Examenvragen tijd van burgers en stoommachines geschiedenis vwo

49 vragen over tijd van burgers en stoommachines uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van burgers en stoommachines komt in 17 van de 18 examens geschiedenis vwo voor, met 49 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van burgers en stoommachines

Per examen de vragen over tijd van burgers en stoommachines, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Moderne tijd

Gebruik bron 7.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis is een communist maar verandert vlak voor 1900 van politieke stroming. Hij roept na de staking in 1903 spoorwegarbeiders op de spoorwegen te vernielen en te saboteren om chaos te creëren.

Vraag 15 3 punten

Licht dit toe door:

  • de richting binnen het socialisme te noemen waartegen Domela Nieuwenhuis zich in het artikel verzet, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • zonder bron de politieke stroming te noemen waar de oproep van Domela Nieuwenhuis tot vernielen en saboteren van de spoorwegen bij past.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Domela Nieuwenhuis keert zich tegen de sociaaldemocraten,
  • door te schrijven dat (een van de volgende): arbeiders niet de speelbal moeten worden voor deze of gene politieke partij. de bevrijding van de arbeiders niet door een politieke partij moet gebeuren die hen (als schapen) naar de stembus leidt. de bevrijding van de arbeiders door middel van revolutie / niet via de stembus moet worden bereikt.
  • De opvatting past bij het anarchisme (omdat Domela Nieuwenhuis vindt dat stakers/arbeiders het recht hebben de wet te overtreden om hun doel te bereiken / de spoorwegen mogen saboteren).

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste socialistische richting bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 15 in het hele examen

De zelfversterkingsbeweging riep in China op tot scholing.

Vraag 17 2 punten

Geef aan bij welk uitgangspunt van de zelfversterkingsbeweging scholen zoals die in Qingdao (bron 8) leken te passen en verklaar dat scholen zoals die in Qingdao toch werden afgewezen door de zelfversterkingsbeweging.

Zelfde foto van de school in Qingdao als bij vraag 16. Bekijk in Bijlage, pagina 6

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De zelfversterkingsbeweging wilde door te leren van westerse technologie en denkbeelden China hervormen/moderniseren (zodat een school waar leerlingen werden onderwezen in westerse vakken bij dat uitgangspunt leek te passen).
  • De zelfversterkingsbeweging wilde dat China niet langer onder de invloed van westerse landen zou staan/dat China weer geheel onafhankelijk zou zijn zodat het bestaan van Duitse scholen in China/een Duitse kolonie werd afgewezen.

Vraag 17 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

De Habsburgse landsheer verplichtte in 1531 stadsbesturen in de Nederlanden tot het oprichten van een Gemene Beurs, een speciaal fonds om armen in de stad te ondersteunen. Het armenfonds werd beheerd door het stadsbestuur.

bron 4

Een Duitse huursoldaat houdt tussen 1625 en 1649 een dagboek bij van zijn leven in het Heilige Roomse Rijk. In 1635 schrijft hij:

We trokken naar Reichenweier in de Elzas. We hebben het stadje belegerd en beschoten. Op 3 juli gaven ze zich over. (…) Vervolgens trokken we naar Gemar, dat we ook veroverden. Toen gingen we terug naar Colmar. Daar waren we tijdens de oogsttijd in het veld gelegerd. We hebben de inwoners van Colmar het koren van de akkers rondom de stad ontnomen door het te maaien, met onze paarden te vertrappen en te verbranden. Vanuit de stad schoot men hevig met kanonnen op ons.

Gebruik bron 4.

Stel: je besluit deze bron te gebruiken voor je onderzoek naar de komst van seizoenarbeiders uit het Heilige Roomse Rijk naar de Republiek.

Vraag 7 3 punten

Ondersteun je beslissing door:

  • vanuit de aard van de bron te verklaren dat je de informatie in de bron betrouwbaar vindt, en
  • aan de bron een oorzaak te ontlenen voor het vertrek van Duitse seizoenarbeiders naar de Republiek, en
  • zonder bron het conflict te noemen dat in het Heilige Roomse Rijk wordt uitgevochten in die tijd.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De soldaat houdt het dagboek bij voor zichzelf waardoor hij geen reden heeft om de situatie anders voor te stellen. (1)
  • Uit de bron blijkt dat de oorlogvoering leidt tot vernietiging van oogsten / dat de bevolking lijdt onder de oorlog zodat sommigen/seizoensarbeiders naar de Republiek trekken (om daar te werken/veilig te zijn). (1)
  • In die tijd wordt de Dertigjarige Oorlog uitgevochten. (1)

Vraag 7 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 7

In 1830 schrijft de Oostenrijkse minister Klemens von Metternich aan de Oostenrijkse ambassadeur in Den Haag:

Het is bovendien te hopen dat het verlichte deel van de Belgische natie, rekening houdend met de voor- en nadelen van een scheiding, zelf de [Nederlandse] regering zal helpen bij haar pogingen om de afscheiding zo min mogelijk schadelijk te maken voor de soevereiniteit. En om deze te beperken tot regelingen met betrekking tot het interne bestuur, de vrijheid van eredienst¹⁾ en misschien tot een nauwkeurigere verdeling van de nationale vertegenwoordiging. Het is te verwachten dat elke concessie die buiten deze zaken om wordt gedaan, de vijandigheid tussen de verschillende volken van het koninkrijk niet zal wegnemen, maar juist zal leiden tot een totale scheiding – een gebeurtenis waar Frankrijk met ongeduld naar uitkijkt.

noot 1 Von Metternich bedoelt vrijheid van godsdienst.

Gebruik bron 7.

Von Metternich streeft continuïteit en verandering na ten opzichte van de uitgangspunten van het Congres van Wenen.

Vraag 10 5 punten

Geef aan:

  • bij welke historische gebeurtenis deze beschrijving van Von Metternich past, en
  • welk uitgangspunt van het Congres van Wenen Von Metternich loslaat en aan welk uitgangspunt hij blijft vasthouden, waarna je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De beschrijving past bij (gebeurtenissen voorafgaand aan/die leiden tot) de Belgische afscheiding. (1)
  • Von Metternich laat het uitgangspunt van het Congres van Wenen los dat verlichte liberale ideeën moeten worden ingedamd, (1)
  • omdat hij schrijft dat hij hoopt dat het verlichte deel van de Belgische natie met het Nederlandse gezag zal samenwerken / een aantal veranderingen door mag voeren in de Nederlanden. (1)
  • Von Metternich blijft vasthouden aan het uitgangspunt dat machtsevenwicht (in Europa) belangrijk is / dat het Koninkrijk der Nederlanden niet mag splitsen, (1)
  • omdat hij schrijft dat een definitieve scheiding moet worden voorkomen / dat een scheiding te gunstig zal zijn voor Frankrijk (en daarmee de balans verstoort). (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de tweede en derde deelvraag een juist voorbeeld bevat van een uitgangspunt van het Congres van Wenen dat Von Metternich loslaat/vasthoudt, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 10 in het hele examen

Een geschiedenis:

In 1839 bepaalde de Chinese ambtenaar Lin Zexu dat buitenlandse handelaren China alleen mochten binnenkomen als zij een verklaring ondertekenden dat ze geen illegale goederen bij zich hadden. De Britse admiraal Charles Elliot verbood Britse handelaren deze verklaring te ondertekenen.

Vraag 11 3 punten

Licht deze geschiedenis toe door:

  • het handelsproduct te noemen dat Lin Zexu wilde uitbannen uit China, en
  • een verklaring te geven voor de bepaling van Lin Zexu en voor het verbod van Elliot, telkens met een verschillend kenmerkend aspect van de moderne tijd.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Lin Zexu wilde in het bijzonder de handel in opium tot een halt brengen. (1)
  • De bepaling van Lin Zexu paste bij 'vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme' omdat hij hiermee zeggenschap wilde krijgen over de handel die werd gedreven door buitenlandse/Britse handelaren. (1)

of

  • De bepaling van Lin Zexu paste bij 'de opkomst van politiekmaatschappelijke stromingen: nationalisme' omdat hij hiermee zijn land wilde beschermen tegen de schadelijke import van opium. (1)
  • Het verbod van Elliot de verklaring te tekenen paste bij het streven naar 'de moderne vorm van imperialisme' omdat de Britten via de handel in opium meer macht wilden krijgen in China / de verklaring voor de Britten een aanleiding vormde tegen China op te treden. (1)

of

  • Het verbod van Elliot de verklaring te tekenen paste bij 'de opkomst van de politiek-maatschappelijke stromingen: nationalisme' omdat Elliot vond dat de Britten superieur waren/niet ondergeschikt waren aan Chinese wetten. (1)

Opmerking

Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

bron 8

In 1906 verschijnt deze prent van J.A. Mitchell in het Amerikaanse weekblad Appeal to Reason. De titel is "Vanuit de diepte":

Spotprent From the Depths: boven een feestende rijke elite, onder in de diepte arbeiders die de vloer omhoog duwen.

Gebruik bron 8.

De prent brengt een boodschap over aan welgestelde Amerikanen.

Vraag 12 3 punten

Geef aan:

  • welke boodschap deze prent overbrengt aan welgestelde Amerikanen, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en
  • bij welke politiek-maatschappelijke stroming deze prent past.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Deze prent brengt de boodschap over aan welgestelde Amerikanen dat zij er rekening mee moeten houden dat arbeiders voor zichzelf beginnen op te komen/meer rechten opeisen / dat hun onderdrukking de arbeiders in opstand doet komen, (1)
  • door af te beelden dat (een van de volgende): (1)

− de vuist van de arbeiders door de vloer omhoog komt. − de rijke feestvierders verschrikt/verbaasd/verontwaardigd kijken naar de vuist van de arbeiders.

  • Deze prent (die kritiek geeft op de uitbuiting van arbeiders) past bij het socialisme/communisme. (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste boodschap aan de welgestelde Amerikanen bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de prent.

Vraag 12 in het hele examen

Vanaf 1915 ontvingen Belgische soldaten 'frontblaadjes' met daarin nieuws over de oorlog. In deze blaadjes stonden regelmatig artikelen over twee gebeurtenissen uit het verleden:

1 de Guldensporenslag.

2 de Belgische Opstand.

De artikelen over deze twee gebeurtenissen moesten dezelfde boodschap overbrengen aan de frontsoldaten, zowel voor de Vlaamstalige als de Franstalige soldaten.

Vraag 13 2 punten

Beredeneer welke boodschap dat was, waarna je je antwoord illustreert met een van beide gebeurtenissen.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De boodschap werd overgebracht dat Belgen met succes hun onafhankelijkheid konden bevechten/zich succesvol konden verzetten tegen onderdrukkers/de Duitsers, (1)
  • door te verwijzen naar de Guldensporenslag waarin de (Vlaamse) boeren/het gemeen kans had gezien de adel/machthebbers te verslaan. (1)

of

  • door te verwijzen naar de Belgische Opstand waarin de (voornamelijk Franstalige) Belgen het leger van Willem I weerstonden / zich afscheidden van Nederland. (1)

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Geschiedenis vwo 2025 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In 203 arresteren de Romeinse autoriteiten in Noord-Afrika de christen Perpetua. In de gevangenis schrijft Perpetua in haar dagboek:

Toen we aan het middagmaal zaten, werden we weggesleurd voor verhoor. (...) Toen was ik aan de beurt. En onmiddellijk verscheen daar mijn vader met mijn zoontje en zei: "Breng nu toch een offer, heb medelijden met je kind!" Procurator¹ Hilarianus (...) zei: "Heb medelijden met de witte haren van je vader, heb medelijden met je kleine kind! Breng het offer voor het heil van de keizers!" En ik zei: "Dat doe ik niet!" "Ben jij een christen?" vroeg Hilarianus. En ik antwoordde: "Ja, ik ben een christen!" En terwijl mijn vader daar zo stond om mij omlaag te halen, gaf Hilarianus bevel hem weg te duwen, en hij kreeg ervan langs met de stok. Ik had verdriet om mijn vaders lot alsof ik er zelf van langs kreeg: zo verdrietig was ik om zijn ellendige oude dag. Toen sprak Hilarianus over ons allen het vonnis en veroordeelde ons tot de wilde dieren. In blije stemming gingen we naar de gevangenis.

noot 1 Dit is een Romeinse gerechtsdienaar.

Bron 2

De Frankische koning Karel de Grote (748-814) wil de Saksische volken onderwerpen. In de Kronieken van het Frankische Rijk, die aan het hof van Karel de Grote worden geschreven, staat bij het jaar 776:

Ze [de Saksen] begonnen te vechten en katapulten in te zetten om zo met geweld de vesting Syburg¹ te kunnen innemen. (...) Toen de Saksen hadden gezien dat het allemaal niet hielp, hebben ze ook nog takkenbossen aangevoerd om de gracht te vullen om definitief met geweld de vesting te veroveren. Maar Gods macht is – terecht – sterker geweest dan die van hen, en op een dag toen ze de strijd hadden voorbereid tegen de christenen die in de vesting zaten, verscheen helder en duidelijk Gods glorie boven de kerk die onderaan de vesting staat. En veel mensen zowel binnen als buiten de vesting zagen dat; en van hen zijn er nog vele getuigen onder ons. En die zeggen dat ze twee rode schilden zagen opvlammen en bewegen boven die kerk. En toen de heidenen die buiten stonden, dat teken hadden gezien, waren ze meteen in paniek en begonnen ze doodsbang te vluchten naar hun kamp; in de paniek vluchtte de grote massa Saksen en daarbij trapten ze elkaar dood.

noot 1 een Frankische vesting in het westen van Duitsland

Bron 3

In 1312 schrijven bisschoppen tijdens een concilie¹ in de Franse stad Vienne:

Uit betrouwbare bron is vernomen dat sommige begijnen (...) er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof als het aankomt op geloofsideeën en sacramenten van de kerk. Deze begijnen trekken vele eenvoudige lieden aan en verleiden hen tot allerlei fouten. Ze vormen een gevaar voor zielen onder de mantel van heiligheid. We hebben vaak kritische berichten over hun leer gekregen en beschouwen ze terecht met argwaan. Met instemming van het heilige concilie, verbieden we voor eeuwig hun manier van leven en verwijderen hen volkomen uit de kerk van God. (...) Verder hebben wij met dit verbod op geen enkele manier de intentie om welke gelovige vrouw, of ze nu de geloften hebben afgelegd of niet, te verbieden eerbaar te leven in hun hofjes, als zij een leven willen leiden van boetedoening en dienstbaarheid aan de Heer.

noot 1 Een concilie is een vergadering waarin beslissingen worden genomen over de geloofsleer en de organisatie van de kerk.

Bron 4

De Rotterdamse stadssecretaris¹ Jan Allertsz. houdt een boek bij met aanwijzingen voor zijn opvolgers. Hij schrijft over het bezoek van de Bourgondische hertog Karel de Stoute in 1468:

Toen hij in Holland was, hield Karel audiëntie in de Grote Zaal te Den Haag. (...) Daar gaf Karel zijn dienaren alle ambten waar ze hem om vroegen. Ook al hadden de betrokken steden het privilege die ambten zelf in te vullen, toch schonk Karel ze weg. Het kostte steden veel geld om dit aan te vechten, maar niet alle steden konden dat. (...) Ook werden, terwijl Karel in Den Haag was, alle baljuwschappen, schoutenambten, klerkenfuncties, dijkgraafschappen en alle andere ambten verpacht. Zijn rentmeesters organiseerden dit. De kandidaat die het meeste bood, was het eerst aan de beurt. Of hij geschikt of ongeschikt was, deed er niet toe.

noot 1 Een stadssecretaris legt de besluiten van het stadsbestuur schriftelijk vast en bewaart akten en archiefstukken. Hij geeft ook juridisch en beleidsmatig advies aan het stadsbestuur.

Vroegmoderne tijd

Bron 5

Madame Palatine is getrouwd met de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. Zij schrijft brieven aan familie over het hofleven. In 1719 schrijft zij:

Madame Béjon¹ zag een paar dagen geleden tijdens een bezoek aan de opera dat een vrouw in een dure jurk, behangen met een grote hoeveelheid juwelen, maar heel lelijk, het theater binnenkwam. Haar dochter zei: "Mama, tenzij ik me heel erg vergis, is die vrouw daar Maria, onze kokkin." "Houd je mond, mijn schat", zei de moeder, "en praat geen onzin". (...) De dame in de mooie jurk stond op en zei: "Ja, mevrouw, ik ben Maria, de kokkin; ik heb wat geld verdiend in de Rue de Quincampoix²; ik vind het leuk om goed gekleed te zijn. Ik heb een paar mooie jurken gekocht en ik heb ervoor betaald. Kunt u dat over uzelf zeggen?"

noot 1 een dame van adel

noot 2 Straat in Parijs waar wordt gehandeld in aandelen.

Bron 6

Benjamin Franklin is in Londen de vertegenwoordiger van de Amerikaanse kolonie Pennsylvania. Hij maakt in 1766 deze prent:

De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 12.

Toelichting: De vrouw staat symbool voor Groot-Brittannië. Op de armen en benen staan afkortingen van namen van verschillende Britse koloniën in Noord-Amerika. Op de achtergrond zijn schepen te zien met een bezem in de mast, wat betekent dat ze te koop zijn.

Bron 7

In 1788 moet Willem Frederik van Oranje Nassau, de latere Nederlandse koning Willem I, een opstel schrijven van zijn docent. Hij schrijft in dit opstel met de titel 'Volksregering':

Hij [een vorst] moet zich alle vorstelijke deugden eigen maken, te weten: godsvrucht, rechtvaardigheid en billijkheid, dapperheid, geheimhouding, voorzichtigheid, goedheid en weldadigheid. Dat laatste zonder verkwisting, een zeer gevaarlijke ondeugd. De nadelen van een democratie of volksregering zijn dat daarbij de toestemming van een groot aantal mensen nodig is. Dat maakt het zeer moeilijk om a: geheimhouding te garanderen en b: tot verstandige besluiten te komen. Een volksregering biedt een al te grote vrijheid, die vaak in een harde slavernij verandert omdat er meestal iemand opstaat die zich meester maakt van de gedachten van het volk, en zich door zijn invloed over dat volk vervolgens tot tiran ontwikkelt.

Moderne tijd

Bron 8

De Belgische schilder Ferdinand De Braekeleer maakt in 1837 het schilderij De Spaanse Furie in Antwerpen:

Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: Het schilderij verbeeldt de plundering van de stad Antwerpen in 1576. Links de Spaanse troepen, rechts de Antwerpse burgers onder leiding van Gozewijn van Varick.

Bron 9

In 1890 wil Wilhelmina Drucker toespraken houden in Friesland om de invoering van het vrouwenkiesrecht te bevorderen. De voorzitter van de Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht schrijft aan haar:

Mejuffrouw! Omdat wij heden te Leeuwarden vergadering hielden van het hoofdbestuur van de Nederlandse Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht (...) achtte ik het verstandig met deze heren eens over uw voorgenomen reis door Friesland te spreken, omdat ik uw komst op dit ogenblik, of liever in dit seizoen, althans wat het platteland betreft, als geheel nutteloos beschouw. Dit bleek ook het gevoel van de heren te zijn. Alleen te Leeuwarden zou u op een enigszins talrijk publiek kunnen rekenen. Wij zijn dus overeengekomen dat men te Leeuwarden overleg zou plegen (...), om vervolgens, bij enig uitzicht op voldoende belangstelling, u te berichten omtrent de dag van uw optreden aldaar, waarschijnlijk aanstaande zaterdagavond. (...) Gij stedelingen kunt u geen denkbeeld vormen van de bekrompenheid van de plattelandsvrouwen. Hier in Gorredijk hebben wij het nooit zover kunnen brengen dat meer dan 10 à 12 vrouwen een openbare bespreking van een maatschappelijk vraagstuk bezoeken. En die vrouwen worden als het ware met de vinger nagewezen en bekeken als zeldzame beesten in de dierentuin. Nu is het daarom juist nodig om te proberen enige belangstelling te wekken onder de vrouwen hier. En dat zou natuurlijk het best dóór de vrouw kunnen geschieden.

Bron 10

Een foto, omstreeks 1920 gemaakt in de omgeving van Berlijn:

De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 17.

Toelichting: De tank is door het Duitse leger gebruikt tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Bron 11

De voormalige Britse minister-president David Lloyd George bezoekt in 1936 Duitsland en schrijft daarover in de Britse krant The Daily News:

Hitler is een geboren leider. Een charismatische, dynamische persoon die maar een doel nastreeft, een sterke wilskracht heeft en een dapper hart. Hij is niet alleen op papier maar ook in werkelijkheid de Nationale Leider. (...) Het is waar dat elke openlijke kritiek op de regering in welke vorm dan ook is verboden. Dat betekent niet dat er geen kritiek is. Ik heb de toespraken van bekende nazi's openlijk veroordeeld horen worden. Maar ik heb geen enkele kritiek op of afkeuring van Hitler gehoord. Hij is net zo immuun voor kritiek als een koning in een monarchie. Hij is meer. Hij is de George Washington van Duitsland – de man die zijn land onafhankelijk heeft gemaakt van al haar onderdrukkers. (...) Wat Hitler in Neurenberg¹ zei was waar. De Duitsers zullen elke indringer van hun eigen land tot de dood weerstaan maar ze hebben niet langer de wens om enig ander land binnen te vallen. De leiders van het moderne Duitsland weten maar al te goed dat Europa te groot is om door welke natie dan ook overlopen of vertrapt te worden, hoe krachtig haar bewapening ook mag zijn. Die les hebben ze in de oorlog geleerd.

noot 1 In september 1936 vindt de jaarlijkse Rijkspartijdag van de NSDAP plaats in Neurenberg. Hitler spreekt tijdens de partijdag een aantal malen de menigte toe.

Bron 12

Op 17 november 1959 staat in de Peking Review, een weekblad van de Chinese Communistische Partij:

Er wordt geschat dat de opbrengst van voedselgewassen ongeveer 275 miljoen ton zal zijn, dus ongeveer 10 procent hoger dan in 1958; de katoenproductie zal waarschijnlijk meer dan 10 procent hoger zijn dan vorig jaar. Deze uitstekende resultaten zijn bereikt ondanks zeer ongunstige weersomstandigheden. Droogte, onbarmhartig zware regens en wateroverlast, stormen en insectenplagen; de ernstigste natuurrampen sinds de bevrijding hebben grote delen van het platteland geteisterd. (...) Rampen op deze schaal zouden in het oude China duizenden vierkante kilometers landbouwgrond tot woestenij hebben gemaakt (...). Dankzij de volledige inzet van het volk, geleid door de Communistische Partij, en de collectieve kracht en het gecoördineerde werk van de volkscommunes, was China in staat om al deze natuurrampen het hoofd te bieden en de sprong voorwaarts in de landbouw door te zetten.

Bron 13

In het veelgelezen damestijdschrift Margriet staat in februari 1957 het fictieve verhaal 'Caro en haar Katoentje'. Hierin koopt Caro een afgeprijsde coupon (lap) gebloemde stof, wat er uiteindelijk toe leidt dat ze de man van haar dromen tegenkomt:

Het is eigenlijk heel gek, dat Caro's leven radicaal werd veranderd op het moment dat haar oog viel op dat gebloemde couponnetje. Caro, die nog nooit zelf iets had gemaakt, die meer een draagster is van model-japonnen uit de Haute Couture¹ (...). Omdat ze een flatje had gekocht, en ingericht, maakte ze een tijdelijke financiële crisis door en was op de kleintjes gaan letten. (...) "Reuzekoopje", constateerde Caro met voldoening, "van 17,78 voor 2,50." Caro kan geweldig goed rekenen, dat merkt u wel, want u of ik zouden nooit uit ons hoofd kunnen uitrekenen hoeveel 3,95 x 4,50² is. Maar Caro is een slim meisje en heeft niet voor niets een reuze-baan op een accountantskantoor.

noot 1 exclusieve op maat gemaakte kleding

noot 2 Caro ziet dat de lap stof 4,5 meter lang is en oorspronkelijk 3,95 gulden per meter kost, wat een prijs zou opleveren van 17,78 gulden. Caro kan de stof nu kopen voor 2,50 gulden.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 1

  • de levenswijze van jagers-verzamelaars.
  • het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
  • het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Tijdvak 2

  • de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
  • de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
  • de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.
  • de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.
  • de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Tijdvak 3

  • de verspreiding van het christendom in geheel Europa.
  • het ontstaan en de verspreiding van de islam.
  • de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.
  • het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Tijdvak 4

  • de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
  • de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
  • het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.
  • de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.
  • het begin van staatsvorming en centralisatie.

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie.
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht.
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
  • de wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme.
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
  • discussies over de 'sociale kwestie'.
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
  • de opkomst van emancipatiebewegingen.
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
  • de crisis van het wereldkapitalisme.
  • het voeren van twee wereldoorlogen.
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.
  • de Duitse bezetting van Nederland.
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • de eenwording van Europa.
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Moderne tijd

Gebruik bron 8.

De Belgische regering roept kunstenaars op om schilderijen te maken die het Zuid-Nederlandse verleden tot onderwerp hebben.

Vraag 14 3 punten

Licht deze oproep toe door:

  • zonder bron de negentiende-eeuwse kunststroming te noemen die bij deze oproep past, en
  • uit te leggen dat de boodschap die De Braekeleer met dit schilderij wil weergeven past bij de bedoeling van de Belgische overheid, waarbij je in je antwoord ingaat op een gebeurtenis uit 1830.

Schilderij van Ferdinand De Braekeleer uit 1837, De Spaanse Furie in Antwerpen: de plundering van Antwerpen in 1576, met Spaanse troepen links en Antwerpse burgers rechts. Bekijk in Bijlage, pagina 6

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De oproep past bij de Romantiek.
  • De Braekeleer wil de boodschap overbrengen dat de Belgen (moeten blijven) vechten voor hun onafhankelijkheid/voor hun vaderland / wil het nationalisme onder de Belgen bevorderen,
  • waarmee de Belgische overheid de (strijd om de) Belgische afscheiding na 1830 wil steunen.

Vraag 14 in het hele examen

Gebruik bron 9.

Twee gegevens:

  • 1 Drucker vindt het nodig de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (VVK) op te richten.
  • 2 Socialisten uiten kritiek op Drucker omdat ze vindt dat kiesrecht eerst alleen aan vrouwen met een opleiding moet worden verleend.

Vraag 16 3 punten

Licht beide gegevens toe door:

  • aan te geven waarom Drucker de noodzaak voelt tot het oprichten van de VVK, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • zonder bron vanuit het socialistische gedachtegoed te verklaren dat de socialisten kritiek hebben op het uitgangspunt van Drucker.
Bekijk het antwoord

Drucker voelt de noodzaak tot het oprichten van de VVK omdat zij merkt dat er nog weinig vooruitgang is geboekt bij het bereiken/verkrijgen van vrouwenkiesrecht / zij (te) weinig steun verwacht van het bestuur (allen mannen) van de Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht,

  • omdat de voorzitter schrijft dat (een van de volgende): het moeilijk is om op het platteland vrouwen te interesseren voor kiesrecht. / plattelandsvrouwen bekrompen zijn. / er weerstand is tegen vrouwenkiesrecht waardoor de vrouwen worden nagewezen. / belangstelling voor kiesrecht onder vrouwen het best kan worden gewekt door een vrouw.

De socialisten die strijden voor gelijkheid/kansen voor arbeiders hebben kritiek op het standpunt van Drucker omdat zij arbeidersvrouwen uitsluit (die geen geld/tijd hebben voor een opleiding).

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste uitleg bevat over de noodzaak die Drucker voelt, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 13 3 punten

In de Franse kolonie Saint-Domingue (het huidige Haïti) brak in 1791 een opstand uit onder de slaafgemaakten. Na jaren van strijd riep Jean-Jacques Dessalines, een van de leiders van de opstand, in 1804 de onafhankelijkheid uit. Hij besloot de Verenigde Staten te vragen om een bondgenootschap, maar die besloten zijn verzoek af te wijzen.
Licht beide besluiten toe door:
− te beredeneren waarom Dessalines verwachtte dat zijn verzoek door de regering van de Verenigde Staten zou worden ingewilligd, en
− een binnenlands politiek argument te noemen dat de reden was voor de Verenigde Staten om het verzoek van Dessalines af te wijzen.

Bekijk het antwoord
  • Redeneert waarom Dessalines verwachtte dat de Verenigde Staten zijn verzoek zouden inwilligen: de Verenigde Staten, die als koloniën ook in opstand waren gekomen, zouden andere koloniën die vrijheid nastreven (zoals het nu vrije Haïti) willen steunen. (2p)
  • Noemt een binnenlands politiek argument: de regering van de Verenigde Staten vreesde dat slaafgemaakten in de Verenigde Staten geïnspireerd zouden raken om in opstand te komen, of dat de discussie over slavernij in de Verenigde Staten zou oplaaien als de regering een bondgenootschap aanging met een land dat had bewezen dat opstand tegen slavernij succesvol kon zijn. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 15 1 punt

Na 1815 werd het verbod op het dragen van een livrei (zie bron 6) weer opgeheven in Nederland.
Geef aan dat het opheffen van het verbod op het dragen van een livrei paste bij de politieke situatie in Europa direct na 1815.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat het opheffen paste bij het Congres van Wenen of de restauratie: verlichte idealen van de Franse revolutie werden teruggedraaid en de oude machthebbers werden hersteld, zodat het dragen van een uniform met familiekleuren door een bediende weer werd geaccepteerd. (1p)

Alleen als het antwoord ingaat op het Congres van Wenen of de restauratie, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 15 in het hele examen

Bron 7

Toelichting:
Vanaf de achttiende eeuw staat de Chinese overheid buitenlandse naties alleen toe om vanuit een eigen handelspost in Kanton (vlak bij Hongkong) handel te drijven met China. Voor de handelsposten zijn de vlaggen te zien van Denemarken, Frankrijk, Zweden, Groot-Brittannië en Koninkrijk Holland.

Beschrijving van het schilderij: links liggen grote Chinese schepen met zeilen en vlaggen aan het water. Op de achtergrond staat een rij grote gebouwen van de handelsposten, met vlaggen op de daken en aan de masten. Op het water liggen veel kleine bootjes.

In 1806 maakt William Daniell dit schilderij van Europese handelsposten in Kanton:

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 7.
William Daniell maakt het schilderij na een rondreis door China.
Licht de afbeelding toe door:
− aan te geven welk beeld Daniell weergeeft van de handel in Kanton, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
− zonder bron te verklaren dat de handelsposten in Kanton minder belangrijk worden na de Opiumoorlogen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft het beeld weer dat Daniell laat zien: de handel tussen Europa en China bloeit, of de Europese naties hebben een sterke handelspositie in Kanton. (1p)
  • Verwijst naar de bron door af te beelden dat (een van de volgende): grote schepen klaarliggen voor handel met de handelsposten; de gebouwen van de handelsposten groot of imposant zijn; er veel handelsposten zijn, te zien aan de verschillende vlaggen. (1p)
  • Verklaart zonder bron dat China na de Opiumoorlogen gedwongen werd tot het tekenen van ongelijke verdragen of tot het afstaan van havens, waardoor de handel niet langer alleen via Kanton verliep. (1p)

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juist beeld bevat dat Daniell weergeeft, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 16 in het hele examen

Bron 8

In 1851 wordt in Groningen door een groep heren uit de hogere burgerij de Algemeene Vereeniging tegen het Pauperisme1) opgericht. Het bestuur publiceert in 1852 in de Groninger Courant een oproep:

Dat het voordelig zou werken wanneer alle werkbazen, kooplieden en allen die wekelijks loon uitbetalen besloten die uitbetaling niet meer op zaterdag, maar op een andere werkdag te doen. En ook om onder het werk geen borrel meer te schenken maar het bedrag daarvan ten voordeel van hun werklieden in de Spaarkas te beleggen. Zo zal de werkman de verleiding worden ontnomen die hij krijgt door het ontvangen van zijn werkloon op zaterdag om een ruim deel daarvan aan jenever te besteden, waardoor wanorde en zedeloosheid, twist en tweedracht in huisgezinnen wordt veroorzaakt.

noot 1 Pauperisme is een term voor armoede.

Vraag 17 4 punten

Gebruik bron 8.
Je concludeert dat de mening van het bestuur van de 'Algemeene Vereeniging tegen het Pauperisme' over de oorzaken van armoede eenzijdig is.
Ondersteun je conclusie door:
− uit te leggen met een verwijzing naar de bron dat het beeld dat het bestuur weergeeft over de oorzaken van armoede eenzijdig is, en
− deze eenzijdigheid te verklaren vanuit de positie van de bestuurders, en
− met een kenmerkend aspect uit die tijd aan te geven bij welk maatschappelijk thema het bestuur zich aansluit.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat het beeld over de oorzaken van armoede eenzijdig is: het bestuur denkt dat armoede wordt veroorzaakt door drankmisbruik of door het gebrek aan spaarzin onder arbeiders, terwijl er weinig aandacht is voor de rol van de fabriekseigenaren en voor het gebrek aan regelgeving, scholing en uitbuiting, die ook bijdragen aan de armoede. (2p)
  • Verklaart de eenzijdigheid vanuit de positie van de bestuurders: zij zijn afkomstig uit de hogere burgerij, die hun eigen rol niet willen of kunnen zien, en hebben weinig kennis van de daadwerkelijke omstandigheden van de arbeiders. (1p)
  • Geeft met een kenmerkend aspect aan dat het bestuur zich aansluit bij 'discussies over de sociale kwestie', doordat het zijn zorg uitspreekt over het maatschappelijke thema drankmisbruik of zedeloosheid, met een uitleg. (1p)

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een combinatie bevat van een verwijzing naar de bron en een daarbij passende uitleg over de eenzijdigheid daarvan, worden scorepunten toegekend. Als het antwoord bij de derde deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Twee gegevens:
1 Aan het eind van de negentiende eeuw richtten particulieren uit de hogere burgerij huishoudscholen op, speciaal voor meisjes uit de arbeidersklasse. Op het lesprogramma stonden vakken als koken, wassen, strijken en handwerken.
2 In de jaren 1970 mochten ook jongens zich aanmelden voor de huishoudscholen.
Licht beide gegevens toe door:
− bij het eerste gegeven aan te tonen welk negentiende-eeuws ideaal de hogere burgerij nastreefde met de huishoudscholen, en
− met behulp van een kenmerkend aspect het tweede gegeven te verklaren.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord
  • Toont bij het eerste gegeven aan dat de hogere burgerij het burgerlijk gezinsideaal nastreefde door voor meisjes scholing in huishoudelijke vaardigheden te verzorgen, of dat de burgerij verheffing van de arbeidersklasse nastreefde door scholing te verzorgen voor meisjes uit de arbeidersklasse. (1p)
  • Verklaart met een kenmerkend aspect het tweede gegeven: in de jaren 1970 werd niet langer gevonden dat huishoudelijk werk alleen door vrouwen moest worden gedaan, of wilden er ook jongens taken op zich nemen in het huishouden, wat paste bij 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen', met een uitleg. (1p)

Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 27 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 8 Mannen, vrouwen en kinderen verkocht

In 1832 verschijnt in de Amerikaanse krant The Liberator een artikel met de titel "Mannen, vrouwen en kinderen verkocht":

Moeders - Vrouwen - Zusters - Ontwaakt! Wie van jullie is bereid de plek in te nemen van die Afrikaanse moeders? Kijk toe hoe haar baby van haar moederlijke boezem wordt gerukt en wordt weggedragen door schurken! Nooit zult u dit nog een keer willen zien! Echtgenoten die weg worden gerukt van hun jammerende partners, nu al gepijnigd door bloederige striemen! Geliefden die voor eeuwig van elkaar gescheiden worden en ver, ver weg zullen blijven! Harten bloeden terwijl ze stil moeten blijven! Maar ik wijs dit af. Ik richt mij tot uw harten, zusters!

https://www.digitalcommonwealth.org/book_viewer/commonwealth:8k71pg74f

Vraag 14 2 punten

Drie gegevens over de Taiping-opstand in China: 1. Hong, de leider van de opstand, noemde zichzelf 'Hemelse Koning' en liet een paleis bouwen. 2. De Taiping bestraften de handel in en het gebruik van opium met de dood. 3. De Taiping werden mede verslagen door een Europees leger onder leiding van een Britse generaal. Verklaar: met een van de gegevens dat de Britten het belangrijk vonden de Taiping te bestrijden, en met een ander gegeven dat het centrale gezag in China werd verzwakt. Let op: er blijft een gegeven over.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart met gegeven 2 dat de Britten het belangrijk vonden de Taiping te bestrijden: door het bestraffen van de handel in en het gebruik van opium waren de Taiping een gevaar voor de Britse handel (1p)
  • Verklaart met gegeven 3 of gegeven 1 dat het centrale gezag in China werd verzwakt: door de samenwerking met buitenlandse troepen werd duidelijk dat de Qing-dynastie niet sterk genoeg was om de opstand te beëindigen, of door het uitroepen tot 'Hemelse Koning' werd Hong gezien als vervanger van de Qing-keizer (1p)

Een gegeven dat bij het ene onderdeel is gebruikt, telt niet nog eens voor het andere onderdeel. Voor het eerste onderdeel (de Britten) telt gegeven 2; voor het tweede onderdeel (centraal gezag) telt gegeven 3 of gegeven 1.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Een geschiedenis: In 1868 richtten arbeiders in Amsterdam de vereniging Bouwmaatschappij tot Verkrijging van Eigen Woningen op. Arbeiders die lid werden van deze vereniging legden elke week een klein geldbedrag in. Met dit geld werd er grond gekocht en werden huizen gebouwd. De oprichting van de Bouwmaatschappij paste bij de kenmerkende aspecten 'de opkomst van emancipatiebewegingen' en bij 'discussies over de sociale kwestie'. Geef voor elk kenmerkend aspect apart aan waardoor de oprichting van de Bouwmaatschappij erbij paste.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de oprichting paste bij 'de opkomst van emancipatiebewegingen', omdat de arbeiders zich verenigden, zeggenschap kregen over hun woning en niet afhankelijk waren van fabriekseigenaren of kapitalisten (1p)
  • Legt uit dat de oprichting paste bij 'discussies over de sociale kwestie', omdat de arbeiders werkten aan een oplossing voor hun slechte (woon)omstandigheden (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Bron 9

Bron 9
Bron 9 https://www.les-crises.fr/wp-content/uploads/2020/08/Foreign_armies_in_Beijing_during_Boxer_Rebellion.jpg

Foto gemaakt in 1901 in de Verboden Stad, het paleis van de Chinese keizer:

Toelichting: Op het plein staan de troepen van de Achtlandenalliantie, een militair verbond van verschillende westerse landen en Japan, die samen in China vechten.

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 9. De aanwezigheid van buitenlandse troepen gaat in tegen de Chinese traditie dat alleen de keizerlijke familie en hun bedienden de Verboden Stad mogen betreden. Licht dit toe door: vanuit het confucianisme te verklaren dat het iedereen die niet behoort tot de keizerlijke familie verboden is de Verboden Stad te betreden, en met een historische gebeurtenis uit 1900 uit te leggen dat de Achtlandenalliantie besluit de Verboden Stad te betreden.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart vanuit het confucianisme dat het burgers verboden is de Verboden Stad te betreden, omdat de keizer volgens het confucianisme de vertegenwoordiger of belichaming van god is en in de hiërarchie de hoogste (1p)
  • Verklaart met de historische gebeurtenis van 1900 dat de Achtlandenalliantie besluit de Verboden Stad aan te vallen: na de Bokseropstand wil zij de keizerlijke dynastie of Cixi straffen vanwege de steun die Cixi aan de Bokseropstand gaf (2p)

Alleen als in het antwoord op de tweede deelvraag het besluit wordt verklaard vanuit de steun van de keizerin-weduwe Cixi aan de Bokseropstand, worden scorepunten toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Gebruik bron 9 opnieuw. Deze foto kan zowel door de Achtlandenalliantie als door de Chinese regering in hun propagandacampagnes worden gebruikt. Noem voor de Achtlandenalliantie en voor de Chinese regering de boodschap die zij met deze foto kunnen overbrengen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de boodschap voor de Achtlandenalliantie: de samenwerking is succesvol geweest, de Bokseropstand is succesvol neergeslagen, of Cixi is aangepakt (1p)
  • Noemt de boodschap voor de Chinese regering: de buitenlandse troepen moeten worden verslagen omdat zij geen eerbied hebben voor Chinese tradities, omdat zij gevaarlijk zijn doordat ze al tot in de Verboden Stad zijn doorgedrongen, of omdat de keizerin wordt aangevallen of beledigd (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Bron 10

In 1905 vechten Nederlandse troepen in de kolonie Nederlands-Indië tegen de vorst van Boni, een staat op het eiland Celebes (het huidige Sulawesi). Sergeant Zentgraaff schrijft voor het Bataviaasch Nieuwsblad over de gebeurtenissen na de overwinning van de Nederlanders:

Daar nadert de stoet: voorop de magere kapitein der Wadjorezen (noot 1) [die als tolk was ingehuurd], dan de Rijksbestuurder (noot 2), oud en vervallen, steunende op een tweetal anderen, en daarna het hoofd der prinsen. Achter deze lopen, tandakkend (noot 3) en zwaaiend met vreemdsoortige muziekinstrumenten, enige oude vrouwen, dan wat volgelingen die de sieraden (noot 4), in lange kisten verpakt, dragen, en dan weer een hele stoet Boniërs. De muziek zet het Wilhelmus in, en, als de stoet onder het afdak der vorstelijke woning komt, speelt zij het Wien Neerlands Bloed (noot 5). Het is een uniek moment: de Boniërs, dragende de symbolen van hun eeuwenoud bestuur, hun volksbestaan, naar de overwinnaar, tussen de bajonetten van onze troepen.

Noot 1: Wadjo was een naam voor de provincie Zuid-Celebes.
Noot 2: De Rijksbestuurder bestuurde namens de Bonische vorst het rijk.
Noot 3: Tandak is een soort Indonesische dans.
Noot 4: Dit zijn de rijkssieraden, ceremoniële voorwerpen van de Boniërs.
Noot 5: Dit is het Nederlandse volkslied op dat moment.

H.Pronk, Foto's, officieren en geschenken. Militaire expeditie naar Zuid-Celebes 1905-1906, Armamentaria 2006-2007, Delft 2007 pag. 67

Vraag 18 4 punten

Gebruik bron 10. De strijd die de Boniërs aangaan met de Nederlanders past bij 'vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme'. Leg uit: op welke wijze in dit artikel het Nederlandse gezag wordt onderbouwd, en waardoor de beschreven gebeurtenis het verzet op Celebes niet verminderd zal hebben.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het artikel het Nederlandse gezag wordt onderbouwd met een beroep op nationalistische gevoelens of een gevoel van Nederlandse superioriteit, doordat de overgave gepaard gaat met het spelen van het Wilhelmus of Wien Neerlands Bloed en de Nederlanders 'overwinnaars' worden genoemd. Verwijst naar het artikel (2p)
  • Legt uit dat de beschrijving laat zien dat de Nederlanders de Boniërs hebben vernederd, doordat de rijkssieraden zijn afgenomen, zodat de Boniërs wraak willen nemen of hun cultuur willen verdedigen, waardoor het verzet niet vermindert. Verwijst naar het artikel (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juist argument en een daarbij passende verwijzing naar het artikel, worden telkens scorepunten toegekend.

Vraag 18 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 7

De Britse Lady Burghersh schrijft in 1814 in een brief aan haar moeder over een theaterbezoek in Dijon:
Ze voerden Richard Leeuwenhart1) uit en elk gedeelte dat in de verste verte van toepassing was op de huidige situatie werd door het publiek opgepakt en ze schreeuwden Leve Koning Lodewijk XVIII! Leve de Bourbons2)! (…) Tussen de actes ging het gordijn omhoog om een plakkaat te onthullen met Leve de bondgenoten3)! onder een fleur-de-lys4) en één van de acteurs kwam op en zong een onvergetelijke vertolking van het prachtige romantische lied O Richard, o mijn koning. Ik kan je het effect gewoonweg niet beschrijven van het begin van O Lodewijk, o mijn koning of het luidruchtige enthousiasme waarmee het werd ontvangen, iedereen stond op en wuifde met witte zakdoeken. Het ging door met O Lodewijk, o mijn koning. Het hele universum deelt mijn interesse in u.
noot 1 opera over de Engelse koning Richard
noot 2 familienaam van het Franse koningshuis
noot 3 de landen die in een coalitie vechten tegen Napoleon, waaronder Groot-Brittannië, Rusland en Pruisen
noot 4 de Franse lelie, de bloem in het familiewapen van de Bourbons

https://archive.org/details/lettersladyburg01westgoog/page/n257/mode/2up, aldaar pag. 218-219

Vraag 13 3 punten

Gebruik bron 7.
Stel: je besluit dat deze bron bruikbaar is voor een onderzoek naar de politieke voorkeur van een deel van het Franse volk in 1814.
Onderbouw dit besluit door:

  • te verklaren dat je door de aard van de bron ervan uitgaat dat Lady Burghersh een betrouwbare beschrijving geeft, en
  • met een verwijzing naar de bron aan te tonen van welk uitgangspunt van het Congres van Wenen het publiek al uitgaat volgens Lady Burghersh.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de brief een persoonlijke brief is die niet openbaar zou worden, waardoor je ervan uitgaat dat Lady Burghersh geen reden heeft de gebeurtenis anders voor te stellen dan zij heeft meegemaakt. (1p)
  • Toont met een verwijzing naar de bron aan dat het publiek al uitgaat van het beleid dat koningshuizen zullen worden hersteld of geïnstalleerd, een uitgangspunt van het Congres van Wenen. (1p)
  • Onderbouwt dit met de bron: het publiek juicht enthousiast voor liederen waarin de koning wordt geëerd, en klapt voor koningsgezind theater. (1p)

Alleen als bij de tweede deelvraag een juist uitgangspunt van het Congres van Wenen wordt genoemd, wordt 1 punt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Gebruik bron 7 nog een keer.
Stel: bij de presentatie van je onderzoek over de politieke voorkeur van een deel van het Franse volk in 1814 (zie vraag 13) geeft een historicus kritiek op je gebruik van de brief van Lady Burghersh.
Beredeneer waardoor de historicus de informatie in de brief als minder betrouwbaar en als niet representatief beschouwt.

Bekijk het antwoord
  • Beredeneert dat de informatie minder betrouwbaar is, omdat de brief is geschreven door iemand uit de elite (Lady) of een Britse tegenstander van Napoleon, met een sterk koningsgezinde toon, waardoor de sfeer onder het theaterpubliek mogelijk wordt overdreven. (1p)
  • Beredeneert dat de informatie niet representatief is, omdat de brief de beschrijving van slechts één theaterbezoek en één bezoeker van deze opera bevat. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

Een geschiedenis:
In 1844 maakte George Williams zich zorgen over de grote groep jonge mannen die van het Britse platteland naar de steden trok. Hij richtte de Young Men's Christian Association (YMCA) op, waar jonge mannen in de avonduren konden sporten of aan Bijbelstudie konden doen.
Licht deze geschiedenis toe door:

  • een historische verklaring te geven voor de grote toestroom van jonge mannen naar de steden in die tijd, en
  • uit te leggen op welke wijze de activiteiten van de YMCA bijdroegen aan het burgerlijk gezinsideaal.
Bekijk het antwoord
  • Geeft een historische verklaring voor de toestroom van jonge mannen naar de steden: de toenemende vraag naar arbeiders voor de fabrieken, of het leeglopen van het platteland door de mechanisatie van de landbouw (de enclosurebeweging). (1p)
  • Legt uit dat de YMCA gezonde, verstandige vrijetijdsbesteding bood, zodat jonge mannen hun tijd niet besteedden aan cafébezoek, gokken of bordeelbezoek en zich ontwikkelden tot toekomstige goede vaders, echtgenoten of christelijke huisvaders. (2p)

Alleen als bij de tweede deelvraag een verband wordt gelegd tussen de activiteiten van de YMCA en de rol van (jonge) mannen en vaders in het gezin, worden punten toegekend.

Vraag 15 in het hele examen

Bron 8

De Chinese diplomaat Keying onderhandelt met Westerse landen over verdragen. Hij schrijft in 1844 aan de keizer:
Als ze1) een geëerde gast ontvangen dan zal de echtgenote zeker naar buiten komen om hem te ontmoeten. Zowel de Amerikaan Parker als de Fransman Legrené2) brachten hun vrouw mee, en op gelegenheden waarbij uw dienaar [Keying] naar de pakhuizen van de barbaren1) ging om met hen te spreken kwamen deze vrouwen naar buiten rennen om hem te begroeten. Uw dienaar was hierdoor verward en voelde zich niet op zijn gemak, terwijl zij zich juist diep vereerd voelden en opgetogen waren.
noot 1 Keying bedoelt Westerse mannen.
noot 2 Deze mannen zijn betrokken bij diplomatieke onderhandelingen met China.

https://www.jstor.org/stable/10.1525/phr.2014.83.4.561, aldaar pag. 574

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 8.
Je besluit deze beschrijving te gebruiken voor een onderzoek naar Chinese normen en waarden in de negentiende eeuw.
Ondersteun je besluit door aan te geven:

  • met een verwijzing naar de bron welke Chinese culturele norm je aan de beschrijving kunt ontlenen, en
  • vanuit de Chinese cultuur te verklaren dat het aannemelijk is dat Keying aan de keizer een betrouwbare beschrijving geeft.
Bekijk het antwoord
  • Noemt met een verwijzing naar de bron een juiste Chinese culturele norm: vrouwen blijven binnen, zich afzonderen van mannelijk bezoek of bemoeien zich niet met overleg. (1p)
  • Laat met de bewering van Keying zien dat hij verward is of zich ongemakkelijk voelt als Westerse vrouwen buitenshuis komen en zich aan hem voorstellen, waaruit de norm blijkt. (1p)
  • Verklaart vanuit de Chinese cultuur dat het aannemelijk is dat Keying de keizer niet voorliegt: in China wordt de keizer gezien als vertegenwoordiger van god, of de samenleving is georganiseerd op de hiërarchische waarden van Confucius. (1p)

Alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een juiste Chinese culturele norm bevat, wordt 1 punt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 16 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 13 3 punten

In november 1830 stemde het Nationaal Congres van de nieuwe staat België over verschillende kwesties: 1 Het Congres stemde in met het voorstel dat België een monarchie werd. 2 Het Congres nam een grondwettelijke tekst aan met daarin de bepaling "dat de leden van het stamhuis van Oranje-Nassau voor altijd uit alle macht of gezag in België uitgesloten zijn".

Licht de bepalingen toe door: uit te leggen waardoor het Congres verwachtte dat de eerste bepaling noodzakelijk was voor de acceptatie van de nieuwe staat België door Europese mogendheden, en een binnenlands-politieke verklaring te geven voor het afwijzen van de leden van het stamhuis van Oranje-Nassau.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de Europese mogendheden na het Congres van Wenen streefden naar herstel van monarchieën en een stabiele politieke orde, zodat het Congres dacht dat de nieuwe staat door grote mogendheden geaccepteerd zou worden als er voor een monarchie werd gekozen en niet voor een republiek (2p)
  • Geeft als binnenlands-politieke verklaring dat het Congres wilde voorkomen dat na de Belgische afscheiding van het Koninkrijk der Nederlanden het Nederlandse koningshuis toch weer macht zou krijgen in België (1p)

Alleen als bij de tweede deelvraag wordt ingegaan op de afscheiding van België, wordt 1 punt toegekend.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Clara Zetkin schreef in 1898 in het Duitse tijdschrift Die Gleichheit (Gelijkheid): "Een tijdschrift als Die Gleichheit kan geen beweging veroorzaken [bij vrouwelijke arbeiders] maar kan werken binnen die beweging, door scholing en aanmoediging te geven; en dat heeft Die Gleichheit gedaan. Die Gleichheit heeft als hoofddoel de vrouwelijke kameraden aan te spreken die in de frontlinie staan bij onze strijd."

Clara Zetkin wil met Die Gleichheit de koers van de Duitse feministische beweging veranderen.

Geef aan: onder welke sociale klasse de feministische beweging in de negentiende eeuw vooral aanhang kreeg, en welke koersverandering Clara Zetkin wil bevorderen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de welgestelde burgers, de bourgeoisie, als sociale klasse waaruit de feministische beweging in de negentiende eeuw vooral aanhang kreeg (1p)
  • Noemt als koersverandering dat de feministische beweging een socialistische of communistische koers krijgt en meer aanhang onder arbeiders verkrijgt, waarmee de invloed van de bourgeoisie wordt tegengegaan (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 14 3 punten

Twee gegevens over de oorlog waarin Griekenland vocht om onafhankelijk te worden van het Ottomaanse (Turkse) Rijk:
1 In 1824 stond in een Amerikaanse krant: "Er wordt gezegd 'de Grieken zijn verdeeld!' Maar het lijkt mij dat ze wel een band moeten hebben, wat het hen mogelijk maakt Turkije al meer dan vijf jaar te weerstaan."
2 Verschillende beroemde Britse auteurs besloten persoonlijk mee te vechten met de Grieken, omdat zij "hartstochtelijk wilden strijden voor de vrijheid van Griekenland, de bakermat van de beschaving."
Licht beide gegevens toe door:
− bij het eerste gegeven uit te leggen van welk nationalistisch uitgangspunt de krant uitging, en
− bij het tweede gegeven aan te geven bij welke negentiende-eeuwse literaire stroming het motief van de auteurs om te vechten past.

Bekijk het antwoord
  • Bij het eerste gegeven: de krant ging uit van het nationalistische uitgangspunt dat broederschap binnen één staat de drijfveer was van eenwording of het streven naar onafhankelijkheid van een volk, door te beredeneren dat de Grieken de Turken konden weerstaan omdat ze een band hadden, of omdat ze niet verdeeld waren. (2p)
  • Bij het tweede gegeven: het motief past bij de Romantische stroming, waarin emotie een grote rol speelde en waarbij in de zoektocht naar identiteit werd teruggekeken naar het verleden. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 4 punten

In 1848 publiceerde William Wells Brown in de Verenigde Staten het boek The Anti-Slavery Harp (De anti-slavernij harp), met liederen die gezongen konden worden tijdens bijeenkomsten van abolitionisten. Een van de liederen in dit boek was geschreven op de melodie van de Marseillaise, een strijdlied uit de Franse Revolutie.
Een bewering:
Brown wilde met dit liedboek het succes van de bijeenkomsten van de abolitionisten bevorderen.
Ondersteun de bewering door:
− aan te geven welke boodschap Brown met zijn keuze voor de melodie van de Marseillaise wilde overbrengen, en
− twee verschillende argumenten te geven waardoor het zingen van liederen de bijeenkomsten van de abolitionisten effectiever maakte.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de boodschap aan die Brown met de melodie wilde overbrengen: tijdens de Franse Revolutie werd gestreden tegen ongelijkheid en voor vrijheid, zodat Brown de boodschap overbracht dat abolitionisten ook streden voor vrijheid en gelijkheid, of bereid waren te strijden voor de verlichte denkbeelden. (2p)
  • Noemt een juist argument waarom het zingen van liederen de bijeenkomsten effectiever maakte, bijvoorbeeld: de boodschap kon snel worden verspreid via liederen (een lied is makkelijk te onthouden of snel aan te leren), de bijeenkomsten werden aantrekkelijker en trokken meer deelnemers, de boodschap kon ook worden verspreid onder mensen die niet konden lezen, of het zingen zorgde voor saamhorigheid waardoor de aanwezigen zich bleven inzetten voor het abolitionisme. (1p)
  • Noemt een tweede, ander juist argument waarom het zingen van liederen de bijeenkomsten effectiever maakte (zie het vorige argument voor de mogelijkheden). (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Moderne tijd

Bron 6

Twee fragmenten uit de autobiografie van de actrice en schrijfster Mina Kruseman (1839-1922) waarin ze verschillende standpunten uiteen zet:

fragment 1
Ik heb nooit begrepen waarom alle mensen zo bezig zijn met het geslacht van de personen die stemmen: ik ben van mening dat als nu eindelijk eens gekibbeld zou worden over de intelligentie van stemgerechtigden, wij tenminste nog een kans zouden hebben om bij het kibbelen iets te winnen. Want of wij nu door mannelijke of door vrouwelijke nulliteiten [onbenullen] aan een slechte regering worden geholpen, dat komt toch op hetzelfde neer!

fragment 2
Ik vraag werk voor de vrouwen, niets dan werk, werk dat betaald wordt met geld. Zodra wij het zover gebracht zullen hebben dat wij (net als de mannen) als een dom kind in de schoolbanken beginnen om er als een goed opgeleid mens weer uit op te staan, dan komt de rest vanzelf, want de vrouw die in haar eigen onderhoud kan voorzien, heeft het recht vrij te zijn en moeder te wezen.

Vraag 14 4 punten

Gebruik bron 6.
De standpunten van Mina Kruseman worden door feministen in de tweede helft van de negentiende eeuw deels bekritiseerd en deels nagestreefd.
Leg uit, telkens met een verwijzing naar het betreffende standpunt:
− welke kritiek een deel van die feministen heeft op het eerste standpunt en
− waardoor het tweede standpunt wel werd nagestreefd door die feministen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juiste kritiek van een deel van de feministen op het eerste standpunt, met verwijzing naar het standpunt: Kruseman vindt dat de intelligentie van stemgerechtigden moet bepalen of ze mogen stemmen (en niet hun geslacht) / dat ook vrouwelijke 'nulliteiten' een slechte regering aan de macht zouden helpen / dat ze niet begrijpt waarom mensen zich druk maken over het geslacht van de kiesgerechtigden, waarop een deel van de feministen de kritiek heeft dat zij zich niet uitspreekt voor algemeen kiesrecht (waar zij wel naar streven). (2p)
  • Geeft een juiste oorzaak waardoor het tweede standpunt werd nagestreefd, met verwijzing naar het standpunt: Kruseman schrijft dat vrouwen betaald moeten worden voor hun werk / dat vrouwen die goed zijn opgeleid zichzelf kunnen onderhouden / dat vrouwen het recht hebben vrij te zijn, wat door de feministen wordt nagestreefd omdat vrouwen hierdoor (financieel) onafhankelijk worden / beter voor hun rechten kunnen opkomen / een eigen leven kunnen leiden / omdat de emancipatie van vrouwen hierdoor toeneemt. (2p)

Een subcriterium telt alleen als het antwoord een juist voorbeeld van de kritiek of de oorzaak combineert met een passende verwijzing naar het standpunt.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Mina Kruseman (zie vraag 14) had een relatie met Frits Hoffman en kreeg met hem twee kinderen, zonder met hem in het huwelijk te treden. Ze verdiende haar inkomen door het houden van toespraken en voordrachten.
Leg uit welk negentiende-eeuws ideaal voor veel vrouwen de reden was Mina Kruseman af te wijzen als rolmodel.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Mina Kruseman als rolmodel werd afgewezen vanuit het negentiende-eeuwse burgerlijke gezinsideaal: een vrouw kon alleen een rolmodel zijn als ze getrouwd was / als ze ondergeschikt was aan haar man / als haar man de kostwinner was. (2p)

Alleen het noemen van de leefwijze van Mina Kruseman zonder uitleg over het burgerlijke gezinsideaal levert geen punten op.

Vraag 15 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Moderne tijd

bron 6

bron 6
bron 6 Op 1 mei 1894 wordt in de Italiaanse krant Lotta di classe (Klassenstrijd) een afbeelding van het schilderij Riflessioni di un affamato (Overpeinzingen van een uitgehongerde) van de Italiaanse kunstenaar Emilio Longoni afgedrukt:

Toelichting: In de begeleidende tekst bespreken de vrouw en de man in het restaurant hun maaltijd met kreeft, biefstuk en eieren met truffels.
Zwart-wit schilderij: een man in een jas en pet staat buiten voor een restaurantraam; binnen zitten een vrouw en een man aan een tafel.

Vraag 15 3 punten

De Italiaanse overheid geeft de opdracht om alle exemplaren van Lotta di classe in beslag te nemen en onderzoek te doen naar Longoni.
Licht beide opdrachten van de overheid toe door:

  • uit te leggen welke politieke boodschap Longoni weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • een politieke verklaring te geven voor het onderzoek naar Longoni.
Bekijk het antwoord
  • Longoni geeft de boodschap weer dat het verschil tussen arm en rijk te groot is, of dat de rijken geen aandacht hebben voor de situatie van de armen. (1p)
  • Verwijzing naar de bron, door (een van de volgende): de titel 'Overpeinzingen van een uitgehongerde'; de tegenstelling tussen de hongerende jongen buiten en de overdadige maaltijd van de vrouw en de man binnen; of een vrouw en een man af te beelden die geen oog hebben voor de (hongerige) jongen buiten. (1p)
  • De Italiaanse overheid vreest dat Longoni met zijn afbeelding sociale onrust aanwakkert, of een grotere aanhang van de socialisten bewerkstelligt, wat zij willen tegengaan. (1p)

Alleen als het antwoord op de eerste deelvraag een juiste boodschap van Longoni bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 15 in het hele examen

bron 7

In de provincie die nog altijd Angkor heet, (…) liggen op de banken van [de rivier] de Mekong in het oude koninkrijk Tsiampois ruïnes van zulke grandeur, overblijfselen van gebouwen waarvan de bouw zoveel arbeid moet hebben gekost dat men bij het eerste aanzicht gevuld wordt met diepgevoelde bewondering. En men kan niet anders dan zich afvragen wat er is gebeurd met het machtige volk, zo geciviliseerd, zo verlicht, de scheppers van deze enorme bouwwerken? Een van deze tempels – een concurrent van die van Solomon1) en opgetrokken door een of andere Michelangelo2) van lang geleden – zou een eervolle plaats kunnen krijgen naast onze eigen mooiste gebouwen. Het is grootser dan wat ons is nagelaten door Griekenland of door Rome en staat in schril contrast met de barbaarse toestand waarin deze natie nu is vervallen.
noot 1 Solomon is een Bijbelse koning.
noot 2 Michelangelo is een kunstenaar uit de renaissance.

De Franse ontdekkingsreiziger Henri Mouhot reist in 1858-1859 door het gebied waar de Fransen bezig zijn hun kolonie Indochina (het huidige Laos, Cambodja en Vietnam) te vestigen. Hij schrijft:

Vraag 16 2 punten

Henri Mouhot geeft een van de eerste beschrijvingen van de ruïnes van het veertiende-eeuwse Cambodjaanse tempelcomplex Angkor Wat.
Verklaar dat het boek van Mouhot:

  • in de negentiende eeuw volgens Franse lezers het belang van het modern imperialisme benadrukt, en
  • in de twintigste eeuw voor Cambodjaanse lezers een stimulans vormt voor verzet tegen het westers imperialisme.
Bekijk het antwoord
  • Volgens de Franse lezers benadrukt het boek het belang van het modern imperialisme, omdat het duidelijk maakt dat de kolonisatie van Cambodja nodig is om de beschaving van de Cambodjanen weer op niveau te krijgen, of omdat hun beschaving zozeer is vervallen dat ze hulp nodig hebben van de Fransen. (1p)
  • Door het boek over hun verloren hoofdstad of de grootste beschaving van weleer worden Cambodjanen zich bewuster van hun verleden, wat het nationalisme en de afkeer van vreemde overheersing versterkt. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Moderne tijd

Vraag 13 2 punten

Twee gegevens over de Chinese geleerde Yan Fu (1854-1921):
1 Yan Fu vertaalde na een verblijf in Groot-Brittannië boeken van Adam Smith en van Montesquieu.
2 Yan Fu koos ervoor deze boeken te vertalen in het klassieke Chinees van de elite.

Bewering: De vertalingen van Yan Fu stimuleerden de Zelfversterkingsbeweging.

Geef voor beide gegevens aan op welke wijze dit de Zelfversterkingsbeweging stimuleerde.

Bekijk het antwoord
  • Geeft bij gegeven 1 aan dat door de vertaling van boeken van verlichte denkers China kon moderniseren, doordat kennis uit het Westen werd overgenomen (1p)
  • Geeft bij gegeven 2 aan dat door de vertaling in het klassieke Chinees de elite, of mensen aan het hof of in het bestuur, deze boeken konden lezen en gestimuleerd konden worden tot hervormingen (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Bron 8

In mei 1891 schrijft paus Leo XIII in de encycliek (een brief aan de gelovigen) Rerum Novarum (over nieuwe zaken):

Geef acht ook op het geestelijk heil, op de godsdienstige belangen van uw werklieden; u bent verplicht hun de tijd te laten voor hun godsdienstoefeningen; u mag hen bij hun arbeid in uw dienst niet blootstellen aan verleiding en zedelijke gevaren; u mag de zin voor huiselijkheid en spaarzaamheid bij hen niet laten verstikken; het is onrecht, als u hen met meer arbeid belast dan hun krachten toelaten, of verrichtingen van hen vordert, tegen welke hun leeftijd of hun kunne [sekse] zich verzet.

https://www.dbnl.org/tekst/_gid001189301_01/_gid001189301_01_0011.php

Vraag 14 4 punten

Gebruik bron 8. Paus Leo XIII heeft verschillende motieven voor het uitbrengen van de encycliek Rerum Novarum. Licht dit toe door uit te leggen dat paus Leo XIII:

  • een confessionele invulling geeft aan de discussie over de sociale kwestie, en
  • met deze encycliek de opkomst van een andere politiek-maatschappelijke stroming wil tegengaan.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat paus Leo XIII werkgevers oproept om arbeiders tijd te geven voor hun godsdienstoefeningen en hen niet bloot te stellen aan verleiding en zedelijke gevaren, wat de werkomstandigheden van de arbeiders moet verbeteren (zoals past bij de discussie over de sociale kwestie), maar ook de positie van het katholieke geloof versterkt (zoals past bij het confessionalisme) (2p)
  • Legt uit dat paus Leo XIII de opkomst van het socialisme wil tegengaan, omdat katholieke arbeiders zich door de oproep tot een betere behandeling niet zullen wenden tot de socialisten, die zich specifiek inzetten voor de emancipatie van de arbeiders (2p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 9

Wilhelmina Drucker schrijft in 1892 in haar brochure Een woordje aan de vrouwen van Nederland:

Elke keer dat ik een stomdronken kerel tegen een muur of brugleuning zie vallen of in zichzelf vloekend voortwaggelen, zeg ik tot mijzelf: zie, dát kan voogd zijn (…), dát vertegenwoordigt de waarheid, terwijl de vrouw, die tobt en zwoegt en werkt om haar familie brood te verschaffen, of dagen en nachten blokt om kennis te vergaren, verre beneden zulke [mannen] staat.

V. van de Loo, De vrouw beslist. De tweede feministische golf in Nederland, Wormer 2005, pag. 14

Vraag 15 4 punten

Gebruik bron 9. Wilhelmina Drucker beschrijft in de brochure thema's als:
1 het burgerlijk gezinsideaal
2 het maatschappelijke thema drankmisbruik

Leg voor beide thema's uit welke boodschap Wilhelmina Drucker met deze thema's over de maatschappelijke positie van de vrouw wil weergeven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Drucker met het burgerlijk gezinsideaal de boodschap weergeeft dat de man wordt erkend als hoofd van het gezin, of dat de vrouw ondergeschikt is aan de man, zodat vrouwen hierdoor niet kunnen strijden voor gelijke rechten, of zodat mannen de kans krijgen om van vrouwen te profiteren (2p)
  • Legt uit dat Drucker met het thema drankmisbruik de boodschap weergeeft dat drankmisbruik ervoor zorgt dat mannen geen bijdrage leveren aan het gezinsinkomen of mannen weerhoudt van het onderhouden van hun gezin, zodat de vrouwen (te) hard moeten werken om het gezin te onderhouden, of zodat de vrouwen zich niet kunnen ontplooien omdat ze er in hun eentje voor staan (2p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1502 reist de Portugees Vasco da Gama naar India. Een bemanningslid aan boord noteert in zijn dagboek:

Op 11 september bereikten wij het koninkrijk Cannaer1). (...) Daar zagen wij de schepen uit Mekka2). Dat zijn de schepen die de specerijen naar ons land brengen, en die vernietigden wij zodat alleen de koning van Portugal de specerijen daar kon halen. (…) In diezelfde tijd enterden wij een schip uit Mekka met driehonderdtachtig mannen en veel vrouwen en kinderen aan boord. Wij roofden ongeveer twaalfduizend dukaten en voor tienduizend dukaten koopwaar. Op 1 oktober bliezen wij met buskruit het schip en alle opvarenden op. (…) Op 20 oktober gingen wij in Cannaer aan land en handelden in allerlei specerijen; de koning ontving ons op grootse wijze en toonde ons twee olifanten en andere vreemde dieren die ik niet ken.

noot 1 streek aan de kust van India
noot 2 Arabische stad

Vraag 11 3 punten

In de achttiende eeuw schreef Belle van Zuylen in een brief aan een vriendin: "Alle vermogens zijn bij man en vrouw oorspronkelijk dezelfde en als het verstandelijke vermogen bij mannen meer geperfectioneerd is, dan komt dat door studie en uitsluitend en alleen door studie."

Je beweert dat Belle van Zuylen in deze brief:
1 verlicht denken toepaste op het terrein van sociale verhoudingen en
2 uitging van rationeel optimisme.

Ondersteun de beweringen telkens met een verschillend argument van Belle van Zuylen en geef daarna aan op welke politiek-maatschappelijke verandering in de negentiende eeuw Belle van Zuylen vooruitliep.

Bekijk het antwoord
  • Ondersteunt bewering 1 (verlicht denken op het terrein van sociale verhoudingen): Belle van Zuylen beweert dat mannen en vrouwen gelijk waren omdat ze dezelfde vermogens hadden / gelijk waren wat verstand betreft (1p)
  • Ondersteunt bewering 2 (rationeel optimisme) met een ander argument: Belle van Zuylen beweert dat mannen door kennis te vergaren / door studie hun verstandelijke vermogens meer geperfectioneerd hadden (1p)
  • Geeft aan waarop Belle van Zuylen vooruitliep: de opkomst van het negentiende-eeuwse feminisme / de emancipatie voor vrouwen (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 15 2 punten

In zijn boek Het Kapitaal (1867) noemde Karl Marx de wet Le Chapelier 'een staatsgreep van de rijke burgerij'.

Leg uit welke redenering Karl Marx volgde door aan te geven:

  • waarom juist de rijke burgerij van deze wet kon profiteren en
  • dat de uitspraak over de wet Le Chapelier aansloot bij zijn ideologie.
Bekijk het antwoord
  • Waarom de rijke burgerij van de wet kon profiteren: door het verbod op verenigingen / stakingen konden arbeiders zich niet verweren tegen hun werkgevers (waardoor de rijke burgerij macht over hen kreeg) (1p)
  • Dat de uitspraak aansloot bij de ideologie van Marx: Marx streed tegen de overheersing door de bezittende klasse / vond dat politieke macht in handen van de arbeiders moest komen (waardoor hij een wet afwijst die de arbeiders macht afneemt) (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Bron 8 De Katholieke Staatspartij op weg naar de stembus

De Katholieke Staatspartij op weg naar de stembus
Bron 8 Deze prent van Albert Hahn sr. verscheen op 26 januari 1918 in het socialistische tijdschrift De Notenkraker, een paar weken na de officiële invoering van het algemeen mannenkiesrecht:

Het bijschrift luidt:
"Zo het beestje totaal gevaarloos? Kan het niet trappen, niet slaan, niet bijten en geen rare sprongen doen? Vooruit dan maar!"

Toelichting:
Op de ezel staat: de katholieke arbeider

Beeld: links een figuur met een lange zweep die de ezel leidt, rechts een man met hoge hoed die op de ezel zit. Aan de poten van de ezel hangen zakken.

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 8.
Een interpretatie: De tekenaar geeft twijfel weer of de invoering van het algemeen mannenkiesrecht bijdraagt aan de voortschrijdende democratisering.

Licht deze interpretatie toe door:

  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke twijfel over de voortschrijdende democratisering de tekenaar weergeeft en
  • aan te geven dat deze twijfel past bij het ideologische standpunt van De Notenkraker.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst met een passende afbeelding naar de prent: (een van de volgende) de gemuilkorfde / geblinddoekte ezel, de ketenen aan / zakken om de poten van de ezel, de geestelijke met de zweep, de kapitalist die de ezel aanstuurt / berijdt, of de tekst over de gevaarloze ezel (1p)
  • Geeft de twijfel van de tekenaar weer: de katholieke kiezer / arbeider (door de katholieke kerk) wordt gedwongen op de Katholieke Staatspartij te stemmen / heeft geen vrije keus zijn eigen standpunt te bepalen (1p)
  • Laat zien dat deze twijfel past bij het socialistische standpunt dat confessionelen / kapitalisten de arbeiders onderdrukken, ook op politiek gebied / dat de klassenstrijd alleen beëindigd kan worden door een revolutie (en niet door het parlement) (1p)

Alleen als de twijfel van de tekenaar juist wordt weergegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de prent.

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Moderne tijd

Vraag 16 2 punten

Op 1 mei 1855 trouwden Lucy Stone en Henry Browne Blackwell. Tijdens hun huwelijksvoltrekking lieten zij een tekst voorlezen waarin ze protesteerden tegen huwelijkswetten, zoals de wet dat de man alle eigendomsrechten kreeg over de persoonlijke bezittingen van zijn vrouw en over alles wat zijn vrouw produceerde.

Leg uit voor welke maatschappelijke verandering zij zich met dit protest inzetten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat zij zich inzetten voor emancipatie van vrouwen, door te pleiten voor de afschaffing van wetten die ervoor zorgden dat vrouwen financieel afhankelijk waren van hun man (2p)

Het alleen noemen van een juiste verandering zonder uitleg levert geen scorepunt op.

Vraag 16 in het hele examen

Bron 7

In november 1873 schrijft advocaat Victor de Stuers in het tijdschrift De Gids over de afbraak van de oude stadspoorten in een aantal Nederlandse steden:
In de middeleeuwen was het belangrijk om de toegangen tot een stad zo veel mogelijk te versperren; maar tegenwoordig heeft het toegenomen verkeer op vele punten het verruimen van de toegangen nodig gemaakt. Maar daaruit volgt volstrekt niet dat men zonder meer al onze oude poortgebouwen zou moeten opruimen. (…) In andere landen daarentegen probeert men meestal het oude te bewaren en het nieuwe daarmee in harmonie te brengen. Als voorbeeld wijs ik op de spoorweg die van Keulen tot Mainz over een zeer smalle strook grond loopt en toch geen enkel monument op zijn weg vernielde. (…) Vergeten wij niet, dat behalve Italië, geen ander land in de 16e-18e eeuw op het gebied der kunst zoveel heeft voortgebracht als Nederland, en dat wij, wat roemrijke rol in de geschiedenis betreft, voor niemand hoeven te wijken.

Ontleend aan: http://www.dbnl.org/tekst/_gid001187301_01/_gid001187301_01_0060.php

Vraag 17 3 punten

Gebruik bron 7.

De Stuers verzet zich tegen de afbraak van middeleeuwse stadspoorten.

Licht zijn verzet toe door:

  • zonder bron aan te geven welke economische verandering in de negentiende eeuw de afbraak van de poorten noodzakelijk maakt en
  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat De Stuers zijn verzet onderbouwt met een argument dat past bij de negentiende eeuw.
Bekijk het antwoord
  • Noemt zonder bron de economische verandering: door de industriële revolutie groeien de steden en neemt de handel of het verkeer toe, waarvoor de afbraak van de stadspoorten ruimte moet maken (1p)
  • Verwijst naar de bron: De Stuers beweert dat geen ander land in de 16e-18e eeuw op het gebied van kunst zoveel heeft voortgebracht als Nederland, of dat Nederland, wat de roemrijke rol in de geschiedenis betreft, voor niemand hoeft te wijken (1p)
  • Legt uit dat dit argument past bij het (opkomende) nationalisme in de negentiende eeuw (1p)

Het subcriterium met de verwijzing naar de bron telt alleen mee als het argument van De Stuers nationalistisch wordt genoemd (het derde subcriterium).

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 2

In 1500 neemt Pero Vaz de Caminha deel aan de Portugese expeditie waarbij Brazilië wordt ontdekt. Hij schrijft in een brief aan koning Manuel I van Portugal over de eerste contacten met de oorspronkelijke bevolking:
Ze hebben steil haar, dat hoog opgeknipt is, en van de oren naar beneden is hun hoofd helemaal kaalgeschoren. Een van hen droeg van slaap tot slaap op het achterhoofd een soort gele pruik met vogelveren van een centimeter of vijf lang, heel dik en dicht op elkaar, die de nek en de oren bedekte. De pruik was veer voor veer op het haar geplakt, in een zachte massa zoals bijenwas, maar dat was het niet. Op deze manier kregen ze die pruik zeer rond, dik en gelijkmatig. (...)
Het lijkt zo'n onwetend volk dat het zich, naar het mij toeschijnt, snel zou laten kerstenen, omdat het lijkt alsof ze geen enkel geloof hebben. (…) ik twijfel er dan ook niet aan dat ze christenen zullen worden en ons heilige geloof zullen aanhangen, als Zijne Majesteit dat toestaat, maar het staat vast dat dit volk goed en van een grote eenvoud is en onmiddellijk iedere godsdienst zou aanvaarden die men hun zou willen geven.

Emir Rodríguez Monegal, De ontdekking van Amerika, persoonlijke verslagen van Columbus, Cortés en vele anderen, Utrecht 1984, pag. 22 (alinea 1) en 27 (alinea 2)

bron 7 The Radical's Arms (de Wapens van de Radicalen)

The Radical's Arms (de Wapens van de Radicalen)
bron 7 http://www.britishmuseum.org/join_in/using_digital_images/using_digital_images.aspx?asset_id=177762001&objectId=1648261&partId=1

Prent van de Britse tekenaar George Cruikshank uit 1819, met als titel The Radical's Arms (de Wapens van de Radicalen).
Toelichting:
Op de banier (vlag) linksboven staat: 'geen god! geen religie!'
Op de banier (vlag) rechtsboven staat: 'geen koning! geen grondwet!'
Tussen de banieren staat een Franse vrijheidsmuts met een rozet met de Franse driekleur.
Onder de guillotine hangt een brandende wereldbol. Op de grond liggen onder meer een wetboek, een gebroken weegschaal en voorwerpen die verwijzen naar de kerk en het koningshuis.

Vraag 13 3 punten

Gebruik bron 7. In 1819 vindt in de Engelse stad Manchester een demonstratie plaats tegen het bestaande kiesstelsel en tegen de hoge importbelasting op graan. Beiden beschermen de positie van de Britse landadel. Nadat het stadsbestuur van Manchester beveelt de leiders van de demonstratie te arresteren, vindt een bloedbad plaats. Hierna vaardigt de Britse regering de Six Acts uit, waarin onder andere bijeenkomsten van meer dan 50 mensen worden verboden. Cruikshank geeft in deze prent een mening weer over de noodzaak van de invoering van de Six Acts, waarbij hij verwijst naar de Franse Revolutie. Licht dit toe door aan te geven: met een verwijzing naar de prent welke mening over de noodzaak voor de invoering van de Six Acts Cruikshank weergeeft en wat hij wil bereiken met de verwijzing naar de Franse Revolutie.

Bekijk het antwoord
  • Verwijst met een van de volgende details naar de prent: de wereldbol die onder de guillotine ligt of in brand staat, het vertrappen van de rechtspraak, de wetten of kerkelijke en koninklijke attributen, de banier met ‘geen koning! geen grondwet!’ of ‘geen god! geen religie!’, het bloederige mes van de radicaal, of de dronkenschap van de radicalen (1p)
  • Geeft de mening weer dat de invoering van de Six Acts noodzakelijk is, omdat het gevaar bestaat dat demonstraties leiden tot terreur of chaos, of dat demonstraties de radicalen aan de macht brengen (1p)
  • Noemt dat Cruikshank, door te verwijzen naar de negatieve aspecten van de radicale periode uit de Franse Revolutie, wil bereiken dat zijn mening bijval krijgt of dat zijn boodschap duidelijker wordt (1p)

Alleen als de boodschap in de prent juist wordt weergegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de prent.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Gebeurtenissen uit het leven van Bertrand Barère in vraag 14 kunnen worden gebruikt om andere gebeurtenissen uit zijn leven te verklaren. Geef met een gebeurtenis uit het leven van Bertrand Barère een ideologische verklaring waarom hij besloot de liberale koning Louis Philippe te dienen (de gebeurtenis over Louis Philippe uit vraag 14).

Bekijk het antwoord
  • Geeft een ideologische verklaring met een gebeurtenis uit het leven van Barère. Een van beide verklaringen is volledig goed: Barère verwachtte dat de liberale koning veranderingen zou doorvoeren die hij al had nagestreefd bij het bijeenroepen van de Staten-Generaal (de gebeurtenis over Bigorre), omdat hij voorstander was van de constitutionele monarchie; of Louis Philippe zou niet regeren als een absoluut vorst, een regeringsvorm waartegen Barère zich al had verzet tijdens het proces tegen 'burger Capet' (de gebeurtenis over dat proces) (2p)

Vraag 15 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 8

In 1896 publiceert de Franse schrijfster Hubertine Auclert een artikel over de Franse kolonie Algerije:
In plaats van onderwijs voor Arabische meisjes in Algerije aan te moedigen heeft het Franse bestuur de scholen die al voor de verovering [in 1830] waren gesticht gesloten. En het liet toe dat conservatieve moslimmannen de scholen die na de verovering werden gesticht weer sloten, zodat de hoofdstad van Algerije 35 jaar geen enkele school had voor meisjes. Toen de rector van de Academie van Algiers, meneer Charles Jeanmaire, rond 1890 toch een klas begon voor jonge Arabische meisjes, bleken die meisjes zo intelligent dat het Franse bestuur gealarmeerd raakte. Het bestuur zei dat deze jonge meisjes na het behalen van hun diploma niet langer thuis in afzondering zouden willen leven.

http://chnm.gmu.edu/wwh/p/180.html

Vraag 17 2 punten

In 1888 deed Bismarck de volgende uitspraak: “Uw kaart van Afrika is ongetwijfeld heel mooi, maar mijn kaart van Afrika ligt in Europa. Hier ligt Rusland en daar ligt Frankrijk, en wij bevinden ons daar tussenin. Dat is mijn kaart van Afrika.” Leg uit dat Bismarck met deze uitspraak zijn rol tijdens de Conferentie van Berlijn verklaarde.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Bismarck de rol van bemiddelaar op zich nam bij het maken van afspraken over de verdeling van de kolonies in Afrika (1p)
  • Legt uit dat Bismarck zich ervan bewust was dat Duitsland omringd was door sterke mogendheden, met wie hij problemen voorzag als hij actief streefde naar meer kolonies of machtsuitbreiding (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Titu Cusi Yupanqui, de heerser van de Inca's in Amerika, laat in zijn boek Een Inca-verslag van de verovering van Peru in 1570 opschrijven:

Toen mijn vader hierover hoorde [over de komst van de Spanjaarden] raakte hij buiten zichzelf en zei: "Hoe durven deze mensen mijn land binnen te vallen zonder mijn autorisatie en toestemming? Wie zijn deze mensen en wat zijn hun gewoonten?" De boodschapper antwoordde: "Heer, deze mensen moeten wel goden zijn, want ze beweren dat ze met de wind gekomen zijn. Ze hebben baarden en zijn heel mooi en wit. Ze eten van zilveren borden. Zelfs hun schapen, waarop ze rijden, zijn groot en dragen zilveren schoenen [hoefijzers]. Ze gooien met donder zoals de lucht dat doet. (...) Bovendien hebben we ooggetuigen die met hun eigen ogen hebben gezien dat ze praten naar witte vellen en dat ze van sommigen van ons de namen kenden voordat iemand ze dat had verteld en die namen wisten ze door naar de vellen te kijken die ze voor zich houden."

Vraag 14 3 punten

Twee gegevens: 1 In 1577 grepen radicale calvinisten de macht in Gent en richtten een calvinistische republiek op. In deze republiek werden katholieken gemarteld en ter dood veroordeeld. 2 In 1820 schonk Willem I, koning der Nederlanden, aan Gent een schilderij van de Vlaamse schilder Mattheus van Bree. Op dit schilderij was afgebeeld hoe Willem van Oranje bij het bestuur van de Gentse calvinistische republiek pleitte voor vrijlating van katholieken. Een interpretatie: met de schenking van dit schilderij wilde koning Willem I een politiek doel bereiken. Ondersteun deze interpretatie door: aan te geven welk politiek doel Willem I wilde bereiken en uit te leggen waardoor de voorstelling op het schilderij hiertoe kon bijdragen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een politiek doel van Willem I, zoals het aan zich binden van Gent of de Zuidelijke Nederlanden, of het creëren van eenheid in het (recent opgerichte) koninkrijk der Nederlanden (1p)
  • Legt uit dat Willem I duidelijk kon maken dat hij, net als zijn voorvader, een goede vorst voor Gent of de Zuidelijke Nederlanden zou zijn, omdat in het schilderij naar voren kwam dat zijn voorvader verdraagzaamheid tussen katholieken en protestanten bepleitte, of dat de eenheid moest worden nagestreefd omdat de inwoners van de Nederlanden bij elkaar horen vanwege een gezamenlijk verleden (2p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

Bron 8
Bron 8

In 1849 verschijnt deze prent van Ferdinand Schröder in het satirisch tijdschrift Düsseldorfer Monatblätter:

Onderschrift bij deze prent:
"Waarom huil je, kleine hansworst?"
"Ik heb voor uw kleine een kroon gemaakt, en nu wil hij hem niet!"

Toelichting:
Links staat Heinrich von Gagern, president van het Frankfurter Parlement.
De vrouw in het midden is symbool voor Pruisen.
Rechts staat de Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV.
De beer naast hem is symbool voor Berlijn, de hoofdstad van Pruisen.
Het standbeeld in het midden is Germania, personificatie van het Duitse Rijk.

Vraag 15 3 punten

Gebruik bron 8. In 1849 wordt duidelijk dat het Frankfurter Parlement zijn doel in staatkundig opzicht niet heeft bereikt. Met deze prent geeft Schröder hiervoor een verklaring weer. Leg dit uit door: zonder bron het staatkundige doel van het Frankfurter Parlement te noemen en met een verwijzing naar de prent uit te leggen welke oorzaak voor het mislukken hiervan in de prent wordt weergegeven.

Bekijk het antwoord
  • Noemt zonder bron het staatkundige doel van het Frankfurter Parlement: een Duitse eenheid, of één grondwet voor geheel Duitsland, tot stand brengen (1p)
  • Verwijst naar de prent door het afbeelden van een van de volgende: Friedrich Wilhelm IV als (spelend) kind dat geen belangstelling heeft voor de kroon of alleen interesse heeft voor Berlijn; Pruisen (als krachtige vrouw) die niets moet hebben van het voorstel van het Frankfurter Parlement; Von Gagern als (huilend) kind dat niet op kan tegen het grote of sterke Pruisen (1p)
  • Noemt als oorzaak dat het Frankfurter Parlement zijn doel niet bereikt door de weigering van Pruisen om deel te nemen aan de Duitse eenheid, of door de weigering van de keizerskroon door de koning van Pruisen (1p)

Alleen als een juiste oorzaak wordt genoemd voor het niet bereiken van het doel van het Frankfurter Parlement, wordt het punt voor de juiste verwijzing naar de prent toegekend.

Vraag 15 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 7

In 1831 verklaart de Italiaanse denker Giuseppe Mazzini over Jong Italië, een nieuwe politieke beweging die hij heeft opgericht:

Jong Italië is een broederschap van Italianen, die geloven in een wet van vooruitgang en plicht en die ervan overtuigd zijn dat Italië is voorbestemd om één staat te worden (...). Zij sluiten zich aan bij dit verbond met de vaste bedoeling om heel hun denken en doen te wijden aan dit grote doel, namelijk (het verdeelde) Italië om te vormen tot één onafhankelijke en soevereine staat van vrije en gelijke mensen.

Vraag 14 3 punten

Gebruik bron 7.
Uit deze bron kun je concluderen dat dit fragment past bij het verzet tegen de politieke cultuur in de periode 1815-1848.
Ondersteun deze conclusie door met de bron aan te geven:

  • bij welke twee stromingen uit die periode de bron past en
  • dat Mazzini zich afzet tegen de heersende politieke cultuur in Europa na 1815.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het streven naar vorming van één Italiaanse staat past bij het nationalisme. (1p)
  • Noemt dat het streven naar een staat voor vrije en gelijke mensen past bij het liberalisme. (1p)
  • Noemt dat Mazzini met zijn ideaal voor vrijheid en gelijkheid zich afzet tegen de Restauratie (die na 1815 de verworvenheden van de Franse Revolutie probeert terug te draaien). (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

Bron 8
Bron 8 Deze prent van Joseph Keppler verschijnt op 30 maart 1887 in het Amerikaanse tijdschrift Puck met als ondertitel The European Equilibrist:

Prent: in het midden een man die op een plank balanceert, die op een ton ligt. Rond hem zeven hoofden van Europese staatshoofden. Links onder een figuur met een zwaard, rechts een figuur met een tak in zijn mond. Op de achtergrond een groot kanon.

Vertaling van de ondertitel: De Europese evenwichtskunstenaar

Toelichting:
In het midden staat Otto von Bismarck.
Op de plank staat European Politics (Europese politiek).
Op de ton staat Powder (buskruit). Op het hangslot op de ton staat Septennate, de periode van zeven jaar waarvoor de Duitse oorlogsbegroting werd vastgesteld.
Op het zwaard van de figuur linksonder staat War (oorlog), op de tak in de mond van de figuur rechts op de plank staat Peace (vrede).
De zeven figuren bovenin zijn verschillende Europese staatshoofden.

Vraag 16 4 punten

Gebruik bron 8.
In deze prent geeft de tekenaar een visie weer op het optreden van Bismarck.
Licht deze visie toe door:

  • met twee verwijzingen naar de bron uit te leggen welke visie de tekenaar hier weergeeft en
  • zonder bron een voorbeeld te geven van het optreden van Bismarck dat de mening van de tekenaar ondersteunt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Keppler hier de visie weergeeft dat Bismarck het machtsevenwicht in Europa / de vrede probeert te bewaren. (1p)
  • Noemt met twee verwijzingen naar de bron wat de tekenaar laat zien, bijvoorbeeld: het hangslot op de ton buskruit / de wip met oorlog en vrede / de Europese staatshoofden / de landen die tegelijk in de lucht worden gehouden / het ongebruikte kanon / de ongebruikte bommen / de ongebruikte granaten / de titel van de prent. (2p)
  • Geeft zonder bron een voorbeeld van het optreden van Bismarck dat de visie ondersteunt: de alliantiepolitiek / de Conferentie van Berlijn / het bewaren van de vrede met Frankrijk / het tegen elkaar uitspelen van Engeland en Frankrijk / de driekeizerbond. (1p)

Alleen als de visie van Keppler op Bismarck juist wordt weergegeven, worden 2 scorepunten toegekend aan juiste verwijzingen naar de bron.

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 7

In 1814 bestijgt een jongere broer van Lodewijk XVI de Franse troon als Lodewijk XVIII. Op 4 juni van dat jaar vaardigt hij onderstaand handvest uit:

De huidige toestand van het koninkrijk vroeg om een constitutioneel handvest; we hebben het beloofd en we publiceren het. (…)

Wij moesten naar het voorbeeld van onze voorgangers op de troon de gevolgen in acht nemen van de steeds toenemende vooruitgang van de kennis, de nieuwe verhoudingen die deze vooruitgang in de samenleving heeft voortgebracht (…), en de heftige veranderingen die daaruit voortkwamen. We hebben beseft dat het verlangen van onze onderdanen naar een constitutioneel handvest uitdrukking gaf aan een reële nood. Terwijl wij toegeven aan dat verlangen, hebben wij echter alle voorzorgsmaatregelen genomen om ervoor te zorgen dat dit handvest waardig is aan ons en aan het volk waarover wij zo trots zijn te heersen. (…)

Om deze redenen gunnen en verlenen wij, uit vrije wil en door de vrije uitoefening van ons koninklijk gezag, aan onze onderdanen (…) het constitutioneel handvest dat hieronder volgt.

Vraag 17 4 punten

Gebruik bron 7.
Een conclusie:
Dit handvest is een compromis tussen voorstanders van de Franse Revolutie en voorstanders van de Restauratie.
Ondersteun deze conclusie door, telkens met een verwijzing naar de bron, uit te leggen dat dit handvest:
− aansluit bij de democratische revoluties uit de voorafgaande tijd en
− ook past bij de Restauratie.

Bekijk het antwoord
  • Er wordt een 'constitutioneel' handvest (een grondwet) uitgevaardigd / Lodewijk XVIII zegt het handvest uit te vaardigen omdat het volk een handvest verlangde / Lodewijk XVIII zegt rekening te willen houden met de vooruitgang van de kennis en de veranderingen die daaruit zijn voortgekomen, wat aansluit bij de democratische revoluties van de voorgaande periode, die streefden naar een constitutie / grondwet (2p)
  • Het handvest wordt echter uit vrije wil / op gezag van de koning uitgevaardigd / als gunst door de koning aan het volk verleend, wat past bij de Restauratie, die het autocratische karakter van de monarchieën wil handhaven (2p)

Alleen met een juiste verwijzing naar de bron worden scorepunten toegekend.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 4 punten

Gebruik bron 5 opnieuw.
In de negentiende eeuw vinden de opvattingen van Sieyès zoals in dit pamflet weerklank bij verschillende politieke stromingen.
Noem twee van die stromingen en geef per stroming aan, door welke opvatting van Sieyès deze stroming zich aangesproken voelt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende combinaties van een negentiende-eeuwse politieke stroming en een opvatting van Sieyès uit de bron: liberalen vinden, net als Sièyes, dat de derde stand / de burgerij de politieke macht zou moeten hebben; socialisten vinden, net als Sièyes, dat er meer gelijkheid in de samenleving moet komen / dat de emancipatie van diegenen die werkzaam zijn in de landbouw en industrie op gang moet komen; nationalisten vinden, net als Sièyes, dat de natie een belangrijk uitgangspunt vormt / dat het volk / de derde stand zich in de natie verenigt. (4p)

Per juiste combinatie van negentiende-eeuwse politieke stroming en een opvatting uit de bron: 2 punten.

Vraag 18 in het hele examen

bron 8 Working the points (de wissel bedienen)

Working the points (de wissel bedienen)
bron 8 Toelichting: Op het sein staat danger (gevaar), links staat Bismarck, op de wissel staat diplomacy (diplomatie), op de locomotief links staat Russia (Rusland), op de locomotief rechts Brittannia (Groot-Brittannië). Rechts staat een bordje met half speed (halve snelheid).

Prent uit 1887 uit het Britse tijdschrift Punch. Links staat een man in uniform met pet (Bismarck) bij een wissel. Op het sein staat 'Danger'. Op de wissel staat 'Diplomacy'. Op de achtergrond twee locomotieven, links met 'Russia' en rechts met 'Britannia'. Rechts een bordje met 'Half speed'. Onderaan de tekst 'Working the points'.

Vraag 20 4 punten

Gebruik bron 8.
In deze prent geeft de tekenaar een mening weer over de positie van Bismarck in Europa.
Licht deze prent toe door:
− zonder bron de kern van de buitenlandse politiek van Bismarck aan te geven en
− met twee verwijzingen naar de bron uit te leggen welke mening de tekenaar in zijn prent weergeeft over de positie van Bismarck.

Bekijk het antwoord
  • Bismarck voerde een alliantiepolitiek waarbij hij via diplomatie de machtsverhoudingen wilde behouden (om de positie van Duitsland veilig te stellen) (1p)
  • De tekenaar geeft de mening weer dat Bismarck de internationale verhoudingen bepaalt / in de verhouding tussen Groot-Brittannië en Rusland een doorslaggevende / bemiddelende rol speelt (1p)
  • Noemt door twee van de volgende verwijzingen naar de prent: Bismarck af te beelden als (machtige) wisselwachter; de wissel (die bepaalt of de treinen Groot-Brittannië en Rusland op het juiste spoor blijven) af te beelden; Groot-Brittannië en Rusland af te beelden als treinen op een ramkoers / die kunnen ontsporen (2p)

Er mogen alleen scorepunten worden toegekend voor verwijzingen naar de prent als de mening in de prent juist wordt weergegeven.

Vraag 20 in het hele examen

Hoe vaak tijd van burgers en stoommachines in het examen komt

Vragen over tijd van burgers en stoommachines per centraal examen geschiedenis vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 115, 1728%
2026, tijdvak 27, 10-13521%
2025, tijdvak 114, 1628%
2025, tijdvak 213, 15-17, 27519%
2024, tijdvak 114-18519%
2024, tijdvak 213-16415%
2023, tijdvak 113-1428%
2023, tijdvak 214, 1628%
2022, tijdvak 114-1528%
2022, tijdvak 215-1628%
2022, tijdvak 313-15312%
2021, tijdvak 111, 15-16313%
2021, tijdvak 316-17210%
2019, tijdvak 113, 15, 17313%
2019, tijdvak 214-15210%
2018, tijdvak 114, 1629%
2018, tijdvak 217-18, 20313%

In 17 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis vwo staat een vraag over tijd van burgers en stoommachines, samen 49 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 15% van de vragen over tijd van burgers en stoommachines, daarvoor 9%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met tijd van burgers en stoommachines

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van burgers en stoommachines online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van burgers en stoommachines

Andere onderwerpen geschiedenis vwo

Tijd van burgers en stoommachines op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van burgers en stoommachines voor in het eindexamen geschiedenis vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 49 vragen over tijd van burgers en stoommachines, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen geschiedenis vwo stonden de meeste vragen over tijd van burgers en stoommachines?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 5 vragen: 7, 10-13.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van burgers en stoommachines?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van burgers en stoommachines met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.