Examenvragen tijd van wereldoorlogen geschiedenis havo

57 vragen over tijd van wereldoorlogen uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Tijd van wereldoorlogen komt in 17 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 57 vragen (14% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 2 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over tijd van wereldoorlogen

Per examen de vragen over tijd van wereldoorlogen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:

Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.

noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.

noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.

Bron 2

In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:

Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.

noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.

Bron 3

Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:

Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.

noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.

Bron 4

Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.

Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.

Bron 5

In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.

Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.

Bron 6

In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:

Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?

Bron 7

Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.

Bron 8

In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.

Bron 9

De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:

De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.

Bron 10

In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:

De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.

noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.

Bron 11

In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.

Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.

Bron 12

Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:

Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.

noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
  • de wetenschappelijke revolutie

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
  • discussies over de 'sociale kwestie'
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
  • de opkomst van emancipatiebewegingen
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
  • de crisis van het wereldkapitalisme
  • het voeren van twee wereldoorlogen
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
  • de Duitse bezetting van Nederland
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
  • de eenwording van Europa
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

Moderne tijd

Twee gegevens over de Britse koning George V:

  • 1 In 1906 bezocht George, toen nog de Britse kroonprins, India. Na het bezoek schreef hij: “We kunnen de zaken niet laten zoals ze nu zijn. We moeten de inheemse bevolking meer vertrouwen en een groter aandeel in het bestuur geven.”
  • 2 In 1913 liet George V de maharaja van Bikaner [een Indiase vorst], tijdens een lunch naast koningin Mary zitten. Dit veroorzaakte onrust onder Britse hoogwaardigheidsbekleders.

Vraag 13 2 punten

Licht beide gegevens toe door:

  • bij gegeven 1 te noemen welke organisatie, die in 1885 was opgericht, paste bij de visie van George V, en
  • bij gegeven 2 met een culturele reden een verklaring te geven voor de onrust onder de Britse hoogwaardigheidsbekleders.

Let op: je moet in je antwoord telkens ingaan op het gevraagde gegeven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De visie van George V dat de bevolking van India een groter aandeel moest krijgen in het bestuur paste bij het Indian National Congress.
  • De onrust onder de Britse hoogwaardigheidsbekleders kan verklaard worden vanuit de (culturele) aanname dat de Britten een hoger aanzien verdienden dan Indiërs zodat het plaatsen van een Indiase vorst naast de Britse koningin als ongepast/teveel eer werd gezien.

Opmerking: Alleen als het antwoord een combinatie bevat van (bij de eerste deelvraag) het Indian National Congress en (bij de tweede deelvraag) het Britse superioriteitsgevoel en een daarbij passende verwijzing naar het gegeven, wordt telkens 1 scorepunt toegekend.

Vraag 13 in het hele examen

Gebruik bron 7.

In 1929 wordt onder leiding van de Amerikaanse zakenman Owen D. Young een plan aangenomen over een aanpassing van de herstelbetalingen die Duitsland na de Eerste Wereldoorlog moet betalen. In het Young-plan wordt afgesproken dat de herstelbetalingen lager worden én dat Duitsland zou moeten betalen tot 1988.

Vraag 14 3 punten

Licht de gebeurtenissen rondom de herstelbetalingen toe door:

  • zonder bron het eerdere Amerikaanse plan te noemen dat de Duitse moeilijkheden rondom de herstelbetalingen moet oplossen, en
  • de boodschap te noemen die met het affiche wordt weergegeven over het Young-plan, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Duits affiche uit 1929 van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan, met de tekst: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! Bekijk in Bijlage, pagina 6

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Het Dawesplan (wordt in 1924 door de Amerikanen voorgesteld waarbij Duitsland door leningen in staat wordt gesteld de herstelbetalingen te doen).
  • Het affiche geeft de boodschap weer dat het Young-plan Duitsland tot slaaf maakt / dat het onmenselijk is dat de Duitsers tot 1988 moeten betalen,
  • wat blijkt uit (een van de volgende): de tekst: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! / de afbeelding van mannen/Duitsers die worden afgebeuld. / het afbeelden van Young als een duivelachtige figuur die de zweep gebruikt.

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste boodschap bevat, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 14 in het hele examen

Een geschiedenis:

De Nederlander Harm Dost werd in 1975 in de BRD gearresteerd en veroordeeld tot een gevangenisstraf omdat hij in zijn coffeeshop in Arnhem softdrugs verkocht aan Duitse staatsburgers. De voorzitter van een actiecomité dat zich inzette voor de vrijlating van Dost zei: “Wat staat ons te wachten als West-Duitsland meent de morele orde in Europa te moeten handhaven? Een land waarvan wij dat het laatste verwachten is Duitsland.”

Vraag 19 2 punten

Licht deze geschiedenis toe door:

  • aan te geven welk verschil in beleid tussen Nederland en Duitsland de veroordeling van Harm Dost in Duitsland verklaart, en
  • met een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw een verklaring te geven voor de kritiek van de voorzitter van het actiecomité.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Harm Dost werd veroordeeld vanwege het verschil tussen het Nederlandse gedoogbeleid ten aanzien van softdrugs en het Duitse beleid dat verkoop van softdrugs verbood (zodat Dost in Duitsland werd gestraft voor de verkoop van softdrugs aan Duitsers).
  • De voorzitter verwijst naar 'de Duitse bezetting van Nederland' / 'het in praktijk brengen van nationaalsocialisme' / 'het voeren van twee wereldoorlogen', waardoor hij van mening is dat Duitsland door haar verleden met de misdaden onder het naziregime niet het land is dat de morele orde in Europa kan handhaven.

Opmerking: Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 19 in het hele examen

Gebruik bron 9.

Vraag 20 3 punten

Licht het verhaal van Paul West toe door:

  • met bron aan te geven welk doel de regering wil bereiken met de indoctrinatie van leerlingen in de klas van Paul West, en
  • met een verwijzing naar de bron aan te tonen of deze poging tot indoctrinatie succesvol is, en
  • zonder bron het West-Duitse beleid te noemen dat eraan bijdraagt dat in de jaren 1970 burgers uit de DDR vaker toestemming krijgen om naar de BRD te vertrekken.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De regering wil bereiken dat leerlingen geloven dat het westen slecht is / dat leerlingen vertrek naar het westen niet overwegen (zodat leerlingen hun eigen klasgenoot moeten afwijzen als verrader omdat hij naar het westen vertrekt).
  • De indoctrinatie is niet succesvol omdat de leerlingen Paul buiten het zicht van de docent vragen om hen producten uit het westen te sturen / Paul na de les als een popster omringen.
  • Door de Ostpolitik komt een versoepeling in het verlenen van toestemming voor vertrek (omdat hierdoor de relatie tussen de BRD en DDR beter wordt / omdat hierdoor de DDR geld krijgt voor het laten vertrekken van Oost-Duitsers).

Vraag 20 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 5

In 1832 richten enkele Engelse landarbeiders de Friendly Society of Agricultural Labourers (de vriendschappelijke vereniging van landarbeiders) op. Een grootgrondbezitter geeft hen aan bij de autoriteiten en ze worden gearresteerd. In een Schotse krant van 29 maart 1834 staat:

Deze maandag zijn zes arbeiders (…) veroordeeld voor het afleggen van een onwettige eed. De gevangenen behoorden tot de Friendly Society of Agricultural Labourers, die de regel had dat als een meester probeerde de lonen van zijn werkers te verlagen, dat dan degenen die lid waren van de vereniging zouden stoppen met werken. (…).Twee mannen, genaamd Lock en Legg, getuigden dat ze zich hadden aangesloten bij de vereniging en dat ze geblinddoekt naar een kamer in een huis in Tolpuddle waren gebracht. Daar hadden ze gezworen om te staken voor lonen [tegen loonsverlaging] als anderen dat ook deden.

Gebruik bron 5.

Rechter Williams, lid van het Britse parlement, veroordeelt de landarbeiders tot zeven jaar dwangarbeid in Australië. Robert Owen organiseert vervolgens een protestcampagne tegen deze veroordeling.

In 1916 voerde de Nationale Vrouwenpartij in de Amerikaanse staat Colorado tijdens de presidentsverkiezingen campagne met de tekst: "Vrouwen van Colorado, jullie mogen stemmen. Krijg kiesrecht voor alle vrouwen in het land door tegen [de presidentskandidaat] Woodrow Wilson te stemmen. Zijn partij is tegen vrouwenkiesrecht."

Vraag 14 2 punten

Licht deze campagne van de Nationale Vrouwenpartij toe door:

  • te verklaren vanuit de staatsvorm van de Verenigde Staten dat niet alle vrouwen in de Verenigde Staten tegelijk kiesrecht kregen, en
  • te beredeneren dat deze oproep aan vrouwen in Colorado bijdroeg aan de 'voortschrijdende democratisering'.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De Verenigde Staten zijn een federale staat, waardoor wetten (over bijvoorbeeld kiesrecht) in sommige staten wel werden aangenomen terwijl die in andere staten nog niet werden aangenomen. (1)
  • Deze oproep droeg eraan bij dat politici aan de macht kwamen die instemden met vrouwenkiesrecht / dat (meer) vrouwen in Colorado gebruik gingen maken van hun stemrecht (en dus deelnamen aan het politieke proces), omdat ze zich aangesproken voelden / deze oproep zorgde ervoor dat politici in de Verenigde Staten inzagen dat opkomen voor vrouwenkiesrecht stemmen opbracht (wat de 'voortschrijdende democratisering' bevorderde). (1)

Vraag 14 in het hele examen

bron 9

In 1922 verschijnen de memoires van de voormalige keizer Wilhelm II. Hierin schrijft hij over de situatie van Duitsland aan het einde van de oorlog en vlak daarna:

Dertig jaar was het leger mijn trots. Ik heb voor het leger geleefd en gewerkt. En nu, na vierenhalf schitterende oorlogsjaren met ongekende overwinningen moest het bezwijken onder de dolkstoot van de revolutionairen, en dat op het moment dat de vrede dichtbij was! (…) Op deze jaren van zware beproeving zal de bevrijding volgen van een juk dat men een groot, sterk en eerlijk volk onrechtmatig heeft opgedrongen. Dan zal iedereen weer blij en trots zijn dat hij een Duitser is. (…) Ik geloof in de vernietiging van het verkeerde vonnis van Versailles, omdat verstandige mensen in het buitenland en in Duitsland zelf tot inzicht komen. Ik geloof in het Duitse volk en in de voortzetting van zijn vredelievende taak in de wereld die werd onderbroken door een vreselijke oorlog die Duitsland niet heeft gewild en waar het zich dus ook niet schuldig aan heeft gemaakt.

Gebruik bron 9.

Een bewering:

De visie die de Duitse keizer Wilhelm II in 1922 geeft op de gebeurtenissen aan het einde van de oorlog, zal de aanhangers van de NSDAP aanspreken.

Vraag 15 3 punten

Ondersteun deze bewering door:

  • twee opvattingen van Wilhelm II te noemen die de aanhang van de NSDAP zullen aanspreken, en
  • een verklaring te geven voor deze visie van Wilhelm II vanuit zijn positie.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De aanhang van de NSDAP zal zijn aangesproken door (twee van de volgende): (2)

− het verheerlijken van het leger / het militarisme.

− het verheerlijken van de grootsheid van Duitsland.

− de opvatting dat de overgave in 1918 een dolkstoot was voor het Duitse leger.

− de opvatting dat het Verdrag van Versailles een onrechtmatig juk was.

− de opvatting dat Duitsland sterk vernederd was door de geallieerden door de schuldvraag.

Opmerking

Per juiste opvatting 1 scorepunt toekennen.

  • Wilhelm II moest aan het einde van de oorlog afstand doen van de troon / kreeg (mede) de schuld van het Duitse verlies zodat hij met het schrijven van deze memoires zijn reputatie/positie wil herstellen. (1)

Vraag 15 in het hele examen

bron 10

Wilfred von Oven is de persvoorlichter van de Duitse minister van propaganda Joseph Goebbels. Hij schrijft in 1943 in zijn dagboek dat Goebbels het volgende over een nationaalsocialistische jongerenbeweging zegt:

Ik heb er zeker niets tegen dat meisjes binnen redelijke grenzen meedoen aan gymnastiek of sport. Maar waarom moet een toekomstige moeder marcheren met een rugzak? Ze moet gezond en krachtig zijn, maar ook gracieus en leuk om te zien. Daaraan kunnen de gymnastische oefeningen binnen redelijke grenzen bijdragen, maar ze hoeft geen spierbundels van armen of benen te hebben en de tred van een soldaat. Ik sta het hoe dan ook niet toe dat de Berlijnse meisjes in kerels veranderen.

Gebruik bron 10.

Uit de uitspraak van Joseph Goebbels kun je opmaken dat de nationaalsocialisten voor meisjes een ander toekomstbeeld hebben dan voor jongens.

Vraag 16 2 punten

Geef met de bron voor beide groepen apart aan welk toekomstbeeld de nationaalsocialisten hiervoor hebben.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is: Uit de uitspraak van Goebbels blijkt dat:

  • het nationaalsocialistische toekomstbeeld voor meisjes dat van moeder/echtgenote is, omdat zij aantrekkelijk moeten blijven (in de ogen van nationaalsocialistische mannen) / gezond moeten zijn (om kinderen te kunnen krijgen / het huishouden te doen). (1)
  • het nationaalsocialistische toekomstbeeld voor jongens dat van strijdbare man/soldaat/militair is, omdat zij moeten leren marcheren / spierbundels moeten kweken. (1)

Opmerking

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een juist toekomstbeeld voor meisjes/jongens en een daarbij passende verwijzing naar de bron, wordt telkens 1 scorepunt toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Moderne tijd

De Britse minister-president Lloyd George was onderhandelaar bij het Verdrag van Versailles. In mei 1922 zei hij in het Britse parlement: "Ik heb vandaag heel duidelijk uiteengezet (...) dat van Duitsland, hoewel het moreel verantwoordelijk is alle kosten van de oorlog te betalen, alleen kan worden verwacht dat het betaalt in verhouding tot zijn [economische] capaciteit."

Vraag 14 2 punten

Er was bij Lloyd George verandering en continuïteit aan te wijzen in zijn mening over het Verdrag van Versailles.

Licht dit toe door:

  • een afspraak uit het Verdrag van Versailles te noemen die Lloyd George wilde aanpassen, en
  • aan te tonen dat Lloyd George niet van mening veranderde over de rol van Duitsland in de oorlog.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De herstelbetalingen (moesten volgens Lloyd George worden aangepast omdat ze te hoog waren voor Duitsland). 1
  • Lloyd George vond nog steeds dat Duitsland de aanstichter was van / schuld had aan de oorlog (door te zeggen dat Duitsland moreel verantwoordelijk is om alle kosten te betalen). 1

Vraag 14 in het hele examen

Gebruik bron 8.

Bron 8

In maart 1933 zoeken nationaalsocialistische ordetroepen naar communistische documenten in huizen van Joodse inwoners van het Duitse stadje Niederstetten. Hoewel ze geen documenten vinden, arresteren en mishandelen de ordetroepen toch tien Joodse mannen. Een Joodse inwoner vertelt hierover:

Daarna werden de slachtoffers die bijna niet meer konden staan naar de Raadskamer gebracht waar ze tegen een muur moesten staan - de 'Klaagmuur' noemden de nazi's het. Nadat ze gedwongen waren de Hitlergroet te brengen, mochten ze het stadshuis verlaten. De meesten van hen waren te zwak na de mishandeling en moesten naar huis worden gedragen door familieleden. Alle slachtoffers waren enkele weken onwel en eentje heeft zijn spraakvermogen verloren. Er moet gezegd worden dat de niet-Joodse bevolking van de stad, waarvan de meerderheid bij de verkiezingen van 5 maart op de nationaalsocialisten had gestemd, heel verontwaardigd was over wat er was gebeurd. Een oude inwoner zei: 'Hitler zou dit zeker hebben afgekeurd'.

Vraag 15 3 punten

Je trekt uit deze beschrijving twee conclusies:

  • 1 Duitsland verandert in 1933 in een totalitaire samenleving.
  • 2 De Duitse bevolking is in 1933 nog niet volledig genazificeerd.

Ondersteun beide conclusies door:

  • aan te geven waardoor de gebeurtenissen in Niederstetten passen bij een totalitaire samenleving, en
  • aan te tonen dat de nazificering van de bevolking nog niet volledig is, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • In Niederstetten worden (grond)rechten van burgers geschonden / worden bepaalde groepen burgers vervolgd (wat past bij een totalitaire samenleving). 1
  • De nazificering is nog niet volledig omdat de inwoners van Niederstetten de Joodse inwoners niet als minderwaardig beschouwen / terreur tegen tegenstanders afwijzen, 1
  • want uit de bron blijkt dat (een van de volgende): de inwoners van Niederstetten verontwaardigd zijn over de mishandeling van de Joodse inwoners; een inwoner denkt dat Hitler de mishandeling zou afkeuren. 1

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een uitleg bevat over de onvolledige nazificering, wordt aan een daarbij passende verwijzing naar de bron 1 scorepunt toegekend.

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik bron 9.

Bron 9

Adolf Hitler maakt in de jaren 1920 een schets van een triomfboog voor in Berlijn:

Toelichting: Een triomfboog wordt geplaatst om een overwinning te herdenken. In dit ontwerp staan op de muren van de triomfboog de namen van 1,8 miljoen Duitse slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog gegraveerd. Rechtsonder op de tekening staan mensen getekend om de grootte van de triomfboog te tonen.

Vraag 16 3 punten

Hitler laat deze triomfboog in 1937 opnemen in de plannen voor een nieuwe Duitse hoofdstad. De boog wordt nooit gebouwd.

Verklaar beide door:

  • uit te leggen met een verwijzing naar de prent bij welk kenmerk van het nationaalsocialisme het ontwerp van de triomfboog past, en
  • aan te geven waardoor het tijdens de Tweede Wereldoorlog niet mogelijk was de triomfboog te bouwen.

Schets van Hitler voor een triomfboog in Berlijn, met getekende mensen rechtsonder om de grootte te tonen. Bekijk in Bijlage, pagina 7

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Het ontwerp van de triomfboog past bij het kenmerk nationalisme / militarisme / gebruik van propaganda, omdat door het opnemen van de (1,8 miljoen) namen Hitler de slachtoffers / de gevallen Duitse soldaten uit de Eerste Wereldoorlog eert / door het bouwen van een enorme triomfboog de grootsheid van Duitsland wil laten zien. 2
  • Het is tijdens de Tweede Wereldoorlog niet mogelijk de boog te bouwen omdat (een van de volgende): (veel) arbeiders worden ingezet in het Duitse leger; er door de oorlog te weinig bouwmaterialen zijn; vanwege bombardementen op Duitse steden bouwactiviteiten gevaarlijk worden. 1

Opmerking: Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een combinatie is van een nationaalsocialistisch kenmerk en een daarbij passende verwijzing naar de triomfboog, worden scorepunten toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

In mei 1945 dwongen geallieerde troepen inwoners van de Duitse stad Burgsteinfurt filmbeelden te bekijken die zij hadden gemaakt in de concentratiekampen Buchenwald en Bergen-Belsen. Volgens de geallieerden droeg dit bij aan het ongedaan maken van de nazificering van de Duitse bevolking.

Vraag 17 2 punten

Leg de redenering van de geallieerden uit.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

De geallieerden dachten dat de Duitse bevolking door het zien van de gruwelijkheden zich schuldig zouden voelen / afschuw zouden voelen, waardoor de Duitse bevolking zich zou afkeren van / afstand zou doen van de nationaalsocialistische ideologie.

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Moderne tijd

Een geschiedenis:

Begin 1919 sloten meer dan 350.000 Duitse soldaten zich aan bij paramilitaire eenheden die Freikorps [Vrijkorps] werden genoemd. De regering van de Republiek van Weimar zette Vrijkorpsen eerst in voor het neerslaan van opstanden, maar kondigde in 1920 aan dat ze werden opgeheven. Hierna kwamen Vrijkorpsen in opstand. De Duitse legerleiding weigerde de opstand neer te slaan.

Vraag 14 2 punten

Aan deze geschiedenis kun je verschillende oorzaken ontlenen voor de zwakke positie van de regering van de Republiek van Weimar.

Toon dit voor twee oorzaken aan.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is. De zwakke positie van de regering blijkt uit het gegeven dat (twee van de volgende):

  • er sprake was van groepen die bereid waren met geweld in opstand te komen tegen de regering.
  • de regering niet kon rekenen op het leger.
  • de legerleiding niet luisterde naar de regering.
  • de regering gebruik moest maken van paramilitaire organisaties om politieke onrust te onderdrukken.
  • de regering te maken kreeg met een zeer grote groep paramilitairen waarop ze weinig grip hadden.

per juist antwoord 1 punt

Vraag 14 in het hele examen

bron 9

Bericht uit de Duitse krant Freiburger Zeitung van 29 maart 1936:

Een prachtige lentehemel glimlacht over de Rijkshoofdstad. Verkiezingsdag - feestdag! De Berlijners werden al vroeg uit bed getrommeld. Sinds 7.00 uur klinkt er marsmuziek door de met vlaggen versierde straten. De nazigelederen zijn overal aanwezig en doen opnieuw een beroep op plicht en geweten (…). Een verkwikkende, vrolijke sfeer domineert de stad. Binnenkort zal er een echte volksverhuizing plaatsvinden naar de meer dan 2.000 stembureaus. (...) Bij aanvang van de verkiezingen, staan er lange rijen mensen voor de stembureaus tot ver in de straten. (...) Om 12.00 uur hebben al vele honderdduizenden hun stem kunnen uitbrengen, stemmend in lijn met de grote woorden van de leider [Hitler] die in veel stembureaus aan de muur hangt: 'voor de één zijn we de partij, voor een ander een organisatie, weer iets anders voor een derde, in werkelijkheid zijn wij het Duitse volk!'

Bron: https://www.akens.org/akens/texte/diverses/konferenz.htm

Vraag 15 3 punten

Gebruik bron 9.

Stel: je doet onderzoek naar de verkiezingsdag in 1936. Je trekt de conclusie dat deze beschrijving een waarheidsgetrouw beeld geeft van het verloop van de verkiezingsdag.

Geef aan:

  • zonder bron waardoor je kunt twijfelen aan de betrouwbaarheid van krantenartikelen in Duitsland in die tijd, maar
  • dat de beschrijving wel een waarheidsgetrouw beeld geeft van het verloop van een verkiezingsdag in een totalitaire staat, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Krantenartikelen in Duitsland in die tijd worden in opdracht van de (totalitaire) regering geschreven/gecensureerd (waardoor de inhoud minder betrouwbaar wordt).
  • Uit de beschrijving blijkt dat alles gecontroleerd wordt / dat mensen worden aangezet tot het stemmen op één partij (wat een waarheidsgetrouw beeld geeft van een verkiezingsdag in een totalitaire staat),
  • want uit de bron blijkt dat (een van de volgende): nazi's overal op straat aanwezig zijn om mensen aan te sporen om te gaan stemmen. / de nazi-ideologie overheerst door vlaggen/muziek/woorden van Hitler in de stemlokalen. / nazi's mensen wakker maken om te stemmen.

Opmerking: alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste uitleg bevat van de wijze waarop de beschrijving een waarheidsgetrouw beeld geeft, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 15 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 14 3 punten

Twee gegevens over de Duitse sociaaldemocratische politicus Kuttner:
1 In 1921 citeerde Kuttner een bericht van de Duitse generaal-veldmaarschalk Von Hindenburg uit 1918: "Onder deze omstandigheden is het absoluut noodzakelijk om de strijd af te breken om het Duitse volk en hun bondgenoten nutteloze slachtoffers te besparen. Elke gemiste dag kost het leven van duizenden dappere soldaten."
2 In 1933 moest Kuttner Duitsland ontvluchten.
Licht beide gegevens toe door:

  • met het citaat (gegeven 1) uit te leggen dat Kuttner de dolkstootlegende wilde ontkrachten, en
  • te verklaren waardoor Kuttner in 1933 Duitsland moest ontvluchten.
Bekijk het antwoord
  • Legt met het citaat uit dat Kuttner de dolkstootlegende wilde ontkrachten: de Duitse legerleiding / Von Hindenburg wilde de oorlog beëindigen, terwijl de dolkstootlegende ervan uitgaat dat de oorlog onnodig werd verloren doordat de (sociaaldemocratische) regering de strijd wilde staken / het Duitse leger in 1918 had kunnen doorvechten. (2p)
  • Verklaart dat Kuttner in 1933 moest vluchten: de nationaalsocialisten kwamen in 1933 aan de macht en vervolgden politieke tegenstanders (sociaaldemocraten, socialisten, ontkenners van de dolkstootlegende). (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

Bron 8
Bron 8 Tekst op het bord: Ik ben uit de Volksgemeinschaft verstoten.

Een foto, gemaakt in de Duitse stad Schmölln in december 1940:

Toelichting:
Het haar van deze Duitse vrouwen wordt afgeschoren omdat ze Poolse krijgsgevangenen hebben geholpen.

Vraag 15 3 punten

Gebruik bron 8.
Het stadsbestuur van Schmölln heeft opdracht gegeven voor de bestraffing.
Toon aan:

  • dat de situatie op de foto past bij 'het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme', en
  • met een verwijzing naar de foto, wat het stadsbestuur wilde bereiken met deze bestraffing.
Bekijk het antwoord
  • Toont aan dat de situatie op de foto past bij het nationaalsocialisme: er is sprake van een Volksgemeinschaft (waar deze vrouwen van worden uitgesloten) / het helpen van (niet-raszuivere) Poolse krijgsgevangenen wordt bestraft. (1p)
  • Verklaart wat het stadsbestuur wilde bereiken: de bevolking van de stad wordt bang om tegen het nationaalsocialisme in te gaan / de nazificatie wordt bevorderd. (1p)
  • Verwijst naar de foto, alleen bij een juiste uitleg van de boodschap: de vrouwen worden publiekelijk / in het openbaar gestraft. (1p)

De verwijzing naar het publieke karakter van de bestraffing (derde subcriterium) telt alleen mee als de uitleg over de boodschap aan de bevolking (tweede subcriterium) juist is.

Vraag 15 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Nadat de Fransen in 1794 de slavernij officieel hebben afgeschaft, wordt het in 1802 heringevoerd op het Franse eiland Guadeloupe. Mensen die opnieuw slaafgemaakt worden, komen in opstand en nemen Franse inwoners gevangen. Auguste Lacour, familie van plantage-eigenaren op het eiland, beschrijft hoe de slaafgemaakte Solitude spreekt tegen gevangengenomen Fransen:

Haar haat en woede waren explosief. Ze hield konijnen. Toen een van de konijnen ontsnapte pakte ze een mes, ging het achterna, doorboorde het en hield het omhoog voor de [Franse] gevangenen. "Zo", zei ze, terwijl ze de meest schandelijke scheldwoorden gebruikte, "zal ik jullie ook behandelen."

Vraag 14 4 punten

Twee gegevens over briefkaarten die Britse soldaten van de legerleiding tijdens de Eerste Wereldoorlog naar huis moesten sturen:
1 Er stonden zinnen op voorgedrukt zoals 'alles gaat goed', 'ik ben ziek maar voel me al beter' en 'ik heb wel/niet recentelijk een brief/pakketje ontvangen'. Soldaten moesten de zinnen en woorden doorstrepen die niet van toepassing waren.
2 Boven de briefkaarten stond 'Als er iets anders op deze kaart wordt geschreven, wordt hij vernietigd'.
Leg uit:
met gegeven 1 welk binnenlands politiek doel met de voorgedrukte briefkaarten moest worden bereikt, en
met gegeven 2 welke militaire reden de Britse legerleiding had voor het gebruik van de voorgedrukte briefkaarten.

Bekijk het antwoord
  • Legt met gegeven 1 uit dat het binnenlandse politieke doel was dat het thuisfront wist dat de soldaat het goed maakte of leefde, zodat de steun voor de oorlog bij het thuisfront hoog bleef, of zodat mannen zich zouden aanmelden voor dienst. (2p)
  • Legt met gegeven 2 uit dat de militaire reden was dat de soldaat geen informatie mocht toevoegen, om te voorkomen dat informatie over het front of strategische informatie in vijandelijke handen zou vallen, of om te voorkomen dat de moraal van het thuisfront door de ellendige toestand aan het front zou dalen of dat het falen van de legerleiding uit zou komen. (2p)

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

In 1932 schrijft Gé Nabrink over een Indische tentoonstelling in Den Haag met muziek-, dans- en ambachtsdemonstraties, Indisch eten en authentieke gebouwen:

Wat getoond wordt is niet het ware beeld van het Nederlandse kolonialisme. De 'Indische Tentoonstelling' is een wanhopige poging het optreden van de Nederlandse bezittende klasse te rechtvaardigen en goed te praten. Denkende arbeiders laten zich niet om de tuin leiden. (…) Niet om beschaving en niet om godsdienst, maar om winst regeert de terreur van de Nederlandse bourgeoisie in Indonesië. Nu en vroeger! De koloniale geschiedenis van Nederland druipt van het bloed. Bloed van een onbeschermd volk, getrapt en gekneveld zonder ophouden van 1600 tot 1932.

Vraag 15 3 punten

Gé Nabrink geeft kritiek op het organiseren van de tentoonstelling.
Toon dit aan door:
aan te geven tot welke politiek-maatschappelijke stroming Gé Nabrink behoort, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw te noemen dat past bij het organiseren van deze tentoonstelling.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Gé Nabrink een communist of socialist is. (1p)
  • Onderbouwt dat met een verwijzing naar de bron, bijvoorbeeld: hij schrijft dat de Indische Tentoonstelling een wanhopige poging is het optreden van de Nederlandse bezittende klasse (in Indonesië) te rechtvaardigen; de Nederlandse aanwezigheid in Indonesië alleen om winst gaat; die ten koste gaat van de Indonesische bevolking; of er sprake is van bourgeoisie of klassen. (1p)
  • Noemt het kenmerkende aspect 'de rol van propaganda en moderne communicatiemiddelen', bijvoorbeeld: het organiseren van een tentoonstelling waarin het kolonialisme wordt verdedigd past bij dat aspect. (1p)

Alleen als bij de eerste deelvraag een juiste politieke stroming wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 15 in het hele examen

Bron 9

Luise Solmitz is getrouwd met Franz Solmitz, die van Joodse afkomst is. Zij schrijft in 1938 over een maatregel van het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken:

's Avonds kwam de klap die we al verwachtten. Franz werd wit en stil, en toen vertelde hij het nieuws: Duitsers mogen alleen nog Duitse voornamen hebben, waaronder een paar uit een buitenlandse taal. Maar Joden moeten een Joodse voornaam hebben – zoals ik al had voorspeld: "Kijk uit", heb ik gezegd, "ze zullen het gewoon verplicht stellen." En dat is nu gebeurd. En het zijn geen namen als Jonah, Joshua, Benjamin maar afschuwelijke namen, sommige onherkenbaar en andere beledigend. Joden als Franz die al een voornaam hebben moeten er een tweede aan toevoegen: mannen moeten de naam Israel toevoegen en vrouwen de naam Sarah. Ik weet niet wat ik hierop moet zeggen. Op alle officiële correspondentie moet de tweede voornaam worden vermeld – dat betekent ook in het telefoonboek, bij de gemeente en op je bankrekening.

Vraag 16 3 punten

Deze maatregel past bij 'het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme' in Duitsland.
Toon dit aan door:
aan te geven dat de maatregel past bij een totalitair systeem, en
uit te leggen op welke wijze de maatregel bijdraagt aan het buitensluiten van Joden uit het openbare leven.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat de maatregel past bij een totalitair systeem, omdat de overheid zeggenschap heeft over een persoonlijke aangelegenheid als voornamen. (1p)
  • Legt uit dat Joden door de maatregel meteen te herkennen zijn aan hun voornaam, waardoor de controle op maatregelen die Joden buitensluiten makkelijker wordt, of waardoor instanties of mensen in Duitsland Joden makkelijk kunnen ontlopen of weren. (2p)

Vraag 16 in het hele examen

Bron 10

Bron 10
Bron 10 Vertaling van de tekst onder de prent: 'Vooruit dan maar, alles voor een rustig leven'. Toelichting: Op het boek dat de man in zijn hand houdt staat: 'Het dwazenparadijs van de democratie'. Op de rug van de krokodil staan hakenkruizen, symbool van het nationaalsocialisme.

Prent van David Low uit november 1938:

Een krokodil met hakenkruizen op zijn rug heeft zijn bek bij de voet van een man die ontspannen in een stoel zit en een boek vasthoudt. Onder de prent staat in het Engels: 'OH, WELL, ANYTHING FOR A QUIET LIFE'. Signatuur: Low.

Vraag 17 4 punten

Met deze prent geeft David Low kritiek weer op zowel het buitenlands beleid van Groot-Brittannië als dat van Duitsland.
Geef aan, telkens met een verschillende verwijzing naar de prent, welk buitenlands beleid van Groot-Brittannië en welk buitenlands beleid van Duitsland Low bekritiseert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het Britse buitenlandse beleid dat Low bekritiseert: de appeasementpolitiek, of een juiste omschrijving daarvan. (1p)
  • Verwijst naar de prent bij het Britse beleid, bijvoorbeeld: de man ligt lui op een stoeltje terwijl de krokodil zijn been al in zijn bek heeft; de titel 'Het dwazenparadijs van de democratie' van het boekje; of de tekst 'Vooruit dan maar, alles voor een rustig leven'. (1p)
  • Noemt het Duitse buitenlandse beleid dat Low bekritiseert: geweld gebruiken voor de aansluiting van Duitstalige gebieden, of zich agressief opstellen tegenover andere landen. (1p)
  • Verwijst naar de prent bij het Duitse beleid: de nationaalsocialistische buitenlandse politiek wordt afgebeeld als een gewelddadige of hongerige krokodil. (1p)

Alleen als het antwoord het juiste Britse buitenlandse beleid (bij de eerste deelvraag) en het juiste Duitse buitenlandse beleid (bij de tweede deelvraag) bevat dat Low bekritiseert, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de prent.

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Moderne tijd

Bron 10

In 1933 reist de journalist Gareth Jones door Duitsland. Hij schrijft in een artikel in de Britse krant Western Mail & South Wales News over de aanpak van de werkloosheid in Duitsland door middel van kampen waarin werklozen een tijd wonen en werken:

In welke mate lossen deze kampen het probleem van de werkloosheid op? Ze streven er vooral naar om jonge werklozen te helpen, afgelopen zomer werkten 290.000 mannen in deze kampen. Ze hopen dat deze zomer er tussen de 300.000 en 400.000 zullen worden ingeschreven. Maar nu staat het hele systeem op losse schroeven, want Hitler is aan de macht gekomen en er wordt gevreesd dat hij de basis van vrijwilligheid zal vernietigen en dat hij het verplicht gaat stellen (…). Als Wales net zoveel had gedaan voor de werklozen als Duitsland, dan waren er hier nu 300 kampen met 10.000 jongemannen tussen de 18 en 25 jaar, die bezig waren met nuttig werk, die laarzen repareerden, die samen zongen, die zich lichamelijk inspanden, voetbal of cricket speelden en met elkaar over van alles discussieerden.

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 10.
Een bewering: Gareth Jones verwacht dat Hitler gebruik gaat maken van de werkverschaffingskampen om het nationaalsocialisme in praktijk te brengen.
Onderbouw deze bewering door:

  • het kenmerkend aspect van de twintigste eeuw te noemen waarmee je de oprichting van de werkverschaffingskampen kunt verklaren, en
  • aan te geven op welke wijze juist deze kampen kunnen worden ingezet om Duitsland te nazificeren, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerkend aspect ‘de crisis van het wereldkapitalisme’, waardoor de werkloosheid in 1933 hoog was en de kampen werden opgericht. (1p)
  • Legt uit dat in de kampen grote groepen jongeren tegelijk kunnen worden bereikt voor propaganda, doordat de jeugd door gemeenschappelijke activiteiten openstaat voor propaganda, wat het nazificeren van Duitsland bevordert. (1p)
  • Verwijst naar de bron: Jones beschrijft dat (een van de volgende) de jongeren veel gezamenlijke activiteiten ondernemen, steeds grotere aantallen jongeren deelnemen aan de kampen, of er in de kampen gezamenlijk gediscussieerd wordt. (1p)

Noemt het antwoord bij het eerste deel het kenmerkend aspect ‘het in praktijk brengen van (totalitaire ideologieën als) het nationaalsocialisme’, dan levert dat geen punt op, omdat de kampen al bestonden voordat Hitler aan de macht kwam. De verwijzing naar de bron levert alleen een punt op als de uitleg bij het tweede deel juist is.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 3 punten

Anna Seghers was een bekende Duitse schrijfster uit de twintigste eeuw. Haar leven werd beïnvloed door de politieke omstandigheden in Duitsland:
1 In 1933 werd ze als lid van de Duitse communistische partij gearresteerd en korte tijd gevangengehouden.
2 Haar verhuizing in 1950 van West- naar Oost-Berlijn werd toegejuicht door de SED (de communistische partij).
Licht dit toe door:

  • aan te geven naar aanleiding van welke gebeurtenis communisten in Duitsland werden gearresteerd in 1933, en
  • met een gebeurtenis uit 1949 uit te leggen waardoor de SED de verhuizing van Anna Seghers toejuichte.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de gebeurtenis naar aanleiding waarvan communisten in 1933 werden gearresteerd: de Rijksdagbrand, of de machtsovername van Hitler na de machtigingswet, waarna communisten als verdachten van de Rijksdagbrand of als politieke tegenstanders werden gearresteerd. (1p)
  • Legt met de oprichting van de DDR in 1949 uit waarom de SED de verhuizing toejuichte: de DDR werd daarmee ondersteund door een bekende schrijfster, of het was aantrekkelijk om in de DDR te wonen. (2p)

Het tweede deel levert alleen punten op als het de oprichting van de DDR combineert met een passende verklaring voor het toejuichen van de verhuizing door de SED.

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 4

De vrouw van kolonel Faithful reisde samen met haar dochter en een andere jongedame, die beiden net waren aangekomen uit Engeland. Ze reisden van Calcutta naar Ludhiana, een afstand van meer dan 1200 mijlen met hun draagstoelen en dragers, zonder ook maar één dienaar. Ze reisden veertien dagen dag en nacht, zonder het minste gevaar op letsel of beledigingen. Er zijn dagelijks voorbeelden van dames die op dezelfde manier meteen na hun aankomst uit Engeland met een koets naar elk deel van het land reizen, en ik heb nooit gehoord dat zij gewond raakten of beledigd werden. Zegt dit niet genoeg over onze heerschappij in India? Zouden mannen hun vrouwen en dochters onbeschermd toevertrouwen aan mensen die zich verzetten tegen onze heerschappij in India? We hebben geen garnizoenen, of ommuurde vestigingen in ons rijk, behalve in de drie hoofdsteden Calcutta, Madras en Bombay. We weten en voelen dat mensen overal tegen ons opkijken en ons respecteren, ondanks al onze fouten, en we vinden het belangrijk dat zij voelen dat wij hen vertrouwen.

William Sleeman, generaal-majoor in het Britse leger in India, schrijft in zijn memoires, die worden gepubliceerd in 1844:

Vraag 15 2 punten

De Surinaamse schrijver Anton de Kom (1898-1945) leverde kritiek op het Nederlandse beleid in Suriname. Hij verzamelde onder andere klachten over de werkomstandigheden van de arbeiders in Suriname. In 1933 werd hij opgepakt tijdens een optocht naar het huis van de Nederlandse gouverneur, waar hij de klachten wilde aanbieden. Hij werd daarna door de autoriteiten gedwongen om naar Nederland te vertrekken.

Geef een verklaring voor het optreden van de Nederlandse autoriteiten in Suriname, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de Nederlandse autoriteiten met het oppakken en uitwijzen van Anton de Kom wilden voorkomen dat het Nederlandse gezag in de kolonie te maken kreeg met (toenemende) opstanden / dat het Nederlandse gezag werd aangetast (1p)
  • Noemt als kenmerkend aspect 'vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme' (1p)

Alleen als een juiste verklaring wordt gegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passend kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw.

Vraag 15 in het hele examen

bron 7

De gebeurtenissen van het afgelopen anderhalf jaar hebben het Duitse volk enorm in beroering gebracht. (…) Maar, nu duidelijk wordt hoeveel harde arbeid de hervormingen vergen en het enthousiasme vermindert, blijkt dat een proces van deze historische omvang ook nadelen met zich meebrengt. (…) Het Duitse volk beseft dat het zich nog steeds in een moeilijke situatie bevindt, het voelt de economische problemen, het begrijpt dat de ingevoerde noodwetten gebrekkig zijn, maar het heeft ook een fijne neus voor geweld en onrecht, het moet alleen maar glimlachen om de onhandige pogingen tot misleiding die de dingen mooier voorstellen dan ze zijn. (…) Niet door op te hitsen, vooral als het van de jeugd is, noch door het bedreigen van hulpeloze bevolkingsgroepen, maar door overleg met het volk kunnen het vertrouwen en de strijdlust bevorderd worden. Het volk weet dat het zware offers zal moeten brengen. Daartoe is het bereid en het zal de Führer [Hitler] met onverzettelijke trouw volgen, mits men het volk invloed geeft op de besluitvorming en de uitvoering. En mits niet iedere kritische opmerking als slechtheid wordt beschouwd of wanhopige patriotten tot staatsvijanden worden bestempeld.

De confessionele politicus Franz von Papen is vicekanselier in de regering die Hitler in 1933 heeft gevormd. Op 17 juni 1934 houdt Von Papen een toespraak op de universiteit van de Duitse stad Marburg:

Vraag 16 4 punten

Gebruik bron 7.
Hitler laat de verspreiding van de tekst van deze toespraak verbieden.

Verklaar dit verbod door:

  • twee kenmerken van het nationaalsocialisme te noemen en
  • bij elk kenmerk aan te geven welke kritiek Von Papen hierop geeft.
Bekijk het antwoord
  • Noemt twee kenmerken van het nationaalsocialisme, elk met de kritiek die Von Papen daarop geeft. Mogelijke combinaties: (1) het nationaalsocialisme is antisemitisch / vervolgt 'minderwaardige' rassen / streeft naar Volksgemeinschaft, terwijl Von Papen het bedreigen van of het afwijzen van (hulpeloze) bevolkingsgroepen afkeurt; (2) het nationaalsocialisme is antidemocratisch / kent het leidersbeginsel, terwijl Von Papen wil dat het volk invloed heeft op de besluitvorming; (3) het nationaalsocialisme vervolgt andersdenkenden / voert censuur door, terwijl Von Papen het bestraffen van kritische uitingen afkeurt; (4) het nationaalsocialisme streeft een totalitaire samenleving na / maakt gebruik van propaganda, terwijl Von Papen kritiek heeft op het ophitsen van de jeugd / op het misleiden van het volk (4p)

Per juiste combinatie van kenmerk en kritiek 2 punten. Alleen een kenmerk zonder de bijbehorende kritiek levert geen punt op. Twee juiste combinaties geven 4 punten.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

In 1934 kreeg Von Papen in Duitsland veel kritiek voor het houden van de toespraak in Marburg (zie bron 7). In de jaren na 1945 heeft Von Papen herhaaldelijk benadrukt dat hij deze toespraak had gehouden.

Leg uit dat het voor Von Papen door de politieke situatie in de jaren na 1945 noodzakelijk werd om de nadruk te leggen op de toespraak die hij had gehouden in Marburg.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in 1945 de geallieerden Duitsland hadden verslagen (1p)
  • Legt uit dat het voor Von Papen daardoor noodzakelijk werd om de nadruk te leggen op zijn (kritische) toespraak, om vervolging of een veroordeling (voor zijn rol in de regering van Hitler) te voorkomen (1p)

Vraag 17 in het hele examen

bron 8

bron 8
bron 8 Foto van een kantoor van de vrouwenafdeling van de NSDAP in Berlijn in 1942:

Toelichting:
De fotografe Liselotte Purper maakt veel foto’s in opdracht van de NSDAP.
Op de foto laden jongens van de Hitlerjugend pakketten met kleding op een kar.
Op het bord boven de ingang staat: “Inzameling van winterkleding voor het front”.

Vraag 18 3 punten

Gebruik bron 8.
In oktober 1942 roept de Duitse regering de bevolking op om voor soldaten aan het front winterkleding in te zamelen.

Geef aan:

  • zonder bron met welk binnenlands politiek doel de Duitse regering deze inzamelactie houdt en
  • dat de foto van deze actie dit doel kan ondersteunen en
  • welke boodschap de geallieerden met de foto van deze actie kunnen overbrengen aan hun bevolking.
Bekijk het antwoord
  • Zonder bron: de Duitse regering wil met de inzamelactie de Volksgemeinschaft versterken / de eenheid of solidariteit onder de Duitsers vergroten / steun onder de burgers voor de (totale) oorlogsvoering behouden (1p)
  • Noemt dat de foto dit doel kan ondersteunen, omdat de foto de inzet van de Hitlerjugend / de burgerbevolking voor soldaten / voor de oorlogvoering toont (1p)
  • Noemt als boodschap voor de geallieerden dat uit deze inzamelactie blijkt dat de Duitse regering niet in staat is de soldaten goed te bevoorraden / dat de Duitse frontsoldaten niet goed zijn uitgerust voor de winter (zodat de strijd tegen Duitsland gewonnen kan worden) (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

In 1829 verbiedt het Britse bestuur in India Sati, een religieus gebruik onder sommige Hindoes, waarbij een weduwe levend wordt verbrand op de brandstapel van haar overleden man. Een groep Hindoes schrijft hierna in een petitie aan de Britse gouverneur-generaal:

We horen met verbazing en verdriet dat de afschaffing van de praktijk van Sati wordt verdedigd door te beweren dat er geen wet over bestaat: een gedachte die wordt verspreid door een groep Hindoes die zich van de religie van hun voorvaderen heeft afgekeerd, die zichzelf heeft vervuild met verboden eten en drinken uit de Europese samenleving. En zij zet zich in om u wijs te maken dat er geen wet is over het ritueel van Sati en dat alle intelligente en geschoolde Hindoes het eens zijn met de afschaffing ervan. (…) Maar wij leggen eerbiedig voor dat een kwestie zo gevoelig als deze, over de interpretatie van onze heilige boeken en het bestaansrecht van onze heilige gebruiken, niemand behalve pundits [Hindoe geleerden] en brahmanen [Hindoe priesters] geconsulteerd mogen worden.

Vraag 16 2 punten

In 1919 werd Elzas-Lotharingen (zie vraag 13) door een afspraak in de Vrede van Versailles weer officieel Frans grondgebied. Leg uit welke andere afspraak uit de Vrede van Versailles Duitsland hierdoor moeilijker kon nakomen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het Verdrag van Versailles werd bepaald dat Duitsland herstelbetalingen moest doen, wat bemoeilijkt werd doordat de teruggave van Elzas-Lotharingen delfstoffen voor de industrie deed wegvallen (waardoor de economie van Duitsland verzwakte). (2p)

Alleen het noemen van de afspraak zonder verband met de teruggave van Elzas-Lotharingen levert geen scorepunt op.

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Moderne tijd

Vraag 15 2 punten

Een anekdote: In 1916 kondigde David Sarnoff aan dat hij de Radio Music Box op de markt zou brengen, waarmee radio-uitzendingen konden worden ontvangen. Deze Box was voorzien van versterkers en luidsprekers, die handig in één kast werden gemonteerd. Hij kon op tafel in de woonkamer van eengezinswoningen worden gezet.

Leg uit waardoor uitvindingen als de Radio Music Box bijdroegen aan het ontstaan van massaorganisaties in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat door uitvindingen als de Radio Music Box propaganda kon worden verspreid bij de burgers thuis / burgers in groten getale konden worden bereikt, waardoor alle burgers in aanraking kwamen met dezelfde ideologie/ideeën (waardoor massaorganisaties konden ontstaan) (2p)

Alleen als in het antwoord wordt ingegaan op de wijze waarop de informatievoorziening via de radio leidde tot het ontstaan van de massaorganisaties, worden scorepunten toegekend.

Vraag 15 in het hele examen

Bron 8

Bron 8
Bron 8 http://pressechronik1933.dpmu.de/wp-content/uploads/2013/03/Hanfstaengl-Karikatur105.jpg

Op 4 maart 1933, één dag voor de verkiezingen voor de Duitse Rijksdag, publiceert de Britse krant The Daily Express deze prent van Sidney Strube, met het onderschrift De stem van het volk, de Duitse verkiezingen vinden morgen plaats:

Vertaling teksten:

Boven aan de trap staat: stembus.

Op de man onderaan de trap, de man bij het stemhokje links en de man bij de ingang staat: (Duitse) stemgerechtigde.

Op het bord rechts staat: Stemhokje, wie niet voor ons is, is tegen ons.

Toelichting:

De man met het touw van de guillotine in de hand is Hitler.

Vraag 16 4 punten

Gebruik bron 8.

Een bewering: Strube geeft met deze cartoon een verwachting weer over het verloop van de verkiezingen en over de toekomst van de democratie in Duitsland.

Leg voor beide delen van de bewering uit welke verwachting Strube weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat volgens Strube de verkiezingen niet eerlijk zullen verlopen / de uitslag door de nationaalsocialisten wordt afgedwongen (1p)
  • Verwijst naar de bron door te noemen wat blijkt uit (een van de volgende): de mannen in uniform die bij de ingang staan. / de nationaalsocialist die meekijkt over de schouder van de stemmer. / de nationaalsocialist die bepaalt of de kiezer binnenkomt. / het draaihek in de vorm van een hakenkruis. (1p)
  • Noemt dat volgens Strube de democratie zal verdwijnen (1p)
  • Verwijst naar de bron door te noemen wat blijkt uit (een van de volgende): het feit dat de stemgerechtigde bij een guillotine moet stemmen. / de tekst op het bord met ‟wie niet voor ons is, is tegen ons”. (1p)

Alleen als een juiste verwachting van Strube wordt weergegeven over (bij de eerste deelvraag) het verloop van de verkiezingen en (bij de tweede deelvraag) de toekomst van de democratie, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron. Als bij beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

Bron 9

Bron 9
Bron 9 René Kok, Herman Selier, Erik Somers, Fotografie in bezettingstijd: geschiedenis en beeldvorming, Zwolle 1993, pag. 20

Foto van een huizenblok in Haarlem na een Engels bombardement in oktober 1940:

Toelichting:

Op de foto staan Duitse soldaten, een Nederlandse politieagent en Nederlandse burgers.

De Duitse bezetter beveelt deze foto op de voorpagina van kranten te publiceren met een verplicht onderschrift waarin staat: "In de nacht van woensdag op donderdag hebben Engelse vliegers een aanval ondernomen op Haarlem, waarschijnlijk met die vliegtuigen, die door de Nederlandse koningin aan de Engelse regering zijn geschonken."

Vraag 17 3 punten

Gebruik bron 9.

Een bewering: De publicatie van de foto met bijschrift past bij de nationaalsocialistische politiek.

Ondersteun de bewering door:

  • aan te tonen dat de publicatie past bij het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme, en
  • uit te leggen dat deze publicatie de acceptatie van de Duitse bezetting van Nederland moet vergemakkelijken.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de publicatie past bij het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme, omdat de Duitse bezetter bepaalt wat de pers moet drukken / de kranten gebruikt om propaganda te bedrijven (1p)
  • Noemt dat met de publicatie de Duitse bezetter wil overbrengen dat de Nederlandse bevolking de Britten niet moet vertrouwen, omdat ze woningen van burgers verwoesten / de koningin niet moeten vertrouwen, omdat zij bijdraagt aan de verwoesting van Nederland, waardoor de Nederlandse bevolking het Duitse gezag makkelijker zou accepteren / net als de Duitsers de Britten/koningin Wilhelmina als de vijand zou zien (2p)

Alleen als bij de tweede deelvraag het antwoord een combinatie bevat van de boodschap die de publicatie moet overbrengen en de bijdrage daarvan aan de acceptatie van de Duitse bezetting van Nederland, worden scorepunten toegekend.

Vraag 17 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Moderne tijd

Bron 7

In november 1918 stuurt de Duitse generaal Wilhelm Groener een bericht aan de Duitse regering:

Veldmaarschalk Von Hindenburg heeft zich bereid verklaard aan te willen blijven als hoogste legeraanvoerder, totdat het leger stabiel en in alle orde zal zijn teruggeleid naar het vaderland. Hij heeft de commandoleiding en de officieren verzocht om hun plicht onverminderd te blijven doen. De veldmaarschalk verwacht van de nieuwe regering, dat zij de zorg voor het leger met alle middelen veiligstelt en hiervoor elke mogelijke verstoring van het treinverkeer zal verhinderen.

Bron: F.A. Krummacher en A. Wucher, Die Weimarer Republik, Ihre Geschichte in Texten, Bildern und Dokumenten, Wiesbaden 1965, pag. 55

Vraag 14 3 punten

Gebruik bron 7.
Dit bericht wordt gezien als een belangrijk document in de ontstaansgeschiedenis van de Republiek van Weimar.
Licht deze visie toe door:

  • aan te geven welke politieke verandering in Duitsland in 1918 de legerleiding met deze reactie mogelijk maakt en
  • uit te leggen welke kritiek op de regering van de Republiek van Weimar de conservatieve elite met dit bericht kan onderbouwen.
Bekijk het antwoord
  • Geeft de politieke verandering: door aan te geven dat het leger zijn plicht zal blijven doen / niet in opstand zal komen, maakt de legerleiding het uitroepen van de Republiek van Weimar / het beëindigen van het keizerrijk mogelijk. (1p)
  • Noemt een juiste kritiek van de conservatieve elite op de regering van Weimar: de regering is verantwoordelijk voor de Duitse capitulatie / de dolkstootlegende wordt ondersteund. (1p)
  • Verwijst naar de bron als onderbouwing van die kritiek: uit het bericht blijkt dat het Duitse leger niet is verslagen op Duits grondgebied / de legerleiding het leger onder controle heeft / het leger nog functioneert en nog in actie is. (1p)

De kritiek moet een juist voorbeeld zijn voordat de verwijzing naar de bron telt.

Vraag 14 in het hele examen

Bron 8

Op 22 februari 1938 vindt in het Britse parlement een debat plaats over het beleid ten aanzien van Duitsland. Het parlementslid Robert Boothby zegt tijdens dit debat:

Achteraf gezien denk ik dat het Verdrag van Versailles toch niet het wondermiddel voor het bereiken van vrede was waarvoor de onderhandelaars het destijds hielden. Ik durf zelfs te beweren dat het verdrag veel van onze huidige problemen heeft veroorzaakt (…). Ik zal de schuld hiervoor niet neerleggen bij Mr. Lloyd George1), want de obstakels waren toen bijna onoverkomelijk en hij stond onder enorme druk van de publieke opinie in dit land, die zakelijk en rustig onderhandelen bijna onmogelijk maakte. Dat er uiteindelijk toch een verdrag kwam, is op zich al verbazingwekkend. Maar dat neemt niet weg dat het geen goed verdrag was. Dit zullen we moeten meewegen bij het beoordelen van de situatie waarin we ons nu bevinden.

noot 1 Minister-president Lloyd George onderhandelde in 1919 namens Groot-Brittannië over het Verdrag van Versailles.

Bron: https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1938/feb/22/foreign-affairs

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 8.
Een interpretatie: Boothby ziet continuïteit en verandering in het beleid dat de Britse regering in 1919 en in 1938 voert ten aanzien van Duitsland.
Onderbouw deze interpretatie door:

  • zonder bron aan te geven welk zelfde doel de Britse regering in 1919 en in 1938 probeert te bereiken met haar beleid en
  • uit te leggen op welke verandering in het Britse beleid in 1938 Boothby reageert, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passende verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het zelfde doel van de Britse regering in 1919 en 1938: de Duitse dreiging wegnemen / de (langdurige) vrede met Duitsland garanderen. (1p)
  • Verwijst naar bron 8: Boothby zegt dat het Verdrag van Versailles geen wondermiddel is, tot grote problemen heeft geleid of geen goed verdrag is. (1p)
  • Legt uit dat Boothby reageert op het Britse regeringsbeleid van appeasement / van onderhandelen over Duitse eisen (terwijl in 1919 Duitsland tijdens de onderhandelingen werd buitengesloten). (1p)

De verwijzing naar de bron telt alleen als het antwoord op de tweede deelvraag een juiste verandering van het Britse beleid bevat.

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 5

In 1833 ondervraagt een Britse regeringscommissie de arbeider Samuel Coulson over zijn kinderen, die werken in een fabriek:

Vraag (van de commissie): Op welke leeftijd gingen uw dochters aan het werk?
Antwoord (van Samuel Coulson): De oudste was 12, de middelste 11 en de jongste was 8 jaar toen ze voor het eerst naar de fabriek gingen.
Vraag: Hoe laat vertrokken zij 's morgens?
Antwoord: Tijdens de drukke tijd vertrokken ze om 3 uur in de ochtend, tot 10 uur of half 11 's avonds.
Vraag: Hoeveel pauze hadden zij tijdens de 19 uur die zij werkten?
Antwoord: Een kwartier om te ontbijten en een half uur voor het avondeten. Ze hadden ook een kwartier drinkpauze.
Vraag: Was het niet heel moeilijk om de kinderen 's morgens wakker te krijgen?
Antwoord: Ja, in het begin moesten we ze oppakken en wakker schudden.
Vraag: Stel dat ze iets te laat op het werk waren, wat was dan de consequentie?
Antwoord: In dat geval werd er een kwart van een dagloon ingehouden.

bron 8

bron 8
bron 8

Op 28 juni 1919 publiceert het Nederlandse tijdschrift De Nieuwe Amsterdammer deze prent van Jan Sluijters:

Tekst onder de prent:
'De Duitse adelaar'.
'Clemenceau: Het spijt mij je ook je laatste (v)eer te moeten uittrekken.'

Toelichting:
De man is Clemenceau, de premier van Frankrijk.
Op het papier staat 'vredesverdrag'.
Op de veer staat: 'De eer'.

Vraag 17 4 punten

Gebruik bron 8.
De Franse premier Clemenceau eist dat er strenge voorwaarden voor Duitsland worden vastgelegd in het Verdrag van Versailles.
Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron, welke mening Jan Sluijters weergeeft:

  • over het doel van Clemenceau en
  • over het gevolg hiervan voor Duitsland.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar de bron: Clemenceau trekt de laatste (v)eer uit de adelaar, of het onderschrift verwijst naar de Duitse eer; daaruit blijkt het doel van Clemenceau. (1p)
  • Geeft de mening weer dat Clemenceau Duitsland wil vernederen of compleet wil uitschakelen. (1p)
  • Verwijst naar de bron met een beeld dat het gevolg toont: de kaalgeplukte adelaar, de dichtgebonden bek, de ketting met loden bal, de druppels bloed of het uittrekken van de laatste (v)eer. (1p)
  • Geeft de mening weer dat het Verdrag van Versailles Duitsland economisch ruïneert, aan banden legt of van alle waardigheid berooft. (1p)

De verwijzingen naar de bron (eerste en derde subcriterium) tellen alleen als het doel of het gevolg daarna juist is. Gaat het bij beide deelvragen om hetzelfde beeldelement, dan telt alleen de eerste verwijzing.

Vraag 17 in het hele examen

bron 9

Op 26 augustus 1923 schrijft de journalist Friedrich Kroner over wat hij op straat in Berlijn heeft gezien:

Een epidemie van angst, pure nood: kopers vormen lange rijen (...) voor de winkels, eerst voor één, daarna voor alle winkels. Geen ziekte is zo besmettelijk als deze. De rijen hebben iets suggestiefs: de vluchtige blikken van de vrouwen, de inderhaast aangetrokken keukenschorten, hun afgetobde, geduldige gezichten. Van de rijen gaat steeds hetzelfde signaal uit: de stad (...) zal weer leeggekocht worden. Een pond rijst kostte gisteren 80.000 mark, vandaag 160.000 en morgen misschien wel twee keer zoveel; de dag erna zal de man achter de toonbank zijn schouders ophalen [en zeggen]: "Er is geen rijst meer." "Goed, dan noedels graag." "Ook geen noedels meer." Gerst, gort, bonen, linzen – altijd hetzelfde –, kopen, kopen, kopen. Het stukje papier, het gloednieuwe bankbiljet, nog vochtig van het drukken, uitbetaald als weekloon, verschrompelt onderweg naar de kruidenierswinkel in waarde. De nullen, de vermenigvuldiging van nullen.

Vraag 18 3 punten

Gebruik bron 9.
Met deze beschrijving van Friedrich Kroner kun je de moeizame start van de Republiek van Weimar illustreren.
Licht dit toe door:

  • aan te geven welk aspect van de moeizame start uit de bron naar voren komt en
  • zonder bron aan te geven op welke wijze dit bijdroeg aan de politieke instabiliteit in de Republiek en
  • zonder bron aan te geven waardoor er een einde kwam aan deze moeilijkheden.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het aspect uit de bron: de (hyper)inflatie of de economische crisis van 1923, waardoor geld steeds minder waard werd en er niets meer te koop was. (1p)
  • Legt uit dat dit bijdroeg aan de politieke instabiliteit: de bevolking verloor het vertrouwen in de regering, wat leidde tot opstanden of extremistische partijen zoals de NSDAP, of tot telkens nieuwe regeringen. (1p)
  • Noemt waardoor er een einde kwam aan de moeilijkheden: het Dawesplan (of een juiste omschrijving ervan), tijdelijk verlaagde herstelbetalingen of de verzoeningspolitiek met Frankrijk. (1p)

Het eerste subcriterium vraagt om een verwijzing naar de bron. De tweede en derde deelvraag worden zonder bron gevraagd.

Vraag 18 in het hele examen

bron 10

bron 10
bron 10

Herman Heukels maakt deze foto op 20 juni 1943 in Amsterdam:

Toelichting:
Op de foto zijn Joodse mensen te zien die zich moeten melden voor deportatie.

Vraag 19 3 punten

Gebruik bron 10.
De Duitse bezetter betaalt fotograaf Herman Heukels om foto's te maken.
Twee gegevens:
1 Een deel van de foto's wordt gepubliceerd in de Storm SS, het weekblad van de Nederlandse Schutzstaffel (een nationaalsocialistische paramilitaire organisatie).
2 De foto's worden niet gepubliceerd in de Nederlandse landelijke dagbladen, die vanaf 1940 geen foto's van Joden mogen publiceren.
Verklaar het verschil in publicatie door:

  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke boodschap de foto's in de Storm SS moeten uitdragen en
  • zonder bron aan te geven wat de Duitse bezetter wil bereiken met het publicatieverbod van foto's van Joden in de landelijke dagbladen.
Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de Storm SS de boodschap moet uitdragen dat de deportatie van Joden voorspoedig verloopt of dat Joden worden gedeporteerd. (1p)
  • Verwijst naar de bron: op de foto melden Joden zich zonder verzet, met bagage, wat erop wijst dat ze voor langere tijd weggaan. (1p)
  • Legt uit dat de Duitse bezetter met het publicatieverbod wil bereiken dat de (arische) Nederlandse bevolking niet langer in contact komt met Joden, of dat Joden buiten de samenleving worden geplaatst. (1p)

De verwijzing naar de bron (tweede subcriterium) telt alleen als de boodschap uit het eerste subcriterium juist is. De derde deelvraag wordt zonder bron gevraagd.

Vraag 19 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1789 sturen 103 textielfabrikanten uit de omgeving van Glasgow een verzoekschrift aan de Britse minister van Financiën, waarin zij onder andere het volgende schrijven:

Dat de rekestranten1) die zich tot u wenden al vroeg zijn begonnen Britse mousseline2) te fabriceren en in de voorbije jaren grote vooruitgang hebben geboekt bij het ontwikkelen en verbeteren van deze waardevolle bedrijfstak (…). Dat de machinekracht die in deze bedrijven wordt ingezet en de nieuwe fabrieksgebouwen die de rekestranten door toegenomen werkzaamheden hebben kunnen inrichten, leidt tot een overvloed aan artikelen die niet door binnenlandse consumptie kunnen worden gebruikt en daarom wordt een toename van de verkoop in het buitenland een onvermijdelijke noodzaak om de machines in bedrijf te houden.

noot 1 personen die een verzoekschrift (rekest) indienen; noot 2 soort textiel

Bron 7

Bron 7
Bron 7 Vertaling van de bijschriften: Op de ezels staat: het Duitse volk Bij de vrouwen op de wagens staat: Germania (Duitsland) Op de wortel bij 1914 staat: overwinning Op de wortel bij 1918 staat: schijnoverwinning

Brits pamflet uit juli 1918 waarvan 50.000 exemplaren boven de Duitse linies zijn afgeworpen met behulp van een luchtballon:

Pamflet met twee prenten onder elkaar, met de cijfers 1914 en 1918 als grote achtergrond. Bovenste prent (bij 1914): een wagen met Germania, getrokken door ezels die achter een wortel aan lopen. Onderste prent (bij 1918): een kapotte kar met een magere Germania in gescheurde kleren, getrokken door een uitgemergelde ezel die moeizaam vooruitkomt; de wortel is afgekloven.

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 7.
Bewering:
Dit pamflet gaat over Duitsland in 1918 en is een voorbeeld van Britse propaganda.
Licht dit toe door:

  • aan te geven met een verwijzing naar de onderste helft van de bron, welke boodschap over de toestand van het Duitse leger de Britten willen overbrengen en
  • aan te geven wat de Britten met het pamflet willen bereiken.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar de onderste helft van de bron met een van de volgende afbeeldingen: de uitgemergelde ezel, de magere Germania in gescheurde kleren, de kapotte kar, de afgekloven wortel met de tekst 'schijnoverwinning', of de ezel die moeizaam vooruitkomt (1p)
  • Geeft de boodschap dat de oorlog het Duitse volk heeft uitgeput, dat Duitsland niet meer zo sterk is als in 1914, of dat een overwinning niet meer mogelijk is (1p)
  • Geeft aan dat de Britten willen bereiken dat de Duitse troepen niet langer doorvechten, de wapens neerleggen of gedemoraliseerd worden, waardoor de Britse overwinning behaald kan worden (1p)

Volgens het correctievoorschrift wordt alleen als bij de eerste deelvraag een juiste boodschap wordt genoemd, 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

In het Verdrag van Versailles stond in artikel 231 dat Duitsland schuldig was aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
Een redenering:
Artikel 231 was bedoeld om uit te leggen waarom andere bepalingen voor Duitsland in het Verdrag van Versailles opgenomen werden.
Licht deze redenering toe aan de hand van een andere bepaling voor Duitsland in het Verdrag van Versailles.

Bekijk het antwoord
  • Door Duitsland als enige schuldige voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog aan te wijzen kon gerechtvaardigd worden dat Duitsland gestraft werd (1p)
  • Met een andere bepaling, bijvoorbeeld dat Duitsland hoge herstelbetalingen moest doen, (grondstofrijke) gebieden moest afstaan of zijn leger moest ontbinden (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 21 3 punten

In 1942 werden in Washington D.C foto's gemaakt van een ontmoeting tussen Ljoedmila Pavlitsjenko, een beroemde sluipschutter in het Sovjetleger, en Eleanor Roosevelt, de vrouw van de Amerikaanse president.
Bewering:
Deze foto's konden tijdens de Tweede Wereldoorlog in Russische kranten gepubliceerd worden, maar vijf jaar later was dat niet meer toegestaan.
Ondersteun de bewering door:

  • aan te geven welke propagandaboodschap de Sovjetregering tijdens de Tweede Wereldoorlog met de foto's kon overbrengen en
  • uit te leggen dat de Sovjetregering publicatie vijf jaar later om politieke redenen niet wenselijk vond.
Bekijk het antwoord
  • Propagandaboodschap: het bondgenootschap tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie is hecht (1p)
  • Vijf jaar na de Tweede Wereldoorlog staan de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog vijandig tegenover elkaar, er is geen sprake meer van een bondgenootschap, waardoor de Sovjetregering de boodschap in tegenspraak vindt met de nieuwe situatie (2p)

Vraag 21 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Moderne tijd

Bron 6

Bron 6
Bron 6 Een van de praalwagens stelt John Bull (Groot-Brittannië) voor.

In februari 1912 vindt in de Duitse stad Mainz de jaarlijkse carnavalsoptocht plaats.

Toelichting:
Op het kleine scheepje dat John Bull vasthoudt staat: Deutsche Flotte (Duitse vloot).

Vraag 15 2 punten

Gebruik bron 6.
In 1912 wil de opperbevelhebber van de Duitse marine, admiraal Von Tirpitz, de Duitse vloot uitbreiden.

Leg met een verwijzing naar de bron uit dat je kunt beweren dat de maker van de praalwagen de plannen van Von Tirpitz ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat de maker van de praalwagen laat zien dat de uitbreiding van de Duitse vloot noodzakelijk is, door af te beelden dat de Duitse vloot zo klein is dat Groot-Brittannië / John Bull de Duitse vloot kan / wil opslokken (en daarmee de plannen van Von Tirpitz voor uitbreiding van de Duitse vloot ondersteunt) (2p)

Vraag 15 in het hele examen

Bron 7

De Duitse soldaat Johann Herbert vecht in de Eerste Wereldoorlog. Zijn zoon schrijft:

Hij had een been verloren en hij weigerde een houten been te gebruiken. In plaats daarvan bewoog hij door het huis in een rolstoel en schold op de 'bureaucraten en bloedzuigers' die Duitsland in ongenade hadden laten vallen. Hij beschreef de leiders van de regering als verraders, die hij geen loyaliteit of trouw schuldig was. Toen ik de zwart-rood-gouden vlag van de nieuwe republiek meebracht naar huis (de oude vlag was zwart-wit-rood), scheurde hij die in stukken, spuugde erop, sloeg me in het gezicht en verbood me dat vod ooit nog mee naar huis te brengen.

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 7.
Uit de bron kun je een oorzaak afleiden van de ondergang van de Republiek van Weimar.

Noem met een verwijzing naar de bron deze oorzaak en geef aan waardoor deze bijdroeg aan de ondergang van de Republiek van Weimar.

Bekijk het antwoord
  • Noemt met een verwijzing naar de bron de oorzaak: Johann Herbert zegt dat de leiders van de regering verraders zijn / Duitsland in ongenade hebben laten vallen, waaruit blijkt dat (een deel van) het volk de regering van de Republiek niet vertrouwt / verantwoordelijk houdt voor de nederlaag in de oorlog / de regering van de Republiek het tekenen van de Vrede van Versailles kwalijk neemt (2p)
  • Geeft aan waardoor deze oorzaak bijdroeg aan de ondergang van de Republiek van Weimar: omdat deze hierdoor politiek instabiel is / omdat extreme partijen (als de NSDAP) hierdoor (meer) aanhang krijgen (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Bron 8

Bron 8
Bron 8 Een rechtszaak staat terecht

Op 21 september 1933, de dag waarop in Leipzig het proces tegen vier verdachten van de Rijksdagbrand begint, publiceert de Britse tekenaar David Low deze prent in de Londense krant Evening Standard, met het onderschrift 'Een rechtszaak staat terecht':

Toelichting:
De man met zonnebril is Joseph Goebbels, de man met de bijl is Adolf Hitler. Aan beide zijden van de verdachten zitten mannen van de SA (de paramilitaire organisatie van de nazi's).
Op het gewaad van de vrouw rechts staat geschreven: het oordeel van de wereld.

Vraag 17 3 punten

Gebruik bron 8.
Een interpretatie:
David Low twijfelt aan een eerlijk verloop van het proces.

Ondersteun deze interpretatie door:
− met twee verwijzingen naar de bron aan te tonen waaruit die twijfel blijkt en
− zonder bron de twijfel van Low te verklaren vanuit de verandering van de Duitse rechtsstaat na de Rijksdagbrand.

Bekijk het antwoord
  • Noemt met twee verwijzingen naar de prent waaruit de twijfel van Low blijkt (twee van de volgende): Hitler die als een beul een bijl vasthoudt / Hitler die als rechter optreedt / de bewaking van de verdachten door SA-mannen (en niet door politie) / de hakenkruisvlag (een partijsymbool) / het peinzend toezien van het 'wereldoordeel' (2p)
  • Verklaart de twijfel zonder bron: na de Rijksdagbrand zet het parlement zich (met de machtigingswet) buitenspel waardoor de Duitse staat in snel tempo een totalitaire staat / een dictatuur wordt (zodat er geen onafhankelijke rechtspraak meer is) (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Bron 9

De Duitse soldaat Anton Roos neemt deel aan de aanval op de Sovjet-Unie.
Op 11 augustus 1941 schrijft Roos aan zijn vrouw:

Het omsingelde Uman heeft zich met 103.000 krijgsgevangenen overgegeven. Jullie hadden het tuig moeten zien: alle types van Europa en Azië en voornamelijk kinderen van 16-18 jaar, die ze een uniform hadden aangetrokken en op ons af hadden gestuurd. (…) Alle Joden en commissarissen1) hebben we er inmiddels uitgesorteerd. Wat daarmee gaat gebeuren hoef ik je niet uit te leggen. (…) Als het in dit tempo doorgaat, schrijf ik je binnenkort vanuit Vladivostok aan de Grote Oceaan.

noot 1 Commissarissen zijn de vertegenwoordigers van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie.

Vraag 18 2 punten

Gebruik bron 9.
Met deze bron kun je een ideologisch motief voor de Duitse strijd tegen de Sovjet-Unie illustreren.

Noem dit motief en toon aan dat Anton Roos dit motief ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het ideologische motief: het uitschakelen van communisten / Slavische volkeren / Joden / het streven naar etnische herschikking (vanuit het radicale anticommunisme / het racistische wereldbeeld van de nazi's) (1p)
  • Toont aan dat Anton Roos dit motief ondersteunt: Roos schrijft aan zijn vrouw over het wegvoeren (en impliciet daarmee het doden) van communisten en Joden als een bekend verschijnsel / over de krijgsgevangenen als 'tuig', waarmee je kunt aantonen dat hij de uitroeiing van communisten / Joden / etnische herschikking ondersteunt (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Voor onderzoek naar de misdragingen van het Duitse leger in de Sovjet-Unie worden vaak brieven van Duitse soldaten aan hun familieleden gebruikt.

Noem twee redenen om te twijfelen aan de bruikbaarheid van de soldatenbrieven als bronnen voor onderzoek naar de misdragingen van het leger.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende redenen om te twijfelen aan de bruikbaarheid van de brieven, per juiste reden 1 punt: soldaten houden gruwelijke details achter (om hun familieleden te sparen / uit schaamte over hun eigen daden); de legerleiding censureert de brieven (soms) / bestempelt informatie als geheim; soldaten zijn niet op de hoogte van alle misdragingen van het hele leger (2p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Hieronder staan vijf gebeurtenissen (a tot en met e) die oorzaken zijn van koerswijzigingen in de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie:
a de machtsovername van de nazi's in Duitsland
b de Conferentie van München
c het mislukken van de Blokkade van Berlijn
d de Praagse Lente
e de aankondiging van het SDI-project

Hieronder staan vier koerswijzigingen in de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie (1 tot en met 4) in willekeurige volgorde:
1 Op het vijfde congres van de Poolse communistische partij verkondigt Breznjev dat andere socialistische staten de plicht hebben in te grijpen wanneer een 'broedervolk' lijkt terug te keren naar het kapitalisme.
2 Tot schrik van Groot-Brittannië en Frankrijk sluit de Sovjet-Unie een niet-aanvalsverdrag met nazi-Duitsland.
3 Nadat de Sovjet-Unie internationaal jarenlang in een isolement heeft verkeerd, sluit zij verdragen met Frankrijk en Tsjecho-Slowakije, waarin de landen beloven elkaar te steunen indien zij worden aangevallen.
4 Gorbatsjov doet tijdens een bijeenkomst in Reykjavik aan de Amerikaanse president Reagan het voorstel het aantal kernwapens drastisch te verminderen.

Geef per koerswijziging de daarbij passende oorzaak. Noteer alleen de cijfers en de daarbij passende letters.
Let op: er blijft één gebeurtenis over.

Bekijk het antwoord
  • Op het vijfde congres van de Poolse communistische partij verkondigt Breznjev dat andere socialistische staten de plicht hebben in te grijpen wanneer een 'broedervolk' lijkt terug te keren naar het kapitalisme.: de Praagse Lente
  • Tot schrik van Groot-Brittannië en Frankrijk sluit de Sovjet-Unie een niet-aanvalsverdrag met nazi-Duitsland.: de Conferentie van München
  • Nadat de Sovjet-Unie internationaal jarenlang in een isolement heeft verkeerd, sluit zij verdragen met Frankrijk en Tsjecho-Slowakije, waarin de landen beloven elkaar te steunen indien zij worden aangevallen.: de machtsovername van de nazi's in Duitsland
  • Gorbatsjov doet tijdens een bijeenkomst in Reykjavik aan de Amerikaanse president Reagan het voorstel het aantal kernwapens drastisch te verminderen.: de aankondiging van het SDI-project

Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier combinaties juist 2 punten; drie combinaties juist 1 punt; minder dan drie combinaties juist 0 punten. De juiste combinaties zijn: 1 - d, 2 - b, 3 - a, 4 - e.

Vraag 20 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Moderne tijd

Bron 6

Bron 6
Bron 6 Een klok die omstreeks 1905 in Duitsland in grote hoeveelheden is geproduceerd:

Vertaling van de teksten op de klok:
Koloniale klok van het Duitse Rijk
Geen zonsondergang in ons Rijk
Onze toekomst bevindt zich op het water

Toelichting:
Op de wijzerplaat is naast de tijd in Duitsland ook de tijd in de verschillende Duitse koloniën af te lezen.

Vraag 15 3 punten

Gebruik bron 6.
Deze klok is gebruikt om propaganda te maken voor de Duitse Weltpolitik.

Licht dit toe door:

  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke propagandaboodschap de klok moet overbrengen en
  • een reden te noemen waardoor een klok een effectief middel kan zijn om een propagandaboodschap over te brengen.
Bekijk het antwoord
  • Verwijst naar de bron met een van de volgende elementen: de titel 'Koloniale klok van het Duitse Rijk', de tekst 'geen zonsondergang in ons Rijk', de tekst 'Onze toekomst bevindt zich op het water', de mogelijkheid om de tijd in alle Duitse koloniën af te lezen, de afbeeldingen met taferelen uit de koloniën, of de afbeelding van een (oorlogs)schip. (1p)
  • Geeft de propagandaboodschap weer: de klok brengt over dat de Duitse Weltpolitik moet streven naar kolonialisme / dat de Vlootwet belangrijk is voor de koloniale uitbreiding van Duitsland. (1p)
  • Noemt een reden waardoor een klok een effectief middel is: een klok wordt vaak bekeken / heeft een prominente plaats in huis. (1p)

Het punt voor de verwijzing naar de bron telt alleen als de propagandaboodschap juist is weergegeven.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 4 punten

Twee gebeurtenissen:
1 In 1894 ondertekende Rusland een verdrag met Frankrijk.
2 In 1904 ondertekende Groot-Brittannië een verdrag met Frankrijk.

Leg uit dat je kunt beweren dat:

  • Rusland het verdrag sloot als reactie op de Weltpolitik en
  • Groot-Brittannië het verdrag sloot als reactie op de Duitse Vlootwet.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Rusland het verdrag sloot als reactie op de Weltpolitik: een van de uitgangspunten van de Weltpolitik was dat Duitsland zijn blik naar het oosten richtte / zijn macht wilde uitbreiden in het oosten, waardoor Rusland zich zorgen maakte over Duitse agressie (en Franse steun zocht). (2p)
  • Legt uit dat Groot-Brittannië het verdrag sloot als reactie op de Duitse Vlootwet: door de Vlootwet werd de Duitse vloot uitgebreid, waardoor Groot-Brittannië bang was zijn positie als grootste maritieme macht kwijt te raken / bezorgd was voor Duitse agressie op zee (en Franse steun zocht). (2p)

Vraag 16 in het hele examen

Bron 7

In 1914 gaat de Engelse journalist Philip Gibbs naar het front in Frankrijk. In zijn memoires vertelt hij:

Een van onze ergste tegenstanders was Sir Douglas Haig. Hij had de vooroordelen van een ouderwetse cavalerieofficier tegen oorlogsverslaggevers en 'schrijvende lieden' en maakte daar geen geheim van. Toen hij opperbevelhebber werd, liet hij ons bij zich roepen en beledigde ons. Een van zijn opmerkingen was dat wij "alleen schreven voor Mary Ann in de keuken". Ik liet me dat niet zeggen en vertelde hem dat we niet alleen schreven voor Mary Ann, maar voor de hele natie en het Rijk en dat hij zijn oorlog niet in het geheim kon voeren.

Vraag 17 3 punten

Gebruik bron 7.
Gibbs en Haig hebben een meningsverschil over oorlogsjournalistiek.

Licht dit meningsverschil toe door:

  • te noemen wat volgens Gibbs het belang van oorlogsjournalistiek is en
  • uit te leggen dat dit mede de afkeer van oorlogsjournalistiek van Haig verklaart.
Bekijk het antwoord
  • Noemt wat volgens Gibbs het belang van oorlogsjournalistiek is: de bevolking heeft recht op informatie / de oorlogsjournalistiek bepaalt mede het beeld van de oorlog bij het thuisfront / de steun van de bevolking voor de oorlog. (1p)
  • Legt uit dat dit mede de afkeer van Haig verklaart: het is voor Haig als generaal belangrijk zijn soldaten niet in gevaar te brengen / om de steun van het thuisfront niet te verliezen, waardoor hij zo min mogelijk details over de oorlog in de krant wil. (2p)

Het tweede onderdeel (2 punten) telt alleen als de afkeer van Haig op een juiste manier met de mening van Gibbs wordt verbonden.

Vraag 17 in het hele examen

Bron 8

Bron 8
Bron 8 Deze briefkaart, met daarop inwoners van Berlijn die de terugkerende Duitse legers verwelkomen, wordt in januari 1919 door een Duitse soldaat naar zijn familie gestuurd:

Op de achterkant van de briefkaart staat gedrukt:
"Ontvangst van onze onoverwonnen troepen op de Pariser Platz in Berlijn, december 1918."

Vraag 18 2 punten

Gebruik bron 8.
Door deze briefkaart te versturen laat de soldaat zien dat hij het eens is met kritiek op de regering van de Republiek van Weimar.

Licht met een verwijzing naar de bron toe met welke kritiek de soldaat het eens is.

Bekijk het antwoord
  • Licht met een verwijzing naar de bron toe: door een briefkaart te versturen met de tekst over het onoverwonnen leger / het beeld van het massaal aanwezige publiek / de feestelijke ontvangst van de troepen laat de soldaat zien dat hij het eens is met de kritiek dat de Duitse regering zich heeft overgegeven terwijl het Duitse leger niet had verloren / nog had kunnen doorvechten. (2p)

Vraag 18 in het hele examen

Bron 9

Bertha Pappenheim reist in 1923 door Duitsland. In een brief beschrijft ze wat haar overkomt tijdens een treinreis:

Ik stapte in Eberstadt over naar Pfungstadt. De vierde-klaswagon was overvol; een arbeider stond voor mij op. Ik zag een roodharige Jood die midden in de wagon verwikkeld was in een luid gesprek. Er lagen twee pakketten naast hem op de grond, zijn meetstok had hij in zijn laars geduwd. Hij werd vijandig toegesproken van alle kanten, zijn antwoorden in het Jiddisch [= Duits-Joodse taal] riepen een woedend gelach op.

"Wat betaalden wij voor aardappels in vredestijd1)?" vroeg de grootste pester.
"Drie mark voor honderd pond aardappels", riepen de anderen in koor.
"Wat betaalden we voor de stof voor een schort (één meter)?"
"80 pfennig2)."
"En deze smerige Jood vraagt ons vandaag honderd pond aardappelen voor één meter stof!"

noot 1 In 1923 bezet Frankrijk het Duitse Ruhrgebied nadat de Duitse regering tijdelijk de herstelbetalingen heeft stopgezet.
noot 2 100 pfennig is één mark, de Duitse munt in die tijd.

Vraag 19 4 punten

Gebruik bron 9.
In 1923 groeit de aanhang van de NSDAP. Een verklaring hiervoor is dat de NSDAP aansluit bij bestaande opvattingen in de Duitse samenleving.

Licht deze verklaring toe door voor twee verschillende uitgangspunten van de nationaalsocialisten uit te leggen dat deze aansluiten bij de opvattingen die in de bron worden beschreven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de nationaalsocialisten als uitgangspunt hebben dat de herstelbetalingen moeten worden afgeschaft / dat economische groei moet worden gestimuleerd, wat aansluit bij de opvatting in de bron dat de prijzen in 1923 te hoog zijn / dat de economische situatie slecht is in 1923. (2p)
  • Legt uit dat de nationaalsocialisten als uitgangspunt hebben dat Joden buiten de samenleving moeten worden geplaatst / dat Joden verantwoordelijk zijn voor de economische crisis, wat aansluit bij de opvatting in de bron dat de Joodse man te hoge prijzen vraagt / uitgescholden mag worden (waaruit blijkt dat antisemitische gevoelens aanwezig zijn). (2p)

Alleen als een juist uitgangspunt van de nationaalsocialisten wordt verbonden met een daarbij passende opvatting in de bron, worden punten toegekend.

Vraag 19 in het hele examen

Bron 10

Bron 10
Bron 10 Enkele dagen na de Conferentie van München verscheen in oktober 1938 deze prent van David Low in de Britse krant de Evening Standard. De titel luidt: 'Europa kan uitzien naar een vredevolle kerst':

Toelichting:
De man links is Hitler.
Op de zak staat: Duitsland boven alles.
Op het bed staat: Voormalig Frans-Britse familie, met daaronder: Oostenrijk, Tsjecho-Slowakije, Polen, Hongarije, Joegoslavië, Roemenië, Bulgarije, Griekenland, Turkije.

Vraag 20 3 punten

Gebruik bron 10.
Met deze prent geeft David Low kritiek weer op de appeasementpolitiek.

Licht dit toe door:

  • zonder bron te noemen wat de appeasementpolitiek inhoudt en
  • met een verwijzing naar de prent aan te tonen welke kritiek Low op deze politiek weergeeft.
Bekijk het antwoord
  • Noemt zonder bron wat de appeasementpolitiek inhoudt: bij de appeasementpolitiek wordt toegegeven aan de eisen van Hitler om hiermee een oorlog / inname van meer grondgebied door Duitsland te voorkomen. (1p)
  • Verwijst met de weergave naar de prent: Hitler die andere landen in de zak stopt / de landen die worden afgebeeld als (weerloze) kinderen die makkelijk door Hitler kunnen worden meegenomen / Hitler die (verkleed als kerstman) de landen in zijn zak stopt. (1p)
  • Geeft de kritiek van de tekenaar weer: door de appeasementpolitiek worden de minder machtige staten niet beschermd tegen Hitler / Hitler zal zich niet laten tegenhouden meer grondgebied voor Duitsland in te nemen. (1p)

Alleen als de kritiek van de tekenaar juist wordt weergegeven, telt het punt voor de verwijzing naar de bron.

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

In 1942 kregen leraren in Dortmund van de Duitse geheime dienst de opdracht hun leerlingen een opstel te laten schrijven met als onderwerp: 'Wat zeggen de mensen over de oorlog?' De opstellen werden door de geheime dienst ingenomen.

Noem het doel dat de geheime dienst had met deze opdracht en toon hiermee aan dat Duitsland in 1942 een totalitaire staat was.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het doel: de mening van de bevolking peilen, zodat de propaganda daarop aangepast kon worden / zodat verzet tegen de oorlog kon worden opgespoord. (1p)
  • Toont aan dat Duitsland totalitair was: de geheime dienst maakte de inhoud van het programma op school ondergeschikt aan de ideologie / wilde kritiek onderdrukken (wat past bij een totalitair regime). (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Moderne tijd

Bron 5

Bron 5
Bron 5 De achterkant van een biljet van vijftig pfennig uit 1921, noodgeld uitgegeven door de stad Bitterfeld (Duitsland), een centrum van de bruinkoolwinning. Bronvermelding: N. MacGregor, Germany, Memories of a Nation, 2014, pag. 27.

Afbeelding: het biljet met aan de linkerkant de Eiffeltoren (Frankrijk) en kolentreinen die naar het westen rijden, in de richting van Keulen.

Vertaling van de tekst op het bankbiljet:

De kolenuitvoer van Duitsland

Uitvoer van april 1920 tot en met maart 1921: 28,1 miljoen ton waarvan herstelbetalingen: 67,1%.

Aan Polen, Hongarije, Danzig, Memel, Duits-Oostenrijk: 21,4%.

Uitvoer tegen wereldmarktprijzen: 11,5%.

Toelichting: Dit bankbiljet was alleen geldig in Bitterfeld. Op het biljet rijden kolentreinen naar het westen (in de richting van Keulen). Aan de linkerkant staat de Eiffeltoren (Frankrijk).

Vraag 16 3 punten

Gebruik bron 5.

Met dit bankbiljet brengt het stadsbestuur van Bitterfeld een politieke boodschap over aan de lokale bevolking op een voor het stadsbestuur effectieve manier.

Licht dit toe door:

  • met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke boodschap dat is en
  • een reden te noemen waardoor voor het stadsbestuur het gebruik van een bankbiljet hiervoor een effectieve manier is.
Bekijk het antwoord
  • Legt met verwijzing naar de bron uit dat de boodschap is dat de herstelbetalingen (de eisen van Versailles) onredelijk hoog zijn, bijvoorbeeld door te wijzen op het percentage van de productie dat als herstelbetalingen verdwijnt naar Frankrijk of op de kolentreinen die naar Frankrijk rijden (2p)
  • Noemt als reden dat het bankbiljet het lokaal gebruikte betaalmiddel is, waardoor de lokale (Duitse) bevolking die het noodgeld gebruikt goed bereikt wordt (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Pas na 1923 konden in de Republiek van Weimar stabiele democratische regeringen worden gevormd.

Leg uit waardoor dit vóór 1924 niet mogelijk bleek en vanaf 1924 wel mogelijk werd.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de regering vóór 1924 de grote politieke en economische problemen van het Verdrag van Versailles, en met name het probleem van de herstelbetalingen, niet kon oplossen (1p)
  • Legt uit dat de Duitse economie na 1924 herstelde via het Dawesplan, met hulp van de Verenigde Staten, waardoor de politieke tegenstellingen in Duitsland afnamen (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Bron 6

Verslag van een geheime bespreking op 5 november 1937 tussen Adolf Hitler, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken en de Duitse legerleiding:

De Führer is van mening dat met grote waarschijnlijkheid Engeland, en naar het zich laat aanzien ook Frankrijk, in stilte Tsjecho-Slowakije al hebben afgeschreven en zich ermee hebben verzoend dat deze zaak binnenkort door Duitsland in het reine wordt gebracht. De problemen binnen het Britse wereldrijk en het vooruitzicht om opnieuw in een grote Europese oorlog verwikkeld te raken, zullen beslissend zijn voor Engeland om niet deel te nemen aan een oorlog tegen Duitsland. De Engelse opstelling zal beslist niet zonder gevolgen zijn voor Frankrijk. Een optreden van Frankrijk, zonder Engelse steun en met het vooruitzicht dat zijn offensieven zouden vastlopen op onze westelijke verdediging, lijkt niet erg waarschijnlijk. (...) Natuurlijk zal het noodzakelijk zijn om het westen af te grendelen wanneer we onze aanvallen op Tsjecho-Slowakije en Oostenrijk uitvoeren. Hierbij dient nog in aanmerking genomen te worden dat de verdedigingsmaatregelen van Tsjecho-Slowakije van jaar tot jaar in kracht toenemen en dat ook het Oostenrijkse leger steeds sterker wordt.

Bronvermelding: ontleend aan: Helma Kaden en Ludwig Nestler, Dokumente des Verbrechens, Aus Akten des Dritten Reiches 1933-1945, Band 1 Schlüsseldokumente, Berlijn 1993, pag. 86-87.

Vraag 18 3 punten

Gebruik bron 6.

Voor het slagen van de Conferentie van München en de appeasementpolitiek was het belangrijk dat de inhoud van dit gesprek niet in Groot-Brittannië bekend zou worden.

Licht dit toe door:

  • zonder bron aan te geven waarom de meeste Engelsen tijdens de Conferentie van München nog positief oordeelden over de gevoerde appeasementpolitiek en
  • uit te leggen waardoor het bekend worden van deze bron het oordeel van de meeste Engelsen over de appeasementpolitiek zou hebben veranderd.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de meeste Engelsen positief oordeelden omdat het erop leek dat door toegeven aan de eisen van Hitler (de appeasementpolitiek) oorlog voorkomen kon worden, zonder verwijzing naar de bron (1p)
  • Legt uit dat het oordeel van de Engelsen zou veranderen omdat Hitler oorlog niet uitsluit, waaruit zou blijken dat de afspraken van de Conferentie van München of de appeasementpolitiek slechts tijdelijk of schijn zijn (2p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Op 1 september 1939 tekende Adolf Hitler een geheim bevel waarin de bevoegdheden van bepaalde artsen zo uitgebreid werden, "dat zij aan mensen die ongeneeslijk ziek zijn, na een zorgvuldige beoordeling van hun krankzinnigheid, de genadedood kunnen toekennen".

Leg uit welk verband er bestaat tussen deze opdracht en het nazi-idee van de Volksgemeinschaft.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in de opvatting van de nazi's geesteszieken niet pasten in de ideale Duitse samenleving (de Volksgemeinschaft) en daarom uit de weg geruimd dienden te worden (2p)

Vraag 20 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Aletta Jacobs begint in 1879 als eerste vrouwelijke arts in Nederland een praktijk in Amsterdam. In haar Herinneringen uit 1924 beschrijft zij een incident uit haar eerste jaren als arts:

Zoals dat in die jaren toen gebruikelijk was, diende ik bij de aanvang van het nieuwe jaar mijn rekening in. Enkele dagen later kreeg ik de echtgenoot van mijn ex-patiënte op bezoek. Nog zie ik hem de kamer binnenkomen, mijn nota tussen duim en wijsvinger van de linkerhand geklemd. Nog hoor ik de geïrriteerde toon waarop hij mij verweet, dat ik, een vrouw, hem een rekening had durven sturen even hoog als die van welke mannelijke arts dan ook. "Hoe komt u op het denkbeeld!", riep hij, een en al verontwaardiging. "U moest toch stellig weten dat niemand eraan denkt om vrouwenarbeid even hoog te betalen als werk dat door mannen wordt verricht."

Bronvermelding: Aletta Jacobs, Herinneringen, Nijmegen 1978, pag. 69

Vraag 16 2 punten

De vlootpolitiek van keizer Wilhelm II vormde een oorzaak van de groeiende spanning tussen Duitsland en Groot-Brittannië vóór 1914.
Geef aan:

  • waarvoor Duitsland een grote vloot nodig had volgens Wilhelm II en
  • waarom Groot-Brittannië een grote Duitse vloot een bedreiging vond.
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Duitsland volgens Wilhelm II een grote vloot nodig had om de status te krijgen waar het recht op had, om koloniën te verwerven of om een echte grootmacht te zijn (1p)
  • Legt uit dat een grote Duitse vloot voor Groot-Brittannië een bedreiging vormde, omdat voor de handhaving van het Britse Imperium de Britse vloot de sterkste (grootste) ter wereld moest zijn (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Bron 6

Op 7 mei 1919 wordt de inhoud van het Verdrag van Versailles aan de Duitse bevolking bekendgemaakt. Een dag later schrijft de Berlijnse kunsthistoricus en drukker Oskar Münsterberg in zijn dagboek:

Vandaag is de zwartste dag van de oorlog, de vredesvoorwaarden van Versailles! (…) Het lijkt alsof we niet meer aan de ondergang kunnen ontsnappen, met deze door de vijand opgelegde vrede (…). In binnen- en buitenland wachten de vijanden van de staat hun kans af. De lange oorlog heeft het dierlijke egoïsme bij de vijand en bij de proletariërs in het eigen vaderland wakker geschud. (…)

Nee, zo kan een op het slagveld militair onoverwonnen staat toch niet eindigen! De eisen zijn te streng, maar van welke kant moet de redding komen? Welke gevolgen zou een afwijzing van het verdrag hebben? Een nieuwe revolutie bij ons of bij de anderen?

Bronvermelding: ontleend aan: https://www.dhm.de/lemo/zeitzeugen/muensterberg-versailler-vertrag.htm

Vraag 17 4 punten

Gebruik bron 6.
In deze bron komen verschillende oorzaken naar voren waardoor de Republiek van Weimar een moeilijke start heeft.
Licht dit toe door:

  • uit de bron twee van die oorzaken af te leiden en
  • bij iedere oorzaak aan te geven waardoor deze heeft bijgedragen aan de moeilijke start van de Republiek van Weimar.
Bekijk het antwoord
  • Leidt uit de bron af dat er een (communistische) revolutie is geweest of dat er weer een revolutie kan plaatsvinden, en geeft aan dat dit laat zien dat er weinig steun is voor de democratie of de Weimarregering, of dat er grote interne tegenstellingen bestaan (2p)
  • Leidt uit de bron af dat Münsterberg stelt dat het Duitse leger niet op het slagveld is verslagen, en geeft aan dat de Weimarregering hierdoor verantwoordelijk wordt gehouden voor de Duitse nederlaag (en niet de legerleiding), of voor de vernederende bepalingen van Versailles (2p)

Vraag 17 in het hele examen

Bron 7

Bron 7
Bron 7 Bronvermelding: http://3.bp.blogspot.com/… s1600/Ovation+for+Hitler+in+the+Reichstag+after+announcing+the+successful+Anschluss+-+March+1938.jpg

Een foto van de Duitse Rijksdag (het parlement) uit 1938:

Vraag 18 4 punten

Gebruik bron 7.
Op deze foto zijn verschillende onderdelen van de nazi-ideologie te herkennen.
Noem, telkens met een verwijzing naar de foto, twee onderdelen van de nazi-ideologie die met deze foto in beeld worden gebracht.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste combinatie van een verwijzing naar de foto en een onderdeel van de nazi-ideologie (bijvoorbeeld het leiderschapsprincipe, het hakenkruis of het militaristische karakter) (2p)
  • Noemt een tweede juiste combinatie van een verwijzing naar de foto en een ander onderdeel van de nazi-ideologie (bijvoorbeeld het leiderschapsprincipe, het hakenkruis of het militaristische karakter) (2p)

Per juiste combinatie van een verwijzing naar de foto en een onderdeel van de nazi-ideologie 2 punten. Een juiste combinatie is bijvoorbeeld: het leiderschapsprincipe (vrijwel iedereen brengt de Hitlergroet naar de centraal afgebeelde Hitler); het symbool van de nazi's (het hakenkruis is centraal in beeld); het militaristische karakter (het grote aantal geüniformeerde parlementsleden). Twee keer hetzelfde onderdeel telt als één combinatie.

Vraag 18 in het hele examen

Hoe vaak tijd van wereldoorlogen in het examen komt

Vragen over tijd van wereldoorlogen per centraal examen geschiedenis havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 113-14, 19-20417%
2026, tijdvak 214-16313%
2025, tijdvak 114-17416%
2025, tijdvak 214-1528%
2024, tijdvak 114-1528%
2024, tijdvak 214-17415%
2023, tijdvak 216-1728%
2022, tijdvak 115-18418%
2022, tijdvak 21615%
2022, tijdvak 315-17313%
2021, tijdvak 114, 16211%
2021, tijdvak 217-19318%
2021, tijdvak 316-17, 21321%
2019, tijdvak 115-20630%
2019, tijdvak 215-21729%
2018, tijdvak 116-18, 20422%
2018, tijdvak 216-18318%

In 17 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over tijd van wereldoorlogen, samen 57 vragen (14% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 2: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 13% van de vragen over tijd van wereldoorlogen, daarvoor 16%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met tijd van wereldoorlogen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van wereldoorlogen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over tijd van wereldoorlogen

Andere onderwerpen geschiedenis havo

Tijd van wereldoorlogen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt tijd van wereldoorlogen voor in het eindexamen geschiedenis havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 57 vragen over tijd van wereldoorlogen, 14% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over tijd van wereldoorlogen?

In het examen van 2019, tijdvak 2, met 7 vragen: 15-21.

Hoe oefen ik examenvragen over tijd van wereldoorlogen?

Op deze pagina staan alle vragen over tijd van wereldoorlogen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.