Examenvragen tijd van burgers en stoommachines geschiedenis havo

73 vragen over tijd van burgers en stoommachines uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van burgers en stoommachines komt in 17 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 73 vragen (18% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van burgers en stoommachines

Per examen de vragen over tijd van burgers en stoommachines, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:

Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.

noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.

noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.

Bron 2

In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:

Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.

noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.

Bron 3

Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:

Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.

noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.

Bron 4

Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.

Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.

Bron 5

In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.

Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.

Bron 6

In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:

Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?

Bron 7

Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.

Bron 8

In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.

Bron 9

De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:

De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.

Bron 10

In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:

De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.

noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.

Bron 11

In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.

Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.

Bron 12

Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:

Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.

noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
  • de wetenschappelijke revolutie

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
  • discussies over de 'sociale kwestie'
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
  • de opkomst van emancipatiebewegingen
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
  • de crisis van het wereldkapitalisme
  • het voeren van twee wereldoorlogen
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
  • de Duitse bezetting van Nederland
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
  • de eenwording van Europa
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

In 1781 won de slaafgemaakte vrouw Elizabeth Freeman een rechtszaak in de noordelijke Amerikaanse staat Massachusetts. Hierbij werd vastgesteld dat slavernij in strijd was met de wet in Massachusetts. Slavernij was in sommige andere Amerikaanse staten nog tot 1865 toegestaan.

Vraag 7 2 punten

Verklaar dat slavernij niet in alle Amerikaanse staten op hetzelfde moment werd afgeschaft vanuit:

  • de economie in de zuidelijke staten, en
  • de federale staatsvorm van de Verenigde Staten.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De zuidelijke staten waren plantage-economieën, zodat in zuidelijke staten de slavernij later werd afgeschaft omdat slavenarbeid als noodzakelijk werd gezien.
  • In een federale staat hebben afzonderlijke staten hun eigen wetten, waardoor iedere staat zelf bepaalde wanneer de slavernij werd afgeschaft.

Opmerking: Alleen als het antwoord een uitleg bevat waardoor het bestaan van plantage-economieën/federale staatsvorm leidde tot verschillende momenten van afschaffing van slavernij, wordt telkens 1 scorepunt toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

Moderne tijd

Drie gegevens:

  • 1 Na 1807 vond een verschuiving plaats in de handel die Britse handelaren dreven in Centraal Afrika. De nadruk kwam te liggen op handel in palmolie, dat gebruikt werd als smeermiddel voor machines.
  • 2 In 1887 arresteerden de Britten koning Jubo Jubogha van Opobo (in Centraal Afrika) omdat hij weigerde zijn monopolie op de handel in palmolie over te dragen aan de Britten.
  • 3 Jubo Jubogha werd verbannen naar een Brits eiland in de Cariben, maar het koloniale bestuur daar protesteerde tegen zijn komst omdat het bang was voor onrust onder de bevolking.

Vraag 9 3 punten

Licht deze gegevens toe door:

  • de winstgevende handel te noemen die na 1807 wegviel voor Britse handelaren in Centraal Afrika, en
  • met behulp van een kenmerkend aspect een verklaring te geven voor de arrestatie van Jubo Jubogha door de Britten, en
  • te beredeneren waarom het bestuur in de Cariben dacht dat de komst van Jubo Jubogha zou leiden tot onrust onder de bevolking.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Na 1807 viel door het Britse verbod de slavenhandel weg.
  • De Britten wilden vanwege 'de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving' de controle hebben over de handel in palmolie om de Britse industrie van grondstoffen te voorzien. / of: De Britten wilden vanwege 'de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie' de macht van Afrikaanse vorsten (zoals Jubo Jubogha) over de handel in (een grondstof als) palmolie overnemen.
  • Het bestuur was bezorgd dat bevolking van de Cariben (die grotendeels een Afrikaanse achtergrond had) door de komst van een Afrikaanse koning die zich had verzet tegen de Britten geïnspireerd zou raken om in opstand te komen / om onrust te veroorzaken.

Opmerking: Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik bron 5.

Voorafgaand aan de ondertekening van het Verdrag van Allahabad heeft de East India Company in 1764 de Mogolvorst Shah Alam II verslagen en opgesloten.

Vraag 10 3 punten

Toon aan dat dit een propagandaschilderij is voor het Britse bestuur door:

  • de boodschap te noemen die het schilderij weergeeft over de ondertekening van het verdrag, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • aan te geven welk Brits bestuurlijk beleid in India met deze afbeelding van de Mogolvorst wordt ondersteund.

Schilderij van Benjamin West uit 1818 over de ondertekening van het Verdrag van Allahabad, met Shah Alam II op een verhoging en Robert Clive links van hem. Bekijk in Bijlage, pagina 5

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Het schilderij geeft de boodschap weer dat de ondertekening van het Verdrag van Allahabad vrijwillig/op initiatief van de Mogolvorst Shah Alam II wordt ondertekend,
  • door (een van de volgende): de Mogolvorst af te beelden op een troon/als hoger geplaatst dan Clive. / de Mogolvorst af te beelden als een machtig man / als iemand voor wie de Britten respect hebben.
  • Met dit schilderij wordt het Britse beleid ondersteund om gebruik te maken van het inheemse bestuur / dat inheemse vorsten macht blijven uitoefenen op de bevolking (door de vorst als een gerespecteerd man af te beelden).

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Annie Besant schrijft over de leef- en werkomstandigheden van fabrieksarbeiders.

Vraag 11 3 punten

Toon aan:

  • bij welke politieke stroming het artikel van Annie Besant past, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • welke Britse wetten uit 1833 volgens Annie Besant niet voldoende worden nageleefd in de fabrieken.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Het artikel van Annie Besant past bij het socialisme/communisme (dat opkomt voor de rechten van arbeiders),
  • omdat wordt geschreven dat (een van de volgende): de arbeiders loonslaaf zijn. / de arbeiders ondervoed/onderdrukt zijn. / de aandeelhouders een hoge winstmarge krijgen. / de fabriekseigenaar niet geeft om zijn arbeiders maar parken koopt/beelden opricht.
  • Volgens Annie Besant worden de Factory Acts niet voldoende nageleefd (omdat ze schrijft dat de meisjes als kind al werken/als slaven worden behandeld in de fabrieken).

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste politieke stroming bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 11 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 1

Een portret van de Italiaanse geestelijke Daniele Barbaro, gemaakt tussen 1556 en 1562:

Portret van Daniele Barbaro, zittend, met een opengeslagen boek naast zich.

Toelichting:

Naast Barbaro staat zijn boek uit 1556 met de vertaling van en het commentaar op het boek over architectuur van de Romeinse bouwmeester Vitruvius.

Gebruik bron 1.

bron 4

In mei 1789 pleit de Britse politicus William Wilberforce tijdens een debat in het parlement voor de afschaffing van de slavenhandel. Een fragment uit zijn toespraak:

Zelfs als het aantal negers¹⁾ [door de afschaffing van de slavenhandel] tekortschiet, zijn er toch nog veel andere middelen te krijgen (…) – de introductie van de ploeg en andere machines – de arbeidsdeling die in de vrije en beschaafde wereld zo veel welvaart gebracht heeft – het verminderen van het aantal negers als bedienden, van wie er nu niet minder dan twintig tot veertig in zelfs gewone families werkzaam zijn. Al deze zaken noem ik hier alleen maar om aan te tonen dat West-Indië (het Caribische gebied) niet beroofd is van alle middelen om de landgoederen te bewerken, zoals sommigen vreesden.

noot 1 Met deze term worden in die tijd mensen van Afrikaanse afkomst bedoeld.

Gebruik bron 4.

Wilberforce wil parlementsleden overhalen in te stemmen met de afschaffing van de slavenhandel.

Vraag 9 3 punten

Licht dit toe door:

  • aan te geven welke zorg over het afschaffen van de slavenhandel Wilberforce wil wegnemen, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • aan te geven bij welk ideaal van het abolitionisme deze redenering van Wilberforce niet past.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Wilberforce wil de zorg wegnemen dat de werkzaamheden op de plantages stilvallen / dat er onvoldoende werkkrachten overblijven voor de plantages, (1)
  • door voor te stellen dat (een van de volgende): (1)

− andere middelen/machines worden ingezet. − er minder slaafgemaakten als bediende gaan werken.

  • Wilberforce zet zich hiermee niet in voor de afschaffing van de slavernij / zoekt oplossingen om de slavernij te behouden na de afschaffing van de slavenhandel. (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een juiste zorg bevat die Wilberforce wil wegnemen, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 9 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 5

In 1832 richten enkele Engelse landarbeiders de Friendly Society of Agricultural Labourers (de vriendschappelijke vereniging van landarbeiders) op. Een grootgrondbezitter geeft hen aan bij de autoriteiten en ze worden gearresteerd. In een Schotse krant van 29 maart 1834 staat:

Deze maandag zijn zes arbeiders (…) veroordeeld voor het afleggen van een onwettige eed. De gevangenen behoorden tot de Friendly Society of Agricultural Labourers, die de regel had dat als een meester probeerde de lonen van zijn werkers te verlagen, dat dan degenen die lid waren van de vereniging zouden stoppen met werken. (…).Twee mannen, genaamd Lock en Legg, getuigden dat ze zich hadden aangesloten bij de vereniging en dat ze geblinddoekt naar een kamer in een huis in Tolpuddle waren gebracht. Daar hadden ze gezworen om te staken voor lonen [tegen loonsverlaging] als anderen dat ook deden.

Gebruik bron 5.

Rechter Williams, lid van het Britse parlement, veroordeelt de landarbeiders tot zeven jaar dwangarbeid in Australië. Robert Owen organiseert vervolgens een protestcampagne tegen deze veroordeling.

Vraag 10 3 punten

Licht de gebeurtenissen rondom de landarbeiders toe door:

  • aan te geven welk doel rechter Williams wil bereiken met de hoge straf, en
  • aan te tonen dat je met de bron 'de opkomst van emancipatiebewegingen' kunt illustreren, en
  • aan te tonen bij welk idee van Robert Owen zijn protest past.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Rechter Williams wil met deze hoge straf landarbeiders afschrikken zodat ze zich niet gaan verenigen/zodat ze geen eisen gaan stellen / rechter Williams wil er met de hoge straf voor zorgen dat landeigenaren kunnen doorgaan met lagere lonen betalen. (1)
  • De landarbeiders in de bron komen voor zichzelf op / eisen gelijke rechten door samen te werken/samen te staken tegen loonsverlaging (wat past bij 'de opkomst van emancipatiebewegingen'). (1)
  • Het protest tegen de hoge straf past bij het idee van Robert Owen dat arbeiders moeten (kunnen) strijden voor meer rechten / zich moeten (kunnen) verenigen in een vakbond. (1)

Vraag 10 in het hele examen

bron 8

In 1880 schreef de Iers-Britse schrijfster Annie Besant in een essay:

Verkondig niet alleen dat Indiërs in aanmerking zullen komen voor de hoge posities in het bestuur. Plaats hen daar. Laat Indiase rechters rechtspreken; laat Indiase officieren promoveren tot het opperbevel van het leger. (…) Laat de belastingheffing aan de Indiërs over. Zij begrijpen de noden en de bekwaamheden van hun eigen mensen beter dan wij.

Gebruik bron 8.

Deze oproep van Annie Besant krijgt kritiek en steun.

Vraag 13 2 punten

Licht dit toe door:

  • aan te tonen dat vanuit het Britse zelfbeeld in de negentiende eeuw veel Britse bestuurders het niet eens zullen zijn geweest met de oproep van Besant, en
  • de organisatie te noemen die vanaf 1885 idealen zoals die van Besant in India tot uitvoer wil brengen.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Britse bestuurders gaan ervan uit dat Groot-Brittannië de wereld moet beschaven / dat de Britse cultuur superieur is (zodat ze het niet eens zijn met de redenering van Besant dat Indiërs in staat zijn plaats te nemen in het bestuur / meer verantwoordelijkheden aankunnen / India beter begrijpen dan de Britten). (1)
  • In 1885 wordt het Indian National Congress opgericht (dat net als Besant streeft naar meer inspraak van Indiërs). (1)

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Moderne tijd

In de negentiende eeuw liet de Nederlandse regering een rapport schrijven over de kolonie Nederlands-Indië. Hierin stond het uitgangspunt:

"De Koloniën bestaan voor het Moederland [Nederland], en niet het Moederland voor de Koloniën."

Vraag 8 2 punten

Toon voor twee kenmerkende aspecten uit de negentiende eeuw aan dat het uitgangspunt uit het rapport hierbij paste.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Het uitgangspunt in het rapport past bij 'de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie' / 'de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving', omdat je uit het rapport kunt opmaken dat de kolonie ondergeschikt was aan Nederland / dat de kolonie gebruikt werd (voor grondstoffen voor de industrie) door Nederland. 1
  • Het uitgangspunt in het rapport past bij 'de opkomst van de politiek-maatschappelijke stroming nationalisme'/'de moderne vorm van imperialisme (die verband hield met de industrialisatie)' omdat hieruit blijkt dat de regering Nederland belangrijker vond dan de kolonie / dat de kolonie moest bijdragen aan het machtiger worden van Nederland. 1

Opmerking: Als het antwoord alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

De slaafgemaakte vrouw Mary Prince werd meegenomen uit Bermuda naar Groot-Brittannië. Daar aangekomen besloot ze de familie te verlaten die haar in slavernij had gehouden. In 1831 voerde Mary gesprekken met de abolitioniste Susanna Strickland, die daarna het boek Het verhaal van Mary Prince, door haarzelf verteld publiceerde. Er stond in het boek dat Mary was 'gered' door Britse abolitionisten. Het boek werd in korte tijd driemaal herdrukt.

Vraag 9 3 punten

Licht de populariteit van het boek toe door:

  • aan te tonen dat Strickland het superioriteitsgevoel van de Britten bevestigde, en
  • een reden te noemen waardoor dit boek werd beschouwd als een betrouwbare bron voor het levensverhaal van Mary, en
  • aan te geven welke discussie in het Britse parlement de belangstelling voor het boek zal hebben vergroot.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Het idee dat Prince zou zijn gered door Britse abolitionisten bevestigde het zelfbeeld van de Britten dat ze superieur waren / dat zij de wereld beschaafden (zoals door het redden van een slaafgemaakte). 1
  • De titel benadrukte dat dit een autobiografie zou zijn / dat Strickland een ooggetuigenverslag had geschreven. 1
  • De interesse nam toe door de discussie over het verbod op slavernij (dat in 1833 werd aangenomen). 1

Vraag 9 in het hele examen

Gebruik bron 5.

Bron 5

Een gedeelte uit een verslag dat een fabrieksinspecteur in 1836 schrijft voor het Britse parlement:

Edelachtbare, in het geval van [het bedrijf] Taylor, Ibbotson & Co. heb ik het bewijsmateriaal uit de mond van de jongens zelf verkregen. Ze vertelden mij dat ze vrijdagochtend 27 mei om zes uur 's ochtends begonnen met werken en dat ze, met uitzondering van de maaltijduren en een uur extra om middernacht, pas op zaterdagavond om vier uur stopten met werken, nadat ze twee dagen en een nacht bezig waren geweest. Omdat ik nauwelijks kon geloven dat dit mogelijk was, stelde ik iedere jongen dezelfde vragen, en van iedereen kreeg ik dezelfde antwoorden. Ik ging toen het kantoor binnen om het logboek te bekijken, en in aanwezigheid van een van de meesters verwees ik naar de wreedheid van de zaak en zei ik dat ik dit zeker moest bestraffen met alle strengheid die in mijn macht lag. De heer Rayner, de gecertificeerde chirurg1), was hierbij aanwezig.

  • noot 1 Een gecertificeerde chirurg hield toezicht op de gezondheid van kinderen in fabrieken en moest misstanden melden aan de overheid.

Vraag 10 2 punten

Je kunt met dit verslag aantonen dat de Factory Acts worden gehandhaafd.

Toon dit aan door:

  • de maatregel in de Factory Acts te noemen die deze inspecteur controleert, en
  • met de bron aan te geven waaruit blijkt dat de Factory Acts worden gehandhaafd.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Met de Factory Acts worden de werktijden (voor kinderen) verkort. 1
  • Uit het verslag blijkt dat er controle plaatsvindt in fabrieken (door de inspecteur/chirurg) om ervoor te zorgen dat de afspraken van Factory Acts worden nageleefd / dat er straffen moeten worden uitgedeeld aan fabrikanten die kinderen (te) lang laten werken. 1

Vraag 10 in het hele examen

Gebruik bron 5 nog een keer.

Vraag 11 2 punten

De fabrieksinspecteur wil de betrouwbaarheid van zijn waarnemingen benadrukken.

Noem een manier waarop de inspecteur dit doet, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De fabrieksinspecteur benadrukt de betrouwbaarheid van zijn waarnemingen door aan te geven dat hij zelf onderzoek heeft gedaan / dat hij zich niet op één waarneming heeft gebaseerd / dat zijn bevindingen worden bevestigd door een betrouwbare ooggetuige, 1
  • door te schrijven dat (een van de volgende): hij alle jongens dezelfde vraag heeft gesteld (en steeds hetzelfde antwoord kreeg); een gecertificeerde chirurg bij het onderzoek aanwezig was; hij het logboek (met de werktijden) bekijkt. 1

Opmerking: Alleen als het antwoord een juist argument voor het benadrukken van de betrouwbaarheid bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 11 in het hele examen

Gebruik bron 6.

Bron 6

Lord George Hamilton is de Britse minister voor India. Hij beweert in 1901 dat de welvaart onder Indiërs is toegenomen. Hierop verschijnt in de Prapancha Mitram1) een artikel:

We [de redactie van de krant] zijn verbaasd om zo'n buitengewone uitspraak te horen, terwijl de Indiërs de afgelopen jaren voortdurend het slachtoffer waren van hongersnoden, pest en andere narigheden. Dit roept aan de ene kant onze woede op, maar maakt ons aan de andere kant ook aan het lachen. Als Lord George Hamilton echt denkt dat de Indiërs welvaart kennen, waarom gaan er dan duizenden bedelend om brood van deur tot deur? (...) Terwijl de Indiërs zuchten onder steeds meer zware belastingen, en duizenden omkomen van de honger, weten wij niet waar Lord George Hamilton zijn idee op baseert dat wij welvarender zijn geworden.

  • noot 1 Een krant die wordt geschreven door Indiërs en wordt verspreid in de provincie Madras (in India).

De Britse regering laat na de opstand in India in 1857 regelmatig een rapport schrijven over wat er in Indiase kranten staat. Het artikel uit de Prapancha Mitram wordt opgenomen in zo'n rapport.

Vraag 12 3 punten

Verklaar:

  • de belangstelling van de Britse regering voor wat er in Indiase kranten staat vanuit de opstand in 1857, en
  • dat juist dit artikel in het rapport wordt opgenomen, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De Britse regering wil door te volgen wat er in de kranten wordt geschreven op de hoogte zijn van onvrede onder de Indiase bevolking / tekenen van een (nieuwe) opstand in de gaten houden. 1
  • Dit artikel wordt opgenomen omdat hierin het beleid van het Britse bestuur wordt bekritiseerd / wordt gesuggereerd dat het Britse bestuur geen idee heeft van de toestand in India / wordt aangegeven dat de toestand van veel Indiërs zorgelijk is, 1
  • door te schrijven dat (een van de volgende): Lord George Hamilton negeert / niet weet dat er in India hongersnood heerst; Indiërs sterven van de honger; Indiërs zuchten onder zware belastingen; het Britse bestuur woede oproept / uitgelachen wordt door de schrijvers. 1

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste verklaring bevat voor de opname van dit artikel in het rapport, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 12 in het hele examen

Gebruik bron 7.

Bron 7

Kartini is de dochter van een inlandse bestuurder in Nederlands-Indië. In 1899 schrijft ze in een brief aan de Nederlandse feministe Stella Hartshalt-Zeehandelaar:

Wijlen mijn grootvader (...), die een groot voorstander was van de vooruitgang, was de eerste Regent op Midden-Java, die zijn huis openstelde voor de gast van ver over zee: de Westerse beschaving. Al zijn kinderen, die allen een Europese opvoeding genoten, hebben of hadden (velen van hen zijn er niet meer) de liefde voor de vooruitgang van hun vader overgeërfd, en deze gaven op hun beurt hun kinderen dezelfde opvoeding, die zij zelf genoten hadden. Veel van mijn neven en al mijn oudere broers hebben de H.B.S.1) doorlopen - de hoogste inrichting van onderwijs die wij hier in Indië hebben, en de jongste van mijn drie oudere broers bevindt zich sinds ruim drie jaren ter voltooiing van zijn studie in Nederland, de twee anderen werken voor de overheid. Wij meisjes, geketend als we nog zijn aan oude gebruiken en gewoonten, hebben slechts weinig mogen profiteren van de vooruitgang, wat het onderwijs betreft. - Het was al een heel groot vergrijp tegen de zeden en gewoonten van mijn land, dat wij meisjes uit leren gingen en daarvoor elke dag het huis verlaten moesten om de school te bezoeken. Zie, de adat2) van ons land verbiedt meisjes ten strengste uit hun huis te komen. Naar een andere plaats gaan mochten wij niet en de enige inrichting van onderwijs die ons stadje rijk is, is maar een gewone openbare lagere school voor Europeanen.

  • noot 1 een middelbare school
  • noot 2 In de adat zijn Indonesische gebruiken vastgelegd.

Vraag 13 4 punten

In 1911 worden de brieven van Kartini gepubliceerd. Het koloniale bestuur in Nederlands-Indië en Nederlandse feministen prijzen de inhoud van de brieven.

Geef voor beiden apart aan waardoor zij het eens zijn met de inhoud van de brieven, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Het koloniale gezag prijst de inhoud van de brieven van Kartini omdat ermee kan worden aangetoond dat inlandse bestuurders openstaan voor Europese invloeden / dat het Nederlandse bestuur de toestand in de kolonie verbetert / kansen biedt aan Indonesiërs, 1
  • omdat Kartini schrijft dat (een van de volgende): haar grootvader zijn huis opstelde voor de Westerse beschaving; haar broers naar de H.B.S. gaan; haar broer in Nederland mag studeren; zijzelf naar een Europese school is gegaan. 1
  • Feministen prijzen de inhoud van de brieven van Kartini omdat zij de ongelijkheid aanklaagt in de opvoeding van jongens en meisjes (onder de inlandse elite), 1
  • omdat zij schrijft dat (een van de volgende): de adat ervoor zorgt dat meisjes niet naar school mogen; zij maar weinig kan profiteren van de scholingsmogelijkheden. 1

Opmerkingen: Alleen als het antwoord een juiste verklaring bevat voor het prijzen van de inhoud van de brieven door (bij de eerste deelvraag) het Nederlandse gezag en (bij de tweede deelvraag) feministen, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Als bij beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 10 3 punten

In 1851 toonde het Britse bedrijf Robinson and Russel op de wereldtentoonstelling in Londen een stoommachine waarmee suikerriet kon worden geperst. Er was veel interesse voor deze machine.

Licht de interesse voor de machine toe door:

  • een verklaring te geven waardoor er in het Caribisch gebied interesse was voor machines als deze, waarbij je in je antwoord ingaat op een Brits besluit uit 1833, en
  • aan te geven dat het tonen van de machine van Robinson and Russel bijdroeg aan de boodschap die de wereldtentoonstelling moest overbrengen.
Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Door het besluit de slavernij af te schaffen (in 1833),
  • was er in het Caribisch gebied interesse voor een machine die het werk van slaafgemaakten op de suikerplantages kon overnemen.
  • Het tonen van de stoommachine van Britse makelij / die ontworpen was door een Brits bedrijf droeg bij aan de boodschap dat Groot-Brittannië de werkplaats van de wereld was / voorliep in technologische vernieuwingen.

Vraag 10 in het hele examen

Zwart-witte gravure van een raderboot met meerdere schoorstenen en veel mensen op het dek, op de rivier de Indus. In een kano varen enkele mannen mee.
bron 6 Tekening uit 1861 van een Brits schip op de Indiase rivier de Indus

Bron: https://www.lookandlearn.com/history-images/U348828/Government-Troop-Steamer-for-the-Lower-Indus-designed-by-Mr-TB-Winter

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 6.

In 1857 laat de Britse overheid schepen bouwen die speciaal ontworpen zijn voor rivieren in India. De Britse overheid eist dat:

  • 1 de schepen tot ver in de binnenlanden kunnen varen.
  • 2 de schepen veel soldaten tegelijk kunnen vervoeren.

Licht de bouw van het schip toe door:

  • te verklaren waardoor de Britse overheid juist in 1857 opdracht geeft voor de bouw van schepen als deze, en
  • aan te tonen bij welk kenmerkend aspect van de negentiende eeuw het ontwerp van het schip past.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Er vindt in 1857 in India een opstand plaats tegen het Britse bestuur,
  • zodat er behoefte is aan dit schip waarmee de Britten snel een groot aantal soldaten kunnen vervoeren / tot ver in de binnenlanden kunnen varen om toekomstige opstanden snel neer te slaan.
  • Het ontwerp van het schip past bij 'de moderne vorm van imperialisme (die verband hield met de industrialisatie)', omdat de Britten met zulke grote schepen hun grip op de kolonie konden beschermen. of Het ontwerp van het schip past bij 'de industriële revolutie (die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving)', omdat uit de schoorstenen/rookpluimen blijkt dat het schip aangedreven wordt door stoommachines.

Opmerking: als bij het antwoord op de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect wordt genoemd zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

bron 7

In 1875 schrijft dominee Hoedemaker in de brochure De Fabrieksarbeiders te Veenendaal:

Levendig herinner ik mij de indruk, die de bleke, ingevallen, verouderde, scherp getekende gelaatstrekken van de jongens en meisjes (…), op mij maakten vooral gedurende de eerste weken van mijn verblijf te Veenendaal. Nooit vergeet ik het ongewone geluid van de fabrieksbel, die mij vaak wekte, terwijl alles buiten nog donker en stil was, en hoe ik te midden van de afgemeten voetstappen der oudere arbeiders, het getrappel van kleine voetjes kon onderscheiden, die zich voorbij de woningen waar alles nog 'in de rust was', naar het werk spoedden. Ik wist, dat er kinderen voorbijgingen, die misschien dezen morgen al slapende uit bed getild waren om, op de kille stenen van den vloer wakker geschud, tot bezinning te komen.

Bron: P. Hoedemaker, De fabrieksarbeiders te Veenendaal, Amsterdam 1875, pag. 4

Vraag 12 3 punten

Gebruik bron 7.

Dominee Hoedemaker wil met de brochure geld bij elkaar krijgen voor zijn werkzaamheden, zoals het verzorgen van godsdienstlessen voor fabriekskinderen.

Licht dit toe door:

  • aan te tonen dat Hoedemaker een bijdrage levert aan 'de discussies rondom de sociale kwestie', waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • zonder bron de politiek-maatschappelijke stroming te noemen waarbij Hoedemaker met zijn werkzaamheden past.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Hoedemaker wil duidelijk maken dat het gebruik om (jonge) kinderen te laten werken in fabrieken slecht voor hen is (waarmee hij een bijdrage levert aan de discussies over 'de sociale kwestie'),
  • door te schrijven (een van de volgende): over de ongezonde trekken van de werkende kinderen. / hoe hij in de vroege ochtend kleine kindervoetjes hoort die naar de fabriek lopen terwijl hij nog in bed ligt. / dat kinderen wakker geschud moeten worden om aan het werk te gaan.
  • De werkzaamheden van Hoedemaker (als dominee / zoals het verzorgen van godsdienstlessen) passen bij het confessionalisme.

Opmerking: alleen als bij de eerste deelvraag een juist argument wordt genoemd voor de bijdrage aan de discussies rondom de sociale kwestie, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 12 in het hele examen

bron 8

Rond 1895 wordt in Groot-Brittannië een lied geschreven over Britse koloniale politiek in Afrika:

Voorwaarts, huursoldaten, op naar het heidens land,
Kerkboek in je zakken, 't geweer klaar in je hand.
Breng het goede bericht naar landen met een handelssfeer,
Verbreid het vreedzaam evangelie – met een Maximgeweer¹.

noot 1 Dit is een Brits machinegeweer.

Bron: N. Ferguson, Wereldrijk, Groot-Brittannië en de moderne wereld, Amsterdam 2011, pag. 263

Vraag 13 2 punten

Gebruik bron 8.

Eind negentiende eeuw dachten de Britten dat zij de wereld moesten beschaven.

Geef aan welke kritiek het lied weergeeft op dit idee, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de liedtekst.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • De kritiek van het lied is dat de Britten (doen alsof ze geloof/beschaving brengen maar in feite) met geweld Afrika/gebieden onderwerpen (vanwege de handel/macht),
  • door de tekst dat de Britten een kerkboek in de zak hebben maar een geweer klaar in de hand / het vreedzaam evangelie verspreiden met een Maximgeweer.

Opmerking: alleen als het antwoord een juist voorbeeld van kritiek bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de liedtekst.

Vraag 13 in het hele examen

De volgende twee vragen gaan over de diamant van Banjarmasin, die werd meegenomen van het Indonesische eiland Borneo naar Nederland:

In 1859 veroverden Nederlandse troepen het vorstendom Banjarmasin op het Indonesische eiland Borneo. Ze namen een grote diamant van de voormalige sultan van Banjarmasin mee. De Nederlandse regering liet deze diamant in het Rijksmuseum tentoonstellen, als 'een geschiedkundig gedenkteken van de onderwerping van Banjarmasin'.

Vraag 25 2 punten

Licht het tentoonstellen van de diamant toe door:

  • met een kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw een verklaring te geven voor de beslissing om de diamant tentoon te stellen, en
  • de politieke boodschap te noemen die de regering met het tentoonstellen wilde overbrengen.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Door 'de moderne vorm van imperialisme' / 'de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals nationalisme' bestond er in Nederland een gevoel van trots / de behoefte het belang van de koloniale macht te benadrukken,
  • waarbij het ministerie de boodschap wilde overbrengen dat Nederland succesvol was geweest in de onderwerping van Banjarmasin / dat Banjarmasin bij het Nederlandse koloniale rijk hoorde.

Opmerking: als het antwoord alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 25 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 8 2 punten

In 1832 werden honderden slaafgemaakten gedood tijdens het neerslaan van een slavenopstand op Jamaica. De Britse militair bevelhebber schreef in een affiche: "Ik heb veel soldaten meegenomen om de schuldigen te straffen. Iedereen die bij de rebellen wordt aangetroffen zal zonder pardon ter dood worden gebracht. Verzet tegen de troepen van de koning is zinloos! Geef je over en smeek om genade."

Leg uit, met een verwijzing naar het affiche, dat de Britse werkwijze op Jamaica de steun voor de afschaffing van slavernij in Groot-Brittannië versterkte.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de steun voor de afschaffing van de slavernij toenam: uit het affiche blijkt dat de bevelhebber de opstand gewelddadig zou neerslaan en geen genade toonde, wat leidde tot het besef dat slavernij onhoudbaar was / tot meer medelijden met slaafgemaakten. (2p)

Alleen een combinatie van een uitleg over de versterkte steun voor de afschaffing van de slavernij en een passende verwijzing naar het affiche telt mee.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

In 1860 werd de Wet op de Aanleg van Staatsspoorwegen aangenomen, waarna werd begonnen met de aanleg van negen staatslijnen, zoals die tussen Zutphen en Enschede.
Licht de aanname van deze wet toe door:

  • het kenmerkend aspect te noemen dat hierbij past, en
  • aan te geven dat de Nederlandse regering de economie wilde stimuleren.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerkend aspect: de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving. (1p)
  • Geeft aan dat de regering de economie wilde stimuleren: door de spoorlijnen konden producten/grondstoffen snel en in grote hoeveelheden worden aan- en afgevoerd. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Bron 6

In 1879 zegt de Britse parlementariër Lord Ashley, Earl of Shaftesbury, in een toespraak over de jaren 1830:

De andere [redenering] is het oude, vaak herhaalde en even vaak weerlegde argument dat het werk licht is. Licht! Ongetwijfeld is veel ervan licht, gemeten naar het uithoudingsvermogen van zo'n drie of vier minuten. Maar wat zegt u, heren, van continu zwoegen, in staande houding, in een giftige atmosfeer, gedurende dertien uur, met vijftien minuten rust? (…) Wel, ze [kinderen] worden onvolgroeid, kreupel, misvormd, nutteloos. Ik spreek over wat ik weet - ik zeg wat ik heb gezien. Toen ik in 1838 Bradford, in Yorkshire, bezocht, omdat ik de toestand van de kinderen wilde zien - want ik wist dat ze al op zeer jonge leeftijd in de kamgarenfabricage werkten (...) vroeg ik om een groep kreupelen en misvormden. In korte tijd werden er meer dan 80 verzameld op een grote binnenplaats. Het was slechts een steekproef van de hele massa. (…). Dit was het effect van langdurig zwoegen op het tere geraamte van kinderen op jonge leeftijd. Toen ik enkele jaren later Bradford bezocht, na de beperking van werkuren, riep ik op tot een soortgelijke tentoonstelling van kreupelen; maar God zij geprezen! er was er niet één te vinden in die uitgestrekte stad.

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 6.
Lord Ashley bekritiseert het industrieel kapitalisme.
Geef aan:

  • welk kenmerk van het industrieel kapitalisme de door Lord Ashley genoemde misstanden veroorzaakt, en
  • met een verwijzing naar de bron welke beleidsmaatregel van de Britse regering uit de jaren 1830 Lord Ashley ondersteunt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerk: het industrieel kapitalisme streeft naar zoveel mogelijk winst / naar het zo laag mogelijk houden van de (loon)kosten, waardoor de misstanden ontstaan. (1p)
  • Noemt de beleidsmaatregel die Lord Ashley ondersteunt: de Factory Acts. (1p)
  • Verwijst naar de bron, alleen bij de Factory Acts: het terugbrengen/afnemen van de werkuren zorgt ervoor dat kinderen niet meer misvormd zijn. (1p)

De verwijzing naar de bron (derde subcriterium) telt alleen mee als de beleidsmaatregel de Factory Acts is (tweede subcriterium).

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

In India verscheen vanaf de jaren 1890 wekelijks het tijdschrift Mirror of British Merchandise and Hindustani Pictorial News in het Urdu (een veel gesproken taal in India).
In het tijdschrift werden onder andere artikelen gepubliceerd:
1 over invloedrijke Indiërs, met fotorapportages van hun reizen en activiteiten, vaak in Groot-Brittannië.
2 over de productie en het gebruik van onder andere katoen en bedrukte stoffen.
Geef apart aan welk politiek en welk economisch doel de uitgever met dit blad wilde bereiken, waarbij je in je antwoord verwijst naar een voorbeeld van de artikelen.

Bekijk het antwoord
  • Geeft het politieke doel: (rijke) Indiërs zien zich meer als Britse onderdaan / accepteren of steunen het Britse bestuur, met een verwijzing naar het artikel over invloedrijke Indiërs. (1p)
  • Geeft het economische doel: Indiërs gaan Britse goederen kopen / produceren voor de Britse markt, met een verwijzing naar het artikel over katoen en bedrukte stoffen. (1p)

Alleen een combinatie van een politiek doel (eerste subcriterium) of economisch doel (tweede subcriterium) en een verwijzing naar het bijbehorende voorbeeld van de artikelen telt mee.

Vraag 12 in het hele examen

Bron 7

Bron 7
Bron 7 Javaanse tekst op het schilderij: de moord op kapitein Tack te Kartasura in 1684.

Rond 1890 maakt de Javaanse kunstenaar Tirto dit schilderij:

Toelichting:
Kapitein Tack werkt in de zeventiende eeuw voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), een handelsorganisatie die gebieden onderwerpt in Indonesië.
De man links in het midden is kapitein Tack, met links van hem het VOC-leger.
De man rechts in het midden is Surapati, die in opstand kwam tegen de VOC, met rechts van hem zijn leger.
Kartasura is de hoofdstad van het sultanaat Mataram, op het Indonesische eiland Java.

Vraag 13 4 punten

Gebruik bron 7.
Twee gegevens:
1 Het is onduidelijk wie de opdracht heeft gegeven voor dit schilderij.
2 Er is aan het einde van de negentiende eeuw onder Indonesiërs veel belangstelling voor het verhaal van Surapati.
Licht beide gegevens toe door:

  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het mogelijk is dat het schilderij is gemaakt in opdracht van een voorstander van het bestuur van de kolonie Nederlands-Indië, en
  • de belangstelling onder Indonesiërs voor Surapati (gegeven 2) te verklaren, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect van de moderne tijd.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het mogelijk is dat een voorstander van het Nederlandse bestuur de opdracht gaf: de Nederlanders worden als machtiger weergegeven / beweerd wordt dat de aanval van Surapati een misdaad is. (1p)
  • Verwijst naar de bron, alleen bij de uitleg over de opdrachtgever: Tack (de Nederlander) is groter afgebeeld dan Surapati / in de tekst op het schilderij wordt de dood van Tack 'moord' genoemd. (1p)
  • Verklaart de belangstelling voor Surapati aan het eind van de negentiende eeuw met een kenmerkend aspect van de moderne tijd. Een van beide is volledig goed: (a) Indonesiërs gebruiken hun verzet tegen de VOC als inspiratie voor hun eigen verzet, wat past bij 'vormen van verzet tegen het westerse imperialisme' / (b) Indonesiërs krijgen interesse in hun eigen geschiedenis en nationale helden, wat past bij 'de politiek-maatschappelijke stroming nationalisme'. (2p)

De verwijzing naar de bron (tweede subcriterium) telt alleen mee als de uitleg over de opdrachtgever (eerste subcriterium) juist is. Het derde subcriterium is volledig goed bij een van de twee uitleggen met het bijbehorende kenmerkend aspect.

Vraag 13 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Nadat de Fransen in 1794 de slavernij officieel hebben afgeschaft, wordt het in 1802 heringevoerd op het Franse eiland Guadeloupe. Mensen die opnieuw slaafgemaakt worden, komen in opstand en nemen Franse inwoners gevangen. Auguste Lacour, familie van plantage-eigenaren op het eiland, beschrijft hoe de slaafgemaakte Solitude spreekt tegen gevangengenomen Fransen:

Haar haat en woede waren explosief. Ze hield konijnen. Toen een van de konijnen ontsnapte pakte ze een mes, ging het achterna, doorboorde het en hield het omhoog voor de [Franse] gevangenen. "Zo", zei ze, terwijl ze de meest schandelijke scheldwoorden gebruikte, "zal ik jullie ook behandelen."

Vraag 9 3 punten

Een geschiedenis: In Engeland werd in de vroegmoderne tijd het parlement gekozen via een districtenstelsel, waarbij elk district (borough) twee parlementsleden mocht afvaardigen. Tijdens de industriële revolutie ontstond kritiek op rotten boroughs: districten waar nauwelijks mensen woonden, maar die nog steeds twee parlementsleden mochten afvaardigen. Vooral steden als Londen en Birmingham drongen erop aan dat de districten opnieuw werden ingedeeld.
Licht deze geschiedenis toe door:
de kritiek op rotten boroughs te verklaren vanuit 'de industriële revolutie', en
de wet te noemen die in 1832 werd aangenomen om aan de kritiek tegemoet te komen, en
het kenmerkende aspect te noemen dat past bij de kritiek op rotten boroughs.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de kritiek op rotten boroughs uit de industriële revolutie: door de groei van steden en het leeglopen van het platteland ontstond kritiek dat de inwoners van de steden geen of te weinig vertegenwoordigers hadden, terwijl rotten boroughs wel parlementsleden afvaardigden. (1p)
  • Noemt de wet die in 1832 werd aangenomen: de Reform Bill. (1p)
  • Noemt het kenmerkende aspect 'de voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces', dat past bij de kritiek op rotten boroughs. (1p)

Als bij de derde deelvraag 'de opkomst van emancipatiebewegingen' wordt geantwoord, wordt geen scorepunt toegekend (omdat de ondernemers door de Reform Bill politieke invloed krijgen).

Vraag 9 in het hele examen

Bron 7

Bron 7
Bron 7 Toelichting: De spoorlijn is meer dan 80 kilometer lang en heeft veertien tussenstations. De trein verbindt het Himalayagebergte met het kustgebied van India.

In de jaren 1880 maakt de Britse fotograaf Samuel Bourne een foto van de Darjeeling Himalayan Railway:

De foto toont een smalle spoorlijn die in bochten over een berghelling loopt. Op het spoor rijdt een trein met stoompluim. Op de achtergrond bergen in de mist, met bomen op de helling.

Vraag 12 2 punten

Het Britse bestuur laat deze spoorlijn aanleggen.
Geef met een verwijzing naar de foto aan op welke wijze het Britse bestuur met deze spoorlijn het moderne imperialisme bevordert.

Bekijk het antwoord
  • Geeft met een verwijzing naar de foto aan dat door de aanleg van de spoorlijn een ruig, hoog of moeilijk toegankelijk gebied bereikbaar wordt. (1p)
  • Legt uit dat de Britten hierdoor hun politieke invloed kunnen vergroten, of dat het verkrijgen van grondstoffen makkelijker wordt, wat het moderne imperialisme bevordert. (1p)

Alleen als uit het antwoord blijkt dat deze spoorlijn een geïsoleerd gebied toegankelijk maakt, wordt 1 scorepunt toegekend aan de uitleg over het bevorderen van het moderne imperialisme.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

In 1901 hield Lord Curzon, de Britse onderkoning in India, een openbare toespraak die ook werd gepubliceerd. Hierin zei hij dat de Britten gebruik maakten van het Indiase bestuur, omdat goed bestuur alleen mogelijk was met lokale kennis.
Lord Curzon gaf hiermee een eenzijdig beeld over de beslissing van de Britten om gebruik te maken van het bestaande Indiase bestuur.
Licht dit toe door:
aan te geven waardoor het voor de Britten noodzakelijk was om gebruik te maken van het bestaande Indiase bestuur, en
een politiek argument te geven dat Lord Curzon koos voor dit eenzijdige beeld.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat het voor de Britten noodzakelijk was om gebruik te maken van het bestaande Indiase bestuur, omdat zij met een kleine groep Britten miljoenen Indiërs moesten besturen. (1p)
  • Geeft een politiek argument: Lord Curzon wil voorkomen dat het Britse gezag als (te) zwak of kwetsbaar wordt gezien, of hij wil dat niemand de macht van het Britse bestuur in twijfel trekt. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

In 1520 krijgt de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer een rondleiding door de schatkamer van de Spaanse koning Karel I. In zijn dagboek schrijft hij:

Ik zag de dingen die uit het nieuwe goudland1) naar de koning waren gebracht: een vaambrede2) zon van zuiver goud en een even grote maan van zilver; verder twee kamers met wapenuitrustingen van de mensen daar met alle soorten wonderbaarlijke wapens, harnassen, speren, prachtige schilden, buitengewone kleding, bedden en allerlei andere schitterende gebruiksvoorwerpen, waarbij wonderen in het niet verzonken. Al deze dingen zijn zo kostbaar dat ze op een waarde van 100.000 florijnen geschat worden. In alle dagen van mijn leven heb ik nog nooit iets gezien dat me zo geraakt heeft, want er lagen wonderbaarlijke kunstwerken bij en ik verbaasde me over de subtiele kunstzin van mensen in vreemde landen.

noot 1 Dürer bedoelt hiermee de Spaanse gebieden in Amerika.
noot 2 Een vaam is een oude lengtemaat van bijna 2 meter.

Bron 5

In 1777 wordt in Groot-Brittannië het Grand Trunk Canal geopend, dat met meer dan 70 sluizen de rivier de Trent met de rivier de Mersey verbindt. De Britse onderzoeker Thomas Pennant schrijft over zijn reis langs dat kanaal:

Een huisje is niet langer bedekt met een armoedig rieten dak maar is nu behoorlijk bedekt met leisteen, dat hier gebracht is vanuit de verre heuvels van Wales of Cumberland1). De velden, die eerst braak lagen, zijn nu gedraineerd en met de hulp van mest - die belastingvrij via het kanaal is gebracht - dragen ze nu rijkelijk vrucht. Plaatsen waar men nauwelijks steenkool had, worden nu ruimschoots voorzien van dat belangrijke product en tegen een redelijke prijs. En wat van nog groter belang is, is dat de handelaren die een monopolie hadden op graan, hun beruchte handel niet langer kunnen voeren, want nu de verbinding is geopend tussen Liverpool, Bristol en Hull2) en het kanaal dwars door gewesten gaat die rijk zijn aan graan, kan er veel meer graan worden vervoerd.

noot 1 Wales en Cumberland liggen in Groot-Brittannië.
noot 2 Liverpool, Bristol en Hull zijn Britse steden.

Vraag 9 2 punten

Gebruik bron 5.
Geef aan voor twee voordelen die Pennant beschrijft, op welke wijze die de verdere industrialisering van Groot-Brittannië mogelijk maken.

Bekijk het antwoord
  • Pennant beschrijft dat door het kanaal goedkoop of meer kolen worden vervoerd / kolen worden gebracht naar een groter gebied, waardoor stoommachines van kolen kunnen worden voorzien (wat verdere industrialisering mogelijk maakt) (1p)
  • Pennant beschrijft dat door het kanaal goedkoop of meer graan kan worden vervoerd / graan naar een groter gebied kon worden gebracht, waardoor meer fabrieksarbeiders kunnen worden gevoed (wat verdere industrialisering mogelijk maakt) (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 7

Lady Maria Nugent is de echtgenote van de Britse gouverneur van Jamaica. Zij houdt een dagboek bij tijdens haar verblijf op het eiland. In 1803 schrijft ze:

Ik heb mezelf vermaakt met het lezen van het bewijs dat de indieners van de Petitie voor de Afschaffing van de Slavernij hebben gepresenteerd. Voor zover ik kan zien en horen over de mishandeling van slaven, denk ik dat wat zij hierover zeggen zwaar overdreven is. Ongetwijfeld zullen er mensen zijn die hun macht wel eens misbruiken; maar in het algemeen geloof ik dat de slaven extreem goed behandeld worden. Toch denk ik dat de slavenhandel niet nodig zou zijn, als religie, fatsoen en orde onder de zwarten zou heersen; als zij overgehaald konden worden om te trouwen.

Vraag 11 2 punten

Gebruik bron 7.
In 1803 vindt in Groot-Brittannië een debat plaats over het afschaffen van de slavenhandel. Lady Nugent reageert op dit debat.

Leg uit dat het eenzijdige beeld dat Lady Nugent weergeeft van de slavernij in Jamaica past bij haar positie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het eenzijdige beeld past bij haar positie: de bewering dat slaafgemaakten extreem goed worden behandeld / dat de verhalen over de slechte behandeling overdreven zijn, past bij haar positie als vrouw van de gouverneur die slavernij niet mag afwijzen / die profiteert van slavernij (2p)

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van het eenzijdige beeld van Lady Nugent en een verklaring hiervoor vanuit haar positie, worden punten toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Gebruik bron 7 opnieuw.
Stel: je doet onderzoek naar het superioriteitsgevoel onder Britse kolonisten.

Leg uit welke redenering van Lady Nugent je kunt gebruiken voor je onderzoek.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de redenering van Lady Nugent bruikbaar is: het beter zijn dat slaafgemaakten normen en waarden van de Engelsen / op het gebied van religie, fatsoen en orde (het huwelijk) overnemen, omdat zij daarmee laat zien dat zij de cultuur van slaafgemaakten minder waard vindt, een voorbeeld van het superioriteitsgevoel onder Britse kolonisten (2p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 3 punten

In 1828 publiceerde een Britse krant De herinneringen van Robert Blincoe: een zevenjarige weesjongen die vanuit het werkhuis in Londen naar een spinnerij werd gestuurd, waar hij alle ellende van het leven daar heeft moeten doorstaan.
Dit verhaal, dat was gebaseerd op ware gebeurtenissen, werd later opnieuw uitgegeven. Daarmee wilden uitgevers de aanname van een wet door het Britse parlement bevorderen.

Noem deze wet uit 1833 en leg uit op welke wijze de heruitgave van het levensverhaal van Blincoe de aanname van juist deze wet kon bevorderen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de Factory Act als de wet uit 1833 (1p)
  • Legt uit dat het verhaal over een kind dat op jonge leeftijd of onder vreselijke omstandigheden in de fabriek moest werken, steun, begrip of instemming opriep onder de lezers voor de aanname van de Factory Act (die kinderarbeid verbood / de werkomstandigheden in de fabrieken zou verbeteren) (2p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

In 1840 mochten bij een anti-slavernijconventie Amerikaanse vrouwelijke abolitionisten niet deelnemen aan debatten en niet meestemmen over besluiten. Ze mochten wel toekijken vanaf het balkon. Het nieuws over het weigeren van de vrouwen kreeg veel media-aandacht.

Leg uit dat deze gebeurtenis de groei van de Amerikaanse vrouwenkiesrechtbeweging bevorderde.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de gebeurtenis de groei van de vrouwenkiesrechtbeweging bevorderde: doordat de vrouwen niet actief mee mochten doen aan de conventie, realiseerden zij zich dat ze naar gelijke rechten en kiesrecht voor vrouwen moesten streven, of: door de media-aandacht ontstond meer steun of begrip voor de eis van vrouwen om kiesrecht te krijgen, en meldden meer mensen zich aan bij groepen die zich inzetten voor vrouwenkiesrecht (2p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

Hendrik Witbooi is de leider van de Nama (een volk in het huidig Namibië). In 1890 schrijft hij een brief aan Maharero Tjamuaha die de leider is van het Herero-volk:

Ik weet niet hoe goed je hierover hebt nagedacht. Kan jij voldoende de gevolgen overzien van het vragen van Duitse bescherming? Ik weet niet zeker of jij en de Herero de gebruiken, wetten en acties van een buitenlandse mogendheid begrijpen. Ik weet niet zeker hoelang je onder hun bescherming zult kunnen blijven. Het gedrag van dr. Göring1) zal voor jou onbegrijpelijk zijn! Je zult wel heel ontevreden zijn als je niet langer kunt handelen volgens je eigen wensen, wetten en oude gebruiken. Maar het is nu duidelijk al te laat. Je hebt dr. Göring zijn zin al gegeven. Hij gaat duidelijk niet voor jou buigen en jij zult je ongemakkelijk gaan voelen als je voor hem moet buigen. Omdat hij je nu al in zijn macht heeft, kan niemand je meer helpen.

noot 1 Dr. Göring is de commissaris van de kolonie Duits-Zuidwest-Afrika.

Toelichting:
De Herero sluiten in 1890 een verdrag met Duitsland. De Nama zijn dan al jarenlang in oorlog met de Herero over landbouwgronden.

Vraag 15 2 punten

Gebruik bron 8.
Een bewering:
Witbooi vindt het Duitse imperialisme een bedreiging.

Ondersteun deze bewering door:

  • aan te tonen dat Witbooi het politieke aspect van het Duitse imperialisme bekritiseert, en
  • de reactie van Witbooi vanuit zijn eigen achtergrond te verklaren.
Bekijk het antwoord
  • Toont aan dat Witbooi het politieke aspect van het Duitse imperialisme bekritiseert: hij waarschuwt dat de Duitsers de Herero in hun macht hebben / dat de Herero moeten buigen voor de Duitsers (wat een politiek aspect van imperialisme is) (1p)
  • Verklaart de reactie van Witbooi vanuit zijn eigen achtergrond: als leider van de Nama is hij bezorgd over de veiligheid of machtspositie van zijn eigen volk, omdat de Herero door de Duitsers worden geholpen / omdat hij als leider van een Afrikaans volk Afrika wil behoeden voor de groeiende invloed van het Duitse imperialisme (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Bron 14

Bron 14
Bron 14

Zijpaneel van de Gouden Koets met de afbeelding 'Hulde der Koloniën':

Toelichting:
De vrouw op de troon stelt Nederland voor. Links en rechts zijn inwoners van de toenmalige koloniën van Nederland afgebeeld.

Vraag 25 4 punten

Gebruik bron 14.
Twee gegevens:
1 In 1898 schenkt de Amsterdamse bevolking de Gouden Koets aan koningin Wilhelmina.
2 Aan het einde van de twintigste eeuw ontstaat discussie over de afbeelding ‘Hulde der Koloniën’.

Verklaar, waarbij je je antwoord telkens met een kenmerkend aspect uit die tijd ondersteunt:

  • welke boodschap in 1898 de afbeelding ‘Hulde der Koloniën’ moet overbrengen, en
  • waardoor aan het einde van de twintigste eeuw discussie ontstaat over de afbeelding ‘Hulde der Koloniën’.

Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de boodschap in 1898: de koloniën zijn verbonden met Nederland of brengen rijkdom aan Nederland, door de afbeelding van inwoners van de koloniën die geschenken aanbieden aan Nederland of bij Nederland staan (1p)
  • Ondersteunt de boodschap met een kenmerkend aspect: de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals het nationalisme, of de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie (1p)
  • Noemt de reden voor discussie aan het einde van de twintigste eeuw: de inwoners van de toenmalige koloniën zouden op onderdanige wijze zijn afgebeeld, of de suggestie dat Nederland superieur zou zijn, of het voortschrijdend inzicht dat kolonialisme onrecht met zich meebracht (1p)
  • Ondersteunt de reden met een kenmerkend aspect: de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen, of de dekolonisatie die een einde maakte aan de westerse hegemonie in de wereld (1p)

Een kenmerkend aspect (tweede en vierde subcriterium) telt alleen mee bij een juist voorbeeld van respectievelijk de boodschap en de reden voor de discussie.

Vraag 25 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

In 1593 beschrijft de Engelsman Fynes Moryson het huis van de Deense sterrenkundige Tycho Brahe:

Op de wanden van dit kleine huis waren portretten van alle beroemde astronomen geschilderd, voorzien van bijpassende teksten: “God groet de helden. Gegroet oude Timocharis¹), die het vóór anderen heeft gedurfd om de uithoeken van de hemel te bestuderen. Ook jij Hipparchus¹), die gemeten heeft wat de banen van de zon en de maan zijn en alle sterren aan de hemel.” (…) Op de beste plaats had deze heer Tycho Brahe zijn eigen portret laten aanbrengen, met de volgende tekst: “Met het oude en met mijn eigen onderzoek heb ik de plek van de sterren bepaald. Laat het nageslacht mijn werk maar beoordelen.”

noot 1 Timocharis en Hipparchus zijn Griekse astronomen die leefden in de derde en tweede eeuw voor Christus.

Vraag 8 2 punten

In de achttiende eeuw richtte de gouverneur van de Nederlandse kolonie Suriname een soldatenkorps op, om een einde te maken aan opstanden en vernielingen door weggelopen slaafgemaakten. Voor het korps werden Surinaamse slaafgemaakte mannen geselecteerd.
Enkele gegevens:
1 De vergoeding die plantage-eigenaren kregen voor een geselecteerde man was een stuk hoger dan de economische waarde van de slaafgemaakte.
2 Leden van het korps kregen een militaire training en wapens om te vechten.
3 Leden van het korps konden hun vrouwen en kinderen, die ze moesten achterlaten op de plantages, bezoeken.
De plantage-eigenaren waren eerst tegen de oprichting van het korps, maar het korps bleek wel effectief.
8 Verklaar, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een ander gegeven:

  • waardoor de plantage-eigenaren eerst tegen de oprichting van het korps waren, en
  • waardoor de geselecteerde slaafgemaakten onder druk stonden om zich in te spannen voor het korps.

Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart waardoor de plantage-eigenaren eerst tegen de oprichting van het korps waren: de leden kregen militaire training en wapens (gegeven 2), waarmee zij zich ook tegen de plantage-eigenaren zouden kunnen keren. (1p)
  • Verklaart waardoor de geselecteerde slaafgemaakten onder druk stonden om zich in te spannen voor het korps: zij moesten hun vrouw en kinderen op een plantage achterlaten (gegeven 3), waardoor zij vreesden dat hun familie gestraft zou worden als zij hun taak niet uitvoerden. (1p)

Een juist gegeven met een juiste uitleg levert telkens 1 punt op. Zegt het antwoord bij het eerste deel dat de plantage-eigenaren tegen waren omdat ze slaafgemaakten kwijtraakten, dan levert dat geen punt op, omdat uit gegeven 1 blijkt dat ze schadeloos werden gesteld.

Vraag 8 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 9 2 punten

In 1840 werden voor het Surinaamse soldatenkorps (zie vraag 8) vijftig mannen rechtstreeks in Afrika gekocht. De Britse regering protesteerde hiertegen.
Leg uit waarom de Britse regering protesteerde tegen deze aankoop van de Afrikaanse mannen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de Britse regering de trans-Atlantische slavenhandel en slavernij had verboden, zodat zij de aankoop zag als een ondermijning van dat besluit, of dat zij wilde voorkomen dat deze aankoop zou leiden tot een nieuwe roep om slavernij in het Britse Rijk. (2p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 5

In 1839 liet de Britse regering officieel onderzoek doen naar de huisvesting van arbeiders. De onderzoekers schreven in hun rapport over arbeiderswoningen:

In sommige van deze huizen staan wel zes tot acht bedden in een kamer; in kleinere kamers staan noodzakelijkerwijs minder bedden. Het schijnt het gebruik te zijn (…) om zoveel mogelijk bedden in elke kamer te proppen en ze staan vaak zo dicht op elkaar dat er nauwelijks plek is om er tussen door te lopen. ’s Nachts ziet het er helemaal dieptriest uit: de bedden volgepakt met mannen, vrouwen en kinderen (…). De verstikkende stank en warmte zijn bijna onverdraaglijk als je binnenkomt en maken direct duidelijk hoe ongezond het is.

Vraag 10 4 punten

Gebruik bron 5.
Historici beschouwen de informatie uit dit overheidsrapport als betrouwbaar en als representatief voor een onderzoek naar de arbeidershuisvesting in de negentiende eeuw.
Licht dit toe door:

  • uit te leggen dat de beschreven arbeidershuisvesting een gevolg is van de industrialisatie van Groot-Brittannië, en
  • zonder bron apart te verklaren dat historici de informatie in dit rapport als betrouwbaar en als representatief beschouwen juist omdat het een overheidsonderzoek betreft.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de beschreven arbeidershuisvesting een gevolg is van de industrialisatie: door de industrialisatie trekken arbeiders massaal naar steden voor werk, waardoor snelle urbanisatie plaatsvindt en het tekort aan woningen of de in de haast opgetrokken woningen een ongezonde leefomgeving voor arbeiders veroorzaken. (2p)
  • Verklaart zonder bron dat historici de informatie als betrouwbaar beschouwen, omdat onderzoekers die in opdracht van de Britse regering werken gecontroleerd worden, of omdat zij geen voordeel hebben van het ontkennen of overdrijven van de slechte huisvesting. (1p)
  • Verklaart zonder bron dat historici de informatie als representatief beschouwen, omdat onderzoekers die in opdracht van de regering werken de middelen hebben om veel woningen te bezoeken, veel arbeiders te ondervragen of in het hele land onderzoek te doen. (1p)

De verklaringen over betrouwbaarheid en representativiteit moeten zonder verwijzing naar bron 5 worden gegeven, zoals de vraag vraagt.

Vraag 10 in het hele examen

Bron 6

In 1851 schrijft Eliza Cook in een door haar gepubliceerd tijdschrift over de vele mensen van het platteland die per trein naar de wereldtentoonstelling in Londen reizen:

Voor het eerst heeft de dagtoerist dit jaar de metropool bezocht. Hij had nooit gedacht dat hij Londen zou zien in zijn leven, maar de Tentoonstelling trekt hem ernaar toe en de goedkope treinkaartjes maken het mogelijk de reis te maken. (…) En dan, bij de Grote Tentoonstelling, daar zien we de dagtoerist in al zijn glorie! (…) Daar maakt hij zijn mand open en toont zijn ham en kaas van het platteland. Die smaken goed na zijn lange tocht langs Oostenrijkse, Russische, Franse en Amerikaanse afdelingen. Om nog maar te zwijgen over de trots die hem ertoe bracht ook de producten uit de eigen streken te bekijken. Uiteindelijk gelooft hij dat het ‘Groot-Brittannië is dat de klok slaat’ en hoewel de Amerikanen ervan uitgaan dat zij het beste zijn, gelooft de dagtoerist dat ‘Groot-Brittannië de Amerikanen verslaat’.

Vraag 11 4 punten

Gebruik bron 6.
Een bewering: De industriële revolutie versterkt het gevoel van eenheid onder de Britten.
Leg met behulp van de bron uit dat de industriële revolutie op twee verschillende manieren bijdraagt aan het gevoel van eenheid.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat bezoekers trotse of nationalistische gevoelens krijgen bij het zien van de Britse industriële producten, waardoor zij geloven dat Groot-Brittannië de klok slaat of de Amerikanen verslaat. (2p)
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat een bezoek aan de tentoonstelling mogelijk of betaalbaar wordt voor mensen uit heel Groot-Brittannië, dankzij de aanleg van spoorwegen en het goedkope vervoer tijdens de industriële revolutie, zodat Britten van het platteland en uit de stad elkaar kunnen ontmoeten. (2p)

Alleen een combinatie van een juiste wijze waarop het gevoel van eenheid wordt versterkt en een daarbij passende verwijzing naar de bron levert telkens 2 punten op.

Vraag 11 in het hele examen

Bron 7

De ontdekkingsreiziger David Livingstone zegt in 1857 over zijn reis door Afrika:

Angola is wonderbaarlijk vruchtbaar en produceert alle soorten luxe tropische planten. Toen ik doorging naar de vallei van (de rivier) de Kwango, was de stengel van het gras zo dik als een ganzenveer en het torende boven mijn hoofd uit, hoewel ik op mijn os zat. Katoen wordt geproduceerd in grote overvloed, hoewel slechts geweven tot gewone stof. (…) Als ik terugga naar dat land is mijn doel om het verkeer langs de oevers van de Zambezi te openen en ook om het evangelie te prediken. De inwoners van Centraal-Afrika willen heel graag handel drijven, maar hun enige handel is momenteel in slaven, waarvan de armere mensen een regelrechte afschuw hebben.

Vraag 12 4 punten

Gebruik bron 7.
In de beschrijving van Livingstone zijn motieven voor het modern imperialisme te herkennen.
Toon dit aan voor twee verschillende motieven voor het modern imperialisme, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het economische motief van het verkrijgen van grondstoffen. (1p)
  • Verwijst naar de bron: de natuurlijke rijkdommen van het gebied die gebruikt kunnen worden als grondstoffen of voor de handel. (1p)
  • Noemt het culturele motief van de verspreiding van de Europese cultuur, van de Europese normen en waarden of van het christendom. (1p)
  • Verwijst naar de bron: het prediken van het evangelie of de wens tot afschaffing van de slavernij. (1p)

Een juist en verschillend motief levert 1 punt op. De passende verwijzing naar de bron levert alleen 1 punt op als het bijbehorende motief juist is genoemd.

Vraag 12 in het hele examen

Bron 8

Ottilie Baader, een van de oprichtsters van de eerste vrouwenvakbond in Duitsland, zegt in 1902 tijdens een bijeenkomst voor vrouwenkiesrecht:

Onder de vrouwelijke activisten bevinden zich zowel academisch geschoolde vrouwen¹) als arbeidsters, waarvan we weten dat ze de arbeiderspartij volmondig steunen. Ik hoef hierbij alleen maar te wijzen naar kameraad Zetkin²), die zelf een academisch geschoolde dame is. Ze staat dicht bij ons, ze is als familie. Maar er zijn ook academisch geschoolde dames die het alleen maar belangrijk vinden om zich zo nu en dan publiekelijk te laten zien door een toespraak te houden voor een groot gezelschap. De meeste arbeidsters begrijpen deze dames helemaal niet, deze zogenaamde paradepaarden, waar we heel goed zonder kunnen.

noot 1 vrouwen die een studie hebben gevolgd aan een universiteit
noot 2 Clara Zetkin was een Duitse activiste voor vrouwenrechten.

Vraag 13 2 punten

Gebruik bron 8.
Uit de bron blijkt een tegenstelling binnen de feministische beweging in Duitsland.
Geef aan:

  • welk probleem Ottilie Baader benoemt, en
  • bij welke politieke stroming haar kritiek past.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het probleem dat Ottilie Baader benoemt: sommige vrouwen uit de elite zijn niet voldoende strijdbaar, doen het vooral voor de eigen eer, of spreken vanwege hun afkomst of opleiding arbeidsters niet aan. (1p)
  • Noemt het socialisme of communisme als politieke stroming waarbij de kritiek past, omdat sommige academisch geschoolde vrouwen geen oog hebben voor arbeidsters. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Vraag 8 4 punten

Twee gegevens over het maken van kaarten van India in de achttiende en in de negentiende eeuw:
1 Na het sluiten van het verdrag van Allahabad begon de East India Company met een grootschalig project om betrouwbare kaarten van India te laten maken. Tijdens dit project werden landbouwgebieden, steden en de infrastructuur van India in kaart gebracht.
2 In de negentiende eeuw werden de kaarten van India vernieuwd en aangevuld met meer informatie over de bodemgesteldheid, de bevolkingsdichtheid en het landschap van India.

Leg uit:

  • dat door het sluiten van het verdrag van Allahabad behoefte ontstond aan het vervaardigen van betrouwbare kaarten van India en
  • dat de industriële revolutie de vernieuwing van de kaarten van India in de negentiende eeuw nodig maakte.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat door het verdrag van Allahabad behoefte ontstond aan betrouwbare kaarten, doordat de East India Company (een van de volgende) het recht kreeg om belastingen te heffen, waardoor het noodzakelijk was om te weten waar de mensen woonden in India / waar de belangrijkste landbouwgebieden lagen; of het bestuur van een groot deel van India in handen kreeg, waardoor het noodzakelijk was om kaarten van belangrijke wegen te hebben ten behoeve van de verdediging / het besturen van gebieden (2p)
  • Legt uit dat door de industriële revolutie (een van de volgende) India een afzetgebied werd voor Britse industrieproducten, waardoor er behoefte ontstond aan kaarten die aangaven waar de bevolkingsdichtheid hoog was; er vraag ontstond naar industriële grondstoffen, waardoor er behoefte ontstond aan kaarten die de vindplaatsen van de grondstoffen aangaven; of het mogelijk werd om spoorwegen aan te leggen, waardoor er behoefte ontstond aan kaarten die aangaven waar de spoorlijnen het best konden worden aangelegd (2p)

Alleen als het antwoord een juiste combinatie bevat van de noodzaak van het vervaardigen van kaarten en (bij de eerste deelvraag) een afspraak uit het verdrag van Allahabad en (bij de tweede deelvraag) een aspect van de industriële revolutie, worden telkens scorepunten toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 4

De vrouw van kolonel Faithful reisde samen met haar dochter en een andere jongedame, die beiden net waren aangekomen uit Engeland. Ze reisden van Calcutta naar Ludhiana, een afstand van meer dan 1200 mijlen met hun draagstoelen en dragers, zonder ook maar één dienaar. Ze reisden veertien dagen dag en nacht, zonder het minste gevaar op letsel of beledigingen. Er zijn dagelijks voorbeelden van dames die op dezelfde manier meteen na hun aankomst uit Engeland met een koets naar elk deel van het land reizen, en ik heb nooit gehoord dat zij gewond raakten of beledigd werden. Zegt dit niet genoeg over onze heerschappij in India? Zouden mannen hun vrouwen en dochters onbeschermd toevertrouwen aan mensen die zich verzetten tegen onze heerschappij in India? We hebben geen garnizoenen, of ommuurde vestigingen in ons rijk, behalve in de drie hoofdsteden Calcutta, Madras en Bombay. We weten en voelen dat mensen overal tegen ons opkijken en ons respecteren, ondanks al onze fouten, en we vinden het belangrijk dat zij voelen dat wij hen vertrouwen.

William Sleeman, generaal-majoor in het Britse leger in India, schrijft in zijn memoires, die worden gepubliceerd in 1844:

Vraag 10 2 punten

De Schotse journalist Samuel Smiles schreef in de jaren 1840 artikelen waarin hij de ideeën van Robert Owen steunde. In 1859 publiceerde Smiles vervolgens een boek waarin hij schreef dat mensen uit de laagste sociale klassen hun levensomstandigheden moesten verbeteren door hard te werken en door in de avond zelf scholing te organiseren.

Een bewering:
Met de boodschap van zijn boek brak Samuel Smiles met de ideeën van Robert Owen.

Ondersteun deze bewering door:

  • aan te geven welke oplossing voor de sociale kwestie Robert Owen nastreefde en
  • te verklaren dat de boodschap van het boek van Samuel Smiles populair was bij liberale ondernemers.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Robert Owen via het parlement / via de oprichting van idealistische coöperaties meer rechten of betere omstandigheden voor arbeiders wilde bewerkstelligen (1p)
  • Verklaart dat de boodschap populair was bij liberale ondernemers, omdat de arbeiders zelf verantwoordelijk waren voor de verbetering van hun omstandigheden, zodat de rol van de overheid klein kon blijven / omdat de verantwoordelijkheid hierdoor niet bij de ondernemers lag (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

In 1859 werd in de Indiase stad Lahore begonnen met de bouw van een nieuw treinstation. Het station werd gebouwd als een fort, met schietgaten waarachter machinegeweren konden worden geplaatst. Het station kon met stalen deuren worden afgesloten.

Leg uit op welke gebeurtenis in India deze bouwwijze van het station een reactie was.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in 1857 een opstand plaatsvond onder Indiase soldaten (1p)
  • Legt uit dat de Britten het station lieten bouwen om eventuele nieuwe opstanden neer te kunnen slaan / om zich te kunnen verdedigen (1p)

Vraag 11 in het hele examen

bron 6

Ik vraag me af of ze het ook hebben bekeken van de kant van een heer die nu gedwongen is dagelijks in contact te komen met de aangeboren vulgariteit van de lagere bevolkingsgroepen. Is het niet waarschijnlijker dat de zonen van gegoede heren naar beneden zullen worden getrokken hierdoor, in plaats van dat de zonen van varkensslagers hogerop komen door dit voortdurende dagelijkse contact? De lessen van de goot worden makkelijker aangeleerd dan de traditie van de elite. (…) De lagere klassen waren nooit een regerende klasse en waarom zou de meester naast de dienaar moeten zitten?

In 1907 neemt het Britse parlement de Education Act aan. Hierdoor komen beurzen beschikbaar waarmee voor getalenteerde jongens uit de arbeidersklasse het schoolgeld voor dure privéscholen kan worden betaald. In de krant The Guardian staat een ingezonden brief van een leerling van een privéschool:

Vraag 13 3 punten

Gebruik bron 6.
Om de emancipatie van arbeiders te bevorderen vindt de Britse regering het noodzakelijk om de Education Act in te voeren.

Toon dit aan door:

  • aan te geven waardoor de Education Act de emancipatie van arbeiders bevordert en
  • uit te leggen dat de noodzaak van de Education Act kan worden onderbouwd met de brief in The Guardian, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat met de Education Act arbeiders de kans krijgen op een betere opleiding, waardoor zij hoger geschoold werk kunnen krijgen / beter in staat zijn om voor hun rechten op te komen (1p)
  • Legt uit dat het parlement met een wet moet regelen dat arbeiders kansen krijgen, omdat uit de brief blijkt dat (een deel van) de elite de emancipatie van arbeiders tegenhoudt / de arbeiders ondergeschikt wil houden (1p)
  • Verwijst naar de bron, omdat de schrijver schrijft dat (een van de volgende) de arbeiders een aangeboren vulgariteit hebben; de zonen van gegoede heren naar beneden zullen worden getrokken door het contact met arbeiders; de meester niet naast een dienaar zou hoeven zitten (1p)

Alleen als bij de tweede deelvraag een juiste onderbouwing van de noodzaak van de Education Act wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

In 1829 verbiedt het Britse bestuur in India Sati, een religieus gebruik onder sommige Hindoes, waarbij een weduwe levend wordt verbrand op de brandstapel van haar overleden man. Een groep Hindoes schrijft hierna in een petitie aan de Britse gouverneur-generaal:

We horen met verbazing en verdriet dat de afschaffing van de praktijk van Sati wordt verdedigd door te beweren dat er geen wet over bestaat: een gedachte die wordt verspreid door een groep Hindoes die zich van de religie van hun voorvaderen heeft afgekeerd, die zichzelf heeft vervuild met verboden eten en drinken uit de Europese samenleving. En zij zet zich in om u wijs te maken dat er geen wet is over het ritueel van Sati en dat alle intelligente en geschoolde Hindoes het eens zijn met de afschaffing ervan. (…) Maar wij leggen eerbiedig voor dat een kwestie zo gevoelig als deze, over de interpretatie van onze heilige boeken en het bestaansrecht van onze heilige gebruiken, niemand behalve pundits [Hindoe geleerden] en brahmanen [Hindoe priesters] geconsulteerd mogen worden.

Vraag 10 4 punten

Gebruik bron 4. De opstellers van deze petitie richten zich tot het Britse bestuur in India. Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron, dat de opstellers van deze petitie: (a) het bestuurlijk gezag van de Britten accepteren maar (b) zich verzetten tegen Britse culturele beïnvloeding.

Bekijk het antwoord
  • Deelvraag (a), 2 punten: legt uit dat de opstellers het bestuurlijk gezag van de Britten accepteren, bijvoorbeeld doordat zij de bevoegdheid van de gouverneur-generaal erkennen, het probleem bij de afvallige Hindoes leggen en niet bij het Britse bestuur, of benadrukken dat Sati een religieus gebruik is (en dus geen bestuurlijke aangelegenheid). Plus een verwijzing naar de bron door te schrijven dat (een van de volgende): zij eerbiedig de kwestie voorleggen; de Britten vals zijn voorgelicht over hoe over Sati wordt gedacht; alleen pundits/brahmanen zich mogen uitspreken over de interpretatie van de heilige boeken/gebruiken. (2p)
  • Deelvraag (b), 2 punten: legt uit dat de opstellers zich verzetten tegen Britse culturele beïnvloeding, doordat zij van mening zijn dat Indiërs die zich door de Britten laten beïnvloeden geen echte Hindoes meer zijn of zich niet mogen bemoeien met het geloof van de andere Hindoes. Plus een verwijzing naar de bron door te schrijven dat (een van de volgende): Hindoes zichzelf vervuilen met een Europese levensstijl; eten en drinken uit de Europese samenleving verboden is; alleen pundits/brahmanen zich mogen uitspreken over de interpretatie van de heilige boeken/gebruiken. (2p)

Alleen als het antwoord een juiste uitleg bevat over (bij de eerste deelvraag) het accepteren van het Britse bestuurlijke gezag en (bij de tweede deelvraag) het verzetten tegen Britse beïnvloeding, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron. Als bij beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

Bron 5

In 1845 krijgt James Graham, de minister van Binnenlandse Zaken een verslag1) met daarin een brief van een fabriekseigenaar:

Het is mijn bedoeling om de werktijd verder te verminderen tot tien en een half uur (…). Ik merk dat de arbeiders met meer energie en geest werken; ze zijn vrolijker en blijer. Alle argumenten die ik lange tijd heb gehoord tegen werktijdvermindering zijn gebaseerd op een rekenkundige vraag - als een elf-urige werkdag zoveel productie oplevert, wat levert twaalf of vijftien uur dan op? Dit is een juiste vraag voor de stoommachine (…), maar probeer dit voor een paard, en je zult merken dat hij niet kan concurreren met de motor, omdat hij tijd nodig heeft om te rusten en te eten.

Noot 1: Door de regering aangestelde inspecteurs zenden twee maal per jaar een verslag van hun inspecties van fabrieken naar het ministerie van Binnenlandse Zaken. De brief van de fabriekseigenaar komt uit het verslag van de periode van 30 september 1844 tot 30 april 1845.

Vraag 11 4 punten

Gebruik bron 5. In het Britse parlement wordt in 1845 gediscussieerd of de Factory Acts moeten worden uitgebreid door de werkdagen te verkorten tot tien uur. Licht het verzenden van het verslag van de inspecteur van fabrieken naar de minister toe door: zonder bron aan te geven dat het laten maken van officiële verslagen door inspecteurs de uitvoering van eerdere Factory Acts moet ondersteunen en te verklaren dat de informatie in deze verslagen als betrouwbaar beschouwd kan worden en uit te leggen dat in de brief de mogelijke uitbreiding van de Factory Acts wordt verdedigd met een kapitalistisch standpunt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt, zonder bron, dat officiële verslagen over de (werk)omstandigheden in de fabrieken ervoor zorgen dat eigenaren niet onder de uitvoering van de Factory Acts uit kunnen komen, en dat de voorgeschreven verbeteringen daadwerkelijk worden doorgevoerd. (1p)
  • Verklaart dat de informatie betrouwbaar is, omdat liegen tegen een officiële inspecteur bestraft zou worden of omdat de inspecteurs objectief moeten blijven en niet het belang van de fabriekseigenaren dienen. (1p)
  • Legt uit dat in de brief het standpunt wordt verdedigd dat kortere werkdagen beter zijn voor de productie of ervoor zorgen dat arbeiders niet onnodig worden uitgeput (een kapitalistisch standpunt). (1p)
  • Verwijst naar de bron door te schrijven dat (een van de volgende): arbeiders door kortere werkdagen met meer energie en geest werken; arbeiders niet als machines aan het werk kunnen worden gezet; arbeiders (net als paarden) tijd nodig hebben voor rust/voedsel. (1p)

Alleen als het antwoord op de derde deelvraag een juist kapitalistisch standpunt bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan de verwijzing naar de bron.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Octavia Hill (1838-1912) zette zich in voor hervormingen in Groot-Brittannië. Een van haar projecten was het verhuren van nette huizen aan arme arbeidersgezinnen. Twee gegevens over dit project: 1 Octavia Hill hield toezicht op het naleven van christelijke normen en waarden door haar huurders. 2 Octavia Hill wees grootschalige projecten van de overheid af die de huisvesting van arbeiders moesten verbeteren. Socialisten reageerden wisselend op het werk van Octavia Hill. Geef aan: bij welk socialistisch streven dit project van Octavia Hill paste en voor beide gegevens apart, welke kritiek de socialisten hadden op de uitgangspunten van Hill.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het socialistische streven naar het verbeteren van de leefomstandigheden van arbeiders als het streven waar dit project van Hill bij paste. (1p)
  • Noemt bij gegeven 1 de socialistische kritiek: door de nadruk op christelijke normen en waarden als tegenprestatie helpt Hill niet alle arbeiders, vermindert zij de zelfstandigheid van arbeiders of is het socialisme niet gebaseerd op godsdienst. (1p)
  • Noemt bij gegeven 2 de socialistische kritiek: door het afwijzen van grootschalige overheidsprojecten moesten arbeiders langer wachten op verbetering van hun huisvesting, of bleef de rol van de overheid kleiner (terwijl socialisten juist een grotere invloed van de overheid nastreefden). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 moest Frankrijk Elzas-Lotharingen aan Duitsland afstaan. Dit gebied was rijk aan delfstoffen en had een in meerderheid Duitssprekende bevolking. Noem twee kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw die verklaren dat Duitsland juist Elzas-Lotharingen in bezit wilde nemen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving, waardoor Duitsland wilde beschikken over de delfstoffen waaraan het gebied rijk was. (1p)
  • Noemt de opkomst van het nationalisme, waardoor het voor Duitsland belangrijk was dat de Duitssprekende bevolking werd opgenomen in een land met hun eigen taal/cultuur, of dat door inlijving de machtspositie van Duitsland groter werd. (1p)

Als 'de moderne vorm van imperialisme' wordt genoemd als kenmerkend aspect, wordt geen scorepunt toegekend, omdat het daarbij gaat om een buiten-Europees verschijnsel.

Vraag 13 in het hele examen

Bron 6

De katholieke schrijver Gerard Brom (1882-1959) herinnert zich over zijn studententijd in Utrecht:

In Utrecht trokken katholieke studenten er niet zoals in Amsterdam op uit om huis aan huis in volksbuurten propaganda bij de verkiezingen te maken, maar ik heb wel bij de uitbreiding van het kiesrecht huisbezoeken gedaan voor het werven van nieuwe kiezers onder arbeiders die zich moeilijk lieten overtuigen.

Vraag 14 2 punten

Gebruik bron 6. Leg uit dat je met deze herinnering van Gerard Brom kunt aantonen dat de emancipatie van de katholieken in Nederland wordt bevorderd door de voortschrijdende democratisering.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit, met een gegeven uit de bron waaruit de voortschrijdende democratisering blijkt, op welke wijze dit de emancipatie van de katholieken bevordert, door een van beide: katholieke studenten gaan zich organiseren of politiek actief worden, omdat zij steun gaan werven onder de arbeiders die nu mogen gaan stemmen; katholieke arbeiders worden via huisbezoeken of propaganda aangespoord te gaan stemmen, waardoor zij zich bewust worden van hun politieke rechten of in het parlement vertegenwoordigd worden. (2p)

Alleen voor een combinatie van een gegeven uit de bron waaruit de voortschrijdende democratisering blijkt en een passende uitleg op welke wijze dit de emancipatie bevordert, worden scorepunten toegekend.

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd

Bron 6

Pieter Groen bezoekt in 1792 de koffieplantages van zijn familie in Suriname. In zijn reisverslag geeft hij een beschrijving van de plantage Courtvlugt:

Er zijn niet veel kinderen. Dat schrijf ik toe aan enkele oude vrouwen die als vroedvrouw werken. Ze hebben de instelling dat het beter is zoonlief bij de geboorte te wurgen dan aan de blanken af te staan. (…) Er zijn nog meer mensen op die plantage die kwaad in de zin hebben. Twee van hen heb ik er gezien. Zodra nieuwe negers komen, stoken zij hen op om weg te lopen. Als ik daar directeur was, zou ik zulke knapen zeshonderd zweepslagen 's morgens en 's middags en 's avonds laten geven en hen laten insmeren met limoensap, peper, kruiden en dram1).

noot 1 slechte kwaliteit rum

Jacco Hogeweg, Een donjuan in de West, Het reisverslag (1792-1794) van koopmanszoon Pieter Groen, Amsterdam 2013, pag. 92-93

Vraag 11 4 punten

Gebruik bron 6.

Stel: abolitionisten willen deze beschrijving van Pieter Groen inzetten in hun campagnes, maar ze twijfelen over het eenzijdige beeld dat Pieter Groen weergeeft.

Licht dit toe door:

  • uit te leggen welke boodschap de abolitionisten met deze beschrijving kunnen weergeven over slavernij, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
  • uit te leggen dat het eenzijdige beeld dat Pieter Groen weergeeft van de gebeurtenissen op de plantage, past bij zijn achtergrond als familielid van een plantage-eigenaar.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste boodschap: abolitionisten kunnen met de beschrijving aantonen dat slavernij wreed is / mensen hun rechten ontneemt / slaafgemaakten overlevert aan hun eigenaars (1p)
  • Verwijst naar de bron, omdat Pieter Groen schrijft dat (een van de volgende): sommige slaafgemaakten liever hun kinderen doden dan ze onvrij te laten opgroeien. / hij de slaafgemaakten aan vreselijke straffen zou willen onderwerpen. (1p)
  • Noemt dat Pieter Groen zijn familie niet wil bekritiseren / is (als zoon van een Amsterdamse koopman) voorstander van slavernij, zodat hij de schuld voor het lage kindertal / van het weglopen bij de slaafgemaakten zelf legt / geen misstanden noemt die worden veroorzaakt door de eigenaren van de plantages / geen oog heeft voor de positie van de slaafgemaakten (zodat hij een eenzijdig beeld weergeeft) (2p)

Alleen als in het antwoord op de eerste deelvraag een juiste boodschap wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Moderne tijd

Vraag 12 2 punten

Het Britse bestuur in India verbood in 1829 sati, een hindoeïstisch religieus gebruik waarbij een weduwe levend werd verbrand samen met haar overleden man. Dit verbod was een uitzondering: het Britse bestuur verbood tijdens zijn heerschappij heel weinig religieuze gebruiken in India.

Geef een verklaring voor de opstelling van het Britse bestuur door:

  • aan te geven bij welke doelstelling van het Britse bestuur in India het verbod op sati paste, en
  • aan te geven vanuit welk politiek motief het Britse bestuur weinig religieuze gebruiken in India verbood.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het verbod paste bij de doelstelling om de (volgens de Britten superieure) Britse cultuur / Britse wetgeving op te leggen (waarbij sati werd gezien als een gebruik dat in strijd was met de Britse cultuur/wet) (1p)
  • Noemt dat de Britten wilden voorkomen dat er tegenstand/opstand zou ontstaan in de kolonie als reactie op het (te veel) verbieden van Indiase religieuze gebruiken (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Samuel Coronel, die in 1860 als arts in dienst kwam van de gemeente Amsterdam, publiceerde statistieken waaruit bleek dat kinderen van fabrieksarbeiders in vergelijking met andere kinderen een groeiachterstand hadden. Bij jongens van zes jaar was dit verschil zeven centimeter, bij meisjes van die leeftijd zeventien centimeter.

Geef aan:

  • welke verandering Coronel met deze publicatie wilde bereiken bij het Amsterdams gemeentebestuur, en
  • bij welke discussie die in die tijd werd gevoerd de publicatie aansloot.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Coronel met zijn publicatie wilde bereiken dat het gemeentebestuur van Amsterdam (dat zich tot dan toe afzijdig hield / geen sociale regelingen aannam) maatregelen zou nemen om de levensomstandigheden van arbeiders in Amsterdam te verbeteren (1p)
  • Noemt dat de publicatie aansloot bij de 'discussies over de sociale kwestie' (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Bron 7

In 1886 houdt Tjeerd Stienstra een toespraak in een schuurtje in Surhuisterveensterheide in Friesland:

Arbeiders, het doet mij genoegen dat jullie hier met zo veel mensen zijn gekomen. Ik wil jullie vanavond toespreken over jullie eigen toestand. Ik vind dat de tijd gekomen is, dat jullie je eindelijk bewust worden van jullie toestand. Jullie weten zelf het best wat een bloedige arbeid jullie moeten verrichten, hoe jullie alles uit de aarde halen voor het levensonderhoud van anderen, maar zelf gebrek lijden aan alles. Kijk naar de paleizen van de machtigen der aarde, die jullie plichten opleggen die jullie niet kunnen dragen en die jullie de rechten als mens onthouden. Jullie wonen in krotten waarbij er in werkelijkheid vele zijn die voor varkens nog te slecht zijn. (...) Mannen en vrouwen over de hele aarde verspreid roepen jullie toe: Proletariërs1) aller landen verenigt u.

noot 1 een andere term voor arbeiders

Geert Mak, Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis, Amsterdam 2017, pag. 157-158

Vraag 14 4 punten

Gebruik bron 7.

Tjeerd Stienstra levert een bijdrage aan de emancipatie van Friese arbeiders in de negentiende eeuw.

Geef aan:

  • van welk socialistisch standpunt Tjeerd Stienstra uitgaat, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passende verwijzing naar de bron, en
  • op welke wijze een toespraak als die van Stienstra bijdraagt aan de emancipatie van de arbeiders, en
  • zonder bron, dat de voortschrijdende democratisering in de negentiende eeuw de emancipatie van arbeiders bevordert.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist socialistisch standpunt van Tjeerd Stienstra: de arbeiders worden uitgebuit / de slechte (woon)situatie van de arbeiders is veroorzaakt door de (kapitalistische) werkgevers / de arbeiders moeten gezamenlijk optreden (1p)
  • Verwijst naar de bron door te noemen dat (een van de volgende): het verschil te beschrijven tussen de krotten van de arbeiders en de paleizen waarin de machtigen leven. / de dwang te benoemen die de machtigen de arbeiders opleggen. / de oproep 'Proletariërs aller landen verenigt u'. (1p)
  • Noemt dat de toespraak de arbeiders zich ervan bewust maakt dat zij zelf kunnen strijden voor hun rechten / dat zij zich moeten gaan verenigen (1p)
  • Noemt dat door de voortschrijdende democratisering arbeiders stemrecht krijgen, zodat zij op partijen kunnen stemmen die zich inzetten voor de rechten van arbeiders (1p)

Alleen als in het antwoord op de eerste deelvraag een juist socialistisch standpunt van Tjeerd Stienstra wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 14 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Moderne tijd

Bron 4

In 1831 presenteert Lord John Russell namens een commissie in het Britse parlement verschillende voorstellen om het Britse kiesstelsel te veranderen:

We stellen voor dat alle kiesdistricten met minder dan 2000 inwoners het recht verliezen om afgevaardigden naar het Parlement te sturen. Dat betekent dat 60 districten verdwijnen, waarmee 119 zetels vrijkomen. Maar we gaan nog verder: er zijn 47 kiesdistricten met minder dan 4000 inwoners. Wij stellen voor dat die districten maximaal één parlementslid kunnen afvaardigen. Het district Weymouth kan daarnaast van 4 naar 2 parlementsleden worden teruggebracht. Dit alles bij elkaar betekent dat er 168 zetels vrijkomen. (…)
Wij willen echter niet dat de overgebleven zetels in handen komen van een kleine groep rijken. Daarom stellen we voor dat alle huiseigenaren die jaarlijks minimaal 10 pond aan woonlasten betalen, kiesrecht krijgen1). (…) Dit zijn de mensen die we nodig hebben bij toekomstige uitdagingen voor ons land!

noot 1 Hierdoor komen de zetels terecht bij stedelijke districten.

Bron: https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1831/mar/01/ministerial-plan-of-parliamentary-reform

Vraag 9 2 punten

Gebruik bron 4.
Twee beweringen over de voorstellen van de commissie:
1 Uit de voorstellen blijkt dat de Britse samenleving door de industriële revolutie is veranderd.
2 De voorstellen dragen bij aan de democratisering van Groot-Brittannië.
Ondersteun beide beweringen, waarbij je telkens aangeeft welk voorstel van de commissie erbij past.

Bekijk het antwoord
  • Ondersteunt bewering 1: de industriële revolutie veroorzaakt groei van de steden (wat leidt tot nieuwe sociale klassen / sociale veranderingen), waarbij past het voorstel om dunbevolkte districten op te heffen / om de vrijgekomen zetels bij stedelijke gebieden onder te brengen. (1p)
  • Ondersteunt bewering 2: er is sprake van voortschrijdende democratisering omdat meer burgers kiesrecht krijgen / worden betrokken bij de politiek, waarbij past het voorstel om huiseigenaren met een bepaalde jaarlijkse woonlast kiesrecht te geven / de intentie dat de vrijgekomen zetels niet in handen van een kleine groep rijken of grootgrondbezitters vallen. (1p)

Alleen een juiste combinatie van een voorstel en een daarbij passend argument levert het punt op.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

De plannen van de commissie in 1831 (zie bron 4) werden uiteindelijk doorgevoerd in een wet in 1832.
Noem deze wet en geef aan waardoor de wet gunstig was voor de industriële ondernemers.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de plannen tot uitvoering kwamen in de Reform Bill / Reform Act. (1p)
  • Geeft aan dat de industriële ondernemers meer politieke invloed kregen (omdat de stedelijke gebieden meer vertegenwoordigd werden in het Lagerhuis) / dat de landadel minder invloed kreeg (door het verdwijnen van kiesdistricten met weinig of geen inwoners). (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Bron 5

In de Britse krant Illustrated London News staat in 1857 in een artikel over India:

We horen met pijn, maar niet zozeer met afkeer, van de dood van onze dappere officieren en soldaten die werden afgeslacht, want het hoort bij de taak van een soldaat om de dood tegemoet te treden. Maar als we lezen over de gruwelijkheden die zijn begaan tegen onze vrouwen en kinderen, dan wordt het hart van Engeland geraakt; en het verdriet om hun lot, hoe groot dat ook is, wordt overschaduwd door de afschuw die we voelen voor hun onmenselijke moordenaars en de grimmige overtuiging dat zij moeten worden getroffen door volledige en onwrikbare gerechtigheid.

Bron: Journal of Historical Geography, 26, 3 (2000), p. 408 Embodying war: British women and domestic defilement in Indian 'Mutiny', 1857-8 by Alison Blunt

Vraag 11 4 punten

Gebruik bron 5.
Met artikelen als deze wordt een verandering in het Britse bestuur in India ondersteund.
Licht dit toe door:

  • de gebeurtenis te noemen waar dit artikel verslag van doet en
  • zonder bron aan te geven welke Britse beleidsverandering hierna wordt ingevoerd en
  • uit te leggen dat dit artikel die beleidsverandering wil ondersteunen.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de gebeurtenis waar het artikel verslag van doet: de opstand van Indiase soldaten (in 1857). (1p)
  • Noemt de beleidsverandering: de Britten stelden India onder direct bestuur (en gebruikten niet langer inheemse leiders). (1p)
  • Legt uit dat het artikel die beleidsverandering ondersteunt: door de moord op Britse vrouwen en kinderen af te wijzen en Indiërs af te schilderen als onmenselijke moordenaars, worden lezers overtuigd dat een Brits bestuur noodzakelijk is om de Britse belangen te beschermen / om chaos te voorkomen. (2p)

De beleidsverandering moet zonder bron worden gegeven. De uitleg over het artikel telt alleen mee als het antwoord ingaat op de inhoud van het artikel.

Vraag 11 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

bron 1

In 1503 publiceert de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci een verslag van zijn eerste reis naar Brazilië. Hij schrijft hierin over de oorspronkelijke bevolking:

Iedereen loopt compleet naakt rond, ze bedekken geen enkel deel van hun lichaam en ze lopen tot hun dood net zo bloot rond als ze zijn geboren. Ze hebben grote stevige lichamen, goed gevormd en in proportie en hebben een kleur die een beetje lijkt op rood. (…) Ze zijn mooi om te zien maar ze vernielen zelf hun uiterlijk want ze boren gaten in hun wangen, lippen, neuzen en oren. En denk maar niet dat die gaten klein zijn of dat ze er maar eentje hebben. Sommigen hebben alleen al in hun gezicht zeven gaten, sommige zo groot als een pruim. Ze stoppen hier blauwe steentjes, stukjes marmer, fraaie albasten kristallen, witte botten en andere versieringen in (…). Ze trouwen met zoveel vrouwen als ze maar willen, een zoon woont samen met zijn moeder, een broer met zijn zuster, neven met nichten (…). En krijgsgevangenen worden niet gedood, niet om hun leven te sparen maar om ze later te slachten om op te eten. Ze eten elkaar, de overwinnaars eten de verliezers en net als ander vlees is mensenvlees onderdeel van het dagelijkse voedsel. (…) Ik was zeventwintig dagen in een stad waar ik gezouten mensenvlees zag dat hing aan balken tussen de huizen.

bron 4

bron 4
bron 4

Prent van rond 1800 van een Engelse wever:

Toelichting:
De wever zit achter een weefgetouw in zijn werkplaats. Op de voorgrond staat een spinnewiel.

Vraag 7 4 punten

Gebruik bron 4.
Stel: Je schrijft een werkstuk over de textielproductie in Groot-Brittannië, een van de nijverheidstakken die als eerste industrialiseert. Je vindt deze prent en besluit om hem te gebruiken als illustratie van de beginperiode van de industriële revolutie.
Leg uit:

  • met een verwijzing naar de prent waardoor deze geschikt is als illustratie van de beginperiode van de industriële revolutie en
  • zonder bron dat de industrialisatie van juist de textielnijverheid mede noodzakelijk wordt door verbeteringen in de Britse landbouw.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar de prent: die toont een handmatig bediend weefgetouw of de eigen werkplaats van de wever. (1p)
  • Legt uit dat de prent past bij de beginperiode van de industriële revolutie, waarin nog geen sprake is van fabrieken of grote machines, maar wel van huisnijverheid. (1p)
  • Legt uit dat door verbeteringen in de landbouw de bevolking groeide, waardoor de behoefte aan textiel of kleding steeg, zodat industrialisatie noodzakelijk werd om sneller of meer te produceren. (2p)

De verwijzing naar de prent (eerste subcriterium) telt alleen als de uitleg waarom de prent past juist is. Bij de tweede deelvraag telt alleen een verwijzing naar de groeiende vraag naar textiel door de bevolkingsgroei. Formuleringen tussen haakjes en met / zijn alternatieven.

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 5

In 1833 ondervraagt een Britse regeringscommissie de arbeider Samuel Coulson over zijn kinderen, die werken in een fabriek:

Vraag (van de commissie): Op welke leeftijd gingen uw dochters aan het werk?
Antwoord (van Samuel Coulson): De oudste was 12, de middelste 11 en de jongste was 8 jaar toen ze voor het eerst naar de fabriek gingen.
Vraag: Hoe laat vertrokken zij 's morgens?
Antwoord: Tijdens de drukke tijd vertrokken ze om 3 uur in de ochtend, tot 10 uur of half 11 's avonds.
Vraag: Hoeveel pauze hadden zij tijdens de 19 uur die zij werkten?
Antwoord: Een kwartier om te ontbijten en een half uur voor het avondeten. Ze hadden ook een kwartier drinkpauze.
Vraag: Was het niet heel moeilijk om de kinderen 's morgens wakker te krijgen?
Antwoord: Ja, in het begin moesten we ze oppakken en wakker schudden.
Vraag: Stel dat ze iets te laat op het werk waren, wat was dan de consequentie?
Antwoord: In dat geval werd er een kwart van een dagloon ingehouden.

Vraag 8 2 punten

Gebruik bron 5.
De Britse regering wil de arbeidsomstandigheden in Groot-Brittannië verbeteren en laat de commissie hiervoor aanbevelingen doen.
Licht dit toe door:

  • te verklaren dat de commissie juist mensen als Coulson wil verhoren en
  • aan te geven welke wet mede dankzij de aanbevelingen van deze commissie wordt aangenomen.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de commissie mensen als Coulson wil verhoren, omdat hij uit eigen ervaring spreekt over de arbeidsomstandigheden. (1p)
  • Noemt dat de aanbevelingen van de commissie leiden tot de aanname van (de eerste van) de Factory Acts. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

bron 7

Charles Liernur is een Nederlander die in de Verenigde Staten woont. Op 16 januari 1862 schrijft hij in een brief aan zijn ouders in Haarlem:

Wij die in het Zuiden van de Verenigde Staten wonen, weten het natuurlijk beter. Wij weten uit ervaring dat slaven onmisbaar zijn voor het telen van suiker, tabak en katoen, de belangrijkste producten hier. Wij weten dat slavernij niet slecht kan zijn, omdat de zwarten als slaven hier gelukkig en tevreden zijn en genoeg te eten krijgen, (...) terwijl wanneer ze vrij zijn en zich door vrijwillige arbeid moeten onderhouden zij niet genoeg te eten krijgen, ongelukkig worden en sterven.

Vraag 11 3 punten

Gebruik bron 7.
Als abolitionisten in de negentiende eeuw deze brief hadden gelezen, hadden zij de inhoud sterk afgekeurd.
Ondersteun dit door:

  • uit te leggen welk eenzijdig beeld Liernur geeft van slavernij, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
  • een ideologisch argument van abolitionisten tegen zijn standpunt te geven.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Liernur een eenzijdig beeld geeft van slavernij, namelijk dat slavernij noodzakelijk is of beter voor de slaafgemaakten dan vrijheid, en dat hij geen aandacht besteedt aan de slechte behandeling van slaafgemaakten; met een verwijzing naar de bron. (1p)
  • Noemt hoe Liernur dat beeld schetst, bijvoorbeeld: slavenarbeid is onmisbaar voor de plantage-economie, de slaafgemaakten zijn gelukkig of verzorgd, of vrijgemaakten redden zich economisch niet. (1p)
  • Geeft een ideologisch argument van abolitionisten tegen zijn standpunt: Liernur gaat voorbij aan het religieuze argument dat slavernij niet strookt met de Bijbel, of aan het verlichte ideaal van gelijkheid en vrijheid. (1p)

Het eerste subcriterium vraagt ook een passende verwijzing naar de brief (bron 7). Formuleringen met / zijn alternatieven.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Twee gegevens over de bouw van 'tuindorpen' in Nederland:
1 De Hengelose wijk Tuindorp 't Lansink werd gebouwd nadat in 1867 fabriekseigenaar Charles Stork de opdracht gaf om een wijk te bouwen met moderne arbeiderswoningen in een groene omgeving.
2 De Utrechtse wijk Tuindorp werd gebouwd in de jaren 1930, nadat bleek dat particulieren liever geen aandelen meer kochten en andere mogelijkheden zochten om hun vermogen te beleggen.
Verklaar het besluit voor de bouw van beide wijken, ieder vanuit een passend kenmerkend aspect uit moderne tijd.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de bouw van Tuindorp 't Lansink vanuit een kenmerkend aspect: de discussies over de sociale kwestie (betere woonomstandigheden van arbeiders met moderne woningen) of de industriële revolutie (de groei van de arbeidersklasse vergrootte de vraag naar woonruimte). (1p)
  • Verklaart de bouw van de Utrechtse wijk Tuindorp vanuit de crisis van het wereldkapitalisme: na de crisis vonden particulieren aandelen of huizen een veiliger belegging. (1p)

Een kenmerkend aspect dat twee keer wordt genoemd, telt alleen bij de eerste vermelding. Een kenmerkend aspect zonder passende verklaring voor de bouw levert geen punt op.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Volgens sommige historici was 1885 een keerpunt in de geschiedenis van de Britse koloniale overheersing van India.
Ondersteun deze bewering door met een gebeurtenis uit 1885 uit te leggen wat er veranderde voor de Britse koloniale machthebbers in India.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in 1885 het Indian National Congress werd opgericht, waardoor de Britse machthebbers te maken kregen met de organisatie van het Indiase streven naar gelijke kansen binnen het Brits-Indisch bestuur, en met de roep om meer rechten van Indiërs. (2p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 4 punten

Poppe de Rook was in 1889 een van de eerste socialisten die in Nederland werd verkozen als gemeenteraadslid. In de gemeenteraad van Lemsterland (Friesland) stelde hij voor om het schoolgeld te halveren voor leerlingen die naar de mulo (meer uitgebreid lager onderwijs) wilden. Uit de verkiezing van Poppe de Rook blijkt dat de politiek in Nederland veranderde.
Licht deze verandering toe door:

  • een hierbij passend kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw te noemen en daarmee de verkiezing van Poppe de Rook als gemeenteraadslid te verklaren en
  • uit te leggen wat het verband is tussen de politieke opvatting van Poppe de Rook en zijn voorstel om het schoolgeld voor de mulo te halveren.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart de verkiezing van Poppe de Rook met een van de volgende kenmerkende aspecten: de opkomst van emancipatiebewegingen van arbeiders, waardoor arbeiders stemden op De Rook; de opkomst van het socialisme, waardoor partijen en vakbonden ontstonden; of de voortschrijdende democratisering, waardoor meer arbeiders konden stemmen op de socialist. (2p)
  • Legt het verband uit tussen het voorstel en de politieke opvatting: het halveren van het schoolgeld maakte scholing toegankelijker voor minder welgestelden, wat paste bij het socialistisch ideaal van emancipatie van de arbeiders, gelijke kansen voor iedereen of een meer rechtvaardige samenleving. (2p)

Bij de eerste deelvraag levert alleen een kenmerkend aspect zonder uitleg geen punt op. Bij de tweede deelvraag telt alleen een socialistisch ideaal dat met scholing bereikt kon worden. Formuleringen met / zijn alternatieven.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Een anekdote:
In 1904 promoveerde de historica Florence Baudet op het proefschrift De maaltijd en de keuken in de Middeleeuwen. Een recensent in het tijdschrift De Amsterdammer schreef hierover: "Waarlijk een aardig idee voor een meisje om een wetenschappelijke opleiding te besluiten met een proefschrift over de 'keuken' en zo in haar geleerdheid zich aangetrokken te voelen tot het huismoederlijke terrein".
Beredeneer welke kritiek feministen zouden hebben op de redenering van deze recensent.

Bekijk het antwoord
  • Beredeneert dat feministen zouden vinden dat de recensent de nadruk legt op Baudets sekse of haar een meisje noemt zonder waardering voor haar wetenschappelijke prestatie, of dat hij ervan uitgaat dat de keuken het terrein van vrouwen is en daarmee traditionele rolpatronen bevestigt. (2p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1789 sturen 103 textielfabrikanten uit de omgeving van Glasgow een verzoekschrift aan de Britse minister van Financiën, waarin zij onder andere het volgende schrijven:

Dat de rekestranten1) die zich tot u wenden al vroeg zijn begonnen Britse mousseline2) te fabriceren en in de voorbije jaren grote vooruitgang hebben geboekt bij het ontwikkelen en verbeteren van deze waardevolle bedrijfstak (…). Dat de machinekracht die in deze bedrijven wordt ingezet en de nieuwe fabrieksgebouwen die de rekestranten door toegenomen werkzaamheden hebben kunnen inrichten, leidt tot een overvloed aan artikelen die niet door binnenlandse consumptie kunnen worden gebruikt en daarom wordt een toename van de verkoop in het buitenland een onvermijdelijke noodzaak om de machines in bedrijf te houden.

noot 1 personen die een verzoekschrift (rekest) indienen; noot 2 soort textiel

Vraag 7 3 punten

Gebruik bron 3.
De Britse textielproducenten winnen de concurrentiestrijd met Indiase producenten, hoewel het Indiase textiel van hogere kwaliteit is. De bron biedt een verklaring voor deze ontwikkeling.
Toon dit aan door:

  • uit te leggen welke verklaring de bron geeft voor de export van Brits textiel naar het buitenland en
  • zonder bron een verklaring te geven voor het feit dat de Indiase textielproducenten door hun manier van produceren de concurrentiestrijd met de Britse textielproducenten verliezen.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar de bron en legt uit dat er meer producten worden gemaakt dan in Groot-Brittannië kunnen worden verkocht, waardoor een afzetmarkt in het buitenland (zoals India) gezocht wordt (2p)
  • Geeft zonder bron een verklaring: de Indiase huisnijverheid kan niet concurreren met de goedkopere machinale productie van de Britse fabrikanten (1p)

Volgens het correctievoorschrift worden alleen als bij de eerste deelvraag een passende verwijzing naar de bron wordt gevolgd door een juiste verklaring, 2 scorepunten toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Gebruik opnieuw de standpunten uit vraag 8.
Standpunt 1: De slavernij is in strijd met de opvatting dat een mens geen bezit mag zijn van een ander mens.
Standpunt 2: Het congres kan de slavernij in een staat niet verbieden.
Geef aan met een argument of standpunt 2 vooral gedeeld werd door vertegenwoordigers van de noordelijke of van de zuidelijke staten.

Bekijk het antwoord
  • Standpunt 2 werd vooral gedeeld door vertegenwoordigers van de zuidelijke staten, omdat in deze staten tot slaaf gemaakten werkten of de economie afhankelijk was van de slavernij, en vertegenwoordigers van die staten daarom vooral voorstanders van de slavernij waren (2p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 3 punten

In 1831 stelden artsen in de Britse havenstad Sunderland de eerste gevallen van cholera vast. Om verdere verspreiding te voorkomen bepaalde een gezondheidsraad die door de overheid was ingesteld (waar vooral artsen in zaten) dat alle schepen vijftien dagen in afzondering moesten worden gehouden. Twee weken later draaide de gezondheidsraad onder druk van ondernemers de maatregel terug, waarna de ziekte zich razendsnel verspreidde.
Bewering:
Deze anekdote is illustratief voor de politiek-economische verhoudingen in Groot-Brittannië van dat moment.
Ondersteun de bewering door:

  • een reden te geven voor de houding van de ondernemers en
  • uit te leggen dat de reactie van de gezondheidsraad paste bij het ontstaan van een liberale markteconomie in die periode.
Bekijk het antwoord
  • Een reden voor de houding van de ondernemers: de ondernemers zetten de artsen onder druk, omdat het in afzondering houden van schepen ten koste ging van hun economische belangen (1p)
  • Uitleg dat door het ontstaan van een liberale markteconomie ondernemers steeds meer politieke invloed kregen, wat blijkt uit de reactie van de gezondheidsraad die de maatregel onder druk terugdraaide (2p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

In 1857 stichtten de Britten in India universiteiten in Madras, Calcutta en Bombay. Op deze universiteiten kregen Indiërs les in het Britse rechtssysteem.
Leg uit dat de oprichting van deze universiteiten past bij de opzet van het Britse bestuur in India.

Bekijk het antwoord
  • Door het volgen van deze opleiding waren Indiërs in staat om te werken in een bestuurlijke functie, wat past bij de opzet van de Britten om de inheemse bevolking zoveel mogelijk bij het bestuur van de kolonie te betrekken (2p)

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 10 3 punten

Gotfried van Daalen leidde een militaire campagne in Nederlands-Indië tijdens de Atjeh-oorlog (1873-1914) om de sultan te onderwerpen aan het Nederlandse gezag. Tijdens die campagne werden in enkele dorpen alle inwoners uitgemoord. Een Tweede Kamerlid noemde Van Daalen hierom 'de Alva van Atjeh'.

Licht deze uitspraak toe door:
− aan te geven welke mening over Van Daalen het Kamerlid met zijn uitspraak wilde overbrengen en
− uit te leggen wat het Kamerlid met de vergelijking met Alva wilde bereiken.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat het Kamerlid de mening wilde overbrengen dat (de campagne geleid door) Van Daalen tiranniek / bloeddorstig was (1p)
  • Legt uit dat het Kamerlid wilde bereiken dat zijn kritiek steun kreeg / dat Van Daalen werd aangesproken op de gebeurtenissen, want het optreden van Alva was een herkenbaar symbool van slecht beleid voor veel Nederlanders / werd door veel Nederlanders afgekeurd (2p)

Vraag 10 in het hele examen

Bron 4

Bismarck heeft in 1877 de uitgangspunten van zijn buitenlandse politiek opgeschreven. Een gedeelte uit zijn boek:

Mij staat niet het verwerven van een of ander grondgebied voor ogen, maar een algemene politieke situatie waarin alle mogendheden, behalve Frankrijk, ons nodig hebben en door hun onderlinge betrekkingen zo veel mogelijk van tegen ons gerichte coalities worden afgehouden.

Vraag 11 2 punten

Gebruik bron 4.
Bismarck besteedt in deze uiteenzetting van zijn buitenlandse politiek speciale aandacht aan Frankrijk.

Verklaar deze speciale aandacht met behulp van een historische gebeurtenis uit de tweede helft van de negentiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat Bismarck zich ervan bewust is dat door de Duitse overwinning in de Frans-Duitse oorlog / door het uitroepen van het Duitse keizerrijk in Versailles de verhouding tussen Frankrijk en Duitsland gespannen is / Frankrijk revanche op Duitsland wil (zodat Bismarck het land speciaal noemt) (2p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 4 punten

De buitenlandse politiek van Bismarck kreeg aan het einde van de negentiende eeuw steeds meer kritiek in Duitsland.

Licht dit toe door:
− te noemen wat de kern van de politiek van Bismarck was en
− te noemen welke kritiek hierop ontstond in Duitsland aan het einde van de negentiende eeuw en
− die kritiek te verklaren met een kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de kern van de politiek van Bismarck: Bismarck bedreef alliantiepolitiek / wilde het machtsevenwicht in Europa handhaven (1p)
  • Noemt de kritiek die in Duitsland ontstond: dat Bismarck niet streefde naar het veroveren van kolonies (1p)
  • Verklaart de kritiek met een kenmerkend aspect: vanuit 'het moderne imperialisme', waarbij het verwerven van kolonies werd nagestreefd ten behoeve van grondstoffen en afzetmarkten voor de industrie / vanuit 'het ontstaan van (de politiekmaatschappelijke stroming) het nationalisme', waarbij het verwerven van kolonies werd nagestreefd om het aanzien van Duitsland te vergroten (2p)

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 11 3 punten

Enkele gegevens over een vrouwenstaking in 1890 bij de machinale vlasspinnerij Dumonceau in Groningen:
1 Op 1 januari 1890 ging een nieuwe arbeidswet in, die bepaalde dat vrouwen en kinderen niet langer dan elf uur mochten werken achter hun machines.
2 De directie van de vlasspinnerij protesteerde tegen deze wet. Volgens de directie waren de woonomstandigheden van de arbeiders zo slecht dat het onmenselijk was de vrouwen en kinderen reeds om zeven uur 's avonds naar huis te sturen.
3 De arbeidsters van de vlasspinnerij gingen staken op 3 januari 1890. Hun belangrijkste eis was een loonsverhoging om de inkomsten die ze misten door de kortere werktijden te compenseren.
4 Het dagblad Recht voor allen van de Sociaal Democratische Bond riep zijn lezers op de stakers financieel te steunen.
5 De staking werd na drie weken beëindigd nadat de stakers een overeenkomst hadden gesloten met de directie.

De vrouwenstaking van 1890 kan worden gebruikt om verschillende kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw te illustreren.

Geef voor drie van deze gegevens aan welk kenmerkend aspect van de negentiende eeuw erbij past. Let op: je moet drie verschillende kenmerkende aspecten gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt voor drie verschillende gegevens het bijbehorende kenmerkende aspect (drie van de volgende): gegeven 1 (de arbeidswet, elf uur) past bij de discussies over de sociale kwestie / bij de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legt voor een industriële samenleving; gegeven 2 (het protest van de directie tegen de kortere werktijden) past bij de discussie over de sociale kwestie; gegeven 3 (de staking) past bij de opkomst van emancipatiebewegingen / bij de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals feminisme / socialisme; gegeven 4 (de oproep van het socialistische dagblad om de stakers te steunen) past bij de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals socialisme / bij de discussie over de sociale kwestie; gegeven 5 (de overeenkomst na de staking) past bij de opkomst van emancipatiebewegingen / bij de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals feminisme. (3p)

Per juiste combinatie van gegeven en daarbij passend kenmerkend aspect 1 punt, tot maximaal 3. Het moeten drie verschillende kenmerkende aspecten zijn; hetzelfde aspect dat meerdere keren wordt gebruikt, telt maar één keer.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Het Groningse Eerste Kamerlid Berend van Roijen stelde na het begin van de vrouwenstaking (zie vraag 11) voor om de arbeidswet in te trekken.

Licht toe dat:

  • Van Roijen met zijn voorstel om de wet in te trekken wel een direct probleem van de vrouwen wilde oplossen maar
  • hij daarmee het achterliggende probleem voor de vrouwen niet wegnam.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het intrekken van de Arbeidswet het directe probleem van inkomstenverlies door de kortere werktijden oplost, omdat de vrouwen weer langer zouden gaan werken. (1p)
  • Legt uit dat het achterliggende probleem (de vrouwen kregen te weinig loon betaald / moesten lange dagen maken om in hun levensonderhoud te voorzien) door intrekking van de Arbeidswet niet werd weggenomen. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Bron 5

Anna Ekker, die op het eiland Celebes in Nederlands-Indië heeft gewoond, beschrijft in 1899 in het tijdschrift De Gids haar reis naar de Franse kolonie Algerije in Noord-Afrika:

Wie lang in Nederlands-Indië heeft gewoond, wordt in Algerije onaangenaam getroffen door het ontbreken van elke vorm van onderwerping of eerbied tegenover de Fransen. Voor wie dit niet begrijpt, wil ik dit even toelichten. Ik herinner mij toen ik op Celebes woonde, dat een van de heren van een handelsmaatschappij ontdaan was. In de sociëteit voor Nederlanders vertelde hij fluisterend, dat een inlandse prins hem die ochtend half lachend had ingehaald, zonder voor hem uit de weg te gaan, zoals het hoort voor een inlander tegenover een blanke. (…) Een officier, die dit hoorde, had iets vergelijkbaars meegemaakt en hij meende in het gezicht van degene die hem gepasseerd was een spottende blik te zien. De officier vond het nodig om zijn superieur ervan in kennis te stellen. (...) Met deze herinnering is het niet vreemd dat ik niet alleen onaangenaam verrast was maar ook huiverig werd, toen ik in Algerije zag dat de Arabieren erg lomp waren, de Europeanen voor de voeten liepen en hun wijde burnou1) tegen hen aan lieten waaien.

noot 1 Een burnou (boernoes) is een gewaad dat door Noord-Afrikaanse mannen wordt gedragen.

Vraag 13 4 punten

Gebruik bron 5.
Uit de bron kun je opmaken dat Anna Ekker zich zorgen maakt over de toestand in Algerije.

Verklaar de zorgen van Ekker door uit te leggen:

  • dat haar houding past bij het moderne imperialisme en
  • met een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw waar zij waarschijnlijk bang voor is.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Ekker haar houding past bij het moderne imperialisme: zij schrijft dat ze onaangenaam getroffen / huiverig is door het ontbreken van onderwerping / eerbied bij de Algerijnen, waaruit blijkt dat zij ervan uitgaat dat de inwoners van kolonies zich moeten onderwerpen aan de (blanke) overheersers. (2p)
  • Legt uit dat Ekker waarschijnlijk bang is dat in Algerije een opstand / bevrijdingsoorlog uitbreekt / dat de leefwijze van de kolonisatoren verloren gaat, wat past bij / vooruitloopt op het kenmerkende aspect 'vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme'. (2p)

Vraag 13 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 10 2 punten

In 1869 werd de onderzeese telegrafiekabel voltooid tussen Groot-Brittannië en India, toen de belangrijkste Britse kolonie. Door deze kabel konden nu over lange afstand berichten worden verstuurd.

Leg uit dat de aanleg van deze telegrafiekabel past bij het modern imperialisme.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het directer besturen van de kolonie en de grotere invloed van het moederland onderdeel waren van het modern imperialisme, waarvoor snellere communicatie tussen moederland en kolonie nodig was, wat de telegrafiekabel mogelijk maakte (2p)

Vraag 10 in het hele examen

Hoe vaak tijd van burgers en stoommachines in het examen komt

Vragen over tijd van burgers en stoommachines per centraal examen geschiedenis havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 17, 9-11417%
2026, tijdvak 29-10, 13313%
2025, tijdvak 18-13624%
2025, tijdvak 210-13, 25519%
2024, tijdvak 18, 10-13519%
2024, tijdvak 29, 12-13312%
2023, tijdvak 19, 11-15, 25728%
2023, tijdvak 28-13623%
2022, tijdvak 18, 10-11, 13418%
2022, tijdvak 210-14525%
2022, tijdvak 311-14417%
2021, tijdvak 19-11316%
2021, tijdvak 27-8, 11-15741%
2021, tijdvak 37, 9-10, 12429%
2019, tijdvak 110-12315%
2019, tijdvak 211-13313%
2018, tijdvak 11016%

In 17 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over tijd van burgers en stoommachines, samen 73 vragen (18% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 17% van de vragen over tijd van burgers en stoommachines, daarvoor 19%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met tijd van burgers en stoommachines

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van burgers en stoommachines online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van burgers en stoommachines

Andere onderwerpen geschiedenis havo

Tijd van burgers en stoommachines op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van burgers en stoommachines voor in het eindexamen geschiedenis havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 73 vragen over tijd van burgers en stoommachines, 18% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over tijd van burgers en stoommachines?

In het examen van 2023, tijdvak 1, met 7 vragen: 9, 11-15, 25.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van burgers en stoommachines?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van burgers en stoommachines met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.