de eerste en tweede stand / dat er sprake is van grote ongelijkheid in de Franse samenleving tijdens het ancien régime,
  • door af te beelden dat (een van de volgende): de derde stand wordt verpletterd door de eerste en tweede stand (die bovenop een steen staan). / de belastingen en herendiensten op de steen de derde stand verpletteren.
  • Je kunt met de prent 'rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: (godsdienst, politiek, economie en) sociale verhoudingen' / 'de democratische revoluties in westerse landen (met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap)' illustreren, omdat duidelijk wordt gemaakt dat de rechten van de derde stand beter moeten worden beschermd / omdat de onvrede over de standenmaatschappij wordt uitgebeeld.

Opmerking: Alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een juiste mening van de tekenaar bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Opmerking: Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 1

Een portret van de Italiaanse geestelijke Daniele Barbaro, gemaakt tussen 1556 en 1562:

Portret van Daniele Barbaro, zittend, met een opengeslagen boek naast zich.

Toelichting:

Naast Barbaro staat zijn boek uit 1556 met de vertaling van en het commentaar op het boek over architectuur van de Romeinse bouwmeester Vitruvius.

Gebruik bron 1.

bron 3

In 1767 kondigt Catharina de Grote, de keizerin van Rusland, in een decreet (wet) aan:

En mocht het zo zijn dat zelfs na de publicatie van het huidige decreet van Hare Keizerlijke Majesteit lijfeigenen en boeren hun landheren niet op de juiste manier gehoorzamen en de moed zouden hebben om onwettige petities in te dienen waarin ze klagen over hun landheren (…), dan zullen zowel degenen die de klachten indienen als degenen die de petities opschrijven, worden gestraft met de knoet¹⁾ en onmiddellijk naar Nerchinsk²⁾ worden gedeporteerd voor dwangarbeid voor het leven. En ze zullen worden meegeteld als onderdeel van het quotum aan rekruten dat hun landheren aan het leger moeten leveren. En om ervoor te zorgen dat mensen overal van het huidige decreet op de hoogte kunnen zijn, zal het in alle kerken op zondagen en heilige dagen worden voorgelezen gedurende een maand nadat het is ontvangen.

noot 1 Een knoet is een stok of zweep. noot 2 een Russische stad in Siberië

Gebruik bron 3.

Catharina de Grote gaat tijdens haar regeerperiode uit van verlichte ideeën, maar voert die niet allemaal door in Rusland.

Vraag 8 3 punten

Toon aan:

  • welk verlicht idee Catharina de Grote met dit decreet wil tegengaan, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • dat Catharina de Grote er rekening mee houdt dat veel Russische onderdanen geen onderwijs volgen.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Catharina de Grote wil het idee over gelijkheid / over het afschaffen van de standenmaatschappij / meer (politieke) invloed van het volk / het petitierecht tegengaan, (1)
  • door te bevelen dat lijfeigenen/boeren die klagen over hun landheer moeten worden gestraft met de knoet / gedeporteerd moeten worden voor dwangarbeid voor het leven (in Siberië). (1)
  • Uit de bron valt op te maken dat veel onderdanen niet kunnen lezen/schrijven, omdat Catharina de Grote het nodig vindt het decreet te verspreiden door dit te laten voorlezen tijdens kerkdiensten (en niet via gedrukte publicaties) / ervan uitgaat dat de indieners van de petities niet degenen zijn die ze schrijven. (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juist verlicht idee bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Een geschiedenis:

In 1774 steunden vrouwen uit de Amerikaanse stad Edenton een boycot van Britse thee en Britse stoffen. Deze boycot was een reactie op het instellen van nieuwe belastingen door de Britse koning. Een van de vrouwen, Penelope Barker, zei: "Misschien zijn het tot nu toe alleen mannen geweest die tegen de koning protesteerden. Dat betekent alleen maar dat vrouwen er te lang over hebben gedaan om hun stem te laten horen."

Vraag 6 3 punten

Licht deze geschiedenis toe door:

  • het politieke argument te noemen waarmee kolonisten in Amerika zich in die tijd verzetten tegen het betalen van de Britse belastingen, en
  • te verklaren waardoor acties als die in Edenton het Britse bestuur onder druk zetten, en
  • aan te tonen dat Penelope Barker uitgaat van het verlichte idee van natuurlijke rechten.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De kolonisten verzetten zich met het argument dat ze geen belasting wilden betalen omdat zij geen (politieke) vertegenwoordiging hadden (in Groot-Brittannië) / met het argument `no taxation without representation'. 1
  • Het Britse bestuur kwam onder druk te staan door boycotten omdat hiermee de Britse economie werd getroffen / omdat door acties zoals deze mogelijk andere kolonisten geïnspireerd zouden raken om ook te protesteren tegen het Britse bestuur. 1
  • Penelope Barker vond dat ook vrouwen/mensen het recht hadden te protesteren/zich te verzetten tegen het beleid van de koning (wat past bij het idee dat bepaalde rechten aangeboren/onvervreemdbaar zijn). 1

Opmerking: Als in het antwoord bij de derde deelvraag alleen een natuurlijk recht wordt genoemd zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 6 in het hele examen

Gebruik bron 4.

Bron 4

In april 1787 schrijft Catharina de Grote, de vorstin van Rusland, in een brief aan graaf Piotr Roemjantsev:

Van de taken die ik je toevertrouw is de introductie van de variolatie1) tegen de pokken2) één van de belangrijkste. De pokken bezorgen, zoals ze weten, groot leed onder vooral de gewone mensen. Een dergelijke variolatie zou overal gebruikelijk moeten zijn, en het is nu des te handiger omdat er in bijna alle districten artsen of medische begeleiders zijn, en er geen enorme uitgaven voor nodig zijn. Om hiervan een voorbeeld te geven: geef zo snel mogelijk in elke provinciestad bevel om de overbodig geworden kloosterwoningen of de kleine kloosters die gesloten zijn te tellen, en om een minimumaantal woningen te bouwen voor het tijdelijke verblijf van degenen die deze inenting niet thuis kunnen krijgen.

  • noot 1 Variolatie is een vorm van vaccinatie, waardoor mensen immuun worden voor een ziekte.
  • noot 2 De pokken is een zeer besmettelijke ziekte die kan leiden tot verminking en dood.

Vraag 7 4 punten

Je concludeert dat Catharina de Grote een verlicht absoluut vorstin is.

Toon aan, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron:

  • dat het beleid van Catharina past bij verlicht denken, en
  • dat het beleid van Catharina past bij het absolutisme.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Het beleid past bij verlicht denken omdat Catharina de Grote zich wil inzetten voor het welzijn van haar volk / uitgaat van rationeel optimisme, 1
  • omdat uit de brief blijkt dat Catharina de Grote (een van de volgende): wil voorkomen dat haar onderdanen ziek worden; verwacht dat variolatie tot verbetering van de gezondheid van het volk zal leiden; medische wetenschap wil inzetten ter bevordering van de volksgezondheid. 1
  • Het beleid van Catharina de Grote past bij absolutisme omdat zij zonder inspraak van anderen voor het hele land een bevel uitdoet / een beslissing neemt, 1
  • omdat uit de brief blijkt dat Catharina de Grote (een van de volgende): de graaf opdraagt te zorgen voor een landelijke variolatie; beveelt dat elke provinciestad woningen moet bouwen als verblijf. 1

Opmerking: Alleen als het antwoord een juiste uitleg bevat over dat het beleid past (bij de eerste deelvraag) bij het verlicht denken en (bij de tweede deelvraag) bij het absolutisme, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 7 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Metalen medaille met een vrouwelijke figuur, Brittannia, die een lauwerkrans vasthoudt. Op de achtergrond een fort met een vlag.
bron 3 Een medaille uit 1784, uitgereikt door de East India Company

Toelichting: Op de medaille staat Brittannia, een symbool voor Groot-Brittannië. Brittannia houdt een lauwerkrans vast, een beloning voor overwinnaars. Op de achtergrond staat een Indiaas fort afgebeeld waarop de Britse vlag is gehesen.

Bron: https://www.britishmuseum.org/collection/image/1613376463

Vraag 7 4 punten

Gebruik bron 3.

Na 1765 hebben de Britten behoefte aan een leger in India. Deze medaille wordt uitgereikt aan inheemse soldaten die voor de Britten vechten in India.

Geef aan:

  • waarom de Britten behoefte hebben aan een leger, waarbij je in je antwoord ingaat op een gebeurtenis uit 1765, en
  • welke boodschap de Britten willen geven door het uitreiken van de medaille, en
  • welke boodschap de Britten willen geven met de afbeelding op de medaille.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In 1765 sluit de East India Company het verdrag van Allahabad,
  • waardoor het na 1765 belangrijk wordt om een leger te hebben dat kan toezien op/kan helpen bij het innen van belasting / het besturen van (delen van) India.
  • De Britten geven door het uitreiken van de medaille de boodschap dat ze de bijdrage van de inheemse soldaten waarderen / dat de inheemse soldaten bijdragen aan de Britse overwinning in India.
  • De Britten geven (met de afbeelding van Brittannia met de lauwerkrans / met de Britse vlag op het fort) de boodschap dat ze (delen van) India hebben onderworpen / dat ze machtig zijn.

Vraag 7 in het hele examen

bron 4

De abolitionist Carl Wädstrom reist in 1787 naar Afrika en publiceert daarover een boek. Hierin staat over een koning in West-Afrika:

De koning had in het jaar 1787 een wet aangenomen die hem tot eer strekte, namelijk dat geen slaaf meer door zijn rijk mocht worden vervoerd. In die tijd lagen verschillende Franse schepen¹ te anker in de Senegalese baai, wachtend op slaven. De route van de handelaren in zwarte mensen was door deze wet van de koning geblokkeerd en ze brachten de slaven daarom naar andere gebieden. De Fransen die hierdoor hun lading niet kregen, klaagden bij de koning. Hij was echter niet onder de indruk van hun klachten en gaf de geschenken terug die de Senegalese Compagnie hem stuurde. Hiervan was ik zelf getuige, en hij [de koning] verklaarde dat alle rijkdommen van de Compagnie hem niet van gedachte zouden doen veranderen.

noot 1 De Franse schepen waren onderdeel van de Senegalese Compagnie, een organisatie waarmee de Fransen handel dreven in Afrika.

Bron: C. Wadstrom, Observations on the slave trade and a description of some part of the coast of Guinea during a voyage, made in 1787 and 1788 in company with Doctor A. Sparrman and Captain Arrehenius, London 1789, pag. 4

Vraag 8 3 punten

Gebruik bron 4.

Historici denken dat:

  • 1 Wädstrom door het opnemen van deze gebeurtenis de abolitionistische beweging wil steunen.
  • 2 de Afrikaanse koning mogelijk niet beïnvloed is door abolitionistische ideeën.

Ondersteun beide redeneringen door:

  • met een verwijzing naar de bron een argument te geven voor de eerste redenering, en
  • zonder bron een motief van de Afrikaanse koning te noemen voor het verbod op het vervoeren van slaafgemaakten door zijn rijk dat niet past bij abolitionistische ideeën.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Wädstrom wil laten zien dat de abolitionistische beweging ook in Afrika successen kan behalen in het stoppen van de slavenhandel / wil met dit verhaal abolitionisten laten zien dat er hoop is de slavenhandel te stoppen,
  • door te schrijven dat (een van de volgende): een Afrikaanse koning een wet aanneemt tegen het vervoer van slaafgemaakten. / het verbod de koning tot eer strekt. / een Afrikaanse koning niet om te kopen is door de Fransen / zich verzet tegen de Fransen die slaven willen kopen.
  • De koning heeft mogelijk het (politieke) motief dat hij zelf de (slaven)handel in zijn rijk wil kunnen bepalen (zodat hij de route sluit voor handelaren uit andere landen). / of De koning heeft mogelijk het (economische) motief dat hij zelf wil verdienen aan de (slaven)handel (zodat hij de route sluit voor handelaren uit andere landen).

Opmerking: alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste uitleg bevat voor de steun aan de abolitionistische beweging, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 8 in het hele examen

bron 5

De Nederlander Herman Willem Daendels is generaal van de Franse troepen die in 1794 Gelderland binnentrekken. Hij roept de Nederlanders op:

Begin maar met u te wapenen met jachtgeweren, die u veel op de havezaten (landgoederen) en in de herenhuizen zult vinden. En met pieken, hooivorken of ander lang en scherp gereedschap. Vorm compagnieën van 125 mannen en kies kapiteins. Kies niet de rijkste, die mooi gekleed zijn of het best uit hun woorden komen, maar kies diegenen die het beste kunnen vechten. Wij bezorgen u leiders die de oorlog kennen. Wees niet bang dat u jaren soldaat moet blijven. Niemand hoeft langer de wapens te dragen dan de zaak vereist, dat wil zeggen totdat Oranje¹ met zijn 'vergulde' knechten het land uit is.

noot 1 Daendels bedoelt de stadhouder Willem V van Oranje.

Bron: https://www.dbnl.org/tekst/daen003aanz01_01/daen003aanz01_01_0001.php

Vraag 9 4 punten

Gebruik bron 5.

De oproep van Daendels past bij:

  • 1 ''verlicht denken' dat werd toegepast op sociale verhoudingen'.
  • 2 'de democratische revoluties in westerse landen'.

Geef per kenmerkend aspect aan waarom de oproep hierbij past, waarna je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

bij 1:

  • Daendels wijst de standensamenleving af,
  • door op te roepen de keus voor kapiteins niet te baseren op kleding/scholing / te kiezen voor kapiteins die het beste kunnen vechten.

bij 2:

  • Daendels roept op om te zorgen voor een nieuw bestuur/een niet-adellijk bestuur / roept burgers op om te strijden tegen het bestuur,
  • door op te roepen Oranje / de vergulde (rijke) knechten van Oranje te verdrijven.

Opmerking: alleen als het antwoord een juist argument bevat dat de oproep past bij (bij de eerste deelvraag) het 'verlicht denken' en (bij de tweede deelvraag) 'de democratische revoluties in westerse landen', wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Opmerking: als dezelfde verwijzing naar de bron tweemaal wordt gebruikt, wordt alleen aan de eerste juiste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 6 2 punten

In 1774 brak in Friesland paniek uit door een voorspelling dat de aarde in botsing zou komen met de zon. Om te laten zien dat er geen botsing zou plaatsvinden, bouwde Eise Eisinga in zijn woonkamer een planetarium: een model van het zonnestelsel. Hij stelde dit planetarium open voor publiek.
Leg uit dat het openstellen van het planetarium voor publiek paste bij het 'rationeel optimisme'.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Eisinga met het openstellen van het planetarium wetenschappelijke kennis toegankelijk of inzichtelijk maakte, zodat bijgeloof werd bestreden of mensen werden overtuigd dat de voorspelling niet zou uitkomen, wat past bij het 'rationeel optimisme'. (2p)

Alleen als in het antwoord wordt ingegaan op het toegankelijk of inzichtelijk maken van kennis (door het openstellen), worden scorepunten toegekend. Kern van een juist antwoord: Eisinga wilde door wetenschappelijke kennis toegankelijk of inzichtelijk te maken bijgeloof bestrijden, of mensen overtuigen dat de voorspelling niet zou uitkomen.

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Nadat de Fransen in 1794 de slavernij officieel hebben afgeschaft, wordt het in 1802 heringevoerd op het Franse eiland Guadeloupe. Mensen die opnieuw slaafgemaakt worden, komen in opstand en nemen Franse inwoners gevangen. Auguste Lacour, familie van plantage-eigenaren op het eiland, beschrijft hoe de slaafgemaakte Solitude spreekt tegen gevangengenomen Fransen:

Haar haat en woede waren explosief. Ze hield konijnen. Toen een van de konijnen ontsnapte pakte ze een mes, ging het achterna, doorboorde het en hield het omhoog voor de [Franse] gevangenen. "Zo", zei ze, terwijl ze de meest schandelijke scheldwoorden gebruikte, "zal ik jullie ook behandelen."

Vraag 8 2 punten

Lacour wil met deze beschrijving een boodschap overbrengen.
Toon dit aan door:
aan te geven welke boodschap Lacour overbrengt met deze beschrijving van Solitude, en
vanuit zijn achtergrond te verklaren dat hij deze boodschap wil overbrengen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft als boodschap van Lacour dat (opstandige slaven als) Solitude wreed, wraakzuchtig of onbeschaafd is. (1p)
  • Verklaart vanuit zijn achtergrond: Lacour is familie van plantage-eigenaren en keurt opstand onder slaafgemaakten af of vreest die. (1p)

Als bij de tweede deelvraag alleen wordt genoemd dat Lacour familie is van plantage-eigenaren, zonder daarmee een verklaring te geven voor de boodschap die Lacour wil overbrengen, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

Bron 5

In september 1831 publiceert de abolitionistische krant The Liberator een ingezonden brief waarin een slaveneigenaar schrijft:

Uw krant, meneer, kan niet langer worden getolereerd. Persvrijheid kan alleen worden toegestaan waar geprobeerd wordt om de geest van vrije mensen te verlichten, en om mensen die al vrij zijn echt gelukkig te maken. Welk recht geeft de grondwet van de Verenigde Staten aan wie dan ook om op te roepen tot verzet van diegenen die door de grondwet zijn erkend als slaaf?

Vraag 10 3 punten

De schrijver van deze brief en de uitgever van The Liberator verschillen van mening.
Ondersteun deze conclusie door:
aan te tonen welk verlicht idee de schrijver van de brief afwijst, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
aan te geven welke boodschap over de abolitionistische beweging The Liberator wil overbrengen door het publiceren van deze brief.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de schrijver van de brief het idee van natuurlijke rechten afwijst. (1p)
  • Onderbouwt dat met een verwijzing naar de bron: door te schrijven dat (pers)vrijheid alleen geldt voor vrije mensen, of door te schrijven dat een grondwet verzet van slaafgemaakten kan verbieden. (1p)
  • Geeft de boodschap van The Liberator: de abolitionistische beweging heeft haar doel nog niet bereikt en heeft steun nodig, of het is belangrijk dat de beweging haar werk voortzet. (1p)

Als bij het antwoord op de tweede deelvraag alleen wordt ingegaan op de beoogde afschaffing van de slavernij door abolitionisten, en niet op de boodschap van The Liberator, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

In 1520 krijgt de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer een rondleiding door de schatkamer van de Spaanse koning Karel I. In zijn dagboek schrijft hij:

Ik zag de dingen die uit het nieuwe goudland1) naar de koning waren gebracht: een vaambrede2) zon van zuiver goud en een even grote maan van zilver; verder twee kamers met wapenuitrustingen van de mensen daar met alle soorten wonderbaarlijke wapens, harnassen, speren, prachtige schilden, buitengewone kleding, bedden en allerlei andere schitterende gebruiksvoorwerpen, waarbij wonderen in het niet verzonken. Al deze dingen zijn zo kostbaar dat ze op een waarde van 100.000 florijnen geschat worden. In alle dagen van mijn leven heb ik nog nooit iets gezien dat me zo geraakt heeft, want er lagen wonderbaarlijke kunstwerken bij en ik verbaasde me over de subtiele kunstzin van mensen in vreemde landen.

noot 1 Dürer bedoelt hiermee de Spaanse gebieden in Amerika.
noot 2 Een vaam is een oude lengtemaat van bijna 2 meter.

Vraag 7 2 punten

Gegeven: In 1763 bepaalde de Britse koning George III dat trouwe officieren en soldaten uit zijn leger in nieuw veroverd gebied in Noord-Amerika grond kregen. De voorwaarde was dat ze deze grond in gebruik moesten nemen als landbouwgrond.

Geef met telkens een andere verwijzing naar het gegeven aan welk politiek en welk economisch doel George III wilde bereiken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het politieke doel: George III wilde meer politieke macht over de kolonie door het geven van grond aan trouwe Britse soldaten / door zelf te bepalen wie er in aanmerking kwam voor grond (1p)
  • Noemt het economische doel: George III wilde met de bepaling dat de soldaten de grond als landbouwgrond in gebruik moesten nemen, bereiken dat de kolonie meer producten / winst opleverde (1p)

De twee doelen moeten elk een andere verwijzing naar het gegeven hebben.

Vraag 7 in het hele examen

Bron 4

Op 31 maart 1776 schrijft Abigail Adams over het samenstellen van een nieuw wetboek aan haar man John, een van de opstellers van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring:

Wees tegenover hen [dames] ruimhartiger en aardiger dan jullie voorvaderen. Geef hun echtgenoten niet zo’n onbeperkte macht. Denk eraan dat alle mannen tirannen zouden zijn als ze konden. Als er geen speciale zorg en aandacht wordt besteed aan de dames, zijn we vastbesloten een opstand aan te wakkeren. We zullen ons niet gebonden voelen aan wetten die niet met onze instemming en inspraak tot stand zijn gekomen. (…) Beschouw ons als wezens die door de Voorzienigheid1) onder jullie bescherming zijn geplaatst en maak in navolging van het Opperwezen1) alleen met het oog op ons geluk gebruik van die macht.

noot 1 Abigail Adams bedoelt God.

Vraag 8 3 punten

Gebruik bron 4.
Twee beweringen:
1 Abigail Adams gebruikt in haar oproep een argument waarmee de Amerikaanse opstandelingen hun strijd rechtvaardigen.
2 Abigail Adams gaat bij haar oproep om vrouwenrechten niet uit van het verlichte ideaal van natuurlijke rechten.

Ondersteun de beweringen door:

  • aan te geven welk argument van de Amerikaanse opstandelingen Abigail Adams gebruikt, en
  • uit te leggen dat Abigail Adams in haar oproep niet uitgaat van natuurlijke rechten.
Bekijk het antwoord
  • Geeft het argument van de Amerikaanse opstandelingen dat Abigail Adams gebruikt: dames zullen in opstand komen tegen wetten die zonder hun instemming of inspraak tot stand zijn gekomen (net zoals de koloniën in opstand komen omdat zij geen inspraak hebben) (1p)
  • Legt uit dat Abigail Adams niet uitgaat van natuurlijke rechten: zij schrijft dat vrouwen wezens zijn die door God onder bescherming van hun mannen zijn geplaatst, wat niet past bij het uitgangspunt van natuurlijke rechten waarbij gelijkheid / vrijheid / zelfbeschikking ook voor vrouwen gelden, met een verwijzing naar de bron (2p)

Het tweede subcriterium telt alleen mee bij een juiste uitleg die met een passende verwijzing naar de bron wordt onderbouwd.

Vraag 8 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

In 1593 beschrijft de Engelsman Fynes Moryson het huis van de Deense sterrenkundige Tycho Brahe:

Op de wanden van dit kleine huis waren portretten van alle beroemde astronomen geschilderd, voorzien van bijpassende teksten: “God groet de helden. Gegroet oude Timocharis¹), die het vóór anderen heeft gedurfd om de uithoeken van de hemel te bestuderen. Ook jij Hipparchus¹), die gemeten heeft wat de banen van de zon en de maan zijn en alle sterren aan de hemel.” (…) Op de beste plaats had deze heer Tycho Brahe zijn eigen portret laten aanbrengen, met de volgende tekst: “Met het oude en met mijn eigen onderzoek heb ik de plek van de sterren bepaald. Laat het nageslacht mijn werk maar beoordelen.”

noot 1 Timocharis en Hipparchus zijn Griekse astronomen die leefden in de derde en tweede eeuw voor Christus.

Bron 4

Bron 4
Bron 4 Toelichting: De prent hoort bij een gedicht waarin Piet tegen zijn vader zegt dat hij niet langer naar school wil. De prent toont het moment dat Piets vader hem armoedige kleren geeft en zegt dat als Piet lui wil zijn, hij dan maar een bedelaar moet worden. Piet krijgt daarna spijt en wil toch weer naar school.

In 1778 publiceert Pieter ’t Hoen het boek Nieuwe proeve van kleine gedichten voor kinderen met daarin deze afbeelding:

Vraag 7 3 punten

Gebruik bron 4.
Tijdens de Verlichting worden boeken met prenten voor kinderen gepubliceerd.
Licht dit toe door:

  • met een verwijzing naar de prent aan te geven welk verlicht denkbeeld wordt verspreid, en
  • te verklaren dat Pieter ’t Hoen zijn boodschap met een boek met prenten overbrengt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist verlicht denkbeeld dat de prent verspreidt: het is belangrijk jezelf te verbeteren, of leren en onderwijs zijn belangrijk. (1p)
  • Verwijst naar de prent: door te laten zien dat een kind dat niet wil leren door zijn vader wordt afgewezen en bedelaar zal worden. (1p)
  • Verklaart dat een boek met prenten een geschikt middel is om deze boodschap over te brengen, bijvoorbeeld omdat ouders het aan hun kinderen kunnen voorlezen, omdat het stimuleert dat ouders en kinderen hierover praten, of omdat kinderen de boodschap via een prent beter begrijpen. (1p)

Alleen als het eerste deel een juist verlicht denkbeeld bevat, levert de verwijzing naar de prent 1 punt op.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Vraag 7 2 punten

In de achttiende eeuw waren de bewoners van het Overijsselse platteland verplicht om tweemaal per jaar onbetaalde werkzaamheden te verrichten voor de drost (een bestuursambtenaar). In 1778 deed de politicus Joan Derk baron van der Capellen tot den Poll in de Statenvergadering van Overijssel de oproep om deze werkzaamheden af te schaffen.

Leg uit van welk kenmerkend aspect van de achttiende eeuw deze oproep een voorbeeld is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de oproep vrijheid, gelijkheid en dezelfde grondrechten voor alle inwoners van Overijssel vraagt, en dat dit een voorbeeld is van 'het toepassen van verlicht denken op alle terreinen van de samenleving' (zoals sociale verhoudingen) / 'de democratische revoluties in westerse landen, met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap' (2p)

Alleen een kenmerkend aspect zonder passende uitleg levert geen punten op.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

Bron 1
Bron 1

Pagina uit het boek van de architect Andrea Palladio (1508-1580):

Toelichting:
Palladio maakt tijdens zijn rondreis door Italië schetsen van Romeinse zuilen en gebouwen en neemt de afmetingen op. Deze schetsen gebruikt hij voor zijn eigen ontwerpen.

Vraag 7 3 punten

In 1717 vaardigde de Mogolvorst Farrukhsiyar een wet uit. Met deze wet gaf hij de East India Company onder andere toestemming om meer dan dertig dorpen te kopen, een fort in de buurt van het dorp Kalikata te verstevigen en er soldaten te legeren. Historici beschouwen de wet uit 1717 als een keerpunt in de geschiedenis van India. Ondersteun deze visie door: uit te leggen welke verandering in de positie van de East India Company in India door deze wet mogelijk werd en een afspraak uit het verdrag van Allahabad te noemen, waarmee de positie van de East India Company verder werd versterkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de East India Company voor 1717 alleen vanuit factorijen werkte en afhankelijk was van lokale heersers, en dat zij na 1717 meer autonomie kreeg, bijvoorbeeld door het recht zich in het binnenland te vestigen, een fort te versterken of soldaten te legeren. (2p)
  • Noemt een afspraak uit het verdrag van Allahabad waarmee de East India Company ook toestemming kreeg belasting te heffen of politieke soevereiniteit in delen van India kreeg. (1p)

Alleen als in het antwoord op de eerste deelvraag wordt ingegaan op de positie van de East India Company voor én na 1717, worden scorepunten toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Bron 4

In 1765 schrijft Robert Clive, een officier in dienst van de East India Company, vanuit India aan het bestuur van de Company:

We leven nu in een veelbetekenende periode die ik al had zien aankomen, ik bedoel de periode waarin het noodzakelijk wordt dat wij voor onszelf bepalen of we alles voor onszelf kunnen en willen nemen. Siraj Ud-Daulah1) is verslagen en zijn gebied is in onze handen. Het is nauwelijks overdreven om te beweren dat morgen het hele Mogolrijk in onze handen zal zijn. (…) Het onttronen van de eerste Nawab2) zou gevolgd worden door de troonsbestijging van de volgende. We moeten zelf Nawabs worden, en niet alleen in naam en misschien zonder het te verhullen. (…) Laten we zonder vertraging onze drie Europese regimenten aanvullen tot elk 1000 man en deze, gecombineerd met 500 man lichte cavalerie, drie of vier regimenten artillerie en de kracht van ons land, zullen ons onoverwinnelijk maken.

noot 1 Siraj Ud-Daulah is een Mogolvorst.
noot 2 een vorst

Douglas M. Peers, India under colonial rule: 1700-1885, Harlow 2006, pag. 100-101

Vraag 8 3 punten

Gebruik bron 4.

Een bewering: Robert Clive wil dat de East India Company zijn beleid verandert.

Ondersteun deze bewering door:

  • uit te leggen welke beleidsverandering Clive voorstelt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • met een historische gebeurtenis in 1765 aan te tonen dat de East India Company het voorstel van Clive overneemt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de handelswijze van de East India Company het beheren / stichten van factorijen was, terwijl Clive voorstelt directe politieke macht in India te gaan uitoefenen / met militair ingrijpen het Mogolrijk te onderwerpen (1p)
  • Verwijst naar de bron door te noemen wat blijkt uit het voorstel om (een van de volgende): te bepalen of de East India Company alles voor zichzelf wil nemen. / zichzelf als vorsten (Nawabs) aan te stellen. / Europese regimenten te versterken. (1p)
  • Noemt dat met het verdrag van Allahabad de East India Company bestuurlijke macht in handen krijgt / de belastingheffing in handen (waarmee het voorstel van Clive om te streven naar meer directe invloed is overgenomen) (1p)

Alleen als bij de eerste deelvraag een juiste verandering wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een hierbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

De Oostenrijkse keizerin Maria Theresia stelde in 1774 een wet in die kinderen tussen zes en twaalf jaar verplichtte om naar school te gaan, waar zij rooms-katholieke godsdienstles moesten krijgen en leerden rekenen, lezen en schrijven. Oostenrijkers die zich verzetten tegen de verplichte scholing werden gedreigd met arrestatie.

Geef aan dat dit beleid van Maria Theresia:

  • verlicht en absoluut kan worden genoemd, en
  • de eenheid in haar rijk moest versterken.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het beleid verlicht kan worden genoemd, omdat ze ernaar streeft dat de bevolking beter onderwijs krijgt / dat kennis wordt verspreid (1p)
  • Noemt dat het beleid absoluut kan worden genoemd, omdat ze mensen met kritiek liet dreigen met arrestatie / omdat zij bepaalde welke godsdienstlessen op de scholen werden gegeven (1p)
  • Noemt dat het beleid bijdroeg aan eenheid, omdat de bevolking gemakkelijk bereikt kon worden (omdat iedereen leerde lezen) / omdat de bevolking dezelfde lessen zou krijgen (wat onderlinge eenheid bevorderde) (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 5

Op 1 februari 1788 schrijft de Amerikaanse politicus James Madison in een artikel:

Als de wettelijke, uitvoerende en gerechtelijke machten in dezelfde handen zijn, of dat nu van één is of van velen, en of dat nu via erfrecht, via zelfbenoeming of via verkiezingen gaat, dan kan dat terecht tirannie worden genoemd.

https://avalon.law.yale.edu/18th_century/fed47.asp

Vraag 10 2 punten

Gebruik bron 5.

Leg uit welk verlicht ideaal James Madison in dit artikel verdedigt.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat Madison de trias politica verdedigt (of een juiste omschrijving hiervan), omdat dit voorkómt dat de macht in handen valt van een individu / een groep die daardoor een tirannie kan uitoefenen (2p)

Alleen als het antwoord een juiste uitleg bevat over de verdediging van James Madison van de trias politica, worden scorepunten toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 1

In 1503 publiceert de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci een verslag van zijn eerste reis naar Brazilië. Hij schrijft hierin over de oorspronkelijke bevolking:

Iedereen loopt compleet naakt rond, ze bedekken geen enkel deel van hun lichaam en ze lopen tot hun dood net zo bloot rond als ze zijn geboren. Ze hebben grote stevige lichamen, goed gevormd en in proportie en hebben een kleur die een beetje lijkt op rood. (…) Ze zijn mooi om te zien maar ze vernielen zelf hun uiterlijk want ze boren gaten in hun wangen, lippen, neuzen en oren. En denk maar niet dat die gaten klein zijn of dat ze er maar eentje hebben. Sommigen hebben alleen al in hun gezicht zeven gaten, sommige zo groot als een pruim. Ze stoppen hier blauwe steentjes, stukjes marmer, fraaie albasten kristallen, witte botten en andere versieringen in (…). Ze trouwen met zoveel vrouwen als ze maar willen, een zoon woont samen met zijn moeder, een broer met zijn zuster, neven met nichten (…). En krijgsgevangenen worden niet gedood, niet om hun leven te sparen maar om ze later te slachten om op te eten. Ze eten elkaar, de overwinnaars eten de verliezers en net als ander vlees is mensenvlees onderdeel van het dagelijkse voedsel. (…) Ik was zeventwintig dagen in een stad waar ik gezouten mensenvlees zag dat hing aan balken tussen de huizen.

bron 3

Willem Bosman, opperkoopman van de West-Indische Compagnie, schreef in 1703 over zijn verblijf in West-Afrika:

Nu denken in Europa veel mensen, dat de goudmijnen in ons bezit zijn en dat wij (…) slaven voor ons laten werken om het goud naar boven te brengen. Dat denken velen maar het is niet waar. Wij hebben zelf geen toegang tot die mijnen en ik ken ook eigenlijk niemand die ooit zo'n mijn heeft gezien. En daar is dan een goede reden voor: de zwarten zien deze vindplaatsen als een heiligdom en zullen alle mogelijke middelen gebruiken om indringers te weren.

[Nadat hij heeft beschreven op welke manier in Afrika goud wordt gedolven, vervolgt hij:] Er bestaat geen enkele twijfel: als dit land aan de Europeanen zou behoren, zouden er veel meer schatten aan de oppervlakte komen, dan nu bij de zwarten het geval is.

Vraag 6 3 punten

Gebruik bron 3.
Uit deze brief kun je afleiden dat Willem Bosman voorstander is van een koerswijziging in het beleid van de West-Indische Compagnie.
Toon dit aan door:

  • zonder bron met een kenmerkend aspect van de achttiende eeuw aan te geven op welke handel op dat moment de nadruk ligt en
  • met bron uit te leggen welke koerswijziging Bosman voorstelt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de nadruk ligt op de handel in slaafgemaakten of plantageproducten, door de uitbouw van de Europese overheersing, met name de plantagekoloniën en de trans-Atlantische slavenhandel. (1p)
  • Legt met de bron uit welke koerswijziging Bosman voorstelt, een van de volgende combinaties: hij beweert dat de goudmijnen meer schatten opleveren, zodat de West-Indische Compagnie zich op handel in goud richt in plaats van alleen slaafgemaakten te kopen in Afrika; of hij beweert dat het voordelig is als Europeanen het land bezitten, zodat de Europese overheersing naar West-Afrika wordt uitgebreid in plaats van zich op handel naar Amerika te concentreren. (2p)

Als bij de eerste deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect wordt genoemd zonder dat de voorrang uitgaat naar slavenhandel of plantageproducten, wordt geen punt toegekend. Het kenmerkende aspect wordt zonder bron gevraagd.

Vraag 6 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Vraag 9 2 punten

Gebruik bron 3.
In de achttiende eeuw komt het ancien régime in Frankrijk ten val tijdens de Franse democratische revolutie. De revolutionairen zouden met deze brief hun kritiek op het ancien régime kunnen ondersteunen.

Leg uit welke kritiek op het ancien régime, die voortkomt uit een Verlicht ideaal, de revolutionairen met deze brief zouden kunnen ondersteunen.

Bekijk het antwoord
  • Uit de brief blijkt dat rang / afkomst iemands macht bepaalt / dat Lodewijk XIV een absoluut vorst is (1p)
  • Dat wat ingaat tegen het Verlichte ideaal van gelijkheid / dat iemands positie gebaseerd moet zijn op verdiensten (en daarmee de kritiek van de democratisch-revolutionairen op het ancien régime ondersteunt) (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 4

De Britse scheepsarts Alexander Falconbridge vaart mee aan boord van een schip dat slaven inkoopt aan de Afrikaanse kust. Hij schrijft hierover in 1788:

Toen ik werkte aan boord van een van de slavenschepen, vertelde een Afrikaanse man me dat hij op een avond was uitgenodigd om iets te drinken met een stel handelaren. Toen hij weg wilde gaan, probeerden ze hem gevangen te nemen. Aangezien hij sterk was, wist hij aanvankelijk uit hun handen te blijven. De ontsnapping mislukte echter omdat een grote hond hem te pakken kreeg en hem dwong zich over te geven. Deze beesten worden door veel handelaren gehouden, precies voor dat doel.

Vraag 10 2 punten

Gebruik bron 4.
Volgens abolitionisten is slavenhandel strijdig met verlichte idealen.

Ondersteun dit door, met een verwijzing naar de bron, aan te geven met welk verlicht ideaal slavenhandel strijdig is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het verlicht ideaal van (persoonlijke) vrijheid, met verwijzing naar de bron: uit de beschrijving van de manier waarop handelaren een vrije man tot slaaf maken / dat een vrij man met geweld meegenomen wordt, blijkt dat slavenhandel strijdig is met het verlichte ideaal van (persoonlijke) vrijheid. (2p)

Alleen als met een verwijzing naar de bron duidelijk wordt gemaakt welk verlicht ideaal uit de bron naar voren komt, worden punten toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Vraag 9 2 punten

In 1781 bepaalde keizer Jozef II voor zijn Oostenrijkse gebieden dat:

  • 1. iedere onderdaan het recht kreeg zijn vroegere meester te verlaten en elders werk te zoeken en
  • 2. alle onderdanen voortaan zelf konden kiezen welk ambacht zij wilden leren.

Op grond van deze maatregelen kun je Jozef II een verlicht vorst noemen.

Geef bij elke maatregel aan door welk verschillend Verlichtingsideaal Jozef II zich liet leiden.

Bekijk het antwoord
  • Maatregel 1 (het recht om de vroegere meester te verlaten): Jozef II wilde afschaffing van de lijfeigenschap of feodale verhoudingen, wat past bij het Verlichtingsideaal van de persoonlijke vrijheid (gelijkheid voor de wet) (1p)
  • Maatregel 2 (zelf het ambacht kiezen): Jozef II wilde dat burgers zelf konden kiezen welk beroep zij uitoefenen, wat past bij het Verlichtingsideaal van persoonlijke verheffing, de afschaffing van de middeleeuwse gilden of het wegnemen van feodale verplichtingen (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 9 3 punten

In het leven van Jean-Baptiste Belley (1746-1805), afkomstig uit Senegal (West-Afrika), vonden de volgende gebeurtenissen plaats:
1 Toen hij twee jaar oud was, in 1748, werd Belley gevangengenomen en als slaaf naar de Franse kolonie Saint-Domingue (het huidige Haïti in Midden-Amerika) gestuurd.
2 Nadat hij zich had weten vrij te kopen, nam Belley in 1791 deel aan een opstand op Saint-Domingue om democratische grondrechten in te voeren.
3 Op 4 februari 1794 hield Belley een redevoering in het Franse parlement, waarna met algemene stemmen werd besloten de slavernij af te schaffen.
Bij deze gebeurtenissen uit het leven van Belley passen verschillende kenmerkende aspecten (of onderdelen daarvan) van de achttiende eeuw.
Geef bij elke gebeurtenis uit het leven van Belley een passend kenmerkend aspect van de achttiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Geeft bij gebeurtenis 1 een passend kenmerkend aspect: de uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel (de gevangenneming als slaaf, en het voeren naar de plantages op Saint-Domingue) (1p)
  • Geeft bij gebeurtenis 2 een passend kenmerkend aspect: de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondrechten (1p)
  • Geeft bij gebeurtenis 3 een passend kenmerkend aspect: de opkomst van het abolitionisme (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 3

De Franse wiskundige en filosoof Maupertuis (1698-1759) schrijft in zijn herinneringen:

Het schouwspel van het heelal wordt groter, mooier en nog waardiger van zijn schepper, wanneer men weet dat een klein aantal wetten, die zeer wijs in elkaar zitten, voor al deze bewegingen zorgen. (...) Pas dan kan men een juist oordeel vormen van de macht en de wijsheid van het opperwezen. Wat een voldoening voor de menselijke geest die de wetten onderzoekt die het principe zijn van de beweging en de rust van alle hemellichamen, om hierin het bewijs te vinden van diegene die het heelal bestuurt.

Bronvermelding: J.Demey en R.Dhondt, Ons verleden in documenten, Lier 1974, pag. 439

Vraag 10 2 punten

Gebruik bron 3.
In dit fragment wordt een opvatting weergegeven die past bij de Verlichting.
Leg uit welke opvatting dat is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de opvatting is dat de beweging van de hemellichamen met wetenschappelijk onderzoek te doorgronden is, of dat uit wetenschappelijk onderzoek en de bestudering van de natuurwetten de goddelijke rol kan worden achterhaald; dit past bij de rationele en empirische benadering van de Verlichting (2p)

Vraag 10 in het hele examen

Hoe vaak tijd van pruiken en revoluties in het examen komt

Vragen over tijd van pruiken en revoluties per centraal examen geschiedenis havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 16, 828%
2026, tijdvak 2814%
2025, tijdvak 16-728%
2025, tijdvak 27-9312%
2024, tijdvak 26, 8, 10312%
2023, tijdvak 17-828%
2023, tijdvak 2714%
2022, tijdvak 1715%
2022, tijdvak 2715%
2022, tijdvak 38-10313%
2021, tijdvak 2616%
2019, tijdvak 1915%
2019, tijdvak 21014%
2018, tijdvak 1916%
2018, tijdvak 29-10212%

In 15 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over tijd van pruiken en revoluties, samen 25 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over tijd van pruiken en revoluties, daarvoor 6%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met tijd van pruiken en revoluties

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van pruiken en revoluties online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van pruiken en revoluties

Andere onderwerpen geschiedenis havo

Tijd van pruiken en revoluties op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van pruiken en revoluties voor in het eindexamen geschiedenis havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 25 vragen over tijd van pruiken en revoluties, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.

In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over tijd van pruiken en revoluties?

In het examen van 2025, tijdvak 2, met 3 vragen: 7-9.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van pruiken en revoluties?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van pruiken en revoluties met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.