Examenvragen tijd van pruiken en revoluties geschiedenis vwo

28 vragen over tijd van pruiken en revoluties uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van pruiken en revoluties komt in 16 van de 18 examens geschiedenis vwo voor, met 28 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van pruiken en revoluties

Per examen de vragen over tijd van pruiken en revoluties, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 5.

Twee gegevens over het Sranantongo:

  • 1 Sranantongo is de taal waarmee de slaafgemaakten op de Surinaamse plantages onderling communiceren. De taal bevat invloeden van onder andere Afrikaanse talen en Nederlands.
  • 2 Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw publiceren voormalige slaafgemaakten boeken in het Sranantongo over het leven in Suriname.

Vraag 10 3 punten

Licht deze gegevens toe door:

  • zonder bron een verklaring te geven voor de noodzaak van het ontstaan van Sranantongo vanuit de trans-Atlantische slavenhandel, en
  • met bron aan te tonen vanuit welk economisch doel de taalgidsen in de achttiende eeuw worden gebruikt door plantage-eigenaren, en
  • zonder bron aan te tonen wat de voormalig slaafgemaakten willen bereiken met de publicaties in het Sranantongo (gegeven 2), waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Bij de trans-Atlantische slavenhandel worden slaafgemaakten uit verschillende delen van Afrika naar Suriname gebracht, zodat er de noodzaak is voor het ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal.
  • De plantage-eigenaren kunnen met de taalgids ervoor zorgen dat er meer werk wordt verzet (omdat ze beter met hun slaafgemaakten kunnen communiceren) / er minder verzet is onder slaafgemaakten (omdat wreedheden worden voorkomen door de betere communicatie).
  • Door 'de opkomst van emancipatiebewegingen' / 'de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals het nationalisme' wilden de (voormalig) slaafgemaakten door in het Sranantongo te schrijven zich onderscheiden van de koloniale overheerser / hun eigen cultuur binnen de koloniale samenleving benadrukken/bewaren.

Opmerkingen

  • Als bij het antwoord bij de eerste deelvraag wordt uitgelegd dat Sranantongo wordt ontwikkeld om uit te sluiten dat de plantage-eigenaren de slaven kunnen begrijpen, wordt geen scorepunt toegekend (omdat Afrikanen al talen spraken die de plantage-eigenaren niet begrepen).
  • Als het antwoord bij de derde deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Thomas Hutchinson maakt zich zorgen over het Britse bestuur in de Amerikaanse koloniën.

Vraag 11 3 punten

Licht deze zorgen toe door:

  • met een verwijzing naar de brief aan te tonen dat Hutchinson een voorstander is van mercantilisme, en
  • aan te geven welke gebeurtenis in 1776 mede kan worden verklaard met de brief van Hutchinson, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Dat Hutchinson een voorstander is van mercantilisme blijkt uit zijn opmerking dat hij wil dat thee uit Holland wordt uitgesloten / dat de consumptie/verkoop van thee van de EIC wordt aangemoedigd.
  • De onafhankelijkheidsverklaring/het uitroepen van de Verenigde Staten (in 1776) kan met deze brief worden verklaard,
  • omdat Hutchinson beschrijft (een van de volgende): dat in de Raad oppositie tegen het Britse bestuur plaatsvindt. dat hij denkt dat het verzet ook in de afgelegen delen van de provincie plaatsvindt. dat de inwoners van Boston en omstreken geen boodschap hebben aan/niet bang zijn voor de gevolgen van het verzet. dat hij blij zal zijn als er een manier gevonden zal worden om het Britse gezag te handhaven.

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste historische gebeurtenis bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 11 in het hele examen

Robespierre sprak zich uit voor de bouw van een publieke tribune die plaats bood aan twaalfduizend mensen. Vanaf die tribune zouden de vergaderingen van het parlement kunnen worden gevolgd.

Vraag 12 1 punt

Noem het politieke idee van Rousseau dat Robespierre hiermee wilde vormgeven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

Robespierre wilde Rousseaus idee over directe democratie/de algemene wil/volkssoevereiniteit vormgeven (omdat door de publieke tribune deze wil van het volk gehoord kon worden / het volk goedkeuring/afkeuring kon laten blijken over kwesties die in het parlement aan de orde kwamen).

Opmerking

Als bij het antwoord alleen wordt ingegaan op gelijkheid (zonder het noemen van de directe democratie/algemene wil/volkssoevereiniteit), wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 12 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

De Habsburgse landsheer verplichtte in 1531 stadsbesturen in de Nederlanden tot het oprichten van een Gemene Beurs, een speciaal fonds om armen in de stad te ondersteunen. Het armenfonds werd beheerd door het stadsbestuur.

bron 6

In 1788 schrijft Olympe de Gouges in een pamflet over slaafgemaakten:

Almachtige God! En de natuur huivert niet! Als ze¹⁾ dieren zijn, zijn wij dan niet net zo? Hoe verschillen witte mensen van hen? Het is slechts kleur. (…) De kleur van de mensheid is gevarieerd, net als alle dieren die de natuur heeft voortgebracht, evenals de planten en mineralen. Waarom concurreert de dag niet met de nacht of de zon niet met de maan en de sterren van het firmament? Alles is gevarieerd, dat is de schoonheid van de natuur.

noot 1 Olympe de Gouges bedoelt zwarte slaafgemaakten.

Gebruik bron 6.

Vraag 9 2 punten

Toon aan dat dit pamflet van De Gouges past bij het rationalisme, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In het pamflet maakt Olympe de Gouges gebruik van een logische redenering / haar verstand / haar kennis van natuurwetten om tot een conclusie te komen over slaafgemaakten (wat past bij het rationalisme), (1)
  • door te schrijven dat kleurverschil een natuurlijk verschijnsel is bij mensen, net als bij dieren/planten/mineralen. (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord een juiste uitleg bevat over het gebruik van de rede, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 9 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Geschiedenis vwo 2025 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In 203 arresteren de Romeinse autoriteiten in Noord-Afrika de christen Perpetua. In de gevangenis schrijft Perpetua in haar dagboek:

Toen we aan het middagmaal zaten, werden we weggesleurd voor verhoor. (...) Toen was ik aan de beurt. En onmiddellijk verscheen daar mijn vader met mijn zoontje en zei: "Breng nu toch een offer, heb medelijden met je kind!" Procurator¹ Hilarianus (...) zei: "Heb medelijden met de witte haren van je vader, heb medelijden met je kleine kind! Breng het offer voor het heil van de keizers!" En ik zei: "Dat doe ik niet!" "Ben jij een christen?" vroeg Hilarianus. En ik antwoordde: "Ja, ik ben een christen!" En terwijl mijn vader daar zo stond om mij omlaag te halen, gaf Hilarianus bevel hem weg te duwen, en hij kreeg ervan langs met de stok. Ik had verdriet om mijn vaders lot alsof ik er zelf van langs kreeg: zo verdrietig was ik om zijn ellendige oude dag. Toen sprak Hilarianus over ons allen het vonnis en veroordeelde ons tot de wilde dieren. In blije stemming gingen we naar de gevangenis.

noot 1 Dit is een Romeinse gerechtsdienaar.

Bron 2

De Frankische koning Karel de Grote (748-814) wil de Saksische volken onderwerpen. In de Kronieken van het Frankische Rijk, die aan het hof van Karel de Grote worden geschreven, staat bij het jaar 776:

Ze [de Saksen] begonnen te vechten en katapulten in te zetten om zo met geweld de vesting Syburg¹ te kunnen innemen. (...) Toen de Saksen hadden gezien dat het allemaal niet hielp, hebben ze ook nog takkenbossen aangevoerd om de gracht te vullen om definitief met geweld de vesting te veroveren. Maar Gods macht is – terecht – sterker geweest dan die van hen, en op een dag toen ze de strijd hadden voorbereid tegen de christenen die in de vesting zaten, verscheen helder en duidelijk Gods glorie boven de kerk die onderaan de vesting staat. En veel mensen zowel binnen als buiten de vesting zagen dat; en van hen zijn er nog vele getuigen onder ons. En die zeggen dat ze twee rode schilden zagen opvlammen en bewegen boven die kerk. En toen de heidenen die buiten stonden, dat teken hadden gezien, waren ze meteen in paniek en begonnen ze doodsbang te vluchten naar hun kamp; in de paniek vluchtte de grote massa Saksen en daarbij trapten ze elkaar dood.

noot 1 een Frankische vesting in het westen van Duitsland

Bron 3

In 1312 schrijven bisschoppen tijdens een concilie¹ in de Franse stad Vienne:

Uit betrouwbare bron is vernomen dat sommige begijnen (...) er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof als het aankomt op geloofsideeën en sacramenten van de kerk. Deze begijnen trekken vele eenvoudige lieden aan en verleiden hen tot allerlei fouten. Ze vormen een gevaar voor zielen onder de mantel van heiligheid. We hebben vaak kritische berichten over hun leer gekregen en beschouwen ze terecht met argwaan. Met instemming van het heilige concilie, verbieden we voor eeuwig hun manier van leven en verwijderen hen volkomen uit de kerk van God. (...) Verder hebben wij met dit verbod op geen enkele manier de intentie om welke gelovige vrouw, of ze nu de geloften hebben afgelegd of niet, te verbieden eerbaar te leven in hun hofjes, als zij een leven willen leiden van boetedoening en dienstbaarheid aan de Heer.

noot 1 Een concilie is een vergadering waarin beslissingen worden genomen over de geloofsleer en de organisatie van de kerk.

Bron 4

De Rotterdamse stadssecretaris¹ Jan Allertsz. houdt een boek bij met aanwijzingen voor zijn opvolgers. Hij schrijft over het bezoek van de Bourgondische hertog Karel de Stoute in 1468:

Toen hij in Holland was, hield Karel audiëntie in de Grote Zaal te Den Haag. (...) Daar gaf Karel zijn dienaren alle ambten waar ze hem om vroegen. Ook al hadden de betrokken steden het privilege die ambten zelf in te vullen, toch schonk Karel ze weg. Het kostte steden veel geld om dit aan te vechten, maar niet alle steden konden dat. (...) Ook werden, terwijl Karel in Den Haag was, alle baljuwschappen, schoutenambten, klerkenfuncties, dijkgraafschappen en alle andere ambten verpacht. Zijn rentmeesters organiseerden dit. De kandidaat die het meeste bood, was het eerst aan de beurt. Of hij geschikt of ongeschikt was, deed er niet toe.

noot 1 Een stadssecretaris legt de besluiten van het stadsbestuur schriftelijk vast en bewaart akten en archiefstukken. Hij geeft ook juridisch en beleidsmatig advies aan het stadsbestuur.

Vroegmoderne tijd

Bron 5

Madame Palatine is getrouwd met de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. Zij schrijft brieven aan familie over het hofleven. In 1719 schrijft zij:

Madame Béjon¹ zag een paar dagen geleden tijdens een bezoek aan de opera dat een vrouw in een dure jurk, behangen met een grote hoeveelheid juwelen, maar heel lelijk, het theater binnenkwam. Haar dochter zei: "Mama, tenzij ik me heel erg vergis, is die vrouw daar Maria, onze kokkin." "Houd je mond, mijn schat", zei de moeder, "en praat geen onzin". (...) De dame in de mooie jurk stond op en zei: "Ja, mevrouw, ik ben Maria, de kokkin; ik heb wat geld verdiend in de Rue de Quincampoix²; ik vind het leuk om goed gekleed te zijn. Ik heb een paar mooie jurken gekocht en ik heb ervoor betaald. Kunt u dat over uzelf zeggen?"

noot 1 een dame van adel

noot 2 Straat in Parijs waar wordt gehandeld in aandelen.

Bron 6

Benjamin Franklin is in Londen de vertegenwoordiger van de Amerikaanse kolonie Pennsylvania. Hij maakt in 1766 deze prent:

De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 12.

Toelichting: De vrouw staat symbool voor Groot-Brittannië. Op de armen en benen staan afkortingen van namen van verschillende Britse koloniën in Noord-Amerika. Op de achtergrond zijn schepen te zien met een bezem in de mast, wat betekent dat ze te koop zijn.

Bron 7

In 1788 moet Willem Frederik van Oranje Nassau, de latere Nederlandse koning Willem I, een opstel schrijven van zijn docent. Hij schrijft in dit opstel met de titel 'Volksregering':

Hij [een vorst] moet zich alle vorstelijke deugden eigen maken, te weten: godsvrucht, rechtvaardigheid en billijkheid, dapperheid, geheimhouding, voorzichtigheid, goedheid en weldadigheid. Dat laatste zonder verkwisting, een zeer gevaarlijke ondeugd. De nadelen van een democratie of volksregering zijn dat daarbij de toestemming van een groot aantal mensen nodig is. Dat maakt het zeer moeilijk om a: geheimhouding te garanderen en b: tot verstandige besluiten te komen. Een volksregering biedt een al te grote vrijheid, die vaak in een harde slavernij verandert omdat er meestal iemand opstaat die zich meester maakt van de gedachten van het volk, en zich door zijn invloed over dat volk vervolgens tot tiran ontwikkelt.

Moderne tijd

Bron 8

De Belgische schilder Ferdinand De Braekeleer maakt in 1837 het schilderij De Spaanse Furie in Antwerpen:

Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: Het schilderij verbeeldt de plundering van de stad Antwerpen in 1576. Links de Spaanse troepen, rechts de Antwerpse burgers onder leiding van Gozewijn van Varick.

Bron 9

In 1890 wil Wilhelmina Drucker toespraken houden in Friesland om de invoering van het vrouwenkiesrecht te bevorderen. De voorzitter van de Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht schrijft aan haar:

Mejuffrouw! Omdat wij heden te Leeuwarden vergadering hielden van het hoofdbestuur van de Nederlandse Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht (...) achtte ik het verstandig met deze heren eens over uw voorgenomen reis door Friesland te spreken, omdat ik uw komst op dit ogenblik, of liever in dit seizoen, althans wat het platteland betreft, als geheel nutteloos beschouw. Dit bleek ook het gevoel van de heren te zijn. Alleen te Leeuwarden zou u op een enigszins talrijk publiek kunnen rekenen. Wij zijn dus overeengekomen dat men te Leeuwarden overleg zou plegen (...), om vervolgens, bij enig uitzicht op voldoende belangstelling, u te berichten omtrent de dag van uw optreden aldaar, waarschijnlijk aanstaande zaterdagavond. (...) Gij stedelingen kunt u geen denkbeeld vormen van de bekrompenheid van de plattelandsvrouwen. Hier in Gorredijk hebben wij het nooit zover kunnen brengen dat meer dan 10 à 12 vrouwen een openbare bespreking van een maatschappelijk vraagstuk bezoeken. En die vrouwen worden als het ware met de vinger nagewezen en bekeken als zeldzame beesten in de dierentuin. Nu is het daarom juist nodig om te proberen enige belangstelling te wekken onder de vrouwen hier. En dat zou natuurlijk het best dóór de vrouw kunnen geschieden.

Bron 10

Een foto, omstreeks 1920 gemaakt in de omgeving van Berlijn:

De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 17.

Toelichting: De tank is door het Duitse leger gebruikt tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Bron 11

De voormalige Britse minister-president David Lloyd George bezoekt in 1936 Duitsland en schrijft daarover in de Britse krant The Daily News:

Hitler is een geboren leider. Een charismatische, dynamische persoon die maar een doel nastreeft, een sterke wilskracht heeft en een dapper hart. Hij is niet alleen op papier maar ook in werkelijkheid de Nationale Leider. (...) Het is waar dat elke openlijke kritiek op de regering in welke vorm dan ook is verboden. Dat betekent niet dat er geen kritiek is. Ik heb de toespraken van bekende nazi's openlijk veroordeeld horen worden. Maar ik heb geen enkele kritiek op of afkeuring van Hitler gehoord. Hij is net zo immuun voor kritiek als een koning in een monarchie. Hij is meer. Hij is de George Washington van Duitsland – de man die zijn land onafhankelijk heeft gemaakt van al haar onderdrukkers. (...) Wat Hitler in Neurenberg¹ zei was waar. De Duitsers zullen elke indringer van hun eigen land tot de dood weerstaan maar ze hebben niet langer de wens om enig ander land binnen te vallen. De leiders van het moderne Duitsland weten maar al te goed dat Europa te groot is om door welke natie dan ook overlopen of vertrapt te worden, hoe krachtig haar bewapening ook mag zijn. Die les hebben ze in de oorlog geleerd.

noot 1 In september 1936 vindt de jaarlijkse Rijkspartijdag van de NSDAP plaats in Neurenberg. Hitler spreekt tijdens de partijdag een aantal malen de menigte toe.

Bron 12

Op 17 november 1959 staat in de Peking Review, een weekblad van de Chinese Communistische Partij:

Er wordt geschat dat de opbrengst van voedselgewassen ongeveer 275 miljoen ton zal zijn, dus ongeveer 10 procent hoger dan in 1958; de katoenproductie zal waarschijnlijk meer dan 10 procent hoger zijn dan vorig jaar. Deze uitstekende resultaten zijn bereikt ondanks zeer ongunstige weersomstandigheden. Droogte, onbarmhartig zware regens en wateroverlast, stormen en insectenplagen; de ernstigste natuurrampen sinds de bevrijding hebben grote delen van het platteland geteisterd. (...) Rampen op deze schaal zouden in het oude China duizenden vierkante kilometers landbouwgrond tot woestenij hebben gemaakt (...). Dankzij de volledige inzet van het volk, geleid door de Communistische Partij, en de collectieve kracht en het gecoördineerde werk van de volkscommunes, was China in staat om al deze natuurrampen het hoofd te bieden en de sprong voorwaarts in de landbouw door te zetten.

Bron 13

In het veelgelezen damestijdschrift Margriet staat in februari 1957 het fictieve verhaal 'Caro en haar Katoentje'. Hierin koopt Caro een afgeprijsde coupon (lap) gebloemde stof, wat er uiteindelijk toe leidt dat ze de man van haar dromen tegenkomt:

Het is eigenlijk heel gek, dat Caro's leven radicaal werd veranderd op het moment dat haar oog viel op dat gebloemde couponnetje. Caro, die nog nooit zelf iets had gemaakt, die meer een draagster is van model-japonnen uit de Haute Couture¹ (...). Omdat ze een flatje had gekocht, en ingericht, maakte ze een tijdelijke financiële crisis door en was op de kleintjes gaan letten. (...) "Reuzekoopje", constateerde Caro met voldoening, "van 17,78 voor 2,50." Caro kan geweldig goed rekenen, dat merkt u wel, want u of ik zouden nooit uit ons hoofd kunnen uitrekenen hoeveel 3,95 x 4,50² is. Maar Caro is een slim meisje en heeft niet voor niets een reuze-baan op een accountantskantoor.

noot 1 exclusieve op maat gemaakte kleding

noot 2 Caro ziet dat de lap stof 4,5 meter lang is en oorspronkelijk 3,95 gulden per meter kost, wat een prijs zou opleveren van 17,78 gulden. Caro kan de stof nu kopen voor 2,50 gulden.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 1

  • de levenswijze van jagers-verzamelaars.
  • het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
  • het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Tijdvak 2

  • de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
  • de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
  • de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.
  • de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.
  • de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Tijdvak 3

  • de verspreiding van het christendom in geheel Europa.
  • het ontstaan en de verspreiding van de islam.
  • de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.
  • het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Tijdvak 4

  • de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
  • de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
  • het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.
  • de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.
  • het begin van staatsvorming en centralisatie.

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie.
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht.
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
  • de wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme.
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
  • discussies over de 'sociale kwestie'.
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
  • de opkomst van emancipatiebewegingen.
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
  • de crisis van het wereldkapitalisme.
  • het voeren van twee wereldoorlogen.
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.
  • de Duitse bezetting van Nederland.
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • de eenwording van Europa.
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Gebruik bron 5.

Twee gegevens:

  • 1 Historici gebruiken de brieven van Madame Palatine als bron voor onderzoek naar de standensamenleving in de achttiende eeuw.
  • 2 Madame Palatine verstuurt haar brieven via een privébode omdat ambtenaren van de Franse koning alle brieven lezen die via het hof worden verzonden.

Vraag 11 4 punten

Toon aan, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de brief:

  • bij gegeven 1 welke verandering in de visie op de standensamenleving Madame Palatine in haar brief naar voren laat komen, en
  • bij gegeven 2 dat Madame Palatine een privébode moet gebruiken om haar positie aan het hof veilig te stellen.
Bekijk het antwoord

Bij 1:

  • Madame Palatine laat zien dat het volk zich (meer) als gelijk beschouwt aan de adel / niet langer vindt dat de adel meer aanzien/privileges verdient,
  • want uit de brief blijkt dat de kokkin (een van de volgende): de leefwijze/kledingstijl van de adel imiteert. / een adellijke dame openlijk beledigt. / vindt dat zij het recht heeft zich te kleden/te gedragen als de adel omdat zij haar eigen geld heeft verdiend.

Bij 2:

  • Madame Palatine wil niet dat het bekend wordt dat zij gebeurtenissen/roddels doorvertelt die aantonen dat er problemen zijn aan het hof / die het hof/de koning liever niet naar buiten brengt,
  • zoals (een van de volgende): het gegeven dat Madame Béjon geen idee heeft dat haar kokkin ook naar het theater gaat. / een letterlijk gesprek tussen een adellijke moeder en dochter. / het gegeven dat Madame Béjon door haar kokkin publiekelijk de les wordt gelezen.

Opmerkingen: Alleen als het antwoord (bij de eerste deelvraag) een juiste verandering en (bij de tweede deelvraag) een juiste verklaring voor het beschermen van haar positie aan het hof bevat, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron. Als het antwoord op de deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron bevat, wordt alleen aan de eerste juiste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Franklin stuurt deze prent in 1766 naar Britse politici.

Vraag 12 3 punten

Geef hiervoor een verklaring door:

  • zonder bron het Britse beleid in die tijd te noemen waardoor het verzet in Noord-Amerika toeneemt, en
  • aan te geven welke politieke waarschuwing Franklin wil overbrengen aan het Britse bestuur, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.

Prent van Benjamin Franklin uit 1766: een vrouw die Groot-Brittannië voorstelt, met op armen en benen afkortingen van Britse koloniën in Noord-Amerika en op de achtergrond schepen met een bezem in de mast. Bekijk in Bijlage, pagina 5

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In de koloniën neemt het verzet toe vanwege de onvrede over de belastingen die de Amerikaanse koloniën moeten betalen / vanwege het uitblijven van politieke inspraak voor Amerikaanse kolonisten.
  • Volgens Franklin zal het beleid van Groot-Brittannië leiden tot het verlies van Amerikaanse koloniën voor Groot-Brittannië / leiden tot een afname van de machtsbasis van Groot-Brittannië,
  • door (een van de volgende): het afbeelden dat de ledematen van Groot-Brittannië met de namen van Amerikaanse koloniën geamputeerd zijn. / af te beelden dat Groot-Brittannië speer en schild ongebruikt naast zich laat liggen / verslagen voor zich uit kijkt. / af te beelden dat de Britse schepen te koop staan.

Opmerking: Alleen als het antwoord op de tweede deelvraag een juiste politieke boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 12 in het hele examen

Gebruik bron 7.

Een bewering:

Willem Frederik leert tijdens zijn opleiding over verlichte denkbeelden.

Vraag 13 3 punten

Geef een argument voor deze bewering door aan te tonen:

  • dat Willem Frederik waarschuwt voor een gevolg van het idee van de 'algemene wil' van Rousseau, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • met behulp van een kenmerkend aspect, welke regeringsvorm uit de achttiende eeuw Willem Frederik in dit opstel ondersteunt.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Rousseau ging ervan uit dat de algemene wil de basis is voor een directe democratie/volksregering,
  • waartegen Willem Frederik waarschuwt door te schrijven dat dit uitloopt op een tirannie / dat teveel macht bij het volk het nemen van verstandige besluiten bemoeilijkt.
  • Willem Frederik ondersteunt het 'voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)' door te beweren dat een vorst zich deugden als goedheid/weldadigheid eigen moet maken maar dat hij wel vorst blijft.

Opmerkingen: Alleen als het antwoord (bij de eerste deelvraag) een juiste waarschuwing tegen een gevolg van de algemene wil bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron. Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 5

Op 15 januari 1790 schrijft troonopvolger Leopold van Oostenrijk aan zijn zus:

De heerser, zelfs een erfelijke, is alleen maar een ambtenaar van het volk, die alle aandacht moet geven aan het bevorderen van de welvaart van dat volk. In ieder land moet een grondwet tussen het volk en de soeverein overeengekomen worden, die de macht en de bevoegdheden van de soeverein begrenst. Als de vorst dit verdrag verbreekt, dan doet hij afstand van zijn positie en is niemand nog verplicht om hem te gehoorzamen. Alleen de uitvoerende macht ligt bij de heerser; de wetgevende bij het volk en zijn vertegenwoordigers.

Vraag 11 2 punten

Gebruik bron 5.
De uitgangspunten van Leopold sluiten aan bij politieke ideeën van Locke en Montesquieu.
Toon dit apart aan voor een idee van Locke en voor een idee van Montesquieu.

Bekijk het antwoord
  • Toont aan een juist idee van Locke: Leopold schrijft dat het volk recht heeft in opstand te komen als de vorst zich niet aan de afspraken houdt, en gaat uit van een contract of overeenkomst tussen de vorst en het volk, wat aansluit bij het idee van het sociale contract van Locke. (1p)
  • Toont aan een juist idee van Montesquieu: Leopold schrijft dat de vorst alleen de uitvoerende macht heeft en dat de machten zijn verdeeld tussen de vorst en het volk, wat aansluit bij het idee van de scheiding der machten van Montesquieu. (1p)

Alleen als in het antwoord een juist idee van Locke of Montesquieu wordt genoemd met een daarbij passend uitgangspunt van Leopold, wordt telkens 1 scorepunt toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 6

In 1795 staat in een plakkaat van het bestuur van het gewest Holland:

Dat uiterlijk voor 1 september 1795 men zal moeten ophouden met het dragen van livreien1), dat iedereen die na die tijd nog wordt aangetroffen met deze kleding meteen zal worden gearresteerd en naar de gevangenis wordt gebracht en dat daar die kleding zal worden uitgetrokken en dat als deze persoon nogmaals in deze kleding wordt aangetroffen zonder vorm van proces zal worden veroordeeld om (…) in zijn livrei op een schavot te kijk te worden gezet en daarna uit het rechtsgebied verbannen te worden. En aan degene bij wie de livreidragende persoon in huis wordt aangetroffen of in dienst was, wordt bij de eerste keer een boete van 100 en bij een tweede keer een boete van 1000 gouden dukaten gegeven.

noot 1 Een livrei is een uniform van een bediende, in de kleuren van de familie waar de bediende voor werkt.

Vraag 14 2 punten

Gebruik bron 6.
In 1795 krijgt Holland een nieuw revolutionair bestuur.
Leg uit welk verlicht idee tot uitvoer wordt gebracht met dit plakkaat.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het verbod op het dragen van een livrei het verlichte idee tot uitvoer brengt dat bestaande gezagsverhoudingen moeten worden doorbroken, of dat alle mensen gelijk moeten zijn, omdat wordt voorkomen dat aan feodale verhoudingen of ongelijkheid wordt herinnerd, of omdat duidelijk is wie bediende is en wie niet. (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juist verlicht idee met een daarbij passende uitleg, worden scorepunten toegekend.

Vraag 14 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

De Spanjaard Fernández de Oviedo (1478-1557) beschrijft de natuur en bevolking van Amerika:

Op de vraag waarom ze die vorst de cacique (noot 1) of de 'Gouden Koning' noemen, zeggen de Spanjaarden dat ze in Quito (noot 2) zijn geweest en hier (…) van de bevolking hebben gehoord dat die machtige heer of vorst voortdurend bedekt is met fijngemalen goud (…). Dat hij met goud wordt bestrooid, is een ongebruikelijke en dure zaak, want wat dagelijks in de ochtend wordt aangebracht, wordt 's avonds weer afgewassen en gaat op de grond verloren. (…) Hij wordt elke ochtend ingesmeerd met een bepaalde hars of welriekende vloeistof en daarop wordt het goudpoeder geplakt. Zijn hele lichaam is van top tot teen bedekt met goud, en zo schitterend alsof het een sieraad was, gemaakt door een groot ambachtsman.

Noot 1: Een cacique is een stamhoofd.
Noot 2: in het huidige Equador

https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/cronistas-coloniales-segunda-parte--0/html/00011b3c-82b2-11df-acc7-002185ce6064_6.html

Bron 5

In 1772 kondigt het Britse bestuur aan dat salarissen van rechters in Amerika vanaf dan betaald zullen worden door de Britse kroon (koning). Hierop schrijft een groep politici en andere invloedrijke mannen uit de stad Boston in een pamflet:

Deze zaak (noot 1) is er één van algemene zorg, en de stad Boston vond het noodzakelijk om haar broeders overal in de provincie te consulteren; en heeft hiervoor een comité opgericht om te corresponderen met diegenen die ook last hebben van dit laatste voorbeeld van onderdrukking (…) [in dit document] heeft het comité kort uiteengezet welke onvervreemdbare rechten we hebben als mensen, als christenen en als onderdanen; en op welk vlak deze onvervreemdbare rechten geschonden zijn; hetwelk we graag willen voorleggen aan de stad, zodat dit onderwerp kan worden behandeld met de aandacht die het verdient.

Noot 1: De aankondiging dat de salarissen van rechters betaald zullen worden door de Britse kroon.

https://quod.lib.umich.edu/e/evans/N09690.0001.001/1:3.3?rgn=div2;view=fulltext

Vraag 10 4 punten

Gebruik bron 5. Dit pamflet is de start van het committee of correspondence in Boston. Geef aan: welke bijdrage committees of correspondence leveren aan de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd, en welke kritiek te geven is op de aangekondigde maatregel vanuit de ideeën van Montesquieu, en met een verwijzing naar het pamflet, welk ander verlichtingsidee het committee of correspondence in Boston onderschrijft.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een bijdrage van de committees of correspondence aan de onafhankelijkheidsstrijd: zij coördineren of initiëren het verzet tegen de Britten, doordat revolutionairen in verschillende steden met elkaar in contact komen (1p)
  • Geeft als kritiek vanuit Montesquieu dat wanneer de Britse Kroon (uitvoerende macht) de rechters (rechterlijke macht) betaalt, er geen sprake is van scheiding der machten, omdat de rechters onder invloed van de uitvoerende macht komen (1p)
  • Noemt het verlichtingsidee van natuurrechten dat het committee of correspondence in Boston onderschrijft (1p)
  • Verwijst met een passende verwijzing naar het pamflet: mensen, christenen of onderdanen hebben onvervreemdbare rechten (1p)

Het punt voor de verwijzing naar het pamflet (onderdeel 4) wordt alleen toegekend als bij onderdeel 3 een juist verlichtingsidee wordt genoemd.

Vraag 10 in het hele examen

Bron 6

Op 21 april 1787 vindt een grote demonstratie plaats in Amsterdam, waarna de demonstranten in een petitie aan het stadsbestuur schrijven:

De noodlottige oorzaak van de rampen die ons land treffen, moet niet uitsluitend worden gezocht in de veel te sterk toegenomen macht en invloed van de stadhouder, die ver is uitgestegen boven de oorspronkelijke bedoelingen, maar vooral in het ontbreken van een gezonde, grondwettelijke relatie tussen de burgers en hun bestuurders.

Gemeente archief Amsterdam, arch. Backer (arch. nr. 172) inv. nr. 726 (Gedrukte stukken betreffende de gebeurtenissen van 1787 te Amsterdam: 21 April 1787)

Vraag 11 2 punten

Gebruik bron 6. Je kunt met deze petitie verschillende kenmerkende aspecten van de achttiende eeuw illustreren. Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten van de achttiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Verbindt het standpunt van de demonstranten (de macht van de stadhouder en het ontbreken van een grondwettelijke relatie tussen burgers en bestuurders) aan het rationeel optimisme en verlicht denken dat op alle terreinen van de samenleving wordt toegepast (1p)
  • Verbindt het standpunt van de demonstranten aan de democratische revoluties in westerse landen, met discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Bron 7 De steun en toeverlaat van Frankrijk

De steun en toeverlaat van Frankrijk
Bron 7 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b6940332z/f1.item#

Prent uit 1800 van de Franse graveur Chataignier met de titel De steun en toeverlaat van Frankrijk:

Toelichting:
De man in het midden is Napoleon Bonaparte. De vrouw links van hem staat symbool voor Frankrijk. De man linksonder staat symbool voor onwetendheid in de samenleving. De man rechtsonder stelt het 'revolutionaire fanatisme' voor. Linksboven vliegt de Godin van de Roem. De vrouwen rechts dragen de symbolen voor rechtvaardigheid, eenheid, vrede en overvloed.

Vraag 12 3 punten

Gebruik bron 7. Chataignier geeft een mening weer over een recente verandering in het bestuur van Frankrijk. Geef aan: naar aanleiding van welke bestuurlijke verandering de prent is gemaakt, en welke mening Chataignier over deze verandering weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de bestuurlijke verandering waarnaar de prent verwijst: Napoleon heeft het bestuur van Frankrijk overgenomen, of het Directoire is afgeschaft (1p)
  • Geeft de mening van Chataignier weer: door de machtsovername van Napoleon wordt Frankrijk gered, of krijgt het volk een beter leider of bestuur (1p)
  • Ondersteunt de mening met een verwijzing naar de prent, bijvoorbeeld door af te beelden dat Napoleon Frankrijk richting gerechtigheid, eenheid, vrede of overvloed leidt, dat hij voorkomt dat Frankrijk door het revolutionaire fanatisme of de onwetendheid in de afgrond wordt getrokken, of door Napoleon 'steun en toeverlaat van Frankrijk' te noemen (1p)

Het punt voor de verwijzing naar de prent wordt alleen toegekend als het antwoord op de tweede deelvraag een juiste mening van Chataignier bevat.

Vraag 12 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 6

Bron 6
Bron 6 https://news.artnet.com/art-world/hidden-composition-jacques-louis-david-portrait-chemist-lavoisier-2004720

Een schilderij uit 1788 van de Franse schilder Jacques-Louis David:
Toelichting:
De personen op het schilderij zijn Antoine Lavoisier, belastinginner voor de Franse koning, en zijn vrouw Marie-Anne Paulze. Beiden zijn scheikundigen.

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 6.
Dit schilderij wordt geschilderd in opdracht van Antoine Lavoisier en zijn vrouw Marie-Anne Paulze. Paulze laat de schilder enkele aanpassingen maken:
1 Zij laat elementen verwijderen die rijkdom uitstralen, waaronder haar grote hoed met satijnen linten en kunstbloemen.
2 Zij laat scheikundige instrumenten toevoegen op de tafel.
Licht deze aanpassingen toe door:

  • voor de eerste aanpassing uit te leggen dat deze verklaard kan worden vanuit het kenmerkend aspect 'het verlicht denken dat werd toegepast op het terrein van de sociale verhoudingen', en
  • voor de tweede verandering een ander kenmerkend aspect uit de vroegmoderne tijd te noemen dat je hiermee kunt illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Legt bij de eerste aanpassing uit dat het verlicht denken op het terrein van de sociale verhoudingen kritiek oproept op de standenmaatschappij en de ongelijkheid, zodat een schilderij dat rijkdom toont negatieve aandacht kan krijgen en de woede van de bevolking kan oproepen. (2p)
  • Noemt bij de tweede aanpassing het kenmerkend aspect 'de wetenschappelijke revolutie', geïllustreerd door de scheikundige instrumenten. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 5

Op 4 december 1563 vaardigt de katholieke kerk het volgende decreet uit over aflaten1):

Omdat de Kerk van Christus de volmacht heeft gekregen om aflaten te verlenen en zij van deze door God gegeven volmacht vanaf de oudste tijden gebruikmaakt. Zo leert en gebiedt de heilige Synode2) dat het gebruik van aflaten voor het christelijk volk hoogst heilzaam is en het door de autoriteit van heilige Concilies2) goedgekeurd is om voor de Kerk behouden te blijven. Het veroordeelt daarmee met de banvloek3) al diegene die of beweren dat aflaten van geen nut zijn, of die zeggen dat het niet aan de Kerkelijke macht toekomt hen te verlenen.
Zij wenst echter dat men bij het verlenen van aflaten zich matigt en zich erop toelegt de kerkelijke orde niet door al te grote plooibaarheid schade te berokkenen. Zij wenst dat de misbruiken die ingeslopen zijn (…) worden vermeden en gecorrigeerd, zo bepaalt zij door het voorliggende decreet in het algemeen dat al de oneigenlijke winst voor het verkrijgen van een aflaat volledig afgeschaft moet worden.

noot 1: Een aflaat is een kwijtschelding voor straf van God. Gelovigen kunnen een aflaat verkrijgen door goede werken te verrichten of door geld te betalen.
noot 2: Een Synode en een Concilie zijn kerkvergaderingen.
noot 3: Een banvloek houdt in dat een gelovige wordt buitengesloten.

https://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=787

Vraag 11 3 punten

In Engeland en Frankrijk bestond de gewoonte dat de koning op bepaalde feestdagen de lijders aan scrofulose (een ontsteking in de hals) aanraakte om hen te genezen. In de Encyclopédie die in 1755 is uitgegeven stond hierover: "Als de hemel een dergelijke macht aan koningen zou hebben verleend, dan zou men verwachten dat dit voor iedereen zichtbaar was en dat de genezing toch op zijn minst af en toe meteen na de aanraking optrad."

Licht dit toe door: aan te tonen op welke wijze deze beschrijving het absolutisme bekritiseerde, en uit te leggen dat de redenering in de Encyclopédie paste bij het rationalisme.

Bekijk het antwoord
  • Toont aan dat de beschrijving het absolutisme bekritiseerde door de machtsbasis ervan, het goddelijk recht van koningen (droit divin) of een juiste omschrijving daarvan, in twijfel te trekken (1p)
  • Legt uit dat het artikel mensen opriep kritisch na te gaan of het geloof in genezing klopte en niet te geloven in een goddelijke kracht, wat paste bij het rationalisme: het menselijk verstand tegen bijgeloof gebruiken en logisch redeneren boven onbewezen geloof stellen (2p)

Als in het antwoord bij de tweede deelvraag alleen wordt ingegaan op empirisme of onderzoek doen, worden geen scorepunten toegekend, omdat de vraag over het rationalisme gaat.

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Bron 6

In 1792 schreef de Franse minister van Binnenlandse Zaken Jean-Marie Roland in een brief over de oprichting van het nationale museum het Louvre:

Dit Museum moet bestaan uit de grote rijkdommen die ons land bezit, wat betreft tekeningen, schilderijen, beelden en andere kunstschatten. Ik wil dat het Museum iedereen bekoort en de aandacht trekt: het moet de kunstzin voeden, verzamelaars inspireren en als een school dienen voor kunstenaars. Het moet open zijn voor de hele wereld. (…) Dit monument moet van Frankrijk worden en er mag niemand worden geweigerd hiervan te genieten.

https://gericaultlife.com/louvre-residents-1792/

Vraag 13 4 punten

Gebruik bron 6.
Je concludeert dat Roland met de oprichting van het Louvre verlichte idealen nastreeft.
Toon dit aan voor twee Verlichtingsidealen, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de brief.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het ideaal dat er geen speciale voorrechten zijn voor bepaalde groepen (iedereen is bij zijn geboorte gelijk). (1p)
  • Verwijst daarbij naar de brief: het museum moet open zijn voor de hele wereld, of niemand mag worden geweigerd. (1p)
  • Noemt het ideaal dat kennis moet worden verspreid of dat onderwijs belangrijk is. (1p)
  • Verwijst daarbij naar een andere passage uit de brief: het museum moet een school voor kunstenaars zijn, de kunstzin voeden, of de kunstschatten toegankelijk maken voor iedereen. (1p)

Alleen als in het antwoord telkens een juist verlicht ideaal wordt genoemd, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de brief. Als dezelfde verwijzing twee keer wordt gebruikt, telt alleen het eerste passende gebruik.

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

Bron 3
Bron 3

In 1586 maakt Hans Vredeman de Vries (1527-1609) dit schilderij over Antwerpen:

Bron 5

In 1781 schrijft de Franse schrijver Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais een toneelstuk. De hoofdpersoon, de dienaar Figaro, zegt hierin:

Wat! Omdat u een belangrijke edelman bent, denkt u dat u een groot genie bent! Op welke manier? Hoe bent u de rijke en machtige graaf Almaviva geworden? U hebt de moeite genomen geboren te worden – niets meer! Terwijl de moeilijkheden die ik moest overwinnen meer talenten vereisten dan nodig zijn om een Rijk te besturen. En wat, edelste graaf zijn uw aanspraken op het aanzien, op de pompeuze titels en de onmetelijke rijkdom waar u zo trots op bent en die u bij toeval hebt verkregen?

Vraag 10 3 punten

Gebruik bron 5.
Een bewering:
Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais wil verlichte denkbeelden verspreiden.
Ondersteun deze bewering door:
− met de bron uit te leggen welk verlicht denkbeeld wordt verwoord in dit toneelstuk en
− zonder bron te verklaren waardoor een toneelstuk geschikt is voor de verspreiding van nieuwe denkbeelden.

Bekijk het antwoord
  • Legt met de bron uit dat Figaro protesteert tegen het krijgen van voorrechten, rijkdom of titels op basis van geboorte, wat past bij het verlichte denkbeeld dat de bestaande gezagsverhoudingen niet redelijk zijn / dat de indeling van de samenleving moet worden gemaakt op basis van talenten/verdiensten. (2p)
  • Verklaart zonder bron dat een toneelstuk denkbeelden kan verspreiden onder een ongeletterd/groot publiek / doordat een toneelstuk meerdere keren/op meerdere plaatsen wordt opgevoerd. (1p)

Gaat het antwoord bij het eerste subcriterium uit van het denkbeeld van gelijkheid, dan telt dat subcriterium niet mee: Figaro vindt dat bestaande gezagsverhoudingen onredelijk zijn.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Een anekdote:
De componist Mozart maakte van Figaro (zie bron 5) een opera. Hij veranderde de kritiek van het originele toneelstuk in kritiek op herendiensten. Voor keizer Jozef II was dit een voorwaarde om de uitvoering van Figaro goed te keuren.
Toon aan, telkens met een verwijzing naar deze anekdote, dat Jozef II zowel een verlichte als een absolute vorst was.

Bekijk het antwoord
  • Toont met een verwijzing naar de anekdote aan dat Jozef II een verlicht vorst was: het laten pleiten voor de afschaffing van herendiensten paste bij het uitgangspunt dat een verlichte vorst de levensomstandigheden van het volk moest verbeteren / dat de voorrechten van de adel moesten worden ingeperkt. (1p)
  • Toont met een verwijzing naar de anekdote aan dat Jozef II een absolute vorst was: het plegen van censuur / het afdwingen dat de inhoud van Figaro werd aangepast paste bij zijn absolute heerschappij, of het laten weghalen van kritiek op het verkrijgen van macht op basis van afkomst om zijn positie als absolute vorst te beschermen. (1p)

Een subcriterium telt alleen als het antwoord een verwijzing naar de anekdote bevat. Het tweede subcriterium kan ook door het door Jozef II laten weghalen van kritiek op het verkrijgen van macht op basis van afkomst worden beantwoord, om zijn positie als absolute vorst te beschermen.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Twee gegevens over de veroordeling van Olympe de Gouges:
1 In 1793 werd Olympe de Gouges ter dood veroordeeld na de publicatie van een pamflet waarin ze schreef dat de bevolking zou moeten kunnen kiezen welke staatsvorm Frankrijk zou moeten krijgen: een constitutionele monarchie of een republiek.
2 Een anonieme ooggetuige gaf kritiek op haar veroordeling, waarbij hij zei dat Olympe de Gouges gratie moest krijgen vanwege haar bijdrage aan de revolutie.
Licht beide gegevens toe door:
− uit te leggen dat de inhoud van het pamflet voor de jakobijnen reden was Olympe de Gouges ter dood te veroordelen en
− met een ander voorbeeld van het werk van Olympe de Gouges de mening van de ooggetuige dat zij had bijgedragen aan de revolutie te ondersteunen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de jakobijnen/radicalen de leiders van de republiek waren en achter het besluit stonden de koning te veroordelen, waardoor zij Olympe de Gouges als tegenstander beschouwden vanwege haar bewering dat het volk ook mocht kiezen voor een constitutionele monarchie, waarna zij haar als 'vijand van de revolutie' ter dood veroordeelden. (2p)
  • Geeft met een ander voorbeeld aan dat Olympe de Gouges met het schrijven van de 'Verklaring van de rechten van de vrouw' had bijgedragen aan het verspreiden van de (democratische/verlichte) ideeën van de revolutie. (1p)

Bij het eerste subcriterium tellen de punten alleen als wordt genoemd dat de jakobijnen of radicalen voorstander waren van de afschaffing van de monarchie / de republiek leidden.

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 3

bron 3
bron 3 Rond 1550-1560 schildert Pieter Claeissens De zeven wonderen van Brugge:

Toelichting: Dit schilderij toont verschillende gebouwen in Brugge verhoudingsgewijs groter dan in werkelijkheid, zoals de Waterhalle (in het midden), waar schepen binnenshuis gelost en geladen kunnen worden, en het Oosterlingenhuis (rechtsachter), waar kooplieden van de Duitse Hanze wonen.
Zwart-wit schilderij van een stadsgezicht met torens en gebouwen, met een banderol met Latijnse tekst bovenaan.

Vraag 12 2 punten

De politicus en filosoof Edmund Burke pleitte in 1775 in het Britse parlement ervoor om de koloniën in Amerika inspraak te geven. Hij zei: „Zelfs als de kolonisten bij hun vertrek vanuit Engeland afstand zouden hebben gedaan van hun rechten en elk vrijheidsbeginsel hadden afgezworen, dan zou ik mij toch verplicht voelen die twee miljoen mensen in Amerika te regeren op basis van vrijheid!“
Leg uit op welk uitgangspunt van natuurrechten Burke deze uitspraak baseerde.

Bekijk het antwoord
  • Burke vond dat de inwoners van de Amerikaanse koloniën geen afstand konden doen van hun vrijheid en rechten, wat past bij het uitgangspunt van natuurrechten dat die onvervreemdbaar zijn, dus nooit kunnen worden afgestaan. (2p)

Alleen als in het antwoord een juist uitgangspunt van natuurrechten wordt genoemd in combinatie met een juiste verwijzing naar de opmerking van Burke, worden scorepunten toegekend.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

De revolutionair Jacques Roux zei in 1793 in de Parijse Gemeenteraad: „Wat heeft de Vrijheid te betekenen, wanneer de ene klasse van mensen de andere kan uithongeren? En wat blijft er over van de Gelijkheid, wanneer de rijke, vanuit zijn monopoliepositie, het recht van leven en dood kan uitoefenen over zijn broeders?“
Toon aan:

  • dat volgens Roux de Franse Revolutie nog niet was voltooid, en
  • dat Roux een risico nam met deze uitspraak op dat moment.
Bekijk het antwoord
  • Roux vond dat de revolutie nog niet was voltooid omdat (verlichte) idealen van gelijkheid en vrijheid nog niet waren behaald voor alle Franse burgers, of omdat niet alle burgers dezelfde rechten hadden. (1p)
  • In 1793 was de periode onder leiding van de jacobijnen of Robespierre, waarin tegenstanders of mensen met kritiek werden vervolgd of gedood. (1p)

Alleen als bij de tweede deelvraag wordt ingegaan op de periode onder leiding van de jacobijnen of Robespierre, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 5

Bron 5
Bron 5 Een Nederlandse prent over het jaar 1567 met als titel De slapende leeuw: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-80.428

Prent met als opschrift 'Den slapende Leeuw'. In de prent staan de volgende labels: 'Spaanse soldaten' (linksboven), 'Edelen' (rechtsboven), 'Spaanse officieren', 'Vreemde rovers', 'Herders', 'Landsgetrouwen', 'Algemene welvaart' en 'De Nederlandse macht (= overheid)' bij de leeuw rechts.

Bron 7

In 1774 stelt de politicus Thomas Jefferson voor om namens de Amerikaanse kolonies een verzoekschrift te schrijven aan de Britse koning:

Dat zijne majesteit moge begrijpen dat we reden hebben dit te verwachten wanneer hij erbij stilstaat dat hij niet meer is dan de hoogste dienaar van het volk, aangesteld door de wet, en met duidelijk afgebakende bevoegdheden, om te assisteren in de werking van de grote overheidsmachine, die ten behoeve van hen is ingesteld en bijgevolg ook onder hun toezicht staat. (…) Om hem eraan te herinneren dat onze voorouders, voordat ze naar Amerika emigreerden, vrije inwoners waren van de Britse gebieden in Europa en een recht bezaten dat de natuur aan alle mensen heeft gegeven: om het land waar zij toevallig, niet door een bewuste keuze zijn gevestigd, te verlaten en op zoek te gaan naar nieuwe leefgebieden; en daar nieuwe samenlevingen te vestigen, onder wetten en regels die naar hun idee het meest het algemene geluk bevorderen.

Thomas Jefferson, A Summary View of the Rights of British America, 1774, pag. 5-6

Vraag 11 4 punten

Gebruik bron 7. Jefferson gaat bij het schrijven van deze tekst uit van de politieke ideeën van Rousseau. Leg dit uit voor twee politieke ideeën van Rousseau, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Jefferson uitgaat van het politieke idee van de natuurlijke rechten, door te schrijven dat de natuur aan alle mensen het recht heeft gegeven om te emigreren, met een verwijzing naar de bron (2p)
  • Legt uit dat Jefferson uitgaat van het idee van sociaal contract of volkssoevereiniteit, door te schrijven dat de vorst niets meer is dan de hoogste dienaar van het volk, dat de vorst een dienaar van het volk met beperkte bevoegdheden is of dat een vorst onder toezicht van het volk zijn functie uitoefent, met een andere verwijzing naar de bron (2p)

Als bij beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, worden alleen aan de eerste juiste verwijzing scorepunten toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Twee gebeurtenissen uit de Franse Revolutie:
1 Op 17 juni 1789 richtten de vertegenwoordigers van de derde stand van de Staten-Generaal de Nationale Vergadering op en begonnen vervolgens met het schrijven van een grondwet. Verschillende vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel sloten zich bij de Nationale Vergadering aan.
2 Op 27 juni 1789 beval koning Lodewijk XVI alle vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel die zich nog niet hadden aangesloten bij de Nationale Vergadering, om dat alsnog te doen.

Geef aan waardoor:

  • Lodewijk XVI zich in zijn positie bedreigd voelde door de oprichting van de Nationale Vergadering, en
  • Lodewijk XVI verwachtte dat zijn bevel van 27 juni zijn positie zou beschermen.
Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat Lodewijk XVI zich bedreigd voelde, omdat door de oprichting van de Nationale Vergadering de vertegenwoordigers zich onttrokken aan de vastgelegde overlegorganen, of omdat een door de Nationale Vergadering geschreven grondwet de (absolute) macht van Lodewijk XVI zou inperken, of omdat de invloed van de derde stand op de regering zou vergroten (1p)
  • Geeft aan dat Lodewijk XVI verwachtte dat door het opnemen van de behoudende geestelijken en edelen in de Nationale Vergadering de jakobijnen of radicalen minder invloed zouden hebben, of dat de grondwet minder radicaal zou worden, waardoor hij zijn positie zoveel mogelijk kon behouden (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1522 schrijft paus Adrianus VI een brief aan de humanist Erasmus, die bekend is door zijn tekstuitgaven van Griekse en Romeinse schrijvers uit de vroege geschiedenis van het christendom:

Vanwege de genegenheid die wij u toedragen en vanwege uw verlangen naar faam en ware eer sporen wij u aan dat u uw pen tegen die nieuwe ketterijen zou oefenen. (...) U hebt een grote geesteskracht, een ruime geleerdheid, een vlotheid van schrijven zoals bij ons weten maar zeer weinig anderen, zo al iemand anders die heeft. Daarnaast geniet u ook bij die volkeren waar dit kwaad ontstaan is, een grote autoriteit en gunst. En deze gaven moet u gebruiken tot eer van Christus en de verdediging van de Kerk en het heilig geloof: Hij heeft ze u uiteindelijk ook in Zijn welwillende vrijgevigheid geschonken! (...) U zult uw inspanningen die u zo lang gewijd hebt aan de bevordering van de goede letteren en de verfraaiing en verrijking van de Heilige Schrift, door dit heilige werk nog veredelen.

Pas de deux in stilte, de briefwisseling tussen Desiderius Erasmus en Paus Adrianus VI, 1522-1523, Rotterdam 2002, vertaald door M. Verweij, pag. 64-65

Bron 7

Twee fragmenten over kennis:

Fragment 1
In de vierde eeuw voor Christus schrijft Aristoteles in zijn boek Metafysica:
"Alle mensen streven van nature naar kennis. Een aanwijzing daarvoor is hun voorliefde voor waarnemingen. Die voorliefde geldt met name voor de waarneming met de ogen. Niet alleen om ons handelen mogelijk te maken: ook als wij geen handeling overwegen, kiezen wij het zien boven alle andere waarnemingen. De oorzaak hiervan is dat vooral deze waarneming ons de dingen leert kennen."

Fragment 2
In 1787 schrijft Kant in de tweede oplage van zijn boek Kritiek van de zuivere rede:
"Dat al onze kennis met ervaring begint, daaraan kan men niet twijfelen, want hoe zou het vermogen tot kennen in de mens anders tot activiteit aangezet worden, als het niet geraakt zou worden door objecten die onze zintuigen prikkelen en daardoor enerzijds voorstellingen (in het bewustzijn) veroorzaken, anderzijds het verstand activeert deze voorstellingen te vergelijken, ze te verbinden of te scheiden, en zo de ruwe stof van de zintuigelijke indrukken te verwerken tot kennis van de objecten?"

Metafysica: https://www.damon.nl/wosmedia/1344.pdf; https://gutenberg.spiegel.de/buch/kritik-der-reinen-vernunft-2-auflage-3502/6

Vraag 13 3 punten

Een bewering: Kant sluit aan bij een traditie uit de oudheid, maar voegt daar een verlicht uitgangspunt aan toe.

Licht beide delen van de bewering toe door:

  • aan te geven bij welke traditie uit de oudheid Kant aansluit en
  • uit te leggen welk verlicht standpunt hij hieraan toevoegt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Kant, net als Aristoteles, uitgaat van kennis die door zintuigelijke waarneming wordt verworven, en dus aansluit op het wetenschappelijk denken of het empirisme uit de oudheid. (1p)
  • Legt uit dat Kant meer nadruk legt op het gebruik van het verstand om tot zuivere kennis te komen; empirisme leidt volgens hem tot kennis omdat het verstand daardoor wordt geactiveerd, wat past bij de nadruk op de rede of het rationalisme tijdens de Verlichting. (2p)

Vraag 13 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Bron 6

In 1689 publiceert John Locke 'Twee verhandelingen over het staatsbestuur'. Hierin staat:
De reden waarom mensen toetreden tot de samenleving is het behoud van hun eigendom; en het doel waarom zij een wetgevende macht kiezen en bevoegdheid verlenen is dat er wetten gemaakt en regels gesteld zullen worden als wachten en bolwerken voor de eigendommen van alle leden van de samenleving, om de macht te beperken en de heerschappij te matigen van ieder onderdeel en lid van de samenleving. (…) Wanneer de wetgevers dan ook proberen het volk zijn eigendom te ontnemen en dat te vernietigen en het tot slavernij te brengen, onderworpen aan willekeurige macht, brengen zij zichzelf in staat van oorlog met het volk, dat daarop ontslagen is van alle verdere gehoorzaamheid.

John Locke, Over het staatsbestuur, (Amsterdam 1988), pag. 195.

Vraag 13 4 punten

Gebruik bron 6.

John Locke schrijft over het sociale contract. Hierbij gaat hij uit van:
1 het afsluiten van een contract tussen vorst en volk.
2 het afwijzen van het Droit Divin.

Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron:

  • welk gevolg het erkennen van een sociaal contract volgens Locke heeft voor de relatie tussen vorst en volk en
  • dat Locke door het aannemen van het sociale contract het bestaan van het Droit Divin afwijst.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist gevolg van het sociaal contract voor de relatie tussen vorst en volk, met een verwijzing naar de bron: het volk kiest de wetgevende macht en verleent bevoegdheid, of het volk is geen gehoorzaamheid verschuldigd aan een vorst die hun belangen niet dient, of een vorst die de belangen van het volk niet dient is in staat van oorlog met het volk (1p)
  • Legt uit wat dat gevolg voor de relatie tussen vorst en volk bepaalt: het volk mag de vorst afzetten, of de vorst moet het volk tevreden houden (1p)
  • Noemt een andere verwijzing naar de bron, waarin Locke het sociaal contract beschrijft: het volk kiest de wetgevende macht, er zijn wetten om de macht te beperken of de heerschappij te matigen, of het volk mag willekeurige macht afwijzen (1p)
  • Legt uit dat Locke met het sociaal contract het Droit Divin afwijst: vorsten mogen (absolute) macht niet baseren op een door God gegeven recht (1p)

Elke deelvraag heeft een eigen verwijzing naar de bron nodig. Het subcriterium over de uitleg telt alleen mee bij een juiste verwijzing.

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 2

In 1500 neemt Pero Vaz de Caminha deel aan de Portugese expeditie waarbij Brazilië wordt ontdekt. Hij schrijft in een brief aan koning Manuel I van Portugal over de eerste contacten met de oorspronkelijke bevolking:
Ze hebben steil haar, dat hoog opgeknipt is, en van de oren naar beneden is hun hoofd helemaal kaalgeschoren. Een van hen droeg van slaap tot slaap op het achterhoofd een soort gele pruik met vogelveren van een centimeter of vijf lang, heel dik en dicht op elkaar, die de nek en de oren bedekte. De pruik was veer voor veer op het haar geplakt, in een zachte massa zoals bijenwas, maar dat was het niet. Op deze manier kregen ze die pruik zeer rond, dik en gelijkmatig. (...)
Het lijkt zo'n onwetend volk dat het zich, naar het mij toeschijnt, snel zou laten kerstenen, omdat het lijkt alsof ze geen enkel geloof hebben. (…) ik twijfel er dan ook niet aan dat ze christenen zullen worden en ons heilige geloof zullen aanhangen, als Zijne Majesteit dat toestaat, maar het staat vast dat dit volk goed en van een grote eenvoud is en onmiddellijk iedere godsdienst zou aanvaarden die men hun zou willen geven.

Emir Rodríguez Monegal, De ontdekking van Amerika, persoonlijke verslagen van Columbus, Cortés en vele anderen, Utrecht 1984, pag. 22 (alinea 1) en 27 (alinea 2)

bron 6

Op 31 mei 1791 neemt de afgevaardigde Jérôme Pétion de Villeneuve tijdens een debat over de doodstraf in de Franse Nationale Vergadering het woord:
De wet straft niet omwille van het wrede genoegen van het straffen. Dat zou iets onmenselijks zijn. De wet wreekt zichzelf niet, want zij is zonder hartstocht en staat boven de hartstocht. (…) Een wet die doodt, is zonder moraal en neemt afstand van het doel dat de wetgever zichzelf dient te stellen. Zo'n wet laat aan de schuldige geen enkele mogelijkheid tot verbetering, want zij vermoordt hem; zo'n wet treedt op met de woede van de moordenaar.

http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/peinedemort/31_05_1791.asp

Vraag 12 2 punten

Gebruik bron 6. Pétion de Villeneuve baseert zich op verlichte denkbeelden. Licht met een argument van Pétion de Villeneuve tegen de doodstraf toe op welk uitgangspunt van het verlichte denken hij zich baseert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een argument van Pétion de Villeneuve tegen de doodstraf: de doodstraf is gebaseerd op emoties als woede en wraak, of de doodstraf ontneemt de dader de mogelijkheid zich te verbeteren (1p)
  • Noemt het uitgangspunt van het verlichte denken waarop hij zich baseert: de rede moet leidend zijn in de samenleving (vooruitgangsgedachte, rationeel optimisme) (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Bron 6

Op 25 december 1793 verklaart Maximilien Robespierre over de nieuwe revolutionaire regering waarvan hij zelf lid is:

De voornaamste zorg van de grondwettelijke regering is de vrijheid van de burger. Voor de revolutionaire regering is dat de publieke vrijheid. Onder een grondwettelijke regering is het vrijwel genoeg om de vrijheid van het individu te beschermen tegen misbruik door de staat. Onder een revolutionaire regering is de staat verplicht zichzelf te verdedigen tegen groepen die hem aanvallen. De revolutionaire regering is aan de goede burgers verplicht om de natie te beschermen. Aan de vijanden van het volk is zij slechts de dood verschuldigd.

Vraag 12 4 punten

Gebruik bron 6.
In deze bron probeert Robespierre de kritiek te weerleggen op zijn beleid tijdens de Franse revolutie.
Geef aan:

  • om welke fase in de revolutie het hier gaat en
  • tegen welke kritiek Robespierre zich in de bron verzet en
  • welk argument hij tegen deze kritiek inbrengt en
  • welk politiek doel hij met deze uiteenzetting nastreeft.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het gaat om de radicale fase / de Jacobijnse fase / de Terreur. (1p)
  • Noemt dat de kritiek zich richt op het (door Robespierre) schenden van de grondwettelijke vrijheden (waarvoor de revolutie is gevoerd) / het uit de weg ruimen van tegenstanders. (1p)
  • Noemt dat Robespierres argument tegen die kritiek is dat het veiligstellen van de revolutie zwaarder weegt dan de rechten van individuele burgers / dat 'publieke vrijheid' belangrijker is dan 'individuele vrijheid'. (1p)
  • Noemt dat Robespierre met deze verdediging de Terreur wil rechtvaardigen / draagvlak wil scheppen voor de maatregelen tijdens de Terreur. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

bron 5

In 1789 neemt Emmanuel Sieyès als afgevaardigde van Parijs zitting in de Staten-Generaal van Frankrijk. Voor de opening van de Staten-Generaal schrijft hij een pamflet, waarvan kopieën verspreid worden in Parijs. Hij schrijft over de derde stand:

Wat is de derde stand? Alles. Wat is hij tot op dit ogenblik op politiek terrein geweest? Niets. Wat vraagt hij? Iets te worden. De derde stand is een volledige natie. Wat is er nodig opdat een natie zou blijven bestaan en zou bloeien? Private ondernemingen en openbare ambten. Alle private ondernemingen kunnen in vier groepen ondergebracht worden: veldarbeid, industrie en handel, wetenschappen en kunsten, en huisarbeid. Wie oefent deze bedrijvigheid uit? De derde stand. Maar de winstgevende en eervolle ambten zijn alleen door de leden van de bevoorrechte standen bezet. Wat is de derde stand tot hiertoe geweest? Niets.

Vraag 15 2 punten

Gebruik bron 5.
Emmanuel Sieyès levert in dit pamflet kritiek op het ancien régime in Frankrijk.
Geef aan:
− welke kritiek Sieyès op het ancien régime heeft en
− welk onbedoeld gevolg het bijeenroepen van de Staten-Generaal door Lodewijk XVI hiermee samenhangt.

Bekijk het antwoord
  • Sieyès heeft kritiek op de politieke verhoudingen in Frankrijk, omdat hij stelt dat de derde stand geen toegang heeft tot eervolle / openbare ambten / dat openbare ambten bezet worden door leden van de bevoorrechte standen (1p)
  • Het bijeenroepen van de Staten-Generaal leidt uiteindelijk tot de Franse Revolutie, waarin de standen worden afgeschaft (1p)

Vraag 15 in het hele examen

bron 6

Op 24 april 1793 geeft Maximilien Robespierre in een toespraak een toelichting op de bepaling over bezit in zijn eigen versie van de Verklaring van de rechten van de mens en de burger:

Vraag een mensenhandelaar wat bezit is; hij zal antwoorden door te wijzen op die lange doodskist die hij zijn schip noemt en waarin hij mensen dicht op elkaar stouwt die nog in leven lijken: "Daar is mijn bezit. Ik heb hen voor zoveel per hoofd gekocht."

Vraag het een edelman die veel grond en lijfeigenen bezat en die van mening is dat de wereld op zijn kop is gezet omdat hij ze niet meer heeft.

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 6.
Op grond van deze bron kan worden geconcludeerd dat Robespierre behoort tot de radicale stroming in de Verlichting.
Toon dit aan met twee verwijzingen naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende verwijzingen naar de bron (Robespierre): afkeer van de slavenhandel / afkeer van het bezit van slaven; afkeurende beschrijving van een edelman; kanttekeningen bij bezit in het algemeen (2p)
  • Blijkt dat hij de maatschappelijke orde niet als gegeven aanvaardt (wat past bij de radicale stroming in de Verlichting) (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Hoe vaak tijd van pruiken en revoluties in het examen komt

Vragen over tijd van pruiken en revoluties per centraal examen geschiedenis vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 110-12312%
2026, tijdvak 2914%
2025, tijdvak 111-13312%
2025, tijdvak 211, 1427%
2024, tijdvak 110-12312%
2024, tijdvak 21114%
2023, tijdvak 11114%
2023, tijdvak 21314%
2022, tijdvak 110-12312%
2022, tijdvak 212-1328%
2022, tijdvak 311-1228%
2021, tijdvak 21315%
2021, tijdvak 31315%
2019, tijdvak 11214%
2018, tijdvak 11215%
2018, tijdvak 215-1629%

In 16 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis vwo staat een vraag over tijd van pruiken en revoluties, samen 28 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over tijd van pruiken en revoluties, daarvoor 5%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met tijd van pruiken en revoluties

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van pruiken en revoluties online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van pruiken en revoluties

Andere onderwerpen geschiedenis vwo

Tijd van pruiken en revoluties op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van pruiken en revoluties voor in het eindexamen geschiedenis vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 28 vragen over tijd van pruiken en revoluties, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen geschiedenis vwo stonden de meeste vragen over tijd van pruiken en revoluties?

In het examen van 2026, tijdvak 1, met 3 vragen: 10-12.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van pruiken en revoluties?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van pruiken en revoluties met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.