Examenvragen tijd van Grieken en Romeinen geschiedenis vwo

32 vragen over tijd van Grieken en Romeinen uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van Grieken en Romeinen komt in 17 van de 18 examens geschiedenis vwo voor, met 32 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (3 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van Grieken en Romeinen

Per examen de vragen over tijd van Grieken en Romeinen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Gebruik bron 1.

Een bewering:

Zowel voorstanders als tegenstanders van de democratie in de stadstaat Athene kunnen deze bron gebruiken om er een argument aan te ontlenen voor hun standpunt.

Vraag 2 2 punten

Ondersteun deze bewering door:

  • aan te geven op welke wijze wordt voorkomen dat Athene een oligarchie wordt, en
  • te beredeneren welk politiek gevaar de werkwijze van de volksvergadering, zoals door Socrates beschreven, met zich meebrengt.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

Uit de bron blijkt dat wordt voorkomen dat Athene een oligarchie wordt omdat (een van de volgende):

  • iedereen over de regering van de stad mag adviseren/beslissen.
  • bij technische vraagstukken naar experts wordt geluisterd en niet naar mensen met een hoge maatschappelijke status.
  • ook mensen met een hoge maatschappelijke status uit de volksvergadering kunnen worden verwijderd.

Uit de bron blijkt dat het bestuur ook in handen is van burgers zonder opleiding/politieke achtergrond, zodat mogelijk niet de verstandigste beslissingen worden genomen / het bestuur de ervaring mist om snel/daadkrachtig beslissingen te nemen.

Vraag 2 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

In het jaar 40 gaf de Romeinse keizer Caligula het bevel om een standbeeld van zichzelf te plaatsen in een joodse tempel in Jeruzalem. De Romeinse gouverneur van Jeruzalem voerde dit bevel niet uit omdat hij verwachtte dat er rellen zouden uitbreken onder de joodse bevolking.

Vraag 2 2 punten

Verklaar telkens met behulp van een verschillend kenmerkend aspect:

  • wat Caligula wilde bereiken met het laten plaatsen van een standbeeld van zichzelf, en
  • de verwachting van de gouverneur dat er rellen zouden uitbreken onder de joodse bevolking.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Caligula liet het standbeeld plaatsen vanuit 'de groei van het Romeinse imperium (waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde)' omdat hij hiermee zijn/de Romeinse macht over Jeruzalem wilde tonen / de Romeinse keizercultus in Jeruzalem wilde introduceren. (1)
  • De gouverneur verwachtte dat er rellen zouden uitbreken onder de joodse bevolking vanuit 'de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten' omdat het vereren van (een standbeeld van) een Romeinse keizer inging tegen de verering van één god. (1)

Opmerking

Als een antwoord alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 2 in het hele examen

bron 1

In 275 na Christus wordt de Romeinse keizer Aurelianus vermoord. In de Romeinse boekenreeks Historia Augusta staat dat in de Senaat¹⁾ de Romeinse consul²⁾ Velius Cornificius Gordianus zegt:

We zullen aan u, heren senatoren voorleggen wat we al vaak hebben voorgelegd: we moeten een keizer kiezen¹⁾, want het is niet juist dat het leger zonder opperbevelhebber blijft. (…) Dus doe iets, heren senatoren, benoem een keizer. Dan zal het leger de man die u kiest aanvaarden, of als het leger die man afwijst, een ander kiezen.

noot 1 De Senaat bestaat uit senatoren die de keizer van advies voorzien. Officieel kiest de Senaat de nieuwe keizer.

noot 2 Elk jaar worden twee senatoren gekozen tot consul, een hoge bestuurlijke functie.

Gebruik bron 1.

De derde eeuw wordt door historici beschouwd als een tijd van politieke crisis in het Romeinse Rijk.

Vraag 3 2 punten

Geef een argument voor deze visie door:

  • met de bron aan te tonen dat de positie van de Senaat bijdraagt aan de politieke crisis in het Romeinse Rijk, en
  • met een kenmerkend aspect te verklaren waardoor Gordianus vindt dat er snel een keizer moet komen.

Let op: je moet na het opschrijven van het kenmerkende aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Uit de bron blijkt dat de positie van de Senaat (ver)zwak(t) is, omdat er strijd is tussen Senaat en leger over wie de keizer mag benoemen / het leger ook politieke macht naar zich toe trekt door benoemde keizers af te wijzen (wat bijdraagt aan de politieke crisis in het Romeinse Rijk). (1)
  • Vanwege 'de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa' wil Gordianus een snelle benoeming van een keizer, omdat het Rijk een legeraanvoerder nodig heeft / omdat de strijd tegen de Germanen moet worden geleid/opgepakt. (1)

Opmerking

Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 3 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 7

In 1830 schrijft de Oostenrijkse minister Klemens von Metternich aan de Oostenrijkse ambassadeur in Den Haag:

Het is bovendien te hopen dat het verlichte deel van de Belgische natie, rekening houdend met de voor- en nadelen van een scheiding, zelf de [Nederlandse] regering zal helpen bij haar pogingen om de afscheiding zo min mogelijk schadelijk te maken voor de soevereiniteit. En om deze te beperken tot regelingen met betrekking tot het interne bestuur, de vrijheid van eredienst¹⁾ en misschien tot een nauwkeurigere verdeling van de nationale vertegenwoordiging. Het is te verwachten dat elke concessie die buiten deze zaken om wordt gedaan, de vijandigheid tussen de verschillende volken van het koninkrijk niet zal wegnemen, maar juist zal leiden tot een totale scheiding – een gebeurtenis waar Frankrijk met ongeduld naar uitkijkt.

noot 1 Von Metternich bedoelt vrijheid van godsdienst.

Gebruik bron 7.

Von Metternich streeft continuïteit en verandering na ten opzichte van de uitgangspunten van het Congres van Wenen.

bron 10

Op 1 juli 1927 wordt in Bandung, een stad in de kolonie Nederlands-Indië, De vakschool voor meisjes van het Indo-Europese Verbond geopend. De krant Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië schrijft hierover:

Deze school stelt zich ten doel om aan jonge meisjes een algemeen praktische opleiding te geven en haar te bekwamen in verschillende vakken van vrouwelijk handenarbeid, waardoor zij in staat zullen zijn om (…) in eigen levensonderhoud te voorzien en tevens gevormd worden tot handige en bekwame huisvrouwen. Het leerprogramma omvat:

  • Huishoudkunde, koken en wasbehandeling.
  • Het linnen-, kostuum- en hoedenvak.

Opleiding voor het Staatsexamen in nuttige en fraaie handwerken en voor het examen ter verkrijging van het Nederlands-Indische Bondsgetuigschrift voor kostuumnaaister.

Gebruik bron 10.

Twee gegevens:

1 Bij de opening van de De vakschool voor meisjes is er sprake van continuïteit en van verandering in de opvatting over het burgerlijk gezinsideaal.

2 Het Indo-Europeesch Verbond, een organisatie die streeft naar onafhankelijkheid van Indonesië, beredeneert dat De vakschool voor meisjes bij zal dragen aan hun doel.

Vraag 15 3 punten

Ondersteun beide beweringen door:

  • bij het eerste gegeven aan te tonen van welke continuïteit en van welke verandering er sprake is, en
  • bij het tweede gegeven de redenering van het Indo-Europeesch Verbond weer te geven.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Er is sprake van continuïteit omdat De vakschool voor meisjes door meisjes op te leiden tot handige/bekwame huisvrouwen voldoet aan het burgerlijk gezinsideaal waar sprake is van een rolverdeling waarin de vrouw de rol van moeder/huisvrouw inneemt. (1)
  • Er is sprake van verandering omdat De vakschool voor meisjes opleidingen aanbiedt waarmee meisjes in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien / die meisjes de kans bieden zich te emanciperen (terwijl meisjes daarvoor niet werden opgeleid om in eigen levensonderhoud te voorzien). (1)
  • Het Indo-Europeesch Verbond denkt dat het bieden van onderwijs aan meisjes zal bijdragen aan het (economische) succes van een onafhankelijk Indonesië / mee kan helpen bij het vormgeven/ontstaan van een nationale identiteit. (1)

Vraag 15 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Geschiedenis vwo 2025 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In 203 arresteren de Romeinse autoriteiten in Noord-Afrika de christen Perpetua. In de gevangenis schrijft Perpetua in haar dagboek:

Toen we aan het middagmaal zaten, werden we weggesleurd voor verhoor. (...) Toen was ik aan de beurt. En onmiddellijk verscheen daar mijn vader met mijn zoontje en zei: "Breng nu toch een offer, heb medelijden met je kind!" Procurator¹ Hilarianus (...) zei: "Heb medelijden met de witte haren van je vader, heb medelijden met je kleine kind! Breng het offer voor het heil van de keizers!" En ik zei: "Dat doe ik niet!" "Ben jij een christen?" vroeg Hilarianus. En ik antwoordde: "Ja, ik ben een christen!" En terwijl mijn vader daar zo stond om mij omlaag te halen, gaf Hilarianus bevel hem weg te duwen, en hij kreeg ervan langs met de stok. Ik had verdriet om mijn vaders lot alsof ik er zelf van langs kreeg: zo verdrietig was ik om zijn ellendige oude dag. Toen sprak Hilarianus over ons allen het vonnis en veroordeelde ons tot de wilde dieren. In blije stemming gingen we naar de gevangenis.

noot 1 Dit is een Romeinse gerechtsdienaar.

Bron 2

De Frankische koning Karel de Grote (748-814) wil de Saksische volken onderwerpen. In de Kronieken van het Frankische Rijk, die aan het hof van Karel de Grote worden geschreven, staat bij het jaar 776:

Ze [de Saksen] begonnen te vechten en katapulten in te zetten om zo met geweld de vesting Syburg¹ te kunnen innemen. (...) Toen de Saksen hadden gezien dat het allemaal niet hielp, hebben ze ook nog takkenbossen aangevoerd om de gracht te vullen om definitief met geweld de vesting te veroveren. Maar Gods macht is – terecht – sterker geweest dan die van hen, en op een dag toen ze de strijd hadden voorbereid tegen de christenen die in de vesting zaten, verscheen helder en duidelijk Gods glorie boven de kerk die onderaan de vesting staat. En veel mensen zowel binnen als buiten de vesting zagen dat; en van hen zijn er nog vele getuigen onder ons. En die zeggen dat ze twee rode schilden zagen opvlammen en bewegen boven die kerk. En toen de heidenen die buiten stonden, dat teken hadden gezien, waren ze meteen in paniek en begonnen ze doodsbang te vluchten naar hun kamp; in de paniek vluchtte de grote massa Saksen en daarbij trapten ze elkaar dood.

noot 1 een Frankische vesting in het westen van Duitsland

Bron 3

In 1312 schrijven bisschoppen tijdens een concilie¹ in de Franse stad Vienne:

Uit betrouwbare bron is vernomen dat sommige begijnen (...) er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof als het aankomt op geloofsideeën en sacramenten van de kerk. Deze begijnen trekken vele eenvoudige lieden aan en verleiden hen tot allerlei fouten. Ze vormen een gevaar voor zielen onder de mantel van heiligheid. We hebben vaak kritische berichten over hun leer gekregen en beschouwen ze terecht met argwaan. Met instemming van het heilige concilie, verbieden we voor eeuwig hun manier van leven en verwijderen hen volkomen uit de kerk van God. (...) Verder hebben wij met dit verbod op geen enkele manier de intentie om welke gelovige vrouw, of ze nu de geloften hebben afgelegd of niet, te verbieden eerbaar te leven in hun hofjes, als zij een leven willen leiden van boetedoening en dienstbaarheid aan de Heer.

noot 1 Een concilie is een vergadering waarin beslissingen worden genomen over de geloofsleer en de organisatie van de kerk.

Bron 4

De Rotterdamse stadssecretaris¹ Jan Allertsz. houdt een boek bij met aanwijzingen voor zijn opvolgers. Hij schrijft over het bezoek van de Bourgondische hertog Karel de Stoute in 1468:

Toen hij in Holland was, hield Karel audiëntie in de Grote Zaal te Den Haag. (...) Daar gaf Karel zijn dienaren alle ambten waar ze hem om vroegen. Ook al hadden de betrokken steden het privilege die ambten zelf in te vullen, toch schonk Karel ze weg. Het kostte steden veel geld om dit aan te vechten, maar niet alle steden konden dat. (...) Ook werden, terwijl Karel in Den Haag was, alle baljuwschappen, schoutenambten, klerkenfuncties, dijkgraafschappen en alle andere ambten verpacht. Zijn rentmeesters organiseerden dit. De kandidaat die het meeste bood, was het eerst aan de beurt. Of hij geschikt of ongeschikt was, deed er niet toe.

noot 1 Een stadssecretaris legt de besluiten van het stadsbestuur schriftelijk vast en bewaart akten en archiefstukken. Hij geeft ook juridisch en beleidsmatig advies aan het stadsbestuur.

Vroegmoderne tijd

Bron 5

Madame Palatine is getrouwd met de broer van de Franse koning Lodewijk XIV. Zij schrijft brieven aan familie over het hofleven. In 1719 schrijft zij:

Madame Béjon¹ zag een paar dagen geleden tijdens een bezoek aan de opera dat een vrouw in een dure jurk, behangen met een grote hoeveelheid juwelen, maar heel lelijk, het theater binnenkwam. Haar dochter zei: "Mama, tenzij ik me heel erg vergis, is die vrouw daar Maria, onze kokkin." "Houd je mond, mijn schat", zei de moeder, "en praat geen onzin". (...) De dame in de mooie jurk stond op en zei: "Ja, mevrouw, ik ben Maria, de kokkin; ik heb wat geld verdiend in de Rue de Quincampoix²; ik vind het leuk om goed gekleed te zijn. Ik heb een paar mooie jurken gekocht en ik heb ervoor betaald. Kunt u dat over uzelf zeggen?"

noot 1 een dame van adel

noot 2 Straat in Parijs waar wordt gehandeld in aandelen.

Bron 6

Benjamin Franklin is in Londen de vertegenwoordiger van de Amerikaanse kolonie Pennsylvania. Hij maakt in 1766 deze prent:

De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 12.

Toelichting: De vrouw staat symbool voor Groot-Brittannië. Op de armen en benen staan afkortingen van namen van verschillende Britse koloniën in Noord-Amerika. Op de achtergrond zijn schepen te zien met een bezem in de mast, wat betekent dat ze te koop zijn.

Bron 7

In 1788 moet Willem Frederik van Oranje Nassau, de latere Nederlandse koning Willem I, een opstel schrijven van zijn docent. Hij schrijft in dit opstel met de titel 'Volksregering':

Hij [een vorst] moet zich alle vorstelijke deugden eigen maken, te weten: godsvrucht, rechtvaardigheid en billijkheid, dapperheid, geheimhouding, voorzichtigheid, goedheid en weldadigheid. Dat laatste zonder verkwisting, een zeer gevaarlijke ondeugd. De nadelen van een democratie of volksregering zijn dat daarbij de toestemming van een groot aantal mensen nodig is. Dat maakt het zeer moeilijk om a: geheimhouding te garanderen en b: tot verstandige besluiten te komen. Een volksregering biedt een al te grote vrijheid, die vaak in een harde slavernij verandert omdat er meestal iemand opstaat die zich meester maakt van de gedachten van het volk, en zich door zijn invloed over dat volk vervolgens tot tiran ontwikkelt.

Moderne tijd

Bron 8

De Belgische schilder Ferdinand De Braekeleer maakt in 1837 het schilderij De Spaanse Furie in Antwerpen:

Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: Het schilderij verbeeldt de plundering van de stad Antwerpen in 1576. Links de Spaanse troepen, rechts de Antwerpse burgers onder leiding van Gozewijn van Varick.

Bron 9

In 1890 wil Wilhelmina Drucker toespraken houden in Friesland om de invoering van het vrouwenkiesrecht te bevorderen. De voorzitter van de Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht schrijft aan haar:

Mejuffrouw! Omdat wij heden te Leeuwarden vergadering hielden van het hoofdbestuur van de Nederlandse Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht (...) achtte ik het verstandig met deze heren eens over uw voorgenomen reis door Friesland te spreken, omdat ik uw komst op dit ogenblik, of liever in dit seizoen, althans wat het platteland betreft, als geheel nutteloos beschouw. Dit bleek ook het gevoel van de heren te zijn. Alleen te Leeuwarden zou u op een enigszins talrijk publiek kunnen rekenen. Wij zijn dus overeengekomen dat men te Leeuwarden overleg zou plegen (...), om vervolgens, bij enig uitzicht op voldoende belangstelling, u te berichten omtrent de dag van uw optreden aldaar, waarschijnlijk aanstaande zaterdagavond. (...) Gij stedelingen kunt u geen denkbeeld vormen van de bekrompenheid van de plattelandsvrouwen. Hier in Gorredijk hebben wij het nooit zover kunnen brengen dat meer dan 10 à 12 vrouwen een openbare bespreking van een maatschappelijk vraagstuk bezoeken. En die vrouwen worden als het ware met de vinger nagewezen en bekeken als zeldzame beesten in de dierentuin. Nu is het daarom juist nodig om te proberen enige belangstelling te wekken onder de vrouwen hier. En dat zou natuurlijk het best dóór de vrouw kunnen geschieden.

Bron 10

Een foto, omstreeks 1920 gemaakt in de omgeving van Berlijn:

De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 17.

Toelichting: De tank is door het Duitse leger gebruikt tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Bron 11

De voormalige Britse minister-president David Lloyd George bezoekt in 1936 Duitsland en schrijft daarover in de Britse krant The Daily News:

Hitler is een geboren leider. Een charismatische, dynamische persoon die maar een doel nastreeft, een sterke wilskracht heeft en een dapper hart. Hij is niet alleen op papier maar ook in werkelijkheid de Nationale Leider. (...) Het is waar dat elke openlijke kritiek op de regering in welke vorm dan ook is verboden. Dat betekent niet dat er geen kritiek is. Ik heb de toespraken van bekende nazi's openlijk veroordeeld horen worden. Maar ik heb geen enkele kritiek op of afkeuring van Hitler gehoord. Hij is net zo immuun voor kritiek als een koning in een monarchie. Hij is meer. Hij is de George Washington van Duitsland – de man die zijn land onafhankelijk heeft gemaakt van al haar onderdrukkers. (...) Wat Hitler in Neurenberg¹ zei was waar. De Duitsers zullen elke indringer van hun eigen land tot de dood weerstaan maar ze hebben niet langer de wens om enig ander land binnen te vallen. De leiders van het moderne Duitsland weten maar al te goed dat Europa te groot is om door welke natie dan ook overlopen of vertrapt te worden, hoe krachtig haar bewapening ook mag zijn. Die les hebben ze in de oorlog geleerd.

noot 1 In september 1936 vindt de jaarlijkse Rijkspartijdag van de NSDAP plaats in Neurenberg. Hitler spreekt tijdens de partijdag een aantal malen de menigte toe.

Bron 12

Op 17 november 1959 staat in de Peking Review, een weekblad van de Chinese Communistische Partij:

Er wordt geschat dat de opbrengst van voedselgewassen ongeveer 275 miljoen ton zal zijn, dus ongeveer 10 procent hoger dan in 1958; de katoenproductie zal waarschijnlijk meer dan 10 procent hoger zijn dan vorig jaar. Deze uitstekende resultaten zijn bereikt ondanks zeer ongunstige weersomstandigheden. Droogte, onbarmhartig zware regens en wateroverlast, stormen en insectenplagen; de ernstigste natuurrampen sinds de bevrijding hebben grote delen van het platteland geteisterd. (...) Rampen op deze schaal zouden in het oude China duizenden vierkante kilometers landbouwgrond tot woestenij hebben gemaakt (...). Dankzij de volledige inzet van het volk, geleid door de Communistische Partij, en de collectieve kracht en het gecoördineerde werk van de volkscommunes, was China in staat om al deze natuurrampen het hoofd te bieden en de sprong voorwaarts in de landbouw door te zetten.

Bron 13

In het veelgelezen damestijdschrift Margriet staat in februari 1957 het fictieve verhaal 'Caro en haar Katoentje'. Hierin koopt Caro een afgeprijsde coupon (lap) gebloemde stof, wat er uiteindelijk toe leidt dat ze de man van haar dromen tegenkomt:

Het is eigenlijk heel gek, dat Caro's leven radicaal werd veranderd op het moment dat haar oog viel op dat gebloemde couponnetje. Caro, die nog nooit zelf iets had gemaakt, die meer een draagster is van model-japonnen uit de Haute Couture¹ (...). Omdat ze een flatje had gekocht, en ingericht, maakte ze een tijdelijke financiële crisis door en was op de kleintjes gaan letten. (...) "Reuzekoopje", constateerde Caro met voldoening, "van 17,78 voor 2,50." Caro kan geweldig goed rekenen, dat merkt u wel, want u of ik zouden nooit uit ons hoofd kunnen uitrekenen hoeveel 3,95 x 4,50² is. Maar Caro is een slim meisje en heeft niet voor niets een reuze-baan op een accountantskantoor.

noot 1 exclusieve op maat gemaakte kleding

noot 2 Caro ziet dat de lap stof 4,5 meter lang is en oorspronkelijk 3,95 gulden per meter kost, wat een prijs zou opleveren van 17,78 gulden. Caro kan de stof nu kopen voor 2,50 gulden.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 1

  • de levenswijze van jagers-verzamelaars.
  • het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
  • het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Tijdvak 2

  • de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
  • de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
  • de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.
  • de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.
  • de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Tijdvak 3

  • de verspreiding van het christendom in geheel Europa.
  • het ontstaan en de verspreiding van de islam.
  • de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.
  • het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Tijdvak 4

  • de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
  • de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
  • het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.
  • de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.
  • het begin van staatsvorming en centralisatie.

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie.
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht.
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
  • de wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme.
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
  • discussies over de 'sociale kwestie'.
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
  • de opkomst van emancipatiebewegingen.
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
  • de crisis van het wereldkapitalisme.
  • het voeren van twee wereldoorlogen.
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.
  • de Duitse bezetting van Nederland.
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • de eenwording van Europa.
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Prehistorie en oudheid

In de vijfde eeuw voor Christus lieten leden van de Atheense elite niet langer grote en rijk versierde grafmonumenten bouwen maar eenvoudige bouwwerken, in de stijl van de graven van andere Atheense burgers. Volgens sommige historici is er een verband tussen deze verandering in grafbouw en het burgerschap in Athene.

Vraag 2 2 punten

Geef aan welk verband dit is, waarbij je in je antwoord ingaat op de bestuursvorm van Athene.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In de vijfde eeuw is Athene een democratie waarin burgers (ongeacht hun economische of sociale status) dezelfde politieke rechten hadden,
  • zodat de leden van de elite (door gelijke graven te laten bouwen) wilden benadrukken dat zij zichzelf niet meer politieke invloed toeschreven dan andere burgers / niet extra politieke macht opeisten.

Opmerking: Als wordt geantwoord dat de elite wilde benadrukken dat zij gelijk waren aan de andere burgers, wordt geen scorepunt toegekend (omdat het specifiek gaat om politieke rechten).

Vraag 2 in het hele examen

Gebruik bron 1.

Na de dood van Perpetua verspreidt de vroegchristelijke gemeenschap haar dagboek.

Vraag 3 2 punten

Geef aan welke boodschap de gemeenschap hiermee wil overbrengen aan christenen en welke boodschap aan de Romeinse autoriteiten.

Bekijk het antwoord

De vroegchristelijke gemeenschap wil overbrengen:

  • aan christenen dat sterven voor je geloof beter is dan van het geloof vallen / dat je geen concessies moet doen (en dus moet weigeren de keizer te vereren).
  • aan de Romeinse autoriteiten dat zij met hun vervolging het christendom niet kunnen onderdrukken / dat zij kunnen ophouden met de vervolging omdat deze geen zin heeft (want de christenen zijn vasthoudend).

Opmerking: Als wordt geantwoord dat de gemeenschap wil waarschuwen voor de vervolging, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 3 in het hele examen

De middeleeuwen

De Arabische dynastie van de Omajjaden veroverde delen van Spanje. In de negende eeuw schreef de islamitische rechtsgeleerde Yahya ibn Yahya dat moslims in Spanje niet mochten deelnemen aan de viering van het christelijke kerstfeest. Je concludeert dat de Arabieren het christendom in Spanje tolereerden, maar dat Ibn Yahya zich zorgen maakte over de gevolgen hiervan.

Vraag 4 2 punten

Licht deze conclusie toe door:

  • een politieke reden te noemen voor de tolerantie tegenover de christenen, en
  • met behulp van een kenmerkend aspect te beredeneren welk gevolg van het tolereren van het christendom Ibn Yahya wilde voorkomen.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De tolerantie moest ervoor zorgen dat er geen verzet ontstond (onder de oorspronkelijke bevolking) tegen de Arabische overheersing.
  • Yahya ibn Yahya wilde voorkomen dat 'de verspreiding van de islam' vertraging zou oplopen / dat 'de verspreiding van het christendom in geheel Europa' werd bevorderd omdat moslims door contact met christenen / het vieren van christelijke feesten niet langer de (zuivere) islam zouden aanhangen / zich zouden bekeren tot het christendom.

Opmerking: Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 4 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

Bron 1

Bron 1
Bron 1 Een afbeelding op een aardewerken schaal, omstreeks 475 voor Christus gemaakt in de stadstaat Athene:

Toelichting:
In het midden van de afbeelding staat Athena, Griekse godin van de wijsheid en beschermgodin van de stadstaat Athene. Links en rechts staan Atheense burgers die stemmen.

Vraag 2 2 punten

Gebruik bron 1.
Met deze afbeelding wordt een boodschap overgebracht over de democratie in Athene.
Leg uit welke boodschap deze afbeelding overbrengt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat door de afbeelding van de godin Athena, die toezicht houdt op het stemmen en de winnaar van de stemming aanwijst, de boodschap wordt overgebracht dat de Atheense democratie zo goed functioneert dat zelfs de godin die goedkeurt (of: dat de stemmers wijsheid krijgen van de godin). (2p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

In de eerste eeuw voor Christus verlieten de Helvetiërs hun woongebied in het Romeinse Rijk, vlakbij de noordelijke grens. Ze trokken verder het Romeinse Rijk in. De Romeinse generaal Caesar nam het besluit de Helvetiërs te laten terugkeren naar hun oorspronkelijke woongebied en een samenwerkingsverdrag met hen te tekenen.
Geef met behulp van een kenmerkend aspect aan welk belang de Romeinen hadden bij dit besluit van Caesar.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een kenmerkend aspect met de juiste uitleg. Vanwege 'de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa' hadden de Romeinen belang bij het tekenen van een samenwerkingsverdrag met een volk aan de noordelijke grens om de veiligheid van die grens te behouden, of vanwege 'de groei van het Romeinse imperium, waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde' hadden de Romeinen belang bij een samenwerkingsverband met een volk aan de grens, om vast te leggen dat dit gebied onderdeel was van het Romeinse Rijk. (1p)

Als het antwoord alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 3 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

Bron 1

Omstreeks 316 schrijft de christelijke schrijver Lactantius het boek De dood van de christenvervolgers. Hierin staat over de Romeinse keizer Valerianus (noot 1):

Nadat hij [Valerianus] door de Perzen gevangen was genomen, verloor hij niet alleen de macht die hij zo grenzeloos had uitgeoefend, maar ook de vrijheid waarvan hij anderen had beroofd. Hij sleet de rest van zijn leven in de meest verachtelijke slavernij. Want telkens wanneer Sjapoer, de Perzische koning die hem gevangen had genomen, in zijn rijtuig of op zijn paard wilde stappen, beval hij de Romein om te knielen en zijn rug te presenteren. Als hij dan zijn voet op de schouders van Valerianus zette, zei hij vervolgens met een afkeurende glimlach: "Dít is hoe het is, en niet wat de Romeinen in stenen of muren graveren."

Noot 1: Keizer Valerianus (ca. 200 - ca. 260) laat tijdens zijn regeerperiode christenen vervolgen.

https://ccel.org/ccel/schaff/anf07/anf07.iii.v.v.html

Vraag 2 2 punten

Gebruik bron 1. Een bewering: Door de boodschap die Lactantius met zijn boek wil overbrengen, is de beschrijving van de behandeling van Valerianus minder betrouwbaar. Leg deze bewering uit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de boodschap van Lactantius, namelijk dat het vervolgen van christenen bestraft zal worden of dat een vervolger van christenen een slecht heerser is, en legt uit dat Lactantius daardoor de vernedering van Valerianus mogelijk overdrijft (2p)

Alleen als in het antwoord wordt aangegeven op welke manier de boodschap de beschrijving minder betrouwbaar maakt, worden scorepunten toegekend.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Gebruik bron 1. Twee gegevens over een reliëf dat Koning Sjapoer (zie bron 1) liet aanbrengen in een rotswand vlak bij de hoofdstad van zijn rijk: 1. Het reliëf werd gemaakt naar voorbeeld van een Romeinse afbeelding van keizer Marcus Aurelius (121-180). 2. Het reliëf toonde Sjapoer te paard met Valerianus knielend voor hem. Geef: voor gegeven 1 aan welk kenmerkend aspect je daarmee kunt illustreren, en met gegeven 2 aan welke propagandaboodschap Sjapoer daarmee wilde overbrengen aan zijn volk.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij gegeven 1 een kenmerkend aspect dat met de Romeinse voorbeeldafbeelding wordt geïllustreerd, namelijk de klassieke vormentaal of de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich verspreidde (1p)
  • Noemt bij gegeven 2 de propagandaboodschap dat Sjapoer aan zijn volk wilde overbrengen dat hij machtiger was dan de Romeinen of de Romeinse keizer, of dat hij zijn rijk succesvol verdedigde tegen de Romeinen (1p)

Alleen als het antwoord op de tweede deelvraag een boodschap bevat die specifiek ingaat op de verhouding ten opzichte van de Romeinen of de Romeinse keizer, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 3 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

Bron 1

Bron 1
Bron 1 http://numismatics.org/collection/1967.153.19

Voorkant en achterkant van een munt uit 89 voor Christus, geslagen door bondgenoten van de Romeinen:
Toelichting:
Links is de Grieks-Romeinse God Bacchus afgebeeld. Rechts is een stier afgebeeld die Italië voorstelt en op de grond is de Romeinse wolf afgebeeld. De tekst in het Oskisch, de moedertaal van de bondgenoten, is: C. paapi mútil embratur (C. Papius Mutilus, aanvoerder).

Vraag 2 2 punten

Gebruik bron 1.
In de eerste eeuw voor Christus komen Italiaanse bondgenoten van de Romeinen in opstand omdat zij het Romeinse burgerrecht niet krijgen.
Geef aan:

  • welke propagandaboodschap de munt moet overbrengen, en
  • dat je met de munt de romanisering van het Italiaanse schiereiland kunt aantonen.
Bekijk het antwoord
  • Noemt als propagandaboodschap dat de bondgenoten de Romeinen zullen verslaan / dat de bondgenoten sterker zijn dan de Romeinen. (1p)
  • Noemt dat met de munt (een afbeelding van een Grieks-Romeinse god) kan worden aangetoond dat de Grieks-Romeinse cultuur verspreid is over het Italiaanse schiereiland (de romanisering). (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

De munten van de opstandige Romeinse bondgenoten (zie bron 1) hadden vaak teksten in het Oskisch, de taal van de bondgenoten, én in het Latijn.
Leg uit dat de bondgenoten burgerrechten wilden verkrijgen door ook teksten in het Latijn op te nemen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit hoe het Latijn bijdraagt aan het verkrijgen van burgerrechten, bijvoorbeeld: de bondgenoten laten zien dat zij bij de Romeinen horen en het burgerrecht verdienen / de (dreigende) boodschap overbrengen aan de Romeinse troepen of het Romeinse volk om het bestuur onder druk te zetten / andere bondgenoten of volken in Italië bereiken, zodat die de opstand steunen. (2p)

Alleen als in het antwoord duidelijk wordt gemaakt op welke wijze het gebruik van Latijn bijdraagt aan het verkrijgen van burgerrechten, worden punten toegekend. Eén van de redeneringen is voldoende.

Vraag 3 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Vraag 2 3 punten

In 514 voor Christus doodden de Atheense burgers Harmodios en Aristogeiton de alleenheerser Hipparchos. Enkele jaren daarna besloot het stadsbestuur op het centrale plein in Athene standbeelden van Harmodios en Aristogeiton te plaatsen en legde vast dat elk jaar offers moesten worden gebracht bij deze beelden.

Licht dit besluit toe door: aan te geven welk politiek motief het Atheense stadsbestuur had om beelden van juist deze mannen te laten plaatsen, en uit te leggen dat door te laten offeren bij de beelden het stadsbestuur het denken over politiek in de stadstaat beïnvloedde.

Bekijk het antwoord
  • Geeft als politiek motief dat het stadsbestuur de mannen liet afbeelden omdat zij door het doden van de alleenheerser een bijdrage hadden geleverd aan het begin van de Atheense democratie (waarvan het bestuur deel uitmaakte) (1p)
  • Legt uit dat door te laten offeren bij de standbeelden het doden van de alleenheerser onderwerp van gesprek bleef / in het geheugen bleef, waardoor de inwoners van Athene eraan herinnerd werden dat in Athene geen alleenheersers werden toegestaan / dat de democratie waardevol was, wat het denken over politiek beïnvloedde (2p)

Vraag 2 in het hele examen

Bron 1

Bron 1
Bron 1 https://blogs.nottingham.ac.uk/argonautsandemperors/2018/02/15

Een Romeinse kopie uit de tweede eeuw van Griekse beelden van Harmodios en Aristogeiton:

Toelichting: Van de beelden die het Atheense stadsbestuur laat maken van Harmodios en Aristogeiton (zie vraag 2) worden in de Romeinse tijd vele kopieën gemaakt, die zijn gevonden in Romeinse villa's.

Vraag 3 2 punten

Met deze Romeinse kopie van de beelden kun je twee kenmerkende aspecten uit de tijd van de Romeinse Oudheid illustreren. Noem deze twee kenmerkende aspecten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt 'de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur', omdat de beelden in de klassieke stijl zijn gemaakt / gekopieerd in de Romeinse tijd (1p)
  • Noemt 'de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde', omdat dit past bij het verspreiden van Romeinse kopieën van Griekse beelden (1p)

Een antwoord over de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat krijgt geen scorepunt, omdat dat niet past bij de Romeinse kopie van de beelden.

Vraag 3 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

Bron 1

Bij Ur (in huidig Irak) is een kleitablet gevonden uit omstreeks 1750 voor Christus.

Op het kleitablet schrijft de koopman Nanni aan Ea-nasir: Toen je me bezocht zei je: „Ik zal Gimil-sin koperen staven geven van hoge kwaliteit.” Je ging weg maar je bent je belofte niet nagekomen. Je gaf mijn boodschapper staven van slechte kwaliteit en zei: „Neem ze als je ze wilt; als je ze niet wilt ga dan maar weg!” Voor wie zie jij mij aan dat je iemand als mij behandelt met zoveel minachting? Ik heb een boodschapper gestuurd om de zak met geld (die bij jou in bewaring was gegeven) op te halen maar je hebt me beledigd door die herhaaldelijk met lege handen terug te sturen, en dat terwijl hij door vijandelijk gebied moest reizen. Is er verder iemand onder de kooplieden die handelen met Dilmun1) die me zo heeft behandeld? Alleen jij behandelt mijn boodschapper met minachting! En dat alleen maar vanwege een gewicht aan zilver dat ik je verschuldigd ben. Jij voelt je vrij mij op deze manier aan te spreken, terwijl ik namens jou het paleis al 1080 pond koper bezorgde, en Sjoemi-aboem heeft ook 1080 pond koper gegeven, afgezien van wat we beiden al hadden laten noteren op een verzegeld tablet dat wordt bewaard in de tempel van Sjamasj.

noot 1 eiland in de Perzische Golf

https://www.anecdotesfromantiquity.com/a-customer-complaint-letter-from-mesopotamia/

Vraag 2 2 punten

Gebruik bron 1.
Je concludeert dat Ur in 1750 voor Christus een vroeg-stedelijke gemeenschap is, onder andere omdat uit de bron blijkt dat er sprake is van handel.
Ondersteun je conclusie door voor twee andere kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap aan te tonen dat ze in de bron naar voren komen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist kenmerk van een vroeg-stedelijke gemeenschap (niet handel) en laat met een passend gegeven uit bron 1 zien dat dit in de bron naar voren komt. (1p)
  • Noemt een tweede juist kenmerk van een vroeg-stedelijke gemeenschap (niet handel, niet hetzelfde als het eerste kenmerk) en laat met een passend gegeven uit bron 1 zien dat dit in de bron naar voren komt. (1p)

Per juiste combinatie van een kenmerk van een vroeg-stedelijke gemeenschap en een passend gegeven uit bron 1: 1 punt. Kenmerken uit het correctievoorschrift: administratie of schrift (Nanni stuurt een geschreven boodschap, het tablet met afspraken, het bijhouden van hoeveel koper hij afdraagt, vaste gewichten), arbeidsdeling (Nanni heeft boodschappers in dienst), hiërarchie (een koning of heerser met een paleis in Ur), geldeconomie (de zak geld in bewaring, het zilver dat Ea-nasir schuldig is).

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 3 punten

Twee gegevens over de Romeinse schrijver Suetonius (ca.70-140) die biografieën schreef over Romeinse keizers:
1 Suetonius was de keizerlijke bibliothecaris en archivaris.
2 Suetonius schreef biografieën over keizers voor een breed publiek, waarbij hij uitgebreid inging op persoonlijke details zoals het uiterlijk van de keizers, hun eetgewoonten en hun seksuele gedragingen.
Historici verschillen van mening over de betrouwbaarheid van de biografieën van Suetonius voor een onderzoek naar de Romeinse keizers.
Verklaar dit verschil van mening door:
− met het eerste gegeven aan te geven waardoor sommige historici de informatie in zijn biografieën als betrouwbaar beschouwen, en
− met het tweede gegeven te beredeneren waardoor sommige historici de biografieën van Suetonius minder betrouwbaar vinden voor een onderzoek naar de Romeinse keizers.

Bekijk het antwoord
  • Bij het eerste gegeven: Suetonius kon door zijn werk in de keizerlijke bibliotheek/archieven over verschillende bronnen beschikken om informatie te verkrijgen / te controleren, waardoor historici de informatie als betrouwbaar beschouwen. (1p)
  • Bij het tweede gegeven: Suetonius wilde een breed publiek boeien of vermaken, waardoor hij wellicht bepaalde zaken overdreef, te veel aandacht besteedde aan 'smeuïge' details of (te) weinig vertelde over gebeurtenissen die niet interessant gevonden zouden worden, waardoor de biografieën als minder betrouwbaar worden beschouwd voor een onderzoek naar de keizers. (2p)

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 2 2 punten

Twee gegevens over de waardering voor koningin Boudica (zie vraag 1):
1 Verhalen over Boudica waren tijdens de regeringsperiode van de Engelse koningin Elizabeth I (1533-1603) een populair onderwerp voor toneelstukken.
2 Toen in 1843 kunstenaars werden opgeroepen om een voorstel in te dienen voor fresco's voor op het parlementsgebouw van Groot-Brittannië, zonden vijf kunstenaars een voorstel in met een afbeelding van Boudica.
Geef voor beide periodes een verklaring voor de waardering voor Boudica, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een kenmerkend aspect van die tijd.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de waardering voor Boudica in de tijd van Elizabeth I met het kenmerkende aspect 'de heroriëntatie op de klassieke oudheid', waardoor de verhalen over de Britse koningin uit de Romeinse tijd opnieuw werden ontdekt / toneelstukken over de Romeinse tijd goed bezocht werden. (1p)
  • Verklaart de waardering voor Boudica in de negentiende eeuw met het kenmerkende aspect 'de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen als nationalisme', waardoor de Britse koningin die haar vaderland verdedigde geschikt werd geacht voor een afbeelding op het parlementsgebouw, of met 'de opkomst van politiek-maatschappelijk stromingen als feminisme', waardoor een afbeelding van de Britse koningin die (als vrouw) haar leger leidde / als leider werd geaccepteerd door haar leger geschikt werd geacht voor een afbeelding op het parlementsgebouw. (1p)

Een juist kenmerkend aspect zonder verklaring voor de waardering levert geen punt op. Per periode telt één punt.

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

Bron 1

Politicus en generaal Gaius Marius (157-86 voor Christus) hervormt het Romeinse leger door in te voeren dat ook arme Romeinen, die geen land bezitten, in dienst van het Romeinse leger mogen treden. Tijdens een toespraak in Rome voor nieuwe rekruten van het leger, zegt hij:

Met deze lessen zal ik mijn soldaten aanmoedigen; ik zal hen niet gierig belonen en mezelf rijkelijk, noch glorie nastreven ten koste van hun gezwoeg. (…) want als je zelf in luxe leeft maar het leger vervolgens onder de duim houdt met straf, dan ben je geen commandant maar een meester van slaven. (…) En daarom: eenieder die de leeftijd heeft om soldaat te zijn, sluit je aan bij mij en dien je land! En laat niemand vanwege de rampen die anderen overkwamen of vanwege de arrogantie van generaals bang hiervoor zijn. Ik, Marius, zal met jullie meemarcheren en meevechten, tegelijkertijd jullie raadsman zijn en jullie metgezel in de gevaren en ik zal mezelf niet anders behandelen dan jullie. En met de hulp van de goden zal zeker alles ons ten deel vallen: overwinning, buit en glorie.

Vraag 3 4 punten

Gebruik bron 1.
Volgens historici heeft de wijze waarop Marius het Romeinse leger leidt gevolgen voor het bestuur van de Romeinse Republiek.
Ondersteun deze visie door:
− uit te leggen welke boodschap over zijn leiderschap Marius met de toespraak wil overbrengen aan de nieuwe rekruten, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
− zonder bron aan te geven dat dit leiderschap van Marius een militair voordeel en een politiek gevaar met zich meebrengt voor de Senaat, het hoogste bestuursorgaan van de Romeinse Republiek.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de boodschap die Marius wil overbrengen: de nieuwe rekruten kunnen hem als leider vertrouwen / hij zal de bezitlozen niet als minderwaardig behandelen. (1p)
  • Verwijst naar de bron door te zeggen dat (een van de volgende): hij geen glorie nastreeft ten koste van hun gezwoeg / hij zal meemarcheren/mee zal vechten / hij een raadsman/een metgezel is / hij de soldaten niet anders zal behandelen dan zichzelf. (1p)
  • Noemt het militaire voordeel van het leiderschap voor de Senaat: soldaten die zich gewaardeerd en persoonlijk betrokken voelen zijn beter gemotiveerd te vechten / veel meer Romeinen komen in aanmerking soldaat te worden, waardoor de Senaat kan beschikken over een beter/groter leger. (1p)
  • Noemt het politieke gevaar van het leiderschap voor de Senaat: het leger is eerder loyaal aan Marius dan aan de Senaat / de soldaten kunnen door Marius tegen de Senaat worden ingezet vanwege het persoonlijke karakter van hun trouw. (1p)

Een verwijzing naar de bron (subcriterium 2) telt alleen mee als de boodschap over het leiderschap (subcriterium 1) juist is. Het militaire voordeel en het politieke gevaar tellen elk één punt.

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Vraag 2 2 punten

Drie gegevens over de 'koninklijke weg' van 2700 kilometer die de Perzische koning Darius I (549-486 voor Christus) opnieuw liet inrichten:
1 De weg werd onderhouden door arbeiders en beveiligd door soldaten.
2 De weg vergemakkelijkte transport tussen de verschillende delen van het Perzische rijk.
3 Darius liet langs de weg inscripties aanbrengen over de opstanden die hij neersloeg en de tegenstanders die hij doodde.
Op basis van deze gegevens kun je aantonen dat in Perzië in de vijfde eeuw voor Christus sprake was van een vroeg-stedelijke samenleving.
Toon dit aan voor twee kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander gegeven.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende kenmerken, elk met een passend gegeven: (a) verschillende beroepen, specialisatie of een gelaagde samenleving, blijkend uit arbeiders en soldaten die betrokken zijn bij het onderhoud en de beveiliging van de weg; (b) handel of overschotten, blijkend uit het transport tussen alle delen van het rijk; (c) schrift, blijkend uit de inscripties waarmee Darius communiceerde over zijn militaire daden. (2p)

Per juiste combinatie van een juist kenmerk van een vroeg-stedelijke samenleving en een daarbij passend gegeven 1 scorepunt. Als er tweemaal naar hetzelfde gegeven wordt verwezen, wordt alleen bij de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 2 in het hele examen

bron 1

Allen wilden graag de grote man zien, die zoveel jaren onze macht had getrotseerd. Zelfs in Rome was de naam van Caractacus niet onbekend (…).
Het volk werd voor een groots spektakel bijeengeroepen; de pretoriaanse garde (keizerlijke lijfwachten) nam in wapenuitrusting plaats op een open ruimte; daarna kwam de processie van getrouwen van de keizer [Claudius], daarna werden de ornamenten en de buit getoond die de keizer had gewonnen in de oorlogen met de andere stammen. Daarna werden zijn broers, zijn vrouw en zijn dochter getoond en ten slotte, als allerlaatste, Caractacus zelf.

In de eerste eeuw na Christus wordt het opstandige Britse stamhoofd Caractacus uitgeleverd aan de Romeinen. De Romeinse auteur Tacitus schrijft over de triomftocht in Rome die keizer Claudius daarna organiseert:

Vraag 3 4 punten

Keizer Claudius heeft verschillende motieven om de triomftocht te laten houden.
Leg uit:

  • op welke wijze de keizer zijn positie verstevigt met deze triomftocht, en
  • welke boodschap over het Romeins imperialisme de keizer wil overbrengen.
Bekijk het antwoord
  • Verstevigt zijn positie door het volk van Rome de buit en de gevangengenomen Britse opstandeling te tonen, door een groot spektakel te laten organiseren rond zijn verovering, zodat het Romeinse volk meer vertrouwen in zijn beleid krijgt en hem als winnaar ziet. (2p)
  • Boodschap: door de familie van Caractacus te tonen en de opstandeling mee te voeren, wordt overgebracht dat het Romeins imperialisme niet te stoppen is, of dat de Romeinen superieur zijn aan (Britse) stammen. (2p)

Alleen als bij de eerste deelvraag wordt ingegaan op het bijeenbrengen van het volk van Rome in combinatie met een wijze waarop dit de positie van Claudius versterkt, worden scorepunten toegekend.

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

Bron 1

De Griekse filosoof Aristoteles (384 v.Chr. - 322 v.Chr.) schreef in zijn boek Politika over het verlenen van burgerschap:

Dit is ingewikkelder in het geval van diegenen die na een revolutie het burgerschap kregen, zoals in het Athene van Kleisthenes na de verdrijving van de tirannen, want hij [Kleisthenes] verleende veel metoiken1), zowel vreemdelingen als slaven, het burgerschap. De vraag in zulke gevallen is niet wie burger is, maar of die persoon burger zou moeten zijn.

noot 1 inwoners zonder burgerschap

E. Robinson, Ancient Greek Domcracy, reading and souces, Oxford 2004, pag. 92

Vraag 2 2 punten

Met zijn vraag over het verlenen van burgerschap wil Aristoteles een probleem aan de orde stellen.

Geef aan:

  • met bron 1 welk probleem Aristoteles aan de orde stelt, en
  • zonder bron 1 waardoor dit probleem onder de toenmalige Atheense burgers voor onrust kan zorgen.
Bekijk het antwoord
  • Noemt met bron 1 dat Aristoteles het probleem aan de orde stelt dat burgerschap wordt verleend aan een grote groep buitenstaanders / aan mensen die hiervoor niet geschikt zouden zijn (1p)
  • Noemt zonder bron 1 dat de toenmalige burgers bezorgd zijn dat zij door de komst van nieuwe burgers politieke macht of status verliezen / dat de nieuwe burgers in de volksvergadering beslissingen kunnen nemen die een gevaar vormen voor Athene (1p)

Het tweede punt krijgt alleen een scorepunt als uit het antwoord blijkt dat burgerschap recht gaf op deelname aan het politieke proces of zorgde voor status of privileges binnen de stadsstaat.

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Vraag 2 3 punten

Hieronder staan verschillende gebeurtenissen beschreven die passen bij een landkaart die bekend staat onder de naam 'Peutingerkaart':
1 Tussen de eerste en vierde eeuw ontstond een kaart van het wegennetwerk van het Romeinse Rijk. Op de kaart stonden de namen van plaatsen, de afstanden tussen die plaatsen en de namen van rivieren en bergen.
2 In de vroege middeleeuwen was weinig interesse voor de kaart. Slechts één kopie, gemaakt door een monnik, werd bewaard in een Duits klooster.
3 In de zestiende eeuw kwam de middeleeuwse kopie in handen van de humanist Konrad Peutinger. Hij herkende de Romeinse oorsprong van de kaart en wilde de kaart in druk uitbrengen.

De gebeurtenissen rondom de Peutingerkaart passen bij verschillende ontwikkelingen in de Europese geschiedenis.

Toon dit aan door, telkens met een verwijzing naar een passend kenmerkend aspect, een verklaring te geven voor:

  • de behoefte aan de kaart in de Romeinse tijd en
  • de geringe interesse voor de kaart in de vroege middeleeuwen en
  • de belangstelling van Konrad Peutinger voor de kaart.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart de behoefte aan de kaart in de Romeinse tijd met een juist kenmerkend aspect: door de groei van het Romeinse Imperium ontstond behoefte aan een kaart met daarop de belangrijke (handels)routes tussen de verschillende rijksdelen (1p)
  • Verklaart de geringe interesse voor de kaart in de vroege middeleeuwen met een juist kenmerkend aspect: door de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur waren veel wegen en plaatsen in verval geraakt / vond handel hoofdzakelijk lokaal plaats (1p)
  • Verklaart de belangstelling van Konrad Peutinger voor de kaart met een juist kenmerkend aspect: door de hernieuwde oriëntatie op de klassieke oudheid had de humanist Peutinger belangstelling voor de kaart met de Romeinse oorsprong (1p)

Alleen voor een combinatie van een juist kenmerkend aspect uit de betreffende tijd met een juiste verklaring, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 2 in het hele examen

Bron 1

Plinius Minor is de gouverneur van de Romeinse provincie Bithynia-Pontus (in het huidige Turkije). Omstreeks 112 na Christus schrijft Plinius in een brief aan keizer Trajanus:

Vooralsnog heb ik met mensen die bij mij als christenen werden aangegeven de volgende procedure gevolgd. Ik heb ze de vraag gesteld of ze christenen waren. Wie dat toegaf heb ik dat een tweede en derde maal gevraagd, met het dreigement van de doodstraf. Wie dan nog volhield, heb ik laten afvoeren. Ik twijfelde er niet aan dat, los van de inhoud van hun bekentenis, minstens hun dwarsheid en onbuigzame koppigheid gestraft moest worden. Anderen die dezelfde waanzin aanhingen heb ik, omdat ze Romeinse burgers waren, op een lijst laten zetten voor transport naar Rome.

Juist door dit optreden breidden de aanklachten zich weldra uit en deden zich in verschillende vormen voor. Er werd een anonieme beschuldiging ingediend, met daarin de namen van velen. Mensen die ontkenden dat ze christen waren (of geweest waren) heb ik gebedsformules laten nazeggen, en aan uw beeltenis, die ik voor dit doel bij de godenbeelden had doen zetten, wierook en wijn laten offeren, en bovendien Christus laten vervloeken. Dit zijn allemaal dingen waar men echte christenen nooit toe kan dwingen, naar men zegt. Deze mensen heb ik daarom gemeend te moeten laten gaan.

Anderen die door aangevers waren genoemd zeiden eerst dat ze christen waren en ontkenden het meteen weer. (…) Ook deze mensen heb ik allemaal uw beeltenis en de godenbeelden laten vereren en Christus vervloeken.

Vraag 3 4 punten

Gebruik bron 1.
De brief van Plinius Minor is een van de eerste documenten waarin Romeinse maatregelen tegen christenen staan beschreven.
Twee gegevens:
1 Plinius publiceert veel van zijn brieven, maar de brieven aan Trajanus wil Plinius niet publiceren.
2 De brief van Plinius is al in de late oudheid algemeen bekend. Christelijke auteurs die dan over de geschiedenis van hun kerk schrijven, zijn echter terughoudend met het gebruiken van de brief als bron.

Licht de gegevens toe door uit te leggen:

  • dat je de beschrijving van de maatregelen tegen de christenen die Plinius aan de keizer stuurt als betrouwbaar kunt beschouwen en
  • wat de christelijke auteurs willen voorkomen met hun terughoudendheid met het gebruik van de brief als bron.
Bekijk het antwoord
  • Beschouwt de beschrijving als betrouwbaar, omdat Plinius zijn beleid moet weergeven aan de keizer, waarbij hij de beschrijving (later) niet aanpast / niet redigeert voor publicatie (2p)
  • Legt uit dat christelijke auteurs willen voorkomen dat door het gebruiken van de brief, waaruit blijkt dat sommige christenen bereid zijn hun geloof te herroepen / bereid zijn Romeinse goden te aanbidden om daarmee hun leven te redden, de verspreiding van het christendom verhinderd zou worden / christenen een slechte reputatie zouden krijgen (2p)

Vraag 3 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Bron 1

In 234 vertrekt keizer Severus Alexander vanuit Rome naar het noorden voor een militaire expeditie. De Romeinse geschiedschrijver Aelius Lampridius schrijft over dit vertrek:

Hij vertrok nu voor de Germaanse Oorlog, waarbij allen vurig op een overwinning hoopten. Met tegenzin lieten ze hem vertrekken en allen die hem uitgeleide deden vergezelden hem nog honderd of honderdvijftig mijl. Voor de gemeenschap en voor hemzelf was het een zeer ernstige zaak dat Gallië door verwoestende invallen van de Germanen geplunderd werd. Het gevoel van schaamte werd nog versterkt doordat (...) de Romeinse gemeenschap zwaar gebukt ging onder een volk dat zich altijd zelfs aan onbetekenende keizers onderworpen leek te hebben.

John Nagelkerken (vertaling en toelichting), Historia Augusta, Keizers en tegenkeizers in de tweede en derde eeuw, Amsterdam 2012, pag. 268

Vraag 3 3 punten

Een historicus beweert dat de Germaanse invallen een keerpunt vormen in de geschiedenis van het Romeinse Rijk.

Nuanceer deze bewering door:

  • een argument te noemen dat de historicus kan ontlenen aan de beschrijving van Lampridius en
  • uit te leggen, met een passende verwijzing naar de bron, dat Lampridius zelf de invallen in 234 niet als een keerpunt ervaart.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een argument uit de beschrijving van Lampridius: de Germanen verwoesten of plunderen een deel van het Romeinse Rijk, wat een eind maakt aan de groei van het Rijk of bijdraagt aan het bestuurlijke of economische uiteenvallen van het westerse deel. (1p)
  • Verwijst naar de bron en legt uit dat Lampridius de invallen niet als keerpunt ziet: hij schrijft dat de verwoestende aanvallen beschamend zijn, dat zelfs onbetekenende keizers de Germanen hebben onderworpen of dat de Romeinen vurig hopen op een overwinning. (1p)
  • Legt uit dat Lampridius ervan uitgaat dat de Romeinen de invallen kunnen stoppen of nog superieur zijn aan de Germanen, en dat de inval dus geen keerpunt is. (1p)

Een passende verwijzing naar de bron telt pas mee als er een juist argument is gegeven.

Vraag 3 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Prehistorie en oudheid

Vraag 2 2 punten

De Atheense staatsman Perikles zei in 431 voor Christus tijdens een plechtigheid voor de slachtoffers van de grote oorlog die op dat moment werd gevoerd tussen de Griekse stadstaten Athene en Sparta: 'Wij wijden ons zowel aan onze persoonlijke belangen als aan het belang van de staat (...). Wij verschillen van andere staten door de man die zich aan het openbare leven onttrekt niet te beschouwen als een rustig, maar als een nutteloos mens.'

Een interpretatie: De uitspraak van Perikles was politieke propaganda.

Licht deze interpretatie toe door aan te geven: welke politieke boodschap Perikles wilde overbrengen aan de burgers van Athene en welk doel hij daarmee wilde bereiken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een politieke boodschap die past bij de interpretatie, bijvoorbeeld dat de Atheense democratie of vorm van bestuur beter was dan die van andere stadstaten (zoals Sparta), of dat de Atheense burgers actief moesten deelnemen aan de politiek (1p)
  • Noemt een doel dat Perikles daarmee wilde bereiken, bijvoorbeeld het moreel van de burgers in de strijd tegen Sparta vergroten, het belang van de oorlog tegen Sparta onderstrepen of de burgers mobiliseren om sterker te staan in de oorlog (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Bron 1

Bron 1
Bron 1 Naerebout F.G. en H.W. Singor, De Oudheid (Amsterdam 2009), pag. 385.

Een grafsteen uit de tweede eeuw na Christus, die is gevonden bij een Romeins fort in Groot-Brittannië:

Vertaling van het onderschrift:
In het Latijn: Aan de zielen van de gestorvenen. Barates uit Palmyra1) [heeft deze steen geplaatst] voor zijn vrijgelatene en echtgenote Regina, afkomstig uit het volk der Catuvellauni2). Ze werd 30 jaar.
In het Palmyreens: Regina, de vrijgelatene van Barates, helaas!

noot 1 Palmyra lag in het oosten van het Romeinse Rijk (het huidige Syrië).
noot 2 De Catuvellauni waren een Keltische stam in het zuidoosten van de Romeinse provincie Britannia.

Vraag 3 3 punten

Gebruik bron 1.

Deze grafsteen kan gebruikt worden om twee delen van hetzelfde kenmerkend aspect uit de oudheid te illustreren. Toon dit aan door: dit kenmerkend aspect te noemen en beide delen van dit kenmerkend aspect, elk met een ander gegeven uit de bron, te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerkend aspect: de groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde (of een juiste omschrijving daarvan) (1p)
  • Illustreert het eerste deel met een gegeven uit de bron: de grafsteen is gevonden bij een Romeins fort in Groot-Brittannië, of Barates diende als Syriër in het Romeinse leger in Britannia (1p)
  • Illustreert het tweede deel met een ander gegeven uit de bron: de tekst op de grafsteen is deels in het Latijn, of de Keltische vrouw heeft een Latijnse naam, of de grafsteen is in Grieks-Romeinse stijl gemaakt (1p)

Een illustratie telt alleen mee als het kenmerkend aspect juist is genoemd en juist met de bron is verbonden.

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Opgavetekst

bron 1

De Romeinse geschiedschrijver Tacitus schreef rond 98 een boek over de Germanen.
Hij schrijft:
Als er bij de eigen stam door langdurige vrede en stilstand niets te beleven is, gaan de meeste jongeren van adel op eigen initiatief naar de stammen die dan in een oorlog verwikkeld zijn. Germanen houden namelijk niet van rust. Om een groot gevolg te onderhouden zijn geweld en oorlog nodig. Want mannen doen een beroep op de gulheid van hun leider voor dat mooie oorlogspaard of die bloedige, zegevierende werpspies. Eenvoudig toebereide maar overvloedige maaltijden krijgen ze bij wijze van soldij. De bron voor die gulheid is gelegen in oorlog en roof. Germanen zijn er moeilijker toe te bewegen land te beploegen of de oogst af te wachten dan de vijand uit te dagen en wonden te verdienen. Want ze vinden het een blijk van slapheid en laksheid om met zweet te verwerven wat je door bloed kunt krijgen.

V. Hunink, Tacitus, Leven van Agricola en De Germanen, Amsterdam 2000, pag. 49

Vraag 2 2 punten

Gebruik bron 1. Bewering: Tacitus wil de Romeinen waarschuwen. Ondersteun deze bewering door met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke waarschuwing Tacitus overbrengt.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft dat Tacitus de Germanen weergeeft als oorlogszuchtig, roofzuchtig, of als een volk dat strijd verkiest boven landarbeid (1p)
  • Legt uit dat Tacitus daarmee de waarschuwing overbrengt dat de Romeinen te weinig oog hebben voor het gevaar dat de Germanen vormen aan de grens van het Romeinse Rijk, of dat de Romeinen zich moeten voorbereiden op een Germaanse aanval (1p)

Er wordt alleen 1 scorepunt toegekend aan een juiste verwijzing naar de bron als de waarschuwing van Tacitus juist wordt weergegeven.

Vraag 2 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Prehistorie en oudheid

Vraag 2 2 punten

De Griekse filosoof Aristoteles leefde in de vierde eeuw voor Christus. Hij onderzocht het bestuur van meerdere stadstaten voor zijn boek Politika. Het werk van Aristoteles past hierdoor bij twee onderdelen van een kenmerkend aspect van zijn tijd.
Toon dit aan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het werk van Aristoteles past bij 'de ontwikkeling van wetenschappelijk denken ... in de Griekse stadstaat', want hij baseerde zijn boek op onderzoek. (1p)
  • Noemt dat het werk van Aristoteles past bij 'het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat', want dat was het onderwerp van zijn boek. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Bron 1

Omstreeks 240 schrijft de historicus Herodianus over de expeditie die de Romeinse keizer Caracalla in 213 onderneemt naar de noordgrens van het keizerrijk:

Nadat hij uit Italië was vertrokken, kwam hij aan bij de oevers van de Donau, waar hij de zaken met betrekking tot het noordelijke deel van het rijk regelde. Als lichaamsbeweging deed hij mee aan paardenraces en vocht tegen allerlei wilde dieren. Hij besteedde weinig tijd aan rechtszaken, maar doorzag een zaak gemakkelijk en kwam snel tot een passend vonnis op basis van de meningen die hij had gehoord. Hij won ook de trouw en vriendschap van alle Germanen ten noorden van de grens. Hij rekruteerde hulptroepen onder de Germanen en stelde een lijfwacht samen van mannen die hij selecteerde op basis van kracht en fysiek voorkomen. Dikwijls deed hij zijn Romeinse mantel uit en verscheen in Germaanse kledij, zoals de overmantel die zij gewoonlijk dragen, doorstikt met zilverdraad. Hij had ook de gewoonte een pruik van blond haar te dragen, gekapt in Germaanse stijl. De barbaren waren verrukt en adoreerden hem.

Vraag 3 2 punten

Gebruik bron 1.
Stel: je doet onderzoek naar de relatie tussen Romeinen en Germanen en je hebt twee onderzoeksvragen:
1 Welke culturele contacten bestonden er tussen Romeinen en Germanen?
2 Welke politieke bedoeling had Caracalla met het in de bron beschreven optreden?
Je komt tot de conclusie dat deze bron beter bruikbaar is voor onderzoeksvraag 2 dan voor onderzoeksvraag 1.
Ondersteun je conclusie door aan te geven dat de bron:

  • beperkte informatie bevat over de culturele contacten tussen Romeinen en Germanen en
  • meer informatie bevat over de politieke bedoeling van Caracalla.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de bron alleen betrekking heeft op de keizer en daarom weinig zegt over de culturele contacten tussen (gewone) Romeinen en Germanen (onderzoeksvraag 1). (1p)
  • Noemt dat de bron de politieke bedoeling van Caracalla laat zien, want hij probeert indruk te maken op de Germanen om Germaanse hulptroepen te rekruteren / om de noordgrens van het rijk te beveiligen / om Germaanse volkeren aan Rome te binden. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Prehistorie en oudheid

Vraag 2 2 punten

In de vierde eeuw voor Christus werd in Athene het ekklesiastikon ingevoerd: voortaan kreeg iedere Atheense burger presentiegeld, ongeveer een half dagloon, voor het bijwonen van een bijeenkomst van de volksvergadering.
Leg uit waardoor dit bijdroeg aan de ontwikkeling van de democratie in Athene.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat door het invoeren van presentiegeld ook minder draagkrachtige burgers in staat werden gesteld tijd vrij te maken voor het bijwonen van de volksvergadering (want zij kregen nu een vergoeding voor gemiste arbeidstijd), waardoor besluiten door een meer representatieve groep / niet alleen door rijke burgers werden genomen. (2p)

Vraag 2 in het hele examen

bron 1

In 390 schrijft historicus Ammianus Marcellinus een boek over de crisis van het Romeinse Rijk in de jaren 353 tot 378. Hierin beschrijft hij hoe in 354 een Romeins leger onder keizer Constantius II bij Bazel tegenover een Germaans leger staat. De verwachte veldslag blijft uit en de keizer legt zijn soldaten uit waarom:

Het ligt in mijn aard te wikken en te wegen, voorzichtig te zijn en aan te sporen tot wat in ons belang is. Daarom ben ik van oordeel dat hun de vrede moet worden gegund, mits u ermee instemt, en wel op grond van tal van overwegingen. Allereerst om de risico's van een oorlog te vermijden. Vervolgens opdat zij, zoals ze beloven, helpers zullen zijn in plaats van tegenstanders. Verder om zonder bloedvergieten hun trotse weerspannigheid te breken, die zo dikwijls zware schade heeft toegebracht aan onze provincies. En ten slotte hierom: niet alleen die vijand wordt overwonnen die valt in de strijd, bezweken onder de druk van onze wapens en onze kracht. Maar met veel minder gevaar wordt ook diegene onder het juk gebracht die, al zwijgt de krijgstrompet, door ervaring weet dat het ons niet ontbreekt aan moed jegens opstandigen en evenmin aan mildheid jegens hen die om genade smeken.

Vraag 3 2 punten

Gebruik bron 1.
Een bewering:
Uit deze bron kunnen oorzaken worden afgeleid voor zowel voor de groei als voor de uiteindelijke ondergang van het Romeinse Rijk.
Geef aan
− welke oorzaak voor de groei van het Romeinse Rijk uit de bron kan worden afgeleid en
− welke oorzaak voor de uiteindelijke ondergang van het Romeinse Rijk uit de bron kan worden afgeleid.

Bekijk het antwoord
  • Uit de bron kan worden afgeleid dat volken die zich willen onderwerpen mild behandeld worden / dat vroegere tegenstanders tot hulptroepen worden gemaakt, wat de tactiek was waardoor het Romeinse Rijk steeds groter kon worden (1p)
  • De invallen van Germaanse volken zoals in de bron beschreven, leiden uiteindelijk tot de ondergang van het Romeinse Rijk (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Hoe vaak tijd van Grieken en Romeinen in het examen komt

Vragen over tijd van Grieken en Romeinen per centraal examen geschiedenis vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 1214%
2026, tijdvak 22-3, 15313%
2025, tijdvak 12-4312%
2025, tijdvak 22-327%
2024, tijdvak 12-328%
2024, tijdvak 22-327%
2023, tijdvak 12-328%
2023, tijdvak 22-328%
2022, tijdvak 12-328%
2022, tijdvak 22-328%
2022, tijdvak 3214%
2021, tijdvak 12-328%
2021, tijdvak 2315%
2021, tijdvak 32-3210%
2019, tijdvak 1214%
2018, tijdvak 12-329%
2018, tijdvak 22-329%

In 17 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis vwo staat een vraag over tijd van Grieken en Romeinen, samen 32 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 3 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over tijd van Grieken en Romeinen, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met tijd van Grieken en Romeinen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van Grieken en Romeinen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van Grieken en Romeinen

Andere onderwerpen geschiedenis vwo

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van Grieken en Romeinen voor in het eindexamen geschiedenis vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 32 vragen over tijd van Grieken en Romeinen, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen geschiedenis vwo stonden de meeste vragen over tijd van Grieken en Romeinen?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 3 vragen: 2-3, 15.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van Grieken en Romeinen?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van Grieken en Romeinen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.