Examenvragen Koude Oorlog geschiedenis havo
47 vragen over Koude Oorlog uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Koude Oorlog komt in 18 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 47 vragen (12% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over Koude Oorlog
Per examen de vragen over Koude Oorlog, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1
Opgavetekst
Bron 1
In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:
Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.
noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.
noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.
Bron 2
In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:
Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.
noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.
Bron 3
Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:
Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.
noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.
Bron 4
Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.
Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.
Bron 5
In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.
Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.
Bron 6
In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:
Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?
Bron 7
Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.
Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.
Bron 8
In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.
Bron 9
De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:
De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.
Bron 10
In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:
De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.
noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.
Bron 11
In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.
Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.
Bron 12
Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:
Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.
noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.
Kenmerkende aspecten
Tijdvak 5
- het begin van de Europese overzeese expansie
- het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
- de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
- de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
- het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
Tijdvak 6
- het streven van vorsten naar absolute macht
- de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
- wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
- de wetenschappelijke revolutie
Tijdvak 7
- rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
- voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
- uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
- de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Tijdvak 8
- de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
- discussies over de 'sociale kwestie'
- de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
- de opkomst van emancipatiebewegingen
- voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
- de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme
Tijdvak 9
- de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
- het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
- de crisis van het wereldkapitalisme
- het voeren van twee wereldoorlogen
- racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
- de Duitse bezetting van Nederland
- verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
- vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme
Tijdvak 10
- de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
- de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
- de eenwording van Europa
- de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
- de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen
Twee gegevens over het Amerika Haus (zie vraag 16) in de Amerikaanse zone van Berlijn:
- 1 In 1948-1949 nam de groep Berlijnse bezoekers toe. Ze kwamen vooral af op de getoonde bioscoopjournaals.
- 2 In 1961 werd besloten dat Berlijnse burgers geleende boeken ook via de post mochten terugsturen, om ervoor te zorgen dat alle boeken terug zouden komen.
Vraag 17 2 punten
Geef een verklaring:
- met een gebeurtenis uit 1948 voor de behoefte van Berlijners aan nieuwsberichten, en
- met een gebeurtenis uit 1961 voor het besluit dat boeken via de post mochten worden teruggestuurd.
Let op: je moet na het noemen van een gebeurtenis een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- In 1948-1949 vond de afsluiting/Blokkade van Berlijn (of een juiste omschrijving daarvan) plaats, zodat Berlijnse burgers voor nieuws van buiten (onder andere) afhankelijk waren van/nieuwsgierig waren naar de bioscoopjournaals van het Amerika Haus.
- In 1961 werd de Berlijnse muur gebouwd waardoor burgers uit Oost-Berlijn de geleende boeken niet meer konden retourneren/niet meer naar een Amerika Haus mochten gaan (zodat ze de boeken die ze nog in bezit hadden via de post mochten terugsturen).
Opmerking: Als het antwoord alleen een verwijzing bevat naar (bij de eerste deelvraag) de Blokkade van Berlijn en/of (bij de tweede deelvraag) naar de bouw van de Berlijnse Muur zonder uitleg over het bijbehorende gegeven, wordt geen scorepunt toegekend.
Gebruik bron 10.
Een bewering: de 'Pan-Europese Picknick' is een test.
Vraag 21 3 punten
Geef een argument voor deze bewering door:
- de kern te noemen van de Brezjnevdoctrine, en
- met de bron aan te tonen dat met de picknick wordt getest of de Sovjet-Unie de Brezjnevdoctrine heeft losgelaten, en
- de gebeurtenis te noemen die mede dankzij deze Pan-Europese Picknick plaatsvindt in november 1989.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De kern van de Brezjnevdoctrine is dat de Sovjet-Unie/het Oostblok gerechtvaardigd is in te grijpen als de orde in een Oostblokland wordt bedreigd (door bijvoorbeeld de grenzen te openen).
- Uit de bron blijkt dat tijdens de picknick openlijk/georganiseerd de grens tussen Hongarije en Oostenrijk wordt geopend (waarmee wordt getest of hierop wordt ingegrepen).
- Het succes van/het overschrijden van de grens door Oost-Duitsers tijdens de Pan-Europese Picknick droeg bij aan de val van de Berlijnse Muur.
2026, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
bron 5
In 1832 richten enkele Engelse landarbeiders de Friendly Society of Agricultural Labourers (de vriendschappelijke vereniging van landarbeiders) op. Een grootgrondbezitter geeft hen aan bij de autoriteiten en ze worden gearresteerd. In een Schotse krant van 29 maart 1834 staat:
Deze maandag zijn zes arbeiders (…) veroordeeld voor het afleggen van een onwettige eed. De gevangenen behoorden tot de Friendly Society of Agricultural Labourers, die de regel had dat als een meester probeerde de lonen van zijn werkers te verlagen, dat dan degenen die lid waren van de vereniging zouden stoppen met werken. (…).Twee mannen, genaamd Lock en Legg, getuigden dat ze zich hadden aangesloten bij de vereniging en dat ze geblinddoekt naar een kamer in een huis in Tolpuddle waren gebracht. Daar hadden ze gezworen om te staken voor lonen [tegen loonsverlaging] als anderen dat ook deden.
Gebruik bron 5.
Rechter Williams, lid van het Britse parlement, veroordeelt de landarbeiders tot zeven jaar dwangarbeid in Australië. Robert Owen organiseert vervolgens een protestcampagne tegen deze veroordeling.
Nikita Chroesjtsjov, de leider van de Sovjet-Unie, had een vertrouwelijk gesprek met de West-Duitse ambassadeur in de Sovjet-Unie. Hierin zei Chroesjtsjov dat de Oost-Duitse economie zou zijn ingestort als hij niet het bevel had gegeven om de Berlijnse Muur te bouwen.
Vraag 20 4 punten
Licht dit gesprek toe door:
- de communistische economische organisatie te noemen waartoe de DDR behoorde in die tijd, en
- aan te geven welke oorzaak van de economische problemen van de DDR werd weggenomen juist door de bouw van de Berlijnse Muur, en
- te verklaren waarom de inhoud van dit gesprek niet openbaar werd gemaakt in het Oostblok, en
- aan te geven dat de uitspraak van Chroesjtsjov paste bij de politieke verhoudingen in het Oostblok.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- (De DDR behoorde tot) de Comecon. (1)
- De (bouw van de) Berlijnse Muur stopte de vlucht van (hoogopgeleide) inwoners van de DDR naar het Westen / zorgde ervoor dat er genoeg (hoogopgeleide) arbeiders bleven om de economie draaiende te houden. (1)
- Het gesprek over de slechte economie moest geheim blijven om te voorkomen dat onder de inwoners van het Oostblok draagvlak werd verloren / om te voorkomen dat kritiek ontstond op het communistische beleid. (1)
- Chroesjtsjov gaf het bevel tot de bouw wat past bij het gegeven dat de (leiding van de) DDR moest doen wat de Sovjet-Unie beval. (1)
2025, tijdvak 1: Moderne tijd
Twee gebeurtenissen:
- 1 In 1972 werd in het parlement van de BRD een motie van wantrouwen ingediend tegen de regering van kanselier Brandt.
- 2 Na 1989 werd bekend dat de Oost-Duitse Staatssicherheitsdienst een West-Duits parlementslid had omgekocht om tegen deze motie van wantrouwen te stemmen. De regering van de DDR wilde er zo voor zorgen dat Brandt kanselier bleef.
Vraag 23 3 punten
Geef aan:
- welk politiek belang de regering van de DDR had dat Brandt kanselier bleef, waarbij je in je antwoord ingaat op de buitenlandse politiek van Brandt, en
- waardoor na 1989 bekend werd dat de Staatssicherheidsdienst het parlementslid had omgekocht.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De DDR had er belang bij had dat Brandt kanselier bleef omdat Brandt eraan bijdroeg dat de (internationale) positie van de DDR / de relatie tussen de DDR en de BRD verbeterde, 1
- dankzij de Ostpolitik (of een juiste omschrijving hiervan). 1
- Na de val van het communistische regime / de val van de Berlijnse Muur / de Duitse hereniging werd de Staatssicherheidsdienst opgeheven / werden de archieven van de Staatssicherheidsdienst openbaar. 1
Gebruik bron 12.
Bron 12
In december 1988 verschijnt deze prent van tekenaar Schoenfeld in de krant Der Tagesspiegel. De titel is: 'Oost-Europees konvooi in de winter van 1988/89':
Toelichting: Op de schepen boven staat van links naar rechts: Polen, perestrojka, Hongarije. Op de schepen onder staat van links naar rechts: Roemenië, DDR en CSSR (Tsjecho-Slowakije). Op het dek van het schip van de DDR staat Erich Honecker.
Vraag 24 3 punten
Een interpretatie: De tekenaar ondersteunt met deze prent het beleid van perestrojka.
Ondersteun deze interpretatie door:
- zonder bron de kern van het beleid van perestrojka te noemen, en
- aan te tonen dat de tekenaar het beleid van perestrojka ondersteunt, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.
Prent van Schoenfeld uit december 1988 over een Oost-Europees konvooi van schepen, met Erich Honecker op het dek van het DDR-schip. Bekijk in Bijlage, pagina 9
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Kern van het beleid van perestrojka is de economische/politieke hervormingen die worden doorgevoerd in het systeem van de Sovjet-Unie. 1
- De tekenaar maakt duidelijk dat de politiek van perestrojka zorgt voor vooruitgang (in de Sovjet-Unie en de landen die perestrojka volgen), 1
- door af te beelden dat het schip met perestrojka (een van de volgende): het ijs breekt; wel kan varen; ervoor zorgt dat schepen die perestrojka volgen kunnen varen. 1
of
- De tekenaar maakt duidelijk dat het afwijzen van het beleid van perestrojka leidt tot (economische en politieke) problemen, 1
- met het afbeelden van de vastgevroren schepen van landen die perestrojka afwijzen. 1
Opmerking: Alleen als het antwoord op de tweede deelvraag een juiste uitleg bevat van de ondersteuning van het beleid van perestrojka, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
2025, tijdvak 2: Moderne tijd
bron 11
Christel Dux beschrijft een voorval uit haar jeugd in Oost-Berlijn in 1957:
Papa nam altijd graag de tijdschriften mee die verboden waren, en hij was vooral dol op de Stern¹, die oom Alex² altijd las. Daarom stopte hij vlak voor de grens, voordat we bij de Oberbaumbrug werden gecontroleerd, altijd één of twee tijdschriften in zijn broek. Na een feestje werd hij overmoedig en stopte een aantal tijdschriften in zijn broek toen hij bij tante Gerda² was. We namen de trein naar Warschauer Straat en liepen naar de Oberbaumbrug, het was al nacht. Op de Oberbaumbrug stond maar één jonge grenswachter, misschien was de ander net vertrokken of ziek, het waren er in ieder geval altijd twee geweest. Hij wilde onze identiteitsbewijzen zien. Over het algemeen werd gevraagd waar je vandaan kwam, maar deze grenswachter zei niets, stelde alleen de gebruikelijke vraag over tijdschriften. Mijn vader antwoordde een beetje geschokt: 'Nee, wat denkt u, zulke besmette kranten lezen wij niet.' Precies op dat moment vielen de Sternen uit zijn broekspijpen. Pats, daar lagen ze voor de grenswacht. 'O God, we moeten nu gaan', dacht ik en natuurlijk was ik bang dat mijn ouders nu opgesloten zouden worden. Smokkel van verboden, provocerende, imperialistische geschriften betekende jarenlang gevangenisstraf. Maar de grenswacht liet ons de tijdschriften oppakken, gaf mijn ouders hun identiteitsbewijs en liet ons gaan. "Ga weg", waren slechts zijn woorden. Ik ben deze persoon nog steeds dankbaar dat hij ons van een verschrikkelijk lot heeft gered.
noot 1 Stern is een West-Duits weekblad.
noot 2 Oom Alex en tante Gerda wonen in West-Berlijn.
Bron: https://www.hdg.de/lemo/zeitzeugen/christel-dux-grenzkontrollen.html
Vraag 18 4 punten
Gebruik bron 11.
Je concludeert dat je deze bron kunt gebruiken om:
- 1 een motief aan te tonen voor de bouw van de Berlijnse Muur.
- 2 te verklaren dat er altijd twee grenswachten tegelijk werken bij de Berlijnse Muur.
Toon de juistheid van elke conclusie aan, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
bij 1:
- Je kunt met de bron aantonen dat de bouw van de Muur moet voorkomen dat DDR-burgers in aanraking komen met kapitalistische/Westerse ideeën,
- want uit de bron blijkt dat (een van de volgende): de vader van Christel (vaak) tijdschriften meesmokkelt vanuit de BRD naar de DDR. / Christel en haar familie regelmatig op bezoek gaan bij familie in West-Berlijn. / de Oost-Duitse grenswachten niet (altijd) streng optreden tegen het smokkelen van Westerse tijdschriften.
bij 2:
- Er werken altijd twee grenswachten tegelijk om ervoor te zorgen dat ze elkaar kunnen controleren zodat er geen overtredingen door de vingers worden gezien / grenswachters zich strikt houden aan de regels,
- want uit de bron blijkt dat de grenswachter die alleen werkt de vader van Christel niet arresteert / de westerse tijdschriften niet inneemt.
Opmerking: als het antwoord bij de eerste deelvraag ingaat op het voorkómen van de vlucht/het vertrek van inwoners van de DDR naar de BRD, wordt geen scorepunt toegekend (omdat in de bron geen sprake is van vluchten/vertrek).
Opmerking: alleen als in het antwoord (bij de eerste deelvraag) een juist motief wordt aangetoond voor het bouwen van de Berlijnse Muur en (bij de tweede deelvraag) een juiste verklaring wordt gegeven voor het werken met twee grenswachten, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
bron 12
In 1967 schrijft de communistische partij van de DDR (de SED), in een open brief aan de bevolking van de BRD (West-Duitsland):
Wij zijn ervan overtuigd dat ook in West-Duitsland de arbeiders, verbonden met alle arbeidersklassen, op een dag het imperialisme zullen verslaan. Ook zij zullen de weg van de democratie kiezen en uiteindelijk het socialisme vestigen. Dit is de enige mogelijkheid voor een uiteindelijke hereniging van de twee Duitse staten. Om hieraan bij te dragen moeten de West-Duitse arbeiders hun macht doen gelden. De arbeidersklasse van beide Duitse staten zal herenigen wat het imperialisme verscheurd heeft. De imperialisten hebben Duitsland in tweeën gedeeld. De arbeidersklasse van beide Duitse staten zal Duitsland weer één maken.
Bron: https://www.jstor.org/stable/24356458
Vraag 20 4 punten
Gebruik bron 12.
Een bewering: De SED geeft een eenzijdig beeld weer van de Duitse deling.
Ondersteun deze bewering door:
- zonder bron het politieke beleid van Stalin in 1945 te noemen dat bijdraagt aan de Duitse deling, en
- met bron aan te tonen dat de SED een communistische visie weergeeft op de Duitse deling, en
- met bron het verband uit te leggen tussen het beeld dat de SED schetst van de Duitse deling en de Ostpolitik van Brandt.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het beleid van Stalin om een communistisch regime te installeren / een regime te installeren waarin de Sovjet-Unie de dienst kon uitmaken, draagt bij aan de Duitse deling.
- Uit de bron blijkt dat de SED ervan uitgaat dat de deling is veroorzaakt door het imperialisme / de veroveringsdrang van het Westen / dat de deling alleen ophoudt als West-Duitsland ook communistisch/socialistisch wordt (wat een communistische visie is).
- Uit de brief blijkt dat de SED het beeld schetst dat de West-Duitse arbeiders in opstand zouden moeten komen / dat Duitsland een communistische staat moet worden (om de deling ongedaan te maken), zodat Brandt met de Ostpolitik de relatie met de DDR wil verbeteren / tot een betere samenwerking wil komen / wil bereiken dat de SED niet langer aanzet tot strijd in de BRD.

Toelichting: Op de egel staat Ost (Oosten) en op de slang staat West (Westen). De ondertitel is 'Op de dag van de Duitse eenheid'.
Bron: https://www.politische-bildung-brandenburg.de/ausstellungen/wendepunkte
Vraag 24 2 punten
Gebruik bron 14.
De tekenaar geeft in deze prent een mening weer over de integratie van de voormalige DDR in het verenigde Duitsland.
Toon aan welke mening dat is, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De tekenaar geeft de mening weer dat de integratie niet gunstig is voor de BRD / dat de BRD is verzwakt door de integratie van de voormalige DDR, wat blijkt uit de stekels van de egel (de voormalige DDR) waar de slang (de BRD) last van heeft.
- Of: de tekenaar geeft de mening weer dat de BRD gulzig is en geen rekening houdt met de voormalige DDR, door af te beelden dat de BRD de egel in zijn geheel opeet.
Opmerking: alleen als het antwoord een juiste mening van de tekenaar weergeeft, wordt 1 scorepunt aan een daarbij passende verwijzing naar de prent toegekend.
2024, tijdvak 1: Moderne tijd
Vraag 22 2 punten
DDR-leider Ulbricht stond afwijzend tegenover de Ostpolitik van Brandt. De regering van de Sovjet-Unie zorgde ervoor dat Ulbricht werd vervangen door een leider die de Ostpolitik wél steunde.
Leg uit dat de regering van de Sovjet-Unie met de vervanging van Ulbricht de detente steunde.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de Sovjet-Unie de detente steunde: de Ostpolitik had tot doel de relatie tussen de BRD en de DDR/het Oostblok te verbeteren, en de Sovjet-Unie ging ervan uit dat de vervanging van Ulbricht door een leider die de Ostpolitik steunde zou leiden tot ontspanning tussen de ideologische blokken. (2p)
Vraag 24 3 punten
Een anekdote:
In 1981 bezocht Honecker tijdens een staatsbezoek met de West-Duitse bondskanselier een kerstmarkt in de Oost-Duitse stad Güstrow. De Oost-Duitse regering gaf opdracht tot Operatie Dialoog, waarbij de meeste inwoners de stad uit werden gestuurd of onder huisarrest geplaatst. De bezoekers van de kerstmarkt waren hoofdzakelijk medewerkers van de Staatssicherheitsdienst. Voor de camera's van westerse media werd Honecker meerdere malen toegejuicht.
Licht deze anekdote toe door:
- met een verwijzing naar de anekdote uit te leggen welk kenmerk van een totalitaire dictatuur je kunt illustreren met Operatie Dialoog, en
- te verklaren dat de Oost-Duitse regering Operatie Dialoog noodzakelijk vond omdat de inwoners van de DDR West-Duitse televisiezenders konden ontvangen.
Bekijk het antwoord
- Illustreert met Operatie Dialoog een kenmerk van een totalitaire dictatuur, met een passende verwijzing naar de anekdote: de overheid beheerste het leven van de burgers, bijvoorbeeld door inwoners uit de stad te sturen of onder huisarrest te plaatsen, door de geheime dienst in te zetten en door Honecker te laten toejuichen. (2p)
- Verklaart dat de Oost-Duitse regering Operatie Dialoog nodig vond: door naar West-Duitse zenders te kijken zouden DDR-inwoners ontdekken dat er kritiek was onder hun medeburgers / opstandiger worden. (1p)
Het eerste subcriterium (2 punten) telt alleen als het kenmerk van een totalitaire dictatuur en de verwijzing naar de anekdote samen worden gegeven.
Bron 12
Anatoly Tsjernjajev, adviseur buitenlandse zaken van Gorbatsjov, schrijft in zijn dagboek over een gesprek dat plaatsvond op 11 oktober 1989:
Gorbatsjov noemde Honecker een 'klootzak'. Honecker had, voegde Gorbatsjov eraan toe, gewoon tegen zijn luitenants kunnen zeggen: "Ik heb vier operaties gehad, ik ben 78 jaar oud en deze roerige tijden vragen te veel kracht van mij, laat me stoppen, want ik heb mijn taak gedaan." Had hij dat gedaan, dan was hij nog positief de geschiedenisboeken in gegaan. Shakhnazarov1) en ik spraken onze twijfel uit of zelfs dat mogelijk was geweest. Twee of drie jaar geleden misschien, maar vandaag is hij al afgeschreven door zijn volk.
noot 1: Shakhnazarov is ook een adviseur van Gorbatsjov.
Vraag 25 2 punten
Gebruik bron 12.
Gorbatsjov en zijn adviseurs bespreken de politieke instabiliteit in de DDR.
Licht dit gesprek toe door:
- aan te geven welke oorzaak wordt gegeven voor de politieke instabiliteit in de DDR, en
- aan te tonen dat zij een eenzijdig beeld geven, waarbij je de rol van de Sovjet-Unie in het ontstaan van politieke instabiliteit in de DDR in je antwoord betrekt.
Bekijk het antwoord
- Geeft de oorzaak die wordt genoemd: het te lange aanblijven / de impopulariteit van Honecker. (1p)
- Toont aan dat het beeld eenzijdig is: Gorbatsjov en zijn adviseurs nemen niet mee dat de hervormingen in de Sovjet-Unie de bevolking van de DDR versoepelingen doen verwachten / dat de Sovjet-Unie Honecker niet zal helpen (vanwege het loslaten van de Brezjnevdoctrine), waardoor de bevolking in opstand durft te komen. (1p)
2024, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 4
Nadat de Fransen in 1794 de slavernij officieel hebben afgeschaft, wordt het in 1802 heringevoerd op het Franse eiland Guadeloupe. Mensen die opnieuw slaafgemaakt worden, komen in opstand en nemen Franse inwoners gevangen. Auguste Lacour, familie van plantage-eigenaren op het eiland, beschrijft hoe de slaafgemaakte Solitude spreekt tegen gevangengenomen Fransen:
Haar haat en woede waren explosief. Ze hield konijnen. Toen een van de konijnen ontsnapte pakte ze een mes, ging het achterna, doorboorde het en hield het omhoog voor de [Franse] gevangenen. "Zo", zei ze, terwijl ze de meest schandelijke scheldwoorden gebruikte, "zal ik jullie ook behandelen."
Vraag 19 3 punten
Twee gegevens:
1 In 1946 voerden de Russen in hun Duitse bezettingszone operatie Osoawiachim uit. Duitse laboratoria en fabrieken werden afgebroken en verplaatst naar de Sovjet-Unie. Duitse wetenschappers en technici werden gedwongen te verhuizen naar de Sovjet-Unie.
2 In de jaren 1950 keerden veel van de wetenschappers en technici van operatie Osoawiachim terug naar de DDR. Ze kregen daar goede banen en mooie huizen.
Licht beide gegevens toe door:
uit te leggen welke rechtvaardiging de regering van de Sovjet-Unie aanvoerde voor operatie Osoawiachim, en
te verklaren waardoor de regering van de DDR de wetenschappers en technici die terugkeerden als helden ontving.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de Sovjet-Unie na de Tweede Wereldoorlog compensatie wilde voor de geleden schade: het meenemen van fabrieken en laboratoria, of van wetenschappers, werd gezien als deel hiervan, of het moest bijdragen aan het herstel van de Russische economie. (2p)
- Verklaart dat de wetenschappers als helden werden ontvangen omdat zij een bijdrage hadden geleverd aan het versterken van het communisme, of omdat de Sovjet-Unie aan de DDR de opdracht gaf deze wetenschappers een voorkeursbehandeling te geven. (1p)
Bron 11
In augustus 1962 staat in de Britse krant The Guardian:
Twee jonge Oost-Berlijnse bouwvakkers, beiden achttien jaar, probeerden de Muur over te klimmen vandaag. Een kwam veilig in West-Berlijn, de ander1) werd gedood. (…) De Oost-Berlijnse politie die hem had neergeschoten kwam hem niet te hulp. De kreten van de man werden zwakker en stopten ten slotte. Zijn levenloze lichaam werd daarna op de schouders van een communistische politieman gehesen en hij werd weggedragen als een zak aardappels. (…) De groep van honderden toeschouwers [aan de West-Berlijnse kant] groeide uit tot duizenden en er werd over de muur heen "moordenaars" en "bandieten" geroepen naar de drie Oost-Berlijnse bewakers die met hun machinegeweren bij de muur stonden. Communistische politieagenten gooiden toen vier traangasgranaten op de menigte vanuit een raam op de eerste verdieping.
noot 1 De naam van deze jongen is Peter Fechter.
Vraag 21 4 punten
In de jaren 1960 is er een gespannen verhouding tussen het Westen en het Oostblok.
Toon aan, telkens met een verwijzing naar de bron:
dat het optreden van de Oost-Berlijnse grensbewakers bijdraagt aan de gespannen verhouding, en
dat de publicatie van het artikel bijdraagt aan de gespannen verhouding.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het doodschieten van Peter Fechter, of het niet helpen van hem, door de Oost-Berlijnse grensbewakers leidt tot opstootjes of rellen aan de grens tussen Oost- en West-Berlijn. (1p)
- Verwijst naar de bron: uit het artikel blijkt dat West-Berlijners het doodschieten openlijk veroordelen, of dat de reacties uit het Westen de communistische politie ertoe brengen traangasgranaten te gooien. (1p)
- Legt uit dat de publicatie van het artikel bijdraagt aan de gespannen verhouding, omdat het westerse vijandsbeeld van het Oostblok hierdoor wordt versterkt. (1p)
- Verwijst naar de bron: het artikel benadrukt dat de bewakers die de jongen doodschieten communisten zijn, of het artikel veroordeelt het gedrag van de communistische grensbewakers. (1p)
Alleen als het antwoord een juiste uitleg geeft over de wijze waarop (bij de eerste deelvraag) het optreden van de grensbewakers en (bij de tweede deelvraag) de publicatie van het artikel bijdragen aan de gespannen verhouding, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
2023, tijdvak 1: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 7
Lady Maria Nugent is de echtgenote van de Britse gouverneur van Jamaica. Zij houdt een dagboek bij tijdens haar verblijf op het eiland. In 1803 schrijft ze:
Ik heb mezelf vermaakt met het lezen van het bewijs dat de indieners van de Petitie voor de Afschaffing van de Slavernij hebben gepresenteerd. Voor zover ik kan zien en horen over de mishandeling van slaven, denk ik dat wat zij hierover zeggen zwaar overdreven is. Ongetwijfeld zullen er mensen zijn die hun macht wel eens misbruiken; maar in het algemeen geloof ik dat de slaven extreem goed behandeld worden. Toch denk ik dat de slavenhandel niet nodig zou zijn, als religie, fatsoen en orde onder de zwarten zou heersen; als zij overgehaald konden worden om te trouwen.
Vraag 21 3 punten
In 1974 nam het nationale elftal van de DDR deel aan het wereldkampioenschap voetbal in de BRD. De overheid van de DDR stelde voorwaarden aan de keuze van deelnemers voor de supportersreis:
1 Alleen gehuwde burgers werden uitgekozen, waarbij per echtpaar maar één van de echtgenoten mocht afreizen.
2 Minimaal één op de tien deelnemers aan de supportersreis moest lid zijn van de Staatssicherheitsdienst.
Licht deze voorwaarden toe door:
- uit te leggen welk mogelijk probleem de regering van de DDR met de eerste bepaling wilde voorkómen, en
- het politieke motief van de regering van de DDR te noemen om leden van de Staatssicherheitsdienst mee te laten reizen naar de BRD.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de regering van de DDR wilde voorkómen dat supporters in de BRD probeerden te blijven, zodat zij gehuwde burgers selecteerden die terug zouden willen keren naar hun partner (2p)
- Noemt het politieke motief: de regering van de DDR wilde dat de leden van de Staatssicherheitsdienst informatie verzamelden over de BRD, of in de gaten hielden wat hun reisgenoten in de BRD deden (1p)
Bron 12
Op 14 juni 1989 ontmoeten Michail Gorbatsjov en Helmut Kohl elkaar. Tijdens het gesprek zegt Helmut Kohl:
Ik zal u zonder omwegen vertellen dat Erich Honecker mij veel zorgen baart. Zijn vrouw heeft zojuist een verklaring afgelegd waarin ze de DDR-jongeren opriep de wapens op te nemen en de verworvenheden van het socialisme tegen vijanden van buitenaf te verdedigen mocht dat nodig zijn. Het is duidelijk dat ze suggereerde dat de socialistische landen die hervormingen doorvoeren, (…) de vijanden waren.
Vraag 23 4 punten
Gebruik bron 12.
Kohl maakt zich zorgen over de uitspraken van mevrouw Honecker.
Leg uit:
- welk beleid van de DDR-regering mevrouw Honecker ondersteunt volgens Kohl, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- dat Kohl vanuit zijn functie deze uitspraken van mevrouw Honecker als gevaarlijk beschouwt.
Bekijk het antwoord
- Noemt het beleid dat mevrouw Honecker volgens Kohl ondersteunt: het afwijzen van de hervormingen die door Gorbatsjov in de Sovjet-Unie of in het Oostblok worden doorgevoerd (1p)
- Verwijst naar de bron als onderbouwing: mevrouw Honecker roept op de wapens op te nemen om het socialisme te verdedigen tegen landen die de hervormingen doorvoeren / suggereert dat landen die hervormingen doorvoeren vijanden zijn (1p)
- Legt uit dat Kohl als Bondskanselier van de BRD de uitspraken gevaarlijk vindt, omdat ze de kans op een opstand of oorlog aan de grens tussen West- en Oost-Duitsland vergroten / de politieke spanningen vergroten / de veiligheid van de (Oost-)Duitsers in gevaar brengen (2p)
Het tweede subcriterium telt alleen mee als het eerste subcriterium juist is. Het derde subcriterium telt alleen mee bij een combinatie van de functie van Kohl en een uitleg waardoor hij de uitspraken als gevaarlijk beschouwt.
2023, tijdvak 2: Moderne tijd
Vraag 19 4 punten
Met steun van de Amerikaanse overheid werd in 1950 de radiozender Radio Free Europe (Radio Vrij Europa) opgericht, die vanuit West-Duitsland radioprogramma's uitzond in onder meer het Pools, Tsjechisch en Roemeens.
De Sovjet-Unie besloot:
1 in 1950 de uitzendingen van Radio Free Europe te verstoren, zodat het beluisteren ervan moeilijker werd.
2 in 1988 te stoppen met het verstoren van de uitzendingen van Radio Free Europe.
Leg beide besluiten uit vanuit het politieke beleid van de Sovjet-Unie in Oost-Europa op dat moment.
Bekijk het antwoord
- Legt het besluit van 1950 uit vanuit het beleid om de invloedssfeer te verdedigen tegen het Westen, of om communistische regeringen te installeren in Oost-Europa, zodat Oost-Europa geen informatie kreeg uit het kapitalistische Westen die het communisme kon ondermijnen. (2p)
- Legt het besluit van 1988 uit vanuit het beleid van glasnost of het loslaten van de Brezjnevdoctrine, zodat de Sovjet-Unie niet langer censuur hoefde uit te oefenen of Oost-Europa geen politieke koers meer wilde voorschrijven. (2p)
Alleen als het antwoord ingaat op het beleid in Oost-Europa in combinatie met een juiste redenering over Radio Free Europe, worden punten toegekend.
2022, tijdvak 1: Moderne tijd
Opgavetekst
bron 4
De vrouw van kolonel Faithful reisde samen met haar dochter en een andere jongedame, die beiden net waren aangekomen uit Engeland. Ze reisden van Calcutta naar Ludhiana, een afstand van meer dan 1200 mijlen met hun draagstoelen en dragers, zonder ook maar één dienaar. Ze reisden veertien dagen dag en nacht, zonder het minste gevaar op letsel of beledigingen. Er zijn dagelijks voorbeelden van dames die op dezelfde manier meteen na hun aankomst uit Engeland met een koets naar elk deel van het land reizen, en ik heb nooit gehoord dat zij gewond raakten of beledigd werden. Zegt dit niet genoeg over onze heerschappij in India? Zouden mannen hun vrouwen en dochters onbeschermd toevertrouwen aan mensen die zich verzetten tegen onze heerschappij in India? We hebben geen garnizoenen, of ommuurde vestigingen in ons rijk, behalve in de drie hoofdsteden Calcutta, Madras en Bombay. We weten en voelen dat mensen overal tegen ons opkijken en ons respecteren, ondanks al onze fouten, en we vinden het belangrijk dat zij voelen dat wij hen vertrouwen.
William Sleeman, generaal-majoor in het Britse leger in India, schrijft in zijn memoires, die worden gepubliceerd in 1844:
bron 9 Niet nodig!

Toelichting:
Op de aangeboden pakken en blikjes staat 500 ton melkpoeder, 1000 ton meel, 2000 ton bloem en 1000 ton vet.
Op de mouw van de arm staan symbolen van de Amerikaanse vlag.
Op het bord staat Oost-Duitsland.
De man links is Grotewohl, een leider van de DDR, en de man rechts is Molotov, de minister van buitenlandse zaken van de Sovjet-Unie.
Vraag 19 4 punten
Gebruik bron 9.
Een interpretatie:
Met deze prent geeft de tekenaar kritiek weer op het beleid van de DDR-regering in 1953.
Ondersteun deze interpretatie door uit te leggen, telkens met een verschillende verwijzing naar de prent:
- welke kritiek de tekenaar in deze prent weergeeft op het beleid van de DDR-regering in 1953 en
- welke kritiek de tekenaar weergeeft op de politieke verhoudingen binnen het Oostblok.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de tekenaar kritiek geeft op het beleid van de DDR-regering, doordat goederen worden geweigerd die de bevolking nodig heeft / er niet voor de bevolking wordt gezorgd / de bevolking wordt onderdrukt (1p)
- Verwijst naar de prent door af te beelden dat (een van de volgende) de inwoners van Oost-Duitsland armoedig of hongerig toekijken terwijl de leiders de goederen afslaan; de inwoners van Oost-Duitsland de Amerikaanse goederen niet kunnen bereiken; de inwoners armoedig of hongerig achter een hek gevangen zitten terwijl de leiders er welvarend uitzien (1p)
- Legt uit dat de tekenaar kritiek geeft op de politieke verhoudingen: de DDR-leiding kan niet zelfstandig beslissen / de Sovjet-Unie houdt de DDR in haar machtsgreep en dwingt de steun te weigeren (1p)
- Verwijst naar de prent door af te beelden dat Grotewohl (een van de volgende) schuin achter Molotov staat; hetzelfde gebaar maakt als Molotov; kleiner is dan Molotov (1p)
Alleen als een juist voorbeeld van de kritiek bij de eerste deelvraag (op het beleid) en bij de tweede deelvraag (op de politieke verhoudingen) wordt weergegeven, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de prent.
Vraag 22 3 punten
Vanaf 1968 liet de regering van de BRD onderzoek doen naar de mening van DDR-burgers over politieke en economische kwesties. Hiervoor werden West-Duitse burgers die de DDR hadden bezocht ondervraagd over hun gesprekken met burgers van de DDR.
Licht deze werkwijze toe door:
- te verklaren dat de detente dit onderzoek vergemakkelijkte en
- aan te geven dat de regering van de BRD met dit onderzoek de Ostpolitik wilde ondersteunen en
- een politieke reden te geven dat de regering van de DDR zelf geen openbaar onderzoek naar de mening van haar burgers liet uitvoeren.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat tijdens de detente de regering van de DDR sneller toestemming verleende / de procedure voor bezoekrechten versoepelde voor burgers uit de BRD om familie of bekenden op te zoeken in de DDR, zodat er meer gegevens konden worden verzameld (1p)
- Geeft aan dat de regering van de BRD met dit onderzoek een betere toenadering tot de DDR wilde realiseren (de Ostpolitik), omdat ze een beter beeld kregen van de toestand van het land / omdat ze beter konden inspelen op de wensen van de DDR-burgers (1p)
- Geeft een politieke reden: onderzoek naar de mening van burgers werd in de DDR niet openbaar gedaan, omdat het communistische regime bang was dat dit kritiek zou losmaken / dat dit onderzoek zou laten zien dat (een deel van) de bevolking het regime afwees (1p)
Als in het antwoord op de derde deelvraag alleen wordt vermeld dat de regering van de DDR een dictatuur of totalitair systeem was, wordt geen scorepunt toegekend.
bron 12
Ik beweer dat Europa van vitaal belang is voor Duitsland. Als een land in het midden van ons continent hebben we meer grenzen en buren dan andere landen. (…) Daarom moeten we niet apathisch1) afwachten welke route Europa neemt, of Europa kiest nu ontegenzeggelijk voor een politieke en economische unie of Europa kiest ervoor om weer terug te vallen in nationale rivaliteit van vroeger tijden.
noot 1 Kohl bedoelt dat Duitsland zich actief moet opstellen.
In 1992 zegt Helmut Kohl naar aanleiding van de ondertekening van een nieuw Europees verdrag:
Vraag 24 4 punten
Gebruik bron 12.
Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron:
- welk Europees verdrag, dat in die tijd wordt gesloten onder Nederlands voorzitterschap, Kohl met deze uitspraak ondersteunt en
- dat de uitspraak van Kohl past bij de politieke rol die het herenigde Duitsland in Europa op zich neemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt het Verdrag van Maastricht, dat voorziet in het oprichten van de Europese Unie / in de invoering van de euro, en dat Kohl met deze uitspraak verdedigt (1p)
- Verwijst naar de bron door te zeggen dat een vitaal Europa belangrijk is / dat het oude Europa (zonder Unie) zou terugvallen in nationale rivaliteiten (1p)
- Noemt dat het herenigde Duitsland een leidende rol op zich neemt in de Europese samenwerking (1p)
- Verwijst naar de bron, passend bij de uitspraak dat Duitsland niet apathisch moet afwachten / dat Europa voor Duitsland van vitaal belang is (1p)
Alleen als in het antwoord bij de eerste deelvraag het Verdrag van Maastricht en bij de tweede deelvraag de leidende rol van Duitsland wordt genoemd, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron. Als bij beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.
2022, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 4
In 1829 verbiedt het Britse bestuur in India Sati, een religieus gebruik onder sommige Hindoes, waarbij een weduwe levend wordt verbrand op de brandstapel van haar overleden man. Een groep Hindoes schrijft hierna in een petitie aan de Britse gouverneur-generaal:
We horen met verbazing en verdriet dat de afschaffing van de praktijk van Sati wordt verdedigd door te beweren dat er geen wet over bestaat: een gedachte die wordt verspreid door een groep Hindoes die zich van de religie van hun voorvaderen heeft afgekeerd, die zichzelf heeft vervuild met verboden eten en drinken uit de Europese samenleving. En zij zet zich in om u wijs te maken dat er geen wet is over het ritueel van Sati en dat alle intelligente en geschoolde Hindoes het eens zijn met de afschaffing ervan. (…) Maar wij leggen eerbiedig voor dat een kwestie zo gevoelig als deze, over de interpretatie van onze heilige boeken en het bestaansrecht van onze heilige gebruiken, niemand behalve pundits [Hindoe geleerden] en brahmanen [Hindoe priesters] geconsulteerd mogen worden.
Vraag 18 4 punten
In Nederland was kritiek op de deelname van het Nederlandse team aan de Olympische Spelen van 1932 in Los Angeles (in de Verenigde Staten) en aan de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. De kritiek op de Nederlandse deelname werd ondersteund met een economisch argument in 1932 en met een politiek argument in 1936. Leg voor beide jaren uit wat de kritiek op de Nederlandse deelname was, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Legt voor 1932 uit dat er kritiek was op de kosten van de Nederlandse deelname, omdat veel mensen in Nederland in armoede leefden of de Nederlandse economie zwak was (1 punt), met het kenmerkend aspect 'de crisis van het wereldkapitalisme' (1 punt). (2p)
- Legt voor 1936 uit dat er kritiek was op de Nederlandse deelname, omdat die gezien kon worden als (ongewenste) steun aan de totalitaire samenleving, dictatuur of racistische staat van Hitler (1 punt), met het kenmerkend aspect dat 'de totalitaire ideologie van het nationaalsocialisme in praktijk' werd gebracht in Duitsland (1 punt). (2p)
Alleen als een juist voorbeeld van kritiek wordt genoemd, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een passend kenmerkend aspect.
Bron 8
Generaal Lucius Clay is in 1946 de plaatsvervangend militair gouverneur van de Amerikaanse bezettingszone in Duitsland. Hij schrijft in een verslag aan de Amerikaanse regering:
We zijn ervan overtuigd dat de bevolking in de Russische bezettingszone ongeveer 1500 calorieën per dag te eten krijgt en dat dit zeker zo blijft tot de volgende oogst. In de Amerikaanse bezettingszone hebben we vooral ingezet op de democratische ontwikkeling (…). Hierdoor heeft de Communistische Partij hier maar weinig bereikt. Het is echter niet zo moeilijk een keuze te maken tussen communist worden op 1500 calorieën per dag of een aanhanger van de democratie worden op 1000 calorieën1).
Noot 1: De energiebehoefte van een gemiddeld mens is ongeveer 2000 calorieën per dag.
Vraag 19 3 punten
Gebruik bron 8. Een bewering: President Truman kan dit verslag gebruiken als ondersteuning van het nieuwe beleid dat hij in Europa wil invoeren. Licht deze bewering toe door: zonder bron aan te geven welk politiek doel Truman nastreeft in Europa en uit te leggen welke Amerikaanse economische beleidsmaatregel Truman met dit verslag kan ondersteunen.
Bekijk het antwoord
- Noemt, zonder bron, dat Truman de uitbreiding van het communisme in Europa wil tegengaan (door de Trumandoctrine). (1p)
- Noemt dat Truman met het verslag de invoering van het Marshallplan (of een juiste omschrijving daarvan) kan ondersteunen. (1p)
- Verwijst naar het verslag en legt uit dat ervoor moet worden gezorgd dat de rantsoenen in de Amerikaanse zone niet lager zijn dan in de Russische zone, of dat er te weinig te eten is in de Amerikaanse zone (waardoor Duitsers voor het communisme zouden kiezen). (1p)
Alleen als bij de tweede deelvraag in het antwoord de invoering van het Marshallplan (of een juiste omschrijving daarvan) wordt genoemd, wordt 1 scorepunt toegekend aan een juiste verwijzing naar het verslag.
Bron 9

Naar aanleiding van de arbeidersopstand in de DDR verschijnt op 23 juni 1953 deze prent van L.J. Jordaan in het dagblad Het Parool:
Toelichting:
Bij het linkerdeel van de prent:
Onder de prent staat: Amsterdam, februari 1941, waarmee Jordaan verwijst naar een staking die in februari 1941 onder arbeiders in Amsterdam uitbreekt.
De man achter de arm is Mussert, de leider van de Nederlandse partij NSB (Nationaal Socialistische Beweging).
Bij het rechterdeel van de prent:
Onder de prent staat Berlijn, juni 1953.
De mannen achter de arm zijn Ulbricht en Grotewohl, leiders van de DDR.
Vraag 20 4 punten
Gebruik bron 9. Jordaan geeft een mening weer over de regering van de DDR. Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron, welke mening Jordaan weergeeft: over het regeringsbeleid in de DDR door de verwijzing naar de situatie in Nederland in 1941 en over de machtsverhoudingen in het Oostblok in 1953.
Bekijk het antwoord
- Deelvraag over het regeringsbeleid in de DDR, 2 punten: geeft de mening weer dat de regering met haar beleid het Duitse volk of de arbeiders net zo slecht behandelt als de Duitse bezetter in Nederland, of dat het beleid in de DDR totalitair is. Plus een verwijzing door af te beelden dat (een van de volgende): het beleid in 1953 precies lijkt op het neerslaan van de staking in 1941 door de Duitse bezetter; Ulbricht en Grotewohl zich achter de arm van de Sovjet-Unie verschuilen zoals Mussert zich achter de arm van de Duitse bezetter heeft verscholen. (2p)
- Deelvraag over de machtsverhoudingen in het Oostblok in 1953, 2 punten: geeft de mening weer dat de regering van de DDR zelf niet de macht in handen heeft of afhankelijk is van de Sovjet-Unie. Plus een verwijzing door af te beelden dat (een van de volgende): Ulbricht en Grotewohl achter de arm met de hamer en sikkel staan of schuilen; de vuist van de Sovjet-Unie de arbeider neerslaat. (2p)
Alleen als de mening over (bij de eerste deelvraag) het regeringsbeleid van de DDR en (bij de tweede deelvraag) de machtsverhouding in het Oostblok juist wordt weergegeven, wordt telkens 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron. Als bij beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de bron wordt genoemd, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.
Vraag 24 3 punten
Op 25 oktober 1989 zei Gennadi Gerasimov, de woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie, tegen westerse journalisten: ‘Ken je het lied My way (Mijn manier) van Frank Sinatra? Oost-Europa doet het nu op hun manier.’ De Amerikaanse vicepresident Dan Quayle zei hierop: ‘Ze praten over de Frank-Sinatra-doctrine, maar ze zouden ook moeten denken aan de Nancy-Sinatra-doctrine (de dochter van Frank) met haar lied These boots are made for walking (Deze laarzen zijn gemaakt om mee te lopen).’ Licht de gegevens toe door: uit te leggen welke koerswijziging in het buitenlands beleid van de Sovjet-Unie met de ‘Frank-Sinatra-doctrine’ werd aangeduid en aan te geven welk gevolg van deze koerswijziging door Dan Quayle werd voorspeld met de ‘Nancy-Sinatra-doctrine’.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat met de Frank-Sinatra-doctrine het loslaten van de Brezjnev-doctrine werd aangeduid, zodat landen in het Oostblok hun eigen beleid konden bepalen, omdat de Sovjet-Unie niet zou ingrijpen als landen zich van het communisme of de koers van de Sovjet-Unie af zouden wenden. (2p)
- Noemt dat Dan Quayle voorspelde dat de Sovjet-Unie de positie als leider van het Oostblok zou verliezen, dat het Oostblok uit elkaar zou vallen of dat het Oostblok niet langer een communistisch blok zou blijven. (1p)
2022, tijdvak 3: Moderne tijd
Bron 10
Na de oprichting van de NAVO in 1949, wordt in het Italiaanse parlement een debat gehouden over de toetreding van Italië. Het communistische parlementslid Palmiro Togliatti zegt:
De aanwezigheid van militaire bases van een grote buitenlandse imperialistische grootmacht1) op eigen grondgebied houdt in dat je een militair doelwit bent zodra de oorlog uitbreekt (...). Italië is een van de landen die een "tapijt van atoombommen" zal worden, zoals de Amerikaanse strategen het zo elegant verwoorden. Hiervoor zijn jullie verantwoordelijk. (...) Wij zeggen ''nee'' tegen het Atlantisch Verdrag, ''nee'' omdat het een verdrag is dat voorbereidt op een oorlog.
noot 1 Togliatti bedoelt de Verenigde Staten.
Jussi.M. Hanhimäki en Odd Arne Westad, The Cold war, A History in Documents and Eyewitness Accounts, New York 2004, pag. 133
Vraag 20 2 punten
Gebruik bron 10.
Togliatti protesteert tegen de Italiaanse toetreding tot de NAVO.
Leg uit dat de toetreding tot de NAVO volgens Togliatti een gevaar oplevert door de buitenlands politieke verhoudingen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat Togliatti zegt dat Italië door toetreding tot de NAVO / tot een bondgenootschap van westerse landen gevaar loopt, omdat het daardoor een doelwit wordt voor (de bommen van) de Sovjet-Unie/het Oostblok, wat past bij 'de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog' (2p)
Als in het antwoord alleen een passend kenmerkend aspect wordt genoemd zonder uitleg over het protest van Togliatti, worden geen scorepunten toegekend.
Vraag 21 2 punten
Geef voor elke uitspraak aan welke leider erbij hoort. Let op: er blijft één leider over.
Bekijk het antwoord
- a: 'De Duitse hereniging en het Europese akkoord zijn als twee kanten van dezelfde medaille.': Helmut Kohl
- b: 'De regering moet onmiddellijk streven naar lidmaatschap van de NAVO.': Konrad Adenauer
- c: 'Vuurwapens moeten worden gebruikt tegen verraders en grensovertreders. Er moeten maatregelen worden genomen om criminelen te kunnen betrappen in de 100 meter uitsluitingszone rond de Muur.': Erich Honecker
- d: 'Zelfs als deze actie werkt, zullen de mensen in West-Berlijn kou lijden en honger hebben. En als de mensen in West-Berlijn het niet volhouden, zullen we falen'.: Lucius Clay, militair gouverneur van de Amerikaanse bezettingszone
Het examen noemt vijf leiders: 1 Lucius Clay (militair gouverneur van de Amerikaanse bezettingszone), 2 Konrad Adenauer, 3 Willy Brandt, 4 Erich Honecker en 5 Helmut Kohl. Willy Brandt hoort bij geen van de uitspraken en staat daarom niet in de koppeling. Juiste koppeling: a-5, b-2, c-4, d-1. Vier juist: 2 punten; drie juist: 1 punt; minder: 0 punten.
2021, tijdvak 1: Moderne tijd
Vraag 20 3 punten
In 1949 was Nederland een van de oprichters van de NAVO.
Leg uit bij welke verandering van de Nederlandse buitenlandse politiek na 1945 het lidmaatschap van de NAVO paste en geef vervolgens een politieke verklaring voor deze verandering.
Bekijk het antwoord
- Legt uit bij welke verandering in de buitenlandse politiek het lidmaatschap van de NAVO paste: het loslaten van de vooroorlogse neutraliteitspolitiek (of een juiste omschrijving daarvan), omdat Nederland openlijk de kant koos van het westers bondgenootschap / zich moest inzetten voor het westers bondgenootschap. (2p)
- Geeft een politieke verklaring: Nederland dacht niet in staat te zijn zich te beschermen tegen het communisme / voelde zich door de Koude Oorlog bedreigd (waardoor het lid werd van een defensief bondgenootschap) / wilde de Marshallhulp niet mislopen (waardoor de invloed van de Verenigde Staten toenam). (1p)
Bron 11
In 1953 komen Oost-Duitse arbeiders in opstand tegen de regering. In het communistische Nederlandse dagblad De Waarheid van 17 juni 1953 staat over het uitbreken van die opstand een artikel:
Onze correspondent telefoneerde ons gisteravond dat de aanleiding van de demonstraties (…) van Oost-Duitse bouwvakarbeiders een onjuist toegepaste regeringsmaatregel over de verhoging van de arbeidsnormen is geweest. De spionage- en sabotage-organisaties in het Westen hadden hiervan gebruik gemaakt om enkele groepen arbeiders tot demonstraties aan te zetten, die onmiddellijk aangevuld werden door mannen uit West-Berlijn. Toen de arbeiders voor het regeringsgebouw van het ministerie van Wederopbouw verschenen, werden zij door [de DDR] minister Selbmann toegesproken. Deze vertelde hun dat de regering al besloten had om de onjuiste maatregelen in te trekken. Agenten uit West-Berlijn probeerden de arbeiders over te halen om naar het Westen te marcheren "om daar hun recht te zoeken". Dit provocerende voorstel werd onmiddellijk afgewezen met de verklaring: "Als wij klachten hebben, dan spreken wij onze eigen regering daarop aan." De arbeiders gingen na de mededeling van minister Selbmann gerustgesteld weer naar hun werk.
Bron: http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010369146:mpeg21:a0010
Vraag 21 3 punten
Gebruik bron 11.
Een conclusie: De redactie van De Waarheid geeft een communistisch standpunt weer over de opstand.
Ondersteun deze conclusie door:
- uit te leggen welk communistisch standpunt De Waarheid over de opstand weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
- zonder bron een oorzaak voor de economische malaise te noemen waarin de DDR zich in 1953 bevindt.
Bekijk het antwoord
- Noemt het communistische standpunt: de opstand is gebruikt door / aangewakkerd door kapitalistische of westerse onruststokers (het Westen wil de DDR-regering ten val brengen, wat past bij het communistische vijandbeeld van het Westen). (1p)
- Verwijst naar de bron (een van de volgende): spionage- en sabotage-organisaties in het Westen proberen Oost-Duitse arbeiders aan te zetten tot demonstraties / mannen uit West-Berlijn sluiten zich aan bij de demonstranten / agenten uit West-Berlijn proberen de arbeiders over te halen naar het Westen te marcheren. (1p)
- Noemt een oorzaak van de economische malaise van de DDR: de slecht functionerende planeconomie van de DDR / de herstelbetalingen aan de Sovjet-Unie / het afwijzen van Marshallhulp. (1p)
De verwijzing naar de bron telt alleen als het standpunt juist is.
Vraag 22 2 punten
Gebruik bron 11.
Een gegeven: Na het neerslaan van de opstand worden de bevoegdheden van de Staatssicherheitsdienst in de DDR uitgebreid.
Leg uit dat dit gegeven het beeld van de Oost-Duitse arbeiders, zoals dat wordt geschetst in de bron, nuanceert.
Bekijk het antwoord
- Noemt het beeld dat de Oost-Duitse arbeiders niet zijn over te halen om zich tegen de DDR te keren / rustig terugkeren naar hun werk, en nuanceert dat door de uitbreiding van de bevoegdheden van de Staatssicherheitsdienst (die de Oost-Duitse burgers controleert / die tegenstanders van het regime uitschakelt), omdat de regering rekening houdt met arbeiders die zich blijven verzetten / zich toch laten beïnvloeden door het Westen of het kapitalisme. (2p)
Er moet een juist beeld van de Oost-Duitse arbeiders worden genoemd, in combinatie met een passende nuancering. Alleen het beeld zonder nuancering telt niet.
Vraag 23 2 punten
Tijdens het wereldkampioenschap ijshockey in 1961 verbood de leiding van de West-Duitse ijshockeybond hun spelers deel te nemen aan een wedstrijd tegen het team van de DDR. De West-Duitse spelers zouden, als ze de wedstrijd verloren, aanwezig moeten zijn bij het hijsen van de Oost-Duitse vlag en het spelen van het Oost-Duitse volkslied.
Leg uit dat dit besluit paste bij de opstelling van de BRD ten aanzien van de DDR op dat moment.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de BRD de DDR op dat moment niet erkende als zelfstandige staat, zodat moest worden voorkomen dat de spelers openlijk naar het volkslied zouden moeten luisteren / moesten kijken naar het hijsen van de vlag van de DDR, omdat dit gezien zou kunnen worden als teken van erkenning. (2p)
Vraag 24 2 punten
Een anekdote:
In 1973 werd in overleg met het ministerie van Economische Zaken het volgende bericht in de landelijke dagbladen geplaatst:
"Als u wat kalmer optrekt en rustiger rijdt, bespaart u per dag 1.300.000 liter benzine. In een test is gebleken dat onrustig ruw rijden ten koste gaat van indrukwekkende hoeveelheden brandstof. Wegspuiten bij een stoplicht en hard remmen op het laatste moment kan u, als u er een gewoonte van maakt, veel meer benzine kosten dan een gelijkmatiger rijstijl."
Leg uit dat het doel van dit bericht paste bij de actuele situatie in 1973.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het bericht een tekort aan brandstof moest voorkomen dat dreigde, omdat in 1973 de oliecrisis plaatsvond / de import van olie naar Nederland onder druk stond. (2p)
Alleen als een juist verband wordt gelegd tussen de oliecrisis en het doel van het bericht, worden punten toegekend.
2021, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
bron 5
In 1833 ondervraagt een Britse regeringscommissie de arbeider Samuel Coulson over zijn kinderen, die werken in een fabriek:
Vraag (van de commissie): Op welke leeftijd gingen uw dochters aan het werk?
Antwoord (van Samuel Coulson): De oudste was 12, de middelste 11 en de jongste was 8 jaar toen ze voor het eerst naar de fabriek gingen.
Vraag: Hoe laat vertrokken zij 's morgens?
Antwoord: Tijdens de drukke tijd vertrokken ze om 3 uur in de ochtend, tot 10 uur of half 11 's avonds.
Vraag: Hoeveel pauze hadden zij tijdens de 19 uur die zij werkten?
Antwoord: Een kwartier om te ontbijten en een half uur voor het avondeten. Ze hadden ook een kwartier drinkpauze.
Vraag: Was het niet heel moeilijk om de kinderen 's morgens wakker te krijgen?
Antwoord: Ja, in het begin moesten we ze oppakken en wakker schudden.
Vraag: Stel dat ze iets te laat op het werk waren, wat was dan de consequentie?
Antwoord: In dat geval werd er een kwart van een dagloon ingehouden.
bron 12

Op 10 juli 1989 publiceert de West-Duitse krant Frankfurter Allgemeine Zeitung deze prent van tekenaar Fritz Behrendt:
Toelichting:
De man in het midden is DDR-leider Erich Honecker. Op de vlaggen op de achtergrond staat Freiheit (Duits: vrijheid), Glasnost, Perestrojka, Szabadsag (Hongaars: vrijheid), Solidarnosc (Pools: solidariteit), Unabhängigkeit (Duits: onafhankelijkheid) en Demokratie (Duits: democratie).
Vraag 26 4 punten
Gebruik bron 12.
Deze prent gaat over de situatie in de DDR in 1989.
Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
- welke mening over de politieke koers van de DDR-leiding de tekenaar weergeeft en
- welke voorspelling over de toekomst van de DDR de tekenaar weergeeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt de mening van de tekenaar: de DDR-leiding weigert te luisteren naar de roep om verandering, of keert zich af van de liberale koers in de Sovjet-Unie en de andere Oostbloklanden. (1p)
- Verwijst naar de bron met een beeld dat die mening toont: Honecker stopt zijn vingers in zijn oren, keert de hervormingsleuzen de rug toe, of de DDR is een vesting met prikkeldraad. (1p)
- Noemt de voorspelling van de tekenaar: het regime van de DDR zal uiteindelijk vallen, of de huidige politieke koers kan niet lang worden volgehouden. (1p)
- Verwijst naar de bron met een beeld dat die voorspelling toont: de scheur in de muur waarop DDR staat, de DDR als geïsoleerde vesting, of de geringe omvang van de vesting rondom Honecker. (1p)
De verwijzing naar de bron (tweede en vierde subcriterium) telt alleen als de mening of voorspelling ervoor juist is. Bij de tweede deelvraag telt een andere verwijzing dan bij de eerste.
2021, tijdvak 3: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 3
In 1789 sturen 103 textielfabrikanten uit de omgeving van Glasgow een verzoekschrift aan de Britse minister van Financiën, waarin zij onder andere het volgende schrijven:
Dat de rekestranten1) die zich tot u wenden al vroeg zijn begonnen Britse mousseline2) te fabriceren en in de voorbije jaren grote vooruitgang hebben geboekt bij het ontwikkelen en verbeteren van deze waardevolle bedrijfstak (…). Dat de machinekracht die in deze bedrijven wordt ingezet en de nieuwe fabrieksgebouwen die de rekestranten door toegenomen werkzaamheden hebben kunnen inrichten, leidt tot een overvloed aan artikelen die niet door binnenlandse consumptie kunnen worden gebruikt en daarom wordt een toename van de verkoop in het buitenland een onvermijdelijke noodzaak om de machines in bedrijf te houden.
noot 1 personen die een verzoekschrift (rekest) indienen; noot 2 soort textiel
Vraag 19 2 punten
Gebruik gebeurtenis 1 uit vraag 18.
Als voorbereiding op de Duitse hereniging werd de Ostmark vervangen door de West-Duitse D-Mark. Ondanks het feit dat de Ostmark veel minder waard was, werd een wisselkoers vastgesteld van 1 : 1.
Leg uit welk politiek doel met deze wisselkoers van de Ostmark en de D-Mark werd nagestreefd.
Bekijk het antwoord
- Met de invoering van een wisselkoers die voordelig was voor de Oost-Duitsers (omdat de Ostmark evenveel waard werd als de veel duurdere D-Mark) wilde de Duitse regering ervoor zorgen dat de Oost-Duitsers positief tegenover de hereniging met West-Duitsland stonden, dat de Oost-Duitse bevolking economisch ondersteund werd of dat de hereniging van Duitsland soepel zou gaan (2p)
Vraag 26 2 punten
De Duitse historicus Alfred Grosser zei in 1977 over 8 mei 1945, de dag dat Duitsland capituleerde, dat deze dag in de BRD werd gezien als een nationale ramp, als het begin van de Duitse deling. 'Maar', zei hij, 'als je naar de DDR gaat, dan zie je dat aan hele schoolklassen wordt verteld dat 8 mei 1945 een bevrijdingsdag was.'
Verklaar het beschreven verschil in de Duitse visies op 8 mei 1945 vanuit het politieke beleid in beide landen in 1977.
Bekijk het antwoord
- In de BRD werd de nadruk gelegd op de daaropvolgende deling, wat past bij de wens tot hereniging die toen nog werd nagestreefd door de regering (1p)
- De DDR was een communistische staat of een satellietstaat van de Sovjet-Unie, waardoor het verslaan van de nationaalsocialisten door de communisten werd gepropageerd als een bevrijding (1p)
2019, tijdvak 1: Moderne tijd
Bron 10
Kort voordat de Conferentie van Potsdam begint, overlegt Henry Stimson, de Amerikaanse minister van Oorlog, met president Truman over de vraag wat die zal antwoorden als Stalin in Potsdam vraagt naar de atoombom. Stimson noteert hierover in zijn dagboek:
We waren hier druk mee bezig en werkten er als bezetenen aan en we wisten dat hij [Stalin] er druk mee bezig was, dat zij er als bezetenen aan werkten en dat wij er praktisch mee klaar waren en van plan waren het te gebruiken tegen de vijand, Japan; als dat goed zou uitpakken, stelden we voor om er daarna over te spreken met Stalin, waarbij we ons als doel stelden de wereld vreedzamer en veiliger te maken, liever dan de beschaving te vernietigen. Als hij [Stalin] zou aandringen op details en feiten, zou Truman gewoon antwoorden dat we nog niet bereid waren om die met hen te delen.
Vraag 21 4 punten
Gebruik bron 10.
Historici zijn het niet eens over de vraag wanneer de Koude Oorlog begint. Sommige historici zien de conferentie van Potsdam als het begin van de Koude Oorlog.
Ondersteun die visie door:
− zonder bron een discussiepunt te noemen waarover de Sovjet-Unie en de westelijke mogendheden het niet eens worden in Potsdam en
− aan de bron een ander discussiepunt af te leiden en
− voor elk van beide discussiepunten toe te lichten dat deze bijdraagt aan het begin van de Koude Oorlog.
Bekijk het antwoord
- Noemt zonder bron een discussiepunt waarover de Sovjet-Unie en de westelijke mogendheden het in Potsdam niet eens worden: de vredesregeling met Duitsland / de nieuwe machtsverhoudingen in Europa (1p)
- Licht toe dat het discussiepunt uit de eerste stap bijdraagt aan het begin van de Koude Oorlog, omdat ze elkaar ervan verdenken hun macht te willen vergroten (waardoor het wantrouwen tussen de beide blokken groeit) (1p)
- Leidt uit de bron af dat beide ideologische blokken geen informatie willen delen over hun onderzoek naar de atoombom / streven naar het bezit van de atoombom (1p)
- Licht toe dat het discussiepunt uit de bron bijdraagt aan het begin van de Koude Oorlog, doordat de angst dat het andere land voorloopt in bewapening / doordat de wens voorop te lopen in de ontwikkeling van de atoombom het begin is van een (kern)wapenwedloop (en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog) (1p)
Vraag 22 3 punten
In Oost-Berlijn werd in 1962 een controlepost geopend bij de grensovergang op station Friedrichstraße. Alle reizigers naar West-Berlijn werden hier gecontroleerd op geldige reisdocumenten. DDR-burgers moesten bij de controlepost afscheid nemen van familieleden uit West-Berlijn die hen hadden bezocht. De burgers van Berlijn noemden de controlepost het Tränenpalast (paleis der tranen).
Geef een verklaring voor het besluit van de regering van de DDR de grens met West-Berlijn te sluiten en leg daarna uit waarom de naam Tränenpalast in de DDR verboden was.
Bekijk het antwoord
- Geeft een verklaring voor het sluiten van de grens: om een eind te maken aan de vlucht van (vooral hoogopgeleide) burgers van de DDR naar het Westen / om de DDR van kapitalistische invloed af te schermen (1p)
- Legt uit waarom de naam Tränenpalast verboden was: de naam legde de nadruk op het verdriet dat de Muur / dat de scheiding van Duitsland veroorzaakte onder de bevolking, terwijl kritiek op (het beleid van) het regime niet was toegestaan in de communistische / totalitaire DDR (2p)
2019, tijdvak 2: Moderne tijd
Vraag 22 3 punten
De Amerikaanse president Truman noemde de Trumandoctrine en het Marshallplan two halves of the same walnut (twee helften van dezelfde walnoot), waarmee hij aangaf dat ze onlosmakelijk met elkaar verbonden waren.
Licht dit toe door:
- het doel te noemen dat met de Trumandoctrine werd nagestreefd en
- uit te leggen waardoor het Marshallplan aan dat doel bijdroeg.
Bekijk het antwoord
- Noemt het doel van de Trumandoctrine: een dam opwerpen tegen communistische expansie. (1p)
- Legt uit waardoor het Marshallplan aan dat doel bijdroeg: met het Marshallplan werd geprobeerd om de welvaart in landen / om de samenwerking tussen landen te vergroten, zodat het communisme minder aantrekkelijk zou worden voor de inwoners van die landen / zodat die landen zich beter konden wapenen tegen het communisme. (2p)
Bron 12
P. Ivanshutin, het Russische hoofd van het 'Comité voor de relaties tussen de communistische en arbeiderspartijen in de socialistische landen', schrijft een brief aan de Russische diplomaat Blatov over de gebeurtenissen tijdens een wedstrijd tussen het ijshockeyteam van Tsjecho-Slowakije en de Sovjet-Unie in 1969:
Vertrouwelijk,
Tijdens de wedstrijd was een Russische delegatie te gast bij generaal Shadek van het Tsjechische leger. Terwijl ze aan het diner zaten, hoorden ze hoe het hele regiment Tsjechische soldaten het volkslied van Tsjecho-Slowakije zong na elk doelpunt. Toen ze na de wedstrijd weggingen, stonden alle ramen van de barakken open en hoorden ze geschreeuw, gefluit; onder de auto van de Sovjet-commandant ontplofte vuurwerk. Toen hem werd gevraagd naar de toestand in het land zei Shadek geïrriteerd: "Het is een janboel en zolang die slapjanus Dubček de leider blijft zal er geen orde heersen."
Vraag 24 4 punten
Gebruik bron 12.
Een interpretatie: Ivanshutin wil met zijn brief de regering van de Sovjet-Unie waarschuwen.
Licht deze interpretatie toe door:
- met een historische gebeurtenis uit die tijd een verklaring te geven voor de sfeer tijdens de ijshockeywedstrijd en
- met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke waarschuwing Ivanshutin wil overbrengen aan de regering van de Sovjet-Unie.
Bekijk het antwoord
- Verklaart de sfeer met een historische gebeurtenis: het besluit van de Sovjet-Unie tijdens de Praagse Lente met harde hand in te grijpen / het in gevaar brengen van de stabiliteit van het Oostblok door de hervormingen van Dubček. (2p)
- Noemt met verwijzing naar de bron een van de volgende: het Tsjechische leger stelt zich nationalistisch op door het volkslied te zingen / Tsjechische soldaten gooien vuurwerk onder de auto van de Sovjet-commandant / de generaal zegt dat het nog steeds een janboel is onder leiding van de slapjanus Dubček (die ook de leider is tijdens de Praagse Lente). (1p)
- Legt de waarschuwing uit: Ivanshutin wil de waarschuwing overbrengen dat Dubček moet worden afgezet / dat Tsjecho-Slowakije zich nog niet gedraagt als een satellietstaat van de Sovjet-Unie / nog opstandig is. (1p)
Alleen als de juiste waarschuwing wordt weergegeven, telt het punt voor de verwijzing naar de bron.
Vraag 25 2 punten
In de jaren 1980 introduceerde de Amerikaanse geschiedkundige Walter Laqueur de term 'Hollanditis', waarmee hij de aanhoudende Nederlandse protesten tegen kernwapens bedoelde. Laqueur redeneerde dat de protesten zowel te verklaren waren vanuit een veranderde houding van de Verenigde Staten in de Koude Oorlog als vanuit een sociaal-culturele verandering in Nederland.
Leg deze redenering uit door:
- de verandering te noemen in de Amerikaanse houding in de Koude Oorlog waartegen de protesten zich richtten en
- met een sociaal-cultureel veranderingsproces uit de tweede helft van de twintigste eeuw de aanhoudende protesten te verklaren.
Bekijk het antwoord
- Noemt de verandering in de Amerikaanse houding waartegen de protesten zich richtten: de protesten waren een reactie op het toenemen van de wapenwedloop / op het beëindigen van de detente door de Verenigde Staten. (1p)
- Verklaart de protesten met een sociaal-cultureel veranderingsproces (vanaf de jaren 1960): de protesten pasten bij het verzet tegen de autoriteiten (en het aanvechten van besluiten van de Nederlandse regering met aanhoudende demonstraties). (1p)
Bron 13

Toelichting:
Honecker was de communistische leider van de DDR.
Op de winkel staat: UDSSR (Sovjet-Unie).
Op de borden staat: Perestrojka, Glasnost en Sputnik (Sputnik is een Russisch tijdschrift dat de politiek van Gorbatsjov uitdraagt).
Rechts op de achtergrond is de Brandenburger Tor (in Berlijn) te zien.
Vraag 26 4 punten
Gebruik bron 13.
In deze prent geeft tekenaar Ernst Maria Lang een mening weer over de reactie van de regering van de DDR op de binnenlandse politiek van Gorbatsjov.
Licht dit toe door:
- zonder bron de kern van de binnenlandse politiek van Gorbatsjov weer te geven en
- met twee verwijzingen naar de bron aan te geven welke mening Ernst Maria Lang weergeeft over de reactie van de regering van de DDR.
Bekijk het antwoord
- Geeft zonder bron de kern van de binnenlandse politiek van Gorbatsjov weer: meer openheid (Glasnost) en economische hervormingen (Perestrojka). (1p)
- Noemt met twee verwijzingen naar de bron (twee van de volgende): Honecker die met zijn cape het zicht op de winkel met Perestrojka, Glasnost en Sputnik wil wegnemen / het benoemen van de Sovjet-winkel als 'pornowinkel' / het bevel niet te kijken / de inwoners van de DDR die zijn afgebeeld als kinderen die door een gouvernante worden bewaakt. (2p)
- Geeft de mening van Lang weer: de regering van de DDR is bang voor de hervormingen van Gorbatsjov / de regering probeert de hervormingen buiten de DDR te houden. (1p)
Alleen als de mening van de tekenaar juist wordt weergegeven, telt de verwijzing naar de bron.
2018, tijdvak 1: Moderne tijd
Vraag 13 2 punten
Bismarck was tevreden met de status van Duitsland. Wilhelm II vond dat Duitsland een belangrijkere plaats op het wereldtoneel verdiende.
Toon aan dat dit verschil in opvatting bij elk van beiden naar voren kwam in de buitenlandse politiek die zij voerden.
Bekijk het antwoord
- Toont aan dat Bismarck een (alliantie)politiek voerde die erop gericht was het bestaande machtsevenwicht niet in gevaar te brengen en oorlog met Duitsland te voorkomen (1p)
- Toont aan dat Wilhelm II een (Welt)politiek voerde die gericht was op (overzeese) expansie, waardoor Duitsland een grotere rol zou krijgen in de wereldpolitiek (1p)
Vraag 24 2 punten
De afgezette Hongaarse premier Imre Nagy (zie bron 8 eerste fragment) riep westerse landen op om Hongarije te hulp te komen. Deze hulp kwam er niet.
Leg uit dat hulp aan de Hongaarse opstandelingen niet paste in de westerse buitenlandse politiek in die tijd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat hulp van westerse landen niet paste in hun buitenlandse politiek, omdat Hongarije in de Russische invloedssfeer lag of bij het Oostblok hoorde, omdat ingrijpen in strijd zou zijn met de containmentpolitiek of omdat een directe militaire confrontatie kon uitlopen op een atoomoorlog (2p)
Bron 11

Op 3 september 1968 publiceert de Amerikaanse krant The Washington Post deze prent van Herblock over het neerslaan van de Praagse Lente:
Tekst in de prent (in vertaling):
Titel: "Zij zou Rusland (de Sovjet-Unie) hebben kunnen binnenvallen".
Op het bord staat: "Tsjecho-Slowakije".
Op de borst van de soldaat staat: "USSR", de afkorting voor de Sovjet-Unie.
Op de liggende figuur staat: "Vrijheid".
Vraag 27 2 punten
Gebruik bron 11.
Tekenaar Herblock geeft in deze prent een mening weer over het neerslaan van de Praagse Lente.
Leg uit welke mening Herblock weergeeft.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de Sovjet-Unie met geweld de vrijheid vermoordt die de Praagse Lente brengt, omdat die vrijheid, zogenaamd, een bedreiging zou vormen voor de Sovjet-Unie (2p)
2018, tijdvak 2: Moderne tijd
Opgavetekst
Bron 4
Aletta Jacobs begint in 1879 als eerste vrouwelijke arts in Nederland een praktijk in Amsterdam. In haar Herinneringen uit 1924 beschrijft zij een incident uit haar eerste jaren als arts:
Zoals dat in die jaren toen gebruikelijk was, diende ik bij de aanvang van het nieuwe jaar mijn rekening in. Enkele dagen later kreeg ik de echtgenoot van mijn ex-patiënte op bezoek. Nog zie ik hem de kamer binnenkomen, mijn nota tussen duim en wijsvinger van de linkerhand geklemd. Nog hoor ik de geïrriteerde toon waarop hij mij verweet, dat ik, een vrouw, hem een rekening had durven sturen even hoog als die van welke mannelijke arts dan ook. "Hoe komt u op het denkbeeld!", riep hij, een en al verontwaardiging. "U moest toch stellig weten dat niemand eraan denkt om vrouwenarbeid even hoog te betalen als werk dat door mannen wordt verricht."
Bronvermelding: Aletta Jacobs, Herinneringen, Nijmegen 1978, pag. 69
Bron 8

Een foto uit 1945 van vrouwen in Neurenberg die bezig zijn met het opruimen van het puin in de straten:
Vraag 20 2 punten
Gebruik bron 8.
Foto's als deze, van Duitse steden en hun bevolking, worden door de Amerikaanse regering gebruikt om de Amerikaanse bevolking te overtuigen van de politieke noodzaak van het Marshallplan.
Geef aan:
- zonder bron welk buitenlands politiek doel de Amerikaanse regering met het Marshallplan wilde bereiken en
- met bron waardoor deze foto gebruikt kan worden om de steun van de Amerikaanse bevolking voor het Marshallplan te krijgen.
Bekijk het antwoord
- Noemt zonder bron dat het Marshallplan de aantrekkingskracht van het communisme moest doen afnemen (doordat de levensomstandigheden in Europa verbeterden), of West-Europa aan de Verenigde Staten of het Westblok moest binden, of dat Europa kapitalistisch of democratisch moest blijven (1p)
- Noemt met bron dat de foto laat zien dat er grote schade is aangericht in (Europese steden zoals) Neurenberg, en daarmee hoe zwaar de Duitse bevolking is getroffen (en daardoor vatbaar voor revolutionaire veranderingen) (1p)
Bron 10
Emmanuel Mounier, een Franse filosoof, schrijft in 1948:
De Russen zijn nog een heel eind weg. En wat wij nu meemaken, wat wij in onze boekwinkels zien, zijn tonnen Amerikaanse documenten, Amerikaanse ideeën en Amerikaanse propaganda. Onze minister-president moet de Amerikaanse ambassade bezoeken als hij een belangrijke beslissing wil nemen. Er hangt een Amerikaanse schaduw over ons net zoals er een Russische schaduw hangt over een ander deel van Europa.
Bronvermelding: ontleend aan: http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft4w10060w&chunk.id=d0e787&toc.id=&brand=ucpress
Vraag 22 2 punten
Gebruik bron 10.
Emmanuel Mounier (1905-1950) wordt gezien als voorstander van de beweging die streeft naar Europese eenwording. Uit dit fragment kun je zijn motivatie voor dat streven afleiden.
Leg uit welk verband er bestaat tussen de Koude Oorlog en de motivatie van Mounier voor Europese eenwording.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Mounier tegen de grote invloed van de Verenigde Staten op Frankrijk is, omdat hij de dominantie van de Verenigde Staten in West-Europa vergelijkt met de invloed van de Sovjet-Unie in Oost-Europa, waaraan alleen te ontkomen is door een sterk verenigd Europa op te zetten om de blokvorming en de dominantie van de supermachten in de Koude Oorlog te voorkomen (2p)
Vraag 23 2 punten
In de jaren 1960 werd in Hongarije met goedkeuring van de Sovjet-Unie een nieuw economisch beleid ingevoerd. Boeren mochten voortaan een eigen stukje grond hebben en de producten daarvan op de markt verkopen. Door dit 'goulash-communisme' werd Hongarije, in vergelijking met andere Oostbloklanden, welvarender.
Leg uit waarom de Sovjet-Unie juist in Hongarije dit nieuwe beleid toestond.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de Sovjet-Unie met dit beleid hoopte de Hongaarse bevolking tevreden te houden, zodat een herhaling van de opstand van 1956 zou worden voorkomen (2p)
Vraag 24 4 punten
Op 5 augustus 1963 sloten de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie een verdrag waarbij beide landen vastlegden geen bovengrondse kernproeven meer te doen. Sommige historici beschouwen dit verdrag als een omslagpunt in de Koude Oorlog.
Ondersteun het standpunt van deze historici door uit te leggen:
- welke invloed de Cubacrisis had op de totstandkoming van dit verdrag en
- waardoor dit verdrag het begin kan worden genoemd van een nieuwe fase in de Koude Oorlog.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de Cubacrisis had laten zien dat de wapenwedloop tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie in korte tijd leidde tot de dreiging van een atoomoorlog, een risico dat beide landen met dit verdrag wilden terugdringen (2p)
- Legt uit dat de afspraak over kernproeven bijdroeg aan het toenemende vertrouwen en het begin van een periode van verbeterde betrekkingen en meer overleg tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, waarmee de fase van de detente inging (2p)
Bron 12
In 1985 brengt de Britse zanger Sting het lied Russians (de Russen) uit. Het wordt in Nederland een toptienhit. Hier volgt een couplet in vertaling:
Er is nooit eerder in de geschiedenis een voorbeeld geweest
waarbij woorden in de mond van de president worden gelegd,
Er is niet zoiets als een 'te winnen oorlog',
dat is een leugen waar we niet meer in geloven.
Mr. Reagan (noot 1) zegt: "We zullen jullie beschermen".
Ik onderschrijf dat standpunt niet,
geloof me als ik je zeg
dat ik hoop dat de Russen ook van hun kinderen houden.
We delen dezelfde biologie,
ongeacht onze ideologie,
wat ons misschien redden kan, mij en jou,
is dat de Russen ook van hun kinderen houden.
noot 1 Ronald W. Reagan was president van de Verenigde Staten tussen 1981 en 1989.
Bronvermelding: ontleend aan: http://www.pophistorydig.com/topics/sting-russians-1985
Vraag 26 3 punten
Gebruik bron 12.
Twee interpretaties:
1 Sting beschrijft in zijn lied een ontwikkeling in de wapenwedloop in de jaren tachtig.
2 Sting wil met dit lied de blokvorming doorbreken.
Licht beide interpretaties toe door aan te geven:
- op welke ontwikkeling in de wapenwedloop Sting reageert en
- welke opvatting Sting hierover weergeeft en
- waaruit blijkt dat Sting de blokvorming wil doorbreken.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Sting beschrijft dat het SDI-project (dat het Westen zou moeten beschermen tegen een Russische kernaanval) de wapenwedloop beïnvloedt (1p)
- Noemt dat Sting volgens het lied van mening is dat dit project niet tot bescherming zal leiden (1p)
- Laat zien uit het lied dat Sting de blokvorming wil doorbreken, doordat hij wijst op het feit dat zowel de Russen als de Amerikanen mensen zijn (ook de Russen houden van hun kinderen), waardoor er geen kernoorlog zal komen en er geen winnaar in de Koude Oorlog kan zijn (1p)
Hoe vaak Koude Oorlog in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 17, 21 | 2 | 8% |
| 2026, tijdvak 2 | 20 | 1 | 4% |
| 2025, tijdvak 1 | 23-24 | 2 | 8% |
| 2025, tijdvak 2 | 18, 20, 24 | 3 | 12% |
| 2024, tijdvak 1 | 22, 24-25 | 3 | 12% |
| 2024, tijdvak 2 | 19, 21 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 1 | 21, 23 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 19 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 19, 22, 24 | 3 | 14% |
| 2022, tijdvak 2 | 18-20, 24 | 4 | 20% |
| 2022, tijdvak 3 | 20-21 | 2 | 9% |
| 2021, tijdvak 1 | 20-24 | 5 | 26% |
| 2021, tijdvak 2 | 26 | 1 | 6% |
| 2021, tijdvak 3 | 19, 26 | 2 | 14% |
| 2019, tijdvak 1 | 21-22 | 2 | 10% |
| 2019, tijdvak 2 | 22, 24-26 | 4 | 17% |
| 2018, tijdvak 1 | 13, 24, 27 | 3 | 17% |
| 2018, tijdvak 2 | 20, 22-24, 26 | 5 | 29% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over Koude Oorlog, samen 47 vragen (12% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 9% van de vragen over Koude Oorlog, daarvoor 14%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met Koude Oorlog
Maak de 15 nieuwste examenvragen over Koude Oorlog online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over Koude Oorlog
Andere onderwerpen geschiedenis havo
- Tijd van burgers en stoommachines
- Historische vaardigheden
- Tijd van wereldoorlogen
- Tijd van televisie en computer
- Tijd van ontdekkers en hervormers
- Tijd van regenten en vorsten
- Tijd van pruiken en revoluties
Koude Oorlog op andere niveaus
- Examenvragen Koude Oorlog geschiedenis vwo
- Examenvragen Koude Oorlog geschiedenis havo (bezemexamen)
- Examenvragen Koude Oorlog geschiedenis vwo (bezemexamen)
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt Koude Oorlog voor in het eindexamen geschiedenis havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 47 vragen over Koude Oorlog, 12% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over Koude Oorlog?
In het examen van 2021, tijdvak 1, met 5 vragen: 20-24.
Hoe oefen ik examenvragen over Koude Oorlog?
Op deze pagina staan alle vragen over Koude Oorlog met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.