Examenvragen tijd van ontdekkers en hervormers geschiedenis havo
45 vragen over tijd van ontdekkers en hervormers uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Tijd van ontdekkers en hervormers komt in 18 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 45 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tijd van ontdekkers en hervormers
Per examen de vragen over tijd van ontdekkers en hervormers, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1
Opgavetekst
Bron 1
In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:
Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.
noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.
noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.
Bron 2
In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:
Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.
noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.
Bron 3
Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:
Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.
noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.
Bron 4
Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.
Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.
Bron 5
In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.
Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.
Bron 6
In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:
Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?
Bron 7
Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.
Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.
Bron 8
In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.
Bron 9
De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:
De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.
Bron 10
In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:
De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.
noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.
Bron 11
In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.
Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.
Bron 12
Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:
Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.
noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.
Kenmerkende aspecten
Tijdvak 5
- het begin van de Europese overzeese expansie
- het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
- de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
- de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
- het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
Tijdvak 6
- het streven van vorsten naar absolute macht
- de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
- wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
- de wetenschappelijke revolutie
Tijdvak 7
- rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
- voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
- uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
- de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Tijdvak 8
- de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
- discussies over de 'sociale kwestie'
- de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
- de opkomst van emancipatiebewegingen
- voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
- de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme
Tijdvak 9
- de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
- het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
- de crisis van het wereldkapitalisme
- het voeren van twee wereldoorlogen
- racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
- de Duitse bezetting van Nederland
- verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
- vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme
Tijdvak 10
- de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
- de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
- de eenwording van Europa
- de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
- de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen
Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 1.
Petrarca draagt bij aan een culturele verandering in Italië.
Vraag 2 2 punten
Ondersteun deze bewering door:
- met een kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw aan te geven aan welke culturele verandering Petrarca bijdraagt, en
- met behulp van de bron een oorzaak te geven voor het langzame verloop van deze verandering.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Petrarca draagt bij aan 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid' / 'het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling' omdat hij een werk van de Romeinse filosoof Cicero bestudeert / wil laten kopiëren.
- Een oorzaak voor het langzame verloop van deze verandering is dat er een gebrek aan kopiisten is (die klassieke boeken vermenigvuldigen) / dat er te weinig mensen zijn die moeilijke klassieke werken begrijpen (en vermenigvuldigen).
Opmerking: Als het antwoord bij de eerste deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
Een geschiedenis:
De Spaanse vorst Ferdinand schreef een brief aan de Taino-Arawakken, de inheemse bevolking van het kort daarvoor ontdekte Caribische gebied. Ferdinand schreef: “de paus gaf deze eilanden [de Cariben] en alles wat zich daarop bevindt aan mij. Dat is vastgelegd op documenten die jullie mogen inzien als jullie dat willen”.
Vraag 3 2 punten
Licht deze geschiedenis toe door:
- met de brief aan te tonen dat Ferdinand de Spaanse expansie rechtvaardigde vanuit zijn christelijke wereldbeeld, en
- aan te geven welke boodschap Ferdinand met deze brief gaf aan andere Europese vorsten.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Ferdinand vond vanuit zijn christelijke wereldbeeld dat de paus (als hoofd van de kerk) de Cariben/delen van de wereld mocht toewijzen aan hem / dat de rechten van de niet-christelijke Taino-Arawakken ondergeschikt waren aan die van christelijke volken.
- Ferdinand gaf de boodschap dat hij een machtig vorst was omdat hij gebieden kreeg van de paus/zijn rijk zich uitstrekte tot in de Cariben / de boodschap dat de Cariben niet meer konden worden geclaimd door andere vorsten.
Gebruik bron 2.
Calvijn heeft zorgen over de reformatie.
Vraag 4 3 punten
Toon aan:
- dat Calvijn in deze brief een gekleurd beeld schetst van Luther, en
- dat de verspreiding van de reformatie gevaar loopt, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- Calvijn schrijft over Luther dat hij een mateloos/gewelddadig/koppig karakter heeft / dat Luther zich laat beïnvloeden door een krankzinnige raadgever (wat een mening/geen neutraal beeld is).
- De verspreiding van de reformatie loopt gevaar omdat er een conflict ontstaat binnen de protestantse beweging / omdat de protestantse beweging zwak is,
- wat blijkt uit de brief waarin Calvijn schrijft dat (een van de volgende): het gedrag van Luther ervoor zorgt dat de protestanten tegenover elkaar komen te staan. / de protestanten maar met weinigen zijn terwijl ze worden belaagd. / Luther zich laat meeslepen door een krankzinnige raadgever.
Opmerking: Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste uitleg bevat over het gevaar voor de verspreiding van de reformatie, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
2026, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
bron 1
Een portret van de Italiaanse geestelijke Daniele Barbaro, gemaakt tussen 1556 en 1562:

Toelichting:
Naast Barbaro staat zijn boek uit 1556 met de vertaling van en het commentaar op het boek over architectuur van de Romeinse bouwmeester Vitruvius.
Gebruik bron 1.
Vraag 2 2 punten
Toon aan, met steeds een verschillende verwijzing naar de bron, dat de wijze waarop Daniele Barbaro zich laat afbeelden, past bij:
- het veranderende mensbeeld van de renaissance, en
- het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
De wijze waarop Daniele Barbaro zich laat afbeelden past bij:
- het veranderende mensbeeld van de renaissance, omdat hij centraal zit in de compositie / omdat hij zich laat afbeelden als een individu dat trots is op zijn werk. (1)
- het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling, omdat hij zich laat afbeelden met zijn vertaling van het werk van een Romeinse bouwmeester. (1)
In de vroegmoderne tijd werden in de Nederlandse Republiek zeeatlassen gepubliceerd met daarin kaarten van oceanen, kustlijnen en zeeroutes. Twee gegevens:
1 Vanaf de zestiende eeuw werden edities van zeeatlassen gepubliceerd waarin de kaarten telkens nieuwe geografische gegevens bevatten.
2 In 1672 publiceerde Pieter Goos in Amsterdam een luxe editie van zijn Zee-atlas voor 'alle heren en kooplieden'. Deze Zee-atlas, rijk versierd met bladgoud, was niet bedoeld om mee te nemen op reis maar om thuis tentoon te stellen.
Vraag 3 2 punten
Geef een verklaring:
- voor de publicatie van edities met nieuwe gegevens vanuit 'het begin van de Europese overzeese expansie', en
- voor de behoefte aan een luxe editie voor 'alle heren en kooplieden' met behulp van een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- Tijdens 'het begin van de Europese overzeese expansie' werden ontdekkingen gedaan die werden verwerkt in nieuwe edities van de zeeatlassen / was er een grote vraag naar zeeatlassen met betere/veiliger routes. (1)
- Door 'de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek' hadden kooplieden voldoende geld voor/interesse in fraai gepubliceerde boeken (waardoor een luxe editie kon worden gepubliceerd). (1)
of
- Door 'wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie' wilden kooplieden een zeeatlas hebben waarin ze konden tonen/bekijken welke reizen er werden gemaakt / waar de producten vandaan kwamen waarmee ze hun vermogen verdienden. (1)
Opmerkingen: − Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend. − Als het antwoord bij de tweede deelvraag ingaat op het vinden van juiste routes, wordt geen scorepunt toegekend (omdat deze Zee-atlas niet bedoeld was om mee te nemen).
bron 2
In 1631 schrijft een kolonist vanuit New England (aan de oostkust van Noord-Amerika), aan zijn vader over het arriveren van een schip uit Engeland:
Ik ontving van het schip een rantsoen meel, en de gouverneur vertelde me over honderd kilo kaas, waarvan ik een deel heb ontvangen. Ik dank u er nederig voor. Ik had twee koeien verwacht, die ik nog niet heb, maar ik verlang niet meer dat u mij ze stuurt, omdat het land niet is zoals we het hadden verwacht. Liefhebbende vader, ik zou u willen smeken mij boter en ongemalen mout te sturen. (…) En stuur mij alstublieft vier of vijf meter stof om wat kleding te maken. En liefhebbende vader, ook al ben ik ver van je verwijderd, toch bid ik dat u aan me denkt (…) want we kunnen hier niet leven zonder voorzieningen uit het oude Engeland.
Gebruik bron 2.
In deze brief beschrijft de kolonist de situatie in New England. Hij beschrijft in een ander deel van de brief dat er vreedzame contacten bestaan tussen de Engelse kolonisten en de inheemse bevolking van de oostkust van Noord-Amerika.
Vraag 4 3 punten
Licht de brief van de kolonist toe door:
- met een verwijzing naar de brief een verklaring te geven voor het onderhouden van vreedzame contacten met de inheemse bevolking, en
- met een verwijzing naar de brief aan te tonen dat de kolonisten in New England een vestigingskolonie hadden willen stichten, en
- een politieke reden te geven waarom het bestuur in Engeland niet zal hebben gewild dat brieven zoals deze onder een groter publiek werden verspreid.
Let op: je moet na het opschrijven van een verwijzing naar de brief een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De kolonist vraagt om goederen uit Engeland / schrijft dat ze zonder voorzieningen uit Engeland niet kunnen overleven, waaruit op te maken valt dat de kolonisten een tekort hebben aan levensmiddelen (waardoor ze contacten met de inheemse bevolking nodig hebben). (1)
- De kolonist schrijft dat hij koeien had willen hebben / dat het land tegenvalt, waaruit blijkt dat hij landbouw wil bedrijven / een boerderij wil beginnen. (1)
- Het Engelse bestuur streeft ernaar dat er meer kolonisten naar Amerika gaan / meer koloniën te stichten, zodat het niet wil dat brieven openbaar worden waaruit op te maken is dat het leven zwaar is (omdat dit bericht potentiële kolonisten zou afschrikken). (1)
De kolonist (zie bron 2) schreef in dezelfde brief over de inheemse bevolking: "velen van hen stierven afgelopen winter".
Vraag 5 1 punt
Noem de reden die volgens historici de hoofdoorzaak was van het ongewoon hoge sterftecijfer onder de inheemse bevolking tijdens de vreedzame beginfase van de Europese kolonisatie van Amerika.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
Volgens historici stierf een groot deel van de inheemse bevolking aan ziektes die de kolonisten hadden meegebracht.
Opmerking
Als het antwoord ingaat op het doden van de inheemse bevolking door kolonisten (tijdens oorlog), wordt geen scorepunt toegekend (omdat de vraag gaat over de vreedzame beginfase).
Een geschiedenis:
In 1658 overleed de katholieke non Maria Margaretha van Valckenisse. Haar graf werd een bedevaartsoord voor gelovigen die beweerden dat het lichaam van Maria Margaretha niet bedierf en voor miraculeuze genezingen zorgde. In 1663 vroeg het bestuur van de Republiek aan Louis de Bils om het lichaam van de non te onderzoeken. De Bils nam monsters van het lichaam en bekeek die onder de microscoop. Hij schreef in zijn verslag dat het lichaam wel verging én dat er van goddelijke invloed geen sprake was.
Vraag 7 2 punten
Licht deze geschiedenis toe door:
- een verklaring te geven voor het laten doen van onderzoek door het bestuur van de Republiek vanuit 'de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had', en
- aan te geven welk kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw je met de werkwijze van De Bils kunt illustreren.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
- Het bestuur van de Republiek wil door het onderzoek een einde maken aan de verering van de non, om zo te voorkomen dat na 'de protestantse reformatie' het katholieke geloof zich verspreidt / het katholieke geloof (weer) invloed krijgt. (1)
- De werkwijze van De Bils illustreert 'de wetenschappelijke revolutie', omdat hij (empirisch) onderzoek doet / omdat hij probeert aan te tonen of een bewering klopt. (1)
Opmerking
Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
2025, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 1.
Bron 1
Tijdens de eerste reis (1497-1499) van de Portugese ontdekkingsreiziger Vasco da Gama naar India houdt soldaat Alvaro Velho voor zichzelf een reisverslag bij. In het reisverslag, dat in de negentiende eeuw voor het eerst wordt gepubliceerd, beschrijft Velho de voorbereiding van een ontmoeting tussen Da Gama en de koning van Calicut1).
De dag daarop had de bevelhebber [Da Gama] de volgende geschenken gereed liggen om aan de koning te sturen: twaalf lappen gestreepte katoen, verder nog een koffer met zes metalen waskommen, een kist suiker, twee vaatjes olijfolie en twee vaatjes honing. Omdat het in dit land het gebruik is dat men de koning niets brengt zonder eerst (...) zijn huisbediende, en vervolgens de wali2) ervan in kennis te stellen, kwamen die bij ons langs. Ze begonnen om de geschenken te lachen. Zij zeiden dat men dit de koning niet kon aanbieden en dat de armste koopman die uit Mekka3) kwam meer gaf dan dit. Als Vasco da Gama de koning geschenken wilde aanbieden, moest het van goud zijn.
- noot 1 een stad in India, het huidige Kozhikide
- noot 2 De wali is een belangrijke ambtenaar van de Indiase koning.
- noot 3 een Arabische stad
Vraag 2 3 punten
Stel: je onderzoekt het veranderen van het wereldbeeld van Portugese ontdekkingsreizigers. Je vindt de informatie in deze bron daarvoor bruikbaar.
Geef aan:
- dat de beschrijving toont dat ontdekkingsreizen kunnen bijdragen aan het veranderen van het wereldbeeld, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- waardoor je de informatie in deze bron wel betrouwbaar vindt voor dit onderzoek.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Uit de beschrijving blijkt dat de Portugese ontdekkingsreizigers erachter komen dat ze niet voldoende weten van de gewoontes van de (hoogstaande) cultuur in India / dat ze niet voldoende op de hoogte zijn van de rijkdom van andere culturen (waardoor hun wereldbeeld verandert), 1
- omdat ze (een van de volgende): eerst de huisbediende/wali ervan in kennis moeten stellen (als ze iets aan de koning willen brengen); te horen krijgen dat zelfs arme handelaren niet zulke armoedige geschenken zouden aanbieden; te horen krijgen dat de koning alleen goud als geschenk zal accepteren. 1
- Je vindt dat de bron betrouwbare informatie bevat omdat Velho de gebeurtenis beschrijft in een reisverslag dat hij voor zichzelf bijhoudt (zodat hij geen reden heeft om onwaarheden te beschrijven) / omdat Velho ook zaken opneemt die geen gunstig beeld schetsen van de Portugezen / omdat Velho een beschrijving geeft van een gebeurtenis waarvan hij zelf getuige is. 1
Opmerking: Alleen als in het antwoord bij de eerste deelvraag op juiste wijze wordt uitgelegd dat de beschrijving aantoont dat de reis bijdraagt aan het veranderen van het wereldbeeld, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 3.
Bron 3
In 1616 laat de Virginia Company een portret maken van Mataoka, de dochter van een inheemse Noord-Amerikaanse vorst:
Om het portret staat: Matoaka, alias Rebecca, dochter van de machtige prins Powhatan, keizer van Virginia. Op de leeftijd van 21, in het jaar 1616.
Tekst onder het portret: Matoaka alias Rebecka, dochter van de machtige prins Powhatan, keizer van Attanoughkomouck alias Virginia, bekeerd en gedoopt in het christelijk geloof en vrouw van de waardige heer John Rolfe1).
- noot 1 John Rolfe is een Engelse kolonist in de kolonie Virginia in Noord-Amerika.
Vraag 5 3 punten
De Virginia Company laat dit portret maken en er kopieën van verspreiden.
Twee conclusies:
- 1 Met de tekst onder het portret kun je aantonen dat de Engelse aanwezigheid in Amerika zich nog in de beginfase bevindt.
- 2 De Virginia Company wil nieuwe kolonisten werven voor Amerika.
Toon aan:
- dat de tekst onder het portret past bij het begin van de Engelse aanwezigheid in Amerika, en
- waardoor de Virginia Company verwacht met dit portret nieuwe kolonisten te kunnen interesseren voor Amerika, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Portret van Mataoka uit 1616, met de tekst eromheen en de tekst onder het portret. Bekijk in Bijlage, pagina 3
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Uit de tekst onder het portret blijkt dat de Engelsen de inheemse vorst erkennen als keizer/prins / dat de relatie tussen de inheemse bevolking en de Engelsen goed is / dat de Engelsen nog gebruikmaken van de inheemse naam van Virginia (wat past bij de beginfase van de Engelse aanwezigheid). 1
- Met dit portret laat de Virginia Company zien dat de inheemse bevolking beschaafd/niet angstaanjagend is / dat het leven in de kolonie lucratief is (zodat nieuwe kolonisten geïnteresseerd raken), 1
- door (een van de volgende): te vermelden dat Mataoka met een Engelsman is getrouwd; te vermelden dat Mataoka gedoopt is in het christelijk geloof; Mataoka af te beelden met rijke / Engelse kleding. 1
Opmerkingen: Als in het antwoord bij de eerste deelvraag wordt ingegaan op het jaartal 1616, wordt geen scorepunt toegekend (omdat dit gegeven niet in de tekst onder het portret staat).
Alleen als bij de tweede deelvraag het antwoord een juiste uitleg bevat waardoor het portret nieuwe kolonisten kan interesseren, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.
2025, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
bron 1
In 1416 reist de Italiaan Cincius Romanus naar het klooster Sankt Gallen in Zwitserland. Hij schrijft aan een vriend:
Maar toen we de toren van de kerk van Sankt Gallen zorgvuldig bestudeerden, daar waar talloze boeken worden bewaard als gevangenen en waar de bibliotheek verwaarloosd is en vol met stof, wormen, roet en allerlei andere zaken die worden geassocieerd met de vernietiging van boeken, barstten we in tranen uit. We bedachten dat dit de manier is waarop de Latijnse taal zijn grootse glorie en onderscheiding had verloren. Werkelijk, als deze bibliotheek kon spreken dan zou het uitroepen: "Jullie die de Latijnse taal zo liefhebben, zorg ervoor dat ik niet helemaal vernietigd raak door deze treurige verwaarlozing!"
Bron: http://laudatortemporisacti.blogspot.nl/2011/01/barbarous-hostility-to-latin-tongue.html
Vraag 2 2 punten
Gebruik bron 1.
De mening die Cincius Romanus geeft over de bibliotheek van Sankt Gallen past bij verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw.
Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- De mening past bij 'de hernieuwde oriëntatie op het klassieke erfgoed', omdat hij bedroefd is dat de Latijnse boeken zo slecht worden behandeld / omdat hij Latijnse boeken liefheeft.
- De mening past bij '(het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en) het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling', omdat hij onderzoek doet naar de bibliotheek / de boeken in de bibliotheek wil bewaren.
Opmerking: als het antwoord alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
Een geschiedenis:
In 1557 onderwees schoolmeester Derck Paesschen in Groningen zijn leerlingen uit 'een zeker Duits boekje, namelijk van Maarten Luther'. Het stadsbestuur verbood de schoolmeester dit boek te gebruiken. Toen Paesschen het boek toch bleef gebruiken, werd hij door het stadsbestuur uit Groningen verbannen om onrust te voorkomen.
Bron: https://www.dbnl.org/tekst/wolt014tuss01_01/wolt014tuss01_01_0004.php
Vraag 3 2 punten
Beredeneer waardoor het stadsbestuur ervan uitging dat het gebruik van een boek van Maarten Luther voor onrust zou zorgen in de stad.
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Maarten Luther was een hervormer / gaf met zijn kritiek op de kerk de aanzet tot de reformatie, waardoor het stadsbestuur ervan uitging dat katholieken zouden protesteren/onrust zouden veroorzaken als een boek van Luther werd gebruikt op school.
- Of: het stadsbestuur dacht dat het landsbestuur / de katholieke kerk het stadsbestuur zou aanspreken/bestraffen omdat de reformatie niet werd aangepakt.
Twee gebeurtenissen:
- 1 Nadat Portugal in 1580 bij Spanje werd gevoegd, besloot de Spaanse koning Filips II dat schepen uit de Republiek niet meer in Portugese havens mochten komen.
- 2 In 1592 gaven Amsterdamse kooplieden aan de gebroeders Houtman opdracht om informatie in te winnen over de Carreira da Índia, de zeeroute naar India die de Portugezen hadden ontdekt.
Vraag 4 2 punten
Geef voor elke gebeurtenis een verklaring met behulp van een verschillend kenmerkend aspect van de zestiende eeuw.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
Bekijk het antwoord
Kern van een juist antwoord is:
bij 1: Vanwege 'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat' nam Filips II dit besluit om de handel/economie van de Nederlanden te benadelen.
bij 2: Vanwege 'het begin van de Europese overzeese expansie' gaven de Amsterdamse kooplieden deze opdracht, omdat zij met deze zeeroute zelf naar India wilden kunnen reizen.
Opmerking: als het antwoord alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
2024, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 2 punten
In de zestiende eeuw was er in Europa belangstelling voor de legende over 'pausin Johanna'. Volgens deze legende was een vrouw, die zich voordeed als man, paus geworden. Haar bedrog kwam uit toen ze beviel van een kind.
Leg uit waardoor de belangstelling voor juist deze legende toenam tijdens de protestantse reformatie.
Bekijk het antwoord
- Verklaart de belangstelling tijdens de reformatie: protestanten keerden zich af van de paus/katholieke kerk, waardoor de legende het gezag/de reputatie van de paus/katholieke kerk ter discussie kon stellen of schaden. (2p)
Alleen als in het antwoord wordt verwezen naar de legende met een daarbij passende verklaring voor de belangstelling tijdens de reformatie, worden scorepunten toegekend.
Bron 2
Op 21 mei 1607 schrijft een Engelse kolonist in Amerika over een ontmoeting met de inheemse bevolking:
Maar in aanwezigheid van beide stamhoofden bleek dat we twee kogelzakken misten met kogels en divers speelgoed [gebruikt voor de handel met de inheemse bevolking] erin. We klaagden bij de stamhoofden, die er onmiddellijk voor zorgden dat het allemaal werd teruggegeven. Ze hadden de kogels en het speelgoed echter verdeeld over minstens een dozijn mensen, ook over diegenen aan de overzijde van het water. Eén van hen, die een mes had gestolen, bracht het op bevel van het stamhoofd terug, nog voordat wij het kwijt waren. Kapitein Newport1) bedankte de stamhoofden en beloonde de dieven met het speelgoed dat ze hadden gestolen, maar hij behield de kogels. Hij maakte echter wel duidelijk dat het in Engeland de gewoonte was om de doodstraf te geven voor dergelijke overtredingen.
noot 1: Christopher Newport is de kapitein van het Engelse schip de Susan Constant, waarmee hij in 1607 kolonisten vervoert naar Amerika.
Vraag 4 3 punten
Gebruik bron 2.
Een conclusie:
Deze ontmoeting past bij de beginperiode van de Engelse aanwezigheid in Noord-Amerika.
Ondersteun deze conclusie door:
- aan te tonen dat deze ontmoeting past bij de beginperiode van de Engelse aanwezigheid in Noord-Amerika, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- zonder bron te verklaren waardoor kapitein Newport het niet verstandig vindt om de inheemse bevolking te bestraffen.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument dat de ontmoeting past bij de beginperiode van de Engelse aanwezigheid: de Engelsen streven ernaar de verhoudingen goed te houden / erkennen het gezag van de stamhoofden / streven naar handel met de inheemse bevolking. (1p)
- Verwijst naar de bron, alleen bij een juist argument: de dieven worden niet gestraft maar beloond voor het teruggeven van de goederen / de Engelsen hebben goederen bij zich om te verhandelen / de inheemse bevolking is bereid spullen terug te geven / de stamhoofden worden bedankt. (1p)
- Verklaart zonder bron waarom Newport de inheemse bevolking niet wil bestraffen: hij heeft hen nodig om te overleven / is bang een conflict met de nog talrijke inheemse bevolking niet te winnen. (1p)
De verwijzing naar de bron (tweede subcriterium) telt alleen mee als het argument (eerste subcriterium) juist is. Het derde subcriterium gaat over de verklaring van Newport en vraagt geen bronverwijzing.
2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Bron 2

Een anonieme prent uit 1618:
In de prent staan deze labels: 'Liefde, Geloof, Hoop en Geduld', 'jezuïeten (katholieke geestelijken)', ''Verbum Dei' (Het woord van God)', 'jezuïeten', 'jezuïet bij de poort van de hel' en 'Maarten Luther'. Centraal staat een grote boom.
Vraag 4 3 punten
Een interpretatie: De maker van deze prent wil een boodschap overbrengen over de reformatie.
Licht deze interpretatie toe door:
aan te tonen met een verwijzing naar de prent dat de maker de kant kiest van de protestanten, en
aan te geven waardoor juist een prent bij kan dragen aan de snelle verspreiding van een boodschap, en
te verklaren dat de maker van deze prent anoniem wil blijven.
Bekijk het antwoord
- Toont met een verwijzing naar de prent aan dat de maker de kant van de protestanten kiest, bijvoorbeeld: uit Luther groeit een boom waaruit het woord van God komt; een jezuïet of katholieke geestelijke overlegt met de duivel; of jezuïeten of katholieke geestelijken proberen de boom met het woord van God om te hakken. (1p)
- Geeft aan waardoor juist een prent bijdraagt aan de snelle verspreiding van de boodschap: ook gelovigen die niet kunnen lezen begrijpen de boodschap van een prent, en prenten worden in grotere aantallen gedrukt. (1p)
- Verklaart dat de maker anoniem wil blijven om bestraffing door de katholieke kerk te voorkomen. (1p)
2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1520 krijgt de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer een rondleiding door de schatkamer van de Spaanse koning Karel I. In zijn dagboek schrijft hij:
Ik zag de dingen die uit het nieuwe goudland1) naar de koning waren gebracht: een vaambrede2) zon van zuiver goud en een even grote maan van zilver; verder twee kamers met wapenuitrustingen van de mensen daar met alle soorten wonderbaarlijke wapens, harnassen, speren, prachtige schilden, buitengewone kleding, bedden en allerlei andere schitterende gebruiksvoorwerpen, waarbij wonderen in het niet verzonken. Al deze dingen zijn zo kostbaar dat ze op een waarde van 100.000 florijnen geschat worden. In alle dagen van mijn leven heb ik nog nooit iets gezien dat me zo geraakt heeft, want er lagen wonderbaarlijke kunstwerken bij en ik verbaasde me over de subtiele kunstzin van mensen in vreemde landen.
noot 1 Dürer bedoelt hiermee de Spaanse gebieden in Amerika.
noot 2 Een vaam is een oude lengtemaat van bijna 2 meter.
Vraag 2 3 punten
Gebruik bron 1.
Een conclusie:
De Europese overzeese expansie draagt bij aan het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance.
Geef aan:
- welk motief voor de overzeese expansie je kunt afleiden uit de voorwerpen die uit Amerika zijn meegenomen, en
- op welke wijze de expansie bijdraagt aan het veranderende mens- en wereldbeeld, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt een motief dat uit de voorwerpen blijkt: de Europeanen willen rijkdom verkrijgen / de vorst wil zijn aanzien verhogen (uit de gouden of waardevolle voorwerpen in de schatkamer) (1p)
- Legt uit hoe de expansie bijdraagt aan het veranderende mens- en wereldbeeld: Europa komt erachter dat er andere culturen bestaan die fraaie kunstvoorwerpen maken (1p)
- Verwijst naar de bron met een passende beschrijving van Dürer: hij noemt de wapens wonderbaarlijk / vindt de voorwerpen beter dan wonderen / verbaast zich over de subtiele kunstzin van de mensen in vreemde landen (van de Amerikanen) (1p)
Het derde subcriterium (verwijzing naar de bron) telt alleen mee als het tweede subcriterium (de uitleg over het verband met het veranderende mens- en wereldbeeld) juist is.
Vraag 3 4 punten
In 1594 gaf generaal Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg aan de opperbevelhebber van het leger van de Republiek het advies om ‘de contramars’ in te voeren. Dit was een methode waardoor soldaten sneller klaarstonden voor de aanval. Willem Lodewijk had over de contramars gelezen in het boek Tactische theorie van de Griekse schrijver Aelianus uit de tweede eeuw.
Geef een politiek-militaire en een culturele verklaring voor het advies van Willem Lodewijk om de contramars in te voeren, waarbij je telkens het kenmerkende aspect uit de zestiende eeuw noemt dat hierbij past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Politiek-militaire verklaring: Willem Lodewijk wil als generaal met de voordelen van de contramars het leger verbeteren / de verdediging van de Republiek verbeteren (1p)
- Politiek-militair kenmerkend aspect: past bij ‘het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat’ (1p)
- Culturele verklaring: Willem Lodewijk hecht waarde aan militaire kennis uit juist de Oudheid / kan een boek uit de Oudheid raadplegen, of: hij is geïnteresseerd in het doen van onderzoek naar militaire tactieken (1p)
- Cultureel kenmerkend aspect: past bij ‘de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid’, of bij ‘(het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en) het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling’ (1p)
De politiek-militaire verklaring (eerste en tweede subcriterium) en de culturele verklaring (derde en vierde subcriterium) leveren elk 2 punten op. Wordt bij de culturele verklaring alleen ‘de renaissance’ of ‘het veranderende mens- en wereldbeeld’ genoemd, zonder in te gaan op het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling, dan wordt daar geen punt toegekend.
2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1593 beschrijft de Engelsman Fynes Moryson het huis van de Deense sterrenkundige Tycho Brahe:
Op de wanden van dit kleine huis waren portretten van alle beroemde astronomen geschilderd, voorzien van bijpassende teksten: “God groet de helden. Gegroet oude Timocharis¹), die het vóór anderen heeft gedurfd om de uithoeken van de hemel te bestuderen. Ook jij Hipparchus¹), die gemeten heeft wat de banen van de zon en de maan zijn en alle sterren aan de hemel.” (…) Op de beste plaats had deze heer Tycho Brahe zijn eigen portret laten aanbrengen, met de volgende tekst: “Met het oude en met mijn eigen onderzoek heb ik de plek van de sterren bepaald. Laat het nageslacht mijn werk maar beoordelen.”
noot 1 Timocharis en Hipparchus zijn Griekse astronomen die leefden in de derde en tweede eeuw voor Christus.
Vraag 2 4 punten
Gebruik bron 1.
Uit deze bron blijkt dat Tycho Brahe past bij verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw.
Toon dit aan voor twee verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw en ondersteun je antwoord telkens met een andere verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt als eerste aspect: het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling (Brahe past bij dit aspect). (1p)
- Ondersteunt het eerste aspect met een verwijzing naar de bron, namelijk een keuze van Brahe: zijn eigen portret een prominente plaats geven, zijn eigen prestaties benadrukken, of benadrukken dat hij zelf onderzoek doet. (1p)
- Noemt als tweede aspect: de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de Klassieke Oudheid. (1p)
- Ondersteunt het tweede aspect met een andere verwijzing naar de bron, namelijk een keuze van Brahe: waarderende teksten opnemen over of het herinneren aan de Griekse astronomen, of opmerken dat hij ‘het oude onderzoek’ heeft gebruikt. (1p)
Alleen als een juist kenmerkend aspect wordt genoemd, levert de passende verwijzing naar de bron 1 punt op. Verwijzen beide delen naar dezelfde bronverwijzing, dan telt alleen de eerste.
2022, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 2 punten
In 1518 ondertekende de Spaanse koning Karel I een wet waarin hij bepaalde dat:
1 het toegestaan was om slaafgemaakten uit Afrika naar Amerika te vervoeren.
2 deze slaafgemaakten tijdens de reis moesten worden bekeerd tot het christendom.
Karel I wilde met deze wet de Spaanse overheersing van Amerika bevorderen.
Geef voor elk van beide bepalingen aan waardoor die de Spaanse overheersing van Amerika bevorderde.
Bekijk het antwoord
- Bij bepaling 1: met de komst van slaafgemaakten uit Afrika konden meer Spaanse plantages worden aangelegd / de rijkdommen van Amerika konden sneller worden geëxploiteerd (1p)
- Bij bepaling 2: de voorwaarde dat slaafgemaakten christelijk moesten worden, versterkte de eenheid in de kolonie / de door de Spanjaarden gewilde introductie van het christendom in de kolonie versterkte (1p)
bron 2
[1] Hierbij verklaren wij dat ieder persoon die in deze kolonie God vervloekt, ontkent dat Jezus Christus de zoon van God is (…) of daar verkeerd over spreekt, de doodstraf zal krijgen.
[2] Daarnaast verklaren wij dat ieder persoon die een van de volgende woorden als scheldwoord gebruikt een boete moet betalen. Het gaat onder meer om deze woorden: ketter, afgescheidene, beeldenvereerder, puritein, pauselijke priester, paap, lutheraan, calvinist (…) of welke term dan ook waarmee de godsdienst van iemand belachelijk wordt gemaakt.
Twee bepalingen uit een wet die het bestuur van de Engelse kolonie Maryland in 1649 aanneemt:
Vraag 5 2 punten
Gebruik bron 2.
Een bewering:
Met deze wet wil het bestuur van Maryland een godsdienstig en een politiek doel bereiken.
Ondersteun deze bewering door:
- met de eerste bepaling aan te geven welk godsdienstig doel het bestuur wil bereiken en
- met de tweede bepaling aan te geven welk politiek doel het bestuur wil bereiken.
Bekijk het antwoord
- Met de eerste bepaling: het christelijke karakter van de kolonie beschermen door personen ter dood te laten veroordelen die niet geloven dat Jezus Christus de zoon van God is (waardoor andere geloven en niet-gelovigen worden afgewezen) (1p)
- Met de tweede bepaling: de orde en de eenheid in de kolonie bevorderen / opstanden en rellen voorkomen (door het bestraffen van scheldpartijen tussen verschillende groeperingen) (1p)
2022, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1

Pagina uit het boek van de architect Andrea Palladio (1508-1580):
Toelichting:
Palladio maakt tijdens zijn rondreis door Italië schetsen van Romeinse zuilen en gebouwen en neemt de afmetingen op. Deze schetsen gebruikt hij voor zijn eigen ontwerpen.
Vraag 3 3 punten
Enkele gegevens uit het leven van Edward Maria Wingfield (1550-1631): 1 De vader van Wingfield liet zijn zoon opvoeden volgens het anglicaanse geloof. Dit geloof was in Engeland ingevoerd, nadat koning Henry VIII had gebroken met de paus. 2 Wingfield was commandant van een compagnie in dienst van de Republiek. Hij werd bij Bergen op Zoom door Spaanse troepen gevangengenomen. 3 Wingfield vertrok naar de noordoostkust van Amerika, om daar een vestigingskolonie te stichten. Noem bij elk van de gegevens uit het leven van Edward Maria Wingfield een verschillend kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw dat hierbij past. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Bij gegeven 1 (anglicaanse geloof): noemt een kenmerkend aspect dat past, zoals ‘de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had’. (1p)
- Bij gegeven 2 (dienst van de Republiek): noemt een kenmerkend aspect dat past, zoals ‘het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat’. (1p)
- Bij gegeven 3 (vertrek naar Amerika om een kolonie te stichten): noemt een kenmerkend aspect dat past, zoals ‘het begin van de Europese overzeese expansie’. (1p)
Bron 2
In 1607 vestigen Engelse kolonisten zich bij Chesapeake Bay, aan de noordoostkust van Amerika. Een van de kolonisten, John Smith, schrijft na enkele maanden hierover in een brief aan een vriend in Engeland:
Ons fort werd daarna omheind en alle mannen waren in goede gezondheid en comfortabel; dit hield helaas maar even stand vanwege onverenigbare karakters. De president1) en kapitein Gosnold en de rest van de raad waren ontevreden over elkaars handelen; zelfs zo erg dat zaken onverstandig werden aangepakt, zodat de toestand niet goed was en ook niet veilig. En door het harde optreden van de president, waarbij de rest van raad verdeeld was over zijn leiderschap (…) werden we geplaagd door honger en ziektes. Het was zo erg dat de levenden nauwelijks de doden konden begraven. We hadden behoefte aan voldoende levensmiddelen van kwaliteit, vooral omdat we elk vier van de vijf nachten op wacht moesten staan op onze drie verschansingen (…): de voorraden, de aquavit [sterke drank] en andere middelen die we nodig hadden, werden door de president voor zichzelf en zijn vertrouwelingen gehouden.
Noot 1: Dit is Edward Maria Wingfield, die is aangesteld als de president van de kolonie in Chesapeake Bay.
Vraag 4 3 punten
Gebruik bron 2. Eind 1607 wordt Edward Maria Wingfield (zie vraag 3) door zijn medekolonisten afgezet als president van de kolonie in Chesapeake Bay. Je onderzoekt deze gebeurtenis en besluit de brief van John Smith te gebruiken als bron. Ondersteun je keuze door: uit te leggen welke verklaring voor het afzetten van Wingfield je aan de brief kunt ontlenen en aan te geven dat je de informatie betrouwbaar vindt door de aard van de bron.
Bekijk het antwoord
- Legt uit welke verklaring voor het afzetten van Wingfield uit de brief volgt, met een verwijzing naar de brief: John Smith beschrijft dat Wingfield te streng/hard optreedt, bepaalde kolonisten voortrekt of voorraden alleen deelt met zijn getrouwden, waardoor de kolonisten ontevreden worden / de veiligheid van de kolonie in gevaar is (wat leidt tot het afzetten van Wingfield). (2p)
- Geeft aan dat de informatie betrouwbaar is door de aard van de bron: het is een persoonlijke brief aan een vriend, zodat Smith geen reden heeft de situatie of de gebeurtenissen in Chesapeake Bay anders voor te stellen. (1p)
Alleen als het antwoord bij de eerste deelvraag een combinatie bevat van een juiste verklaring voor het afzetten van Wingfield met een verwijzing naar de brief, worden scorepunten toegekend (ook bij de tweede deelvraag).
2022, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 2 punten
Een gegeven: De schilder Albrecht Dürer (1471-1528) signeerde al zijn kunstwerken met zijn monogram, de letters A en D die in elkaar waren geschoven.
Leg uit dat dit gegeven 'het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance' illustreert.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat individualiteit belangrijk werd / kwam nadruk te liggen op het kunstenaarschap van de maker (1p)
- Noemt dat Albrecht Dürer ervoor koos om zijn werken te signeren met zijn monogram / niet langer als anoniem kunstenaar wilde werken (1p)
Bron 1
Pater Antonius Leendanus, prior van de kloosterorde van de dominicanen in Den Bosch, geeft een beschrijving van gebeurtenissen in de stad tussen 10 tot 14 oktober 1566:
De omvang van de schade is nauwelijks te schatten. Toen ambtenaren van de landvoogdes1) mij vroegen of die met twintigduizend gulden weer goed te maken was, kon ik daar geen ja of nee op zeggen. Bij dat alles werden ook de kloosterlingen verdreven; en als ze het zouden wagen terug te keren, dan werden ze gedood. Zo was het besloten ten aanzien van de franciscanen en dominicanen2): de stad uit en er nooit meer in! Hun kloosters zouden een wereldse bestemming krijgen, dat van de franciscanen was bestemd tot groentemarkt, dat van de dominicanen tot vleeshal en markt voor runderen en ander vee.
noot 1 Margaretha van Parma, de Spaanse landvoogdes in de Nederlanden
noot 2 Dit zijn verschillende kloosterordes.
https://dutchrevolt.leiden.edu/dutch/bronnen/Pages/1566_10_10_ned.aspx
Vraag 3 4 punten
Gebruik bron 1.
Een bewering: De gebeurtenissen in Den Bosch in 1566 passen bij verschillende conflicten in de zestiende eeuw.
Ondersteun deze bewering door:
- uit te leggen bij welk godsdienstig conflict deze gebeurtenissen passen, en
- uit te leggen aan welk politiek conflict in de Nederlanden deze gebeurtenissen bijdragen.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de gebeurtenissen passen bij de reformatie (of een juiste omschrijving hiervan), omdat een aanval op een katholiek klooster / de sluiting van katholieke kloosters / de bedreiging van katholieke kloosterlingen wordt beschreven (wat past bij de overname door protestanten) (2p)
- Verklaart dat de gebeurtenissen bijdragen aan het uitbreken van de Opstand / aan het conflict dat resulteert in de stichting van een Nederlandse staat, omdat het Spaanse gezag hierdoor hard optreedt tegen de protestanten / een leger stuurt om de protestanten te straffen / omdat de Nederlandse gewesten zich gaan verzetten tegen de maatregelen waarmee het Spaanse gezag het katholieke geloof beschermt (2p)
Alleen als het antwoord alleen een juist voorbeeld van een (bij de eerste deelvraag) godsdienstig conflict en (bij de tweede deelvraag) een politiek conflict bevat zonder uitleg, worden geen scorepunten toegekend.
Bron 3

Tussen 1667 en 1677 wordt deze prent van de 'Wonderkamer' van markies Ferdinando Cospi uit Bologna gemaakt:
Toelichting:
In de Wonderkamer staan natuurhistorische objecten uit verschillende continenten en archeologische vondsten zoals antieke Griekse vazen. De kasten zijn open. In het midden staat Sebastian Biavetti, die vanwege zijn geringe lengte een levend onderdeel is van de Wonderkamer.
Vraag 6 4 punten
Gebruik bron 3.
De Wonderkamer past bij verschillende kenmerkende aspecten van de vroegmoderne tijd.
Toon dit aan door:
- met twee verschillende kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw te verklaren waardoor het mogelijk is om collecties zoals die van de Wonderkamer te verzamelen, en
- uit te leggen dat de oprichting van de Wonderkamer heeft bijgedragen aan de wetenschappelijke revolutie in de zeventiende eeuw.
Bekijk het antwoord
- Noemt het kenmerkende aspect 'de overzeese expansie', waardoor natuurhistorische objecten uit verschillende werelddelen naar Italië worden vervoerd (1p)
- Noemt het kenmerkende aspect 'de heroriëntatie op de klassieke oudheid', waardoor klassieke objecten worden verhandeld / opgegraven (1p)
- Verklaart dat de opzet van de Wonderkamer met open kasten / met losse voorwerpen / met een man als een levend voorbeeld in de collectie / waarin de voorwerpen geordend zijn in overzichtelijke categorieën, de bezoekers zelf de objecten kunnen bestuderen (wat de wetenschappelijke revolutie bevordert, waarin empirisch onderzoek belangrijk is) (2p)
Als bij de eerste deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect wordt genoemd zonder verklaring voor het verzamelen van de collectie, wordt geen scorepunt toegekend. Als bij de eerste deelvraag het kenmerkend aspect 'de wetenschappelijke belangstelling' wordt genoemd, wordt geen scorepunt toegekend (omdat dit niet verklaart dat het mogelijk is de collectie te verzamelen).
2021, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1500 publiceert de humanist Erasmus het boek Adagia, een verzameling van Griekse en Romeinse spreuken. Bij de spreuk Festina Lente schrijft hij over de Italiaanse drukker Manutius, die deze spreuk als logo heeft:
Manutius is als het ware geschapen om deze beschaving [van de Oudheid] in haar oude glorie te herstellen; onvermoeibaar zwoegt hij voort. Geen inspanning is hem te zwaar en slechts op dit ene is zijn vurige hoop gericht: de gereedschappen voor de beoefening der schone letteren gezuiverd en gaaf ter hand te stellen aan mannen van goede aanleg (...). [Ik] durf de geleerden te verzekeren dat zij, door het toedoen van deze éne man, binnen weinige jaren zullen beschikken over al de goede auteurs die geschreven hebben in het Latijn en Grieks. En zonder uitzondering van enige tak van wetenschap en dat alles in onverkorte en van fouten gezuiverde vorm. Niemand zal dan ook maar één leemte in zijn bronnenmateriaal hoeven te hebben.
Mocht dit ooit lukken, dan zal pas blijken, hoeveel goede handschriften nu nog ontoegankelijk zijn (...). Dan ook zal men merken, hoe ook die teksten, waarvan men nu nog denkt dat die behoorlijk gecorrigeerd zijn, wemelen van de wonderlijkste fouten.
Bron: Ad de Visser, Uit eerste hand, de Renaissance, Eindhoven 2006, pag. 59-60
Vraag 2 4 punten
Gebruik bron 1.
Erasmus geeft een positief oordeel over het werk van Manutius. Dit positieve oordeel kun je verklaren met twee kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw.
Noem deze twee verschillende kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw en verklaar daarmee telkens een positief oordeel van Erasmus.
Bekijk het antwoord
- Noemt een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw, met de bijbehorende verklaring van Erasmus: het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling, waardoor Erasmus positief is omdat Manutius zorgt voor omvangrijk bronmateriaal zonder fouten; of de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de Klassieke Oudheid, waardoor Erasmus positief is omdat Manutius werken van klassieke auteurs toegankelijk maakt (werk van auteurs die in de Oudheid, in het Latijn of in het Grieks schreven). (2p)
- Noemt het andere kenmerkende aspect van de zestiende eeuw (niet hetzelfde als het eerste), met de bijbehorende verklaring van Erasmus over Manutius. (2p)
Alleen als een juist kenmerkend aspect wordt genoemd, telt de bijbehorende verklaring van Erasmus mee. Er worden twee aspecten gevraagd: bij meer dan twee tellen alleen de eerste twee. De twee aspecten moeten verschillen.
Vraag 3 2 punten
Een anekdote:
In 1524 klaagden de bestuurders van de Duitse stad Leipzig bij de katholieke hertog George van Saksen over zijn gebod dat de drukkers in Leipzig alleen maar godsdienstige geschriften in het Latijn mochten drukken (waar volgens hen geen vraag naar was) en niet in het Duits (waar veel vraag naar was).
Verklaar het gebod van George van Saksen door aan te geven:
- wat de hertog wilde bereiken op godsdienstig gebied en
- dat juist dit gebod hieraan kon bijdragen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Hertog George van Saksen met dit gebod de reformatie een halt wilde toeroepen / het katholieke geloof wilde beschermen (omdat lutherse / protestantse geschriften in het Duits verschenen). (1p)
- Legt uit dat juist het drukken van lutherse / protestantse geschriften bijdroeg aan de snelle verspreiding van de reformatie, of dat door het verbod op drukken van deze geschriften de ideeën van de reformatie minder snel konden worden verspreid. (1p)
Alleen het noemen van het doel zonder de uitleg hoe het gebod bijdroeg, levert het tweede punt niet op.
2021, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
bron 1
In 1503 publiceert de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci een verslag van zijn eerste reis naar Brazilië. Hij schrijft hierin over de oorspronkelijke bevolking:
Iedereen loopt compleet naakt rond, ze bedekken geen enkel deel van hun lichaam en ze lopen tot hun dood net zo bloot rond als ze zijn geboren. Ze hebben grote stevige lichamen, goed gevormd en in proportie en hebben een kleur die een beetje lijkt op rood. (…) Ze zijn mooi om te zien maar ze vernielen zelf hun uiterlijk want ze boren gaten in hun wangen, lippen, neuzen en oren. En denk maar niet dat die gaten klein zijn of dat ze er maar eentje hebben. Sommigen hebben alleen al in hun gezicht zeven gaten, sommige zo groot als een pruim. Ze stoppen hier blauwe steentjes, stukjes marmer, fraaie albasten kristallen, witte botten en andere versieringen in (…). Ze trouwen met zoveel vrouwen als ze maar willen, een zoon woont samen met zijn moeder, een broer met zijn zuster, neven met nichten (…). En krijgsgevangenen worden niet gedood, niet om hun leven te sparen maar om ze later te slachten om op te eten. Ze eten elkaar, de overwinnaars eten de verliezers en net als ander vlees is mensenvlees onderdeel van het dagelijkse voedsel. (…) Ik was zeventwintig dagen in een stad waar ik gezouten mensenvlees zag dat hing aan balken tussen de huizen.
Vraag 2 2 punten
De Portugese koning João III besluit in de zestiende eeuw Brazilië te koloniseren.
Gebruik bron 1.
Leg uit welke rechtvaardiging João III met dit verslag van Vespucci kan geven voor de kolonisatie van Brazilië, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste rechtvaardiging: de Braziliaanse bevolking kan Europese beschaving worden bijgebracht, of tot het christendom worden bekeerd. (1p)
- Verwijst naar de bron met een kenmerk van de bevolking dat de kolonisatie nodig maakt: de Brazilianen lopen naakt rond, trouwen met meerdere vrouwen, hebben relaties met familieleden of zijn kannibalen. (1p)
Alleen als een juist voorbeeld van rechtvaardiging wordt genoemd, telt de verwijzing naar de bron mee.
Vraag 3 3 punten
Twee gegevens:
1 De ontdekkingsreiziger Walter Raleigh organiseerde in 1585 een expeditie naar Noord-Amerika nadat de Engelse koningin Elizabeth I opdracht had gegeven om de mogelijkheden voor Engelse kolonisatie te onderzoeken.
2 Walter Raleigh stuurde de tekenaar John White mee met de expeditie om 'naar het leven de natuurlijke bronnen en inwoners te tekenen'. White tekende vissen, planten en dieren en de inheemse Amerikaanse bevolking die kookte en maïs verbouwde. De tekeningen werden gekopieerd en verspreid in Engeland.
Licht beide gegevens toe door:
- aan te geven waardoor kolonisatie van juist Noord-Amerika paste in het buitenlandse politieke beleid van Elizabeth I
- uit te leggen dat de verspreiding van de prenten van White de opdracht van Walter Raleigh moest ondersteunen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Elizabeth I geïnteresseerd was in de kolonisatie van Noord-Amerika, omdat daar een uitvalsbasis ontstond voor de strijd tegen de Spanjaarden of de machtsuitbreiding van de Spanjaarden kon worden gestopt. (1p)
- Noemt dat de prenten van planten, dieren of de inheemse bevolking die eten kookte en verbouwde, het leven in Amerika mogelijk of aantrekkelijk lieten lijken, wat kolonisatie moest bevorderen. (2p)
Als in het antwoord op de eerste deelvraag alleen wordt genoemd dat kolonisatie tot gebiedsuitbreiding leidt, wordt geen punt toegekend (dit gaat niet specifiek over Noord-Amerika). Tekst tussen haakjes en formuleringen met / zijn alternatieven.
2021, tijdvak 3: Vroegmoderne tijd
Opgavetekst
Bron 1
In 1552 publiceert de Spaanse priester Bartolomé de las Casas een boek over de verovering van Amerika door de Spanjaarden. Hierin schrijft hij over Hatuey, een stamhoofd uit Cuba:
Dit stamhoofd kende de Spanjaarden en hun werkwijze maar al te goed. Hij vluchtte weg zodra ze op het eiland Cuba aankwamen en verzette zich alleen gewapenderhand als hij ze tegenkwam. Uiteindelijk werd hij gevangengenomen. Hoewel zijn enige misdaad was dat hij had geprobeerd te ontsnappen uit de klauwen van deze wrede en gewelddadige mannen omdat hij wel begreep dat ze erop uit waren hem te doden en dat, als hij zich niet verdedigde, ze hem en zijn volk de dood in zouden jagen. Toch spraken de Spanjaarden het vonnis uit dat hij levend verbrand moest worden. Toen hij was vastgebonden op de brandstapel kwam er een franciscaner monnik, een heilige man, die hem – in de beperkte tijd die de beulen hem gunden – vertelde over God en over ons christelijke geloof. Dit alles was nieuw voor Hatuey. De monnik vertelde dat, als hij dit allemaal zou gaan geloven, hij naar de hemel zou gaan. Als hij dit niet zou geloven, dan zou hij naar de hel gaan, waar eeuwigdurende pijn en kwelling waren. Hatuey dacht kort na en vroeg de monnik toen of christenen ook naar de hemel gingen. De monnik bevestigde dat dit voor de goede christenen zo was. Hatuey zei toen, zonder er verder over na te denken, dat hij liever naar de hel ging, om er zeker van te zijn dat hij zulke wrede mensen nooit meer zou tegenkomen.
Vraag 2 4 punten
Gebruik bron 1.
Een bewering:
De las Casas wil met de beschreven gebeurtenis bereiken dat door het aannemen van wetten het gedrag van de Spanjaarden tegenover de inwoners van Amerika verandert.
Toon dit aan door uitleggen dat de beschreven gebeurtenis duidelijk maakt:
- dat wetten aangenomen moeten worden om de inheemse bevolking van Amerika te beschermen en
- dat door de aanname van zulke wetten de bekering van de inheemse bevolking van Amerika wordt bevorderd.
Bekijk het antwoord
- Uit de gebeurtenis blijkt dat de Spanjaarden zich zo wreed tegen de inwoners van Cuba gedragen dat wetten nodig zijn om hen te beschermen: inwoners van Cuba vrezen de werkwijze van de Spanjaarden, vluchten weg, verzetten zich uit angst of worden streng gestraft hoewel zij onschuldig zijn (2p)
- Uit de gebeurtenis blijkt dat zulke wetten de bekering bevorderen, omdat Hatuey het christelijk geloof afwijst door het wrede gedrag van de Spanjaarden en wel open zou staan voor bekering als dit gedrag door wetten zou zijn verboden (2p)
Vraag 3 2 punten
Het stadsbestuur van Woerden (nu in de provincie Utrecht) besloot in 1590:
1 om de vestingwerken van de stad te versterken en
2 om twee Romeinse molenstenen in het stadhuis tentoon te stellen die tijdens de werkzaamheden gevonden werden.
Verklaar elk besluit met een ander kenmerkend aspect van de zestiende eeuw.
Bekijk het antwoord
- Besluit 1 wordt verklaard met het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat, omdat het aanleggen of verbeteren van vestingwerken noodzakelijk was tijdens de oorlog tussen de opstandelingen (de Republiek) en de Spaanse koning (1p)
- Besluit 2 wordt verklaard met de heroriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid, omdat uit het tentoonstellen van de Romeinse molenstenen blijkt dat er aandacht en waardering is voor vondsten uit de klassieke Oudheid (1p)
Volgens het correctievoorschrift wordt alleen als een juist kenmerkend aspect wordt genoemd met een passende verklaring, 1 scorepunt toegekend.
2019, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 2 punten
In 1506 tekende Giovanni Contarini een wereldkaart waarop voor het eerst het continent Amerika was afgebeeld. De kaart werd hierna gedrukt.
Leg uit dat de verspreiding van deze kaart bijdroeg aan het veranderende wereldbeeld van de renaissance.
Bekijk het antwoord
- Door het (op grote schaal) verspreiden van de kaart met daarop een tot dan toe onbekend continent veranderde de kennis van / de kijk op de wereld, waardoor het besef groeide dat het bestaande beeld van de wereld niet volledig was / niet klopte (wat bijdroeg tot het veranderende wereldbeeld) (2p)
Vraag 3 3 punten
In 1521 sprak paus Leo X de banvloek uit over Luther, waardoor Luther uit de rooms-katholieke kerk werd gezet. In datzelfde jaar werd Luther door Karel V ontboden voor de Rijksdag in Worms.
Licht het verband tussen beide gebeurtenissen toe door:
− aan te geven wat de paus Luther verweet en
− uit te leggen welk politiek doel Karel V wilde bereiken met het ontbieden van Luther voor de Rijksdag.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat de paus Luther verweet dat zijn kritiek op bepaalde regels van de kerk / zijn kritiek op de machtsaanspraken van de kerk / zijn ideeën over het vertalen van de bijbel in de volkstaal schadelijk waren voor de positie van de kerk / voor de positie van de paus (zodat de paus de banvloek uitsprak) (1p)
- Legt uit dat Karel V ook in godsdienstig opzicht naar eenheid streefde / een centralisatiebeleid voerde, zodat hij Luther voor de Rijksdag ontbood om hem zijn ideeën te laten herroepen (en zo de eenheid te herstellen) (2p)
Vraag 4 4 punten
In 1566 vond de Beeldenstorm plaats. Willem van Oranje was op dat moment medeverantwoordelijk voor het bestuur in Antwerpen. Hij nam de volgende maatregelen om de orde te herstellen:
1 Hij liet enkele beeldenstormers ophangen.
2 Hij sprak met calvinisten en lutheranen af dat zij op enkele plaatsen in de stad hun godsdienst ongehinderd mochten uitoefenen.
Licht de maatregelen toe door:
− per maatregel aan te geven waardoor deze bijdroeg aan het herstellen van de orde en daarna
− uit te leggen welk godsdienstig uitgangspunt Willem van Oranje nastreefde met deze maatregelen.
Bekijk het antwoord
- Maatregel 1 (enkele beeldenstormers laten ophangen) droeg bij aan het herstellen van de orde: door beeldenstormers op te laten hangen stelde Willem van Oranje een afschrikwekkend voorbeeld aan toekomstige ordeverstoorders / stelde hij de katholieken tevreden (waardoor meer onrust werd voorkomen) (1p)
- Maatregel 2 (afspraak met calvinisten en lutheranen) droeg bij aan het herstellen van de orde: door calvinisten en lutheranen plaatsen te geven om hun godsdienst ongehinderd uit te oefenen, nam Willem van Oranje een oorzaak van de onrust / van de Beeldenstorm weg (1p)
- Uitgangspunt: Willem van Oranje zorgde met de maatregelen dat katholieken en protestanten ieder hun geloof konden uitoefenen, waarmee hij zijn uitgangspunt van gelijkberechtiging voor protestanten en katholieken nastreefde (2p)
2019, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 2 punten
In 1552 publiceerde de Spaanse priester Bartolomé de las Casas zijn boek Beknopt verslag van de vernietiging van West-Indië, waarin hij de behandeling van de inheemse volkeren van Amerika door de Spaanse veroveraars veroordeelde. De las Casas was de eerste bisschop van Chiapas, in het zuiden van Mexico.
Leg uit dat de opvatting van De las Casas verklaard kan worden vanuit zijn achtergrond.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de opvatting van De las Casas verklaard kan worden vanuit zijn achtergrond: als priester / bisschop voelde hij zich verantwoordelijk voor het welzijn van de bevolking, dat door de slechte behandeling door de Spaanse veroveraars verslechterde / voor de bekering van de bevolking, die door die behandeling werd bemoeilijkt, waardoor hij die behandeling veroordeelde. (2p)
Eén subcriterium van 2 punten. Beide formuleringen van het antwoord (bisschop of priester, verantwoordelijk voor het welzijn of voor de bekering van de bevolking) zijn gelijkwaardig; de verklaring moet de link met zijn achtergrond leggen.
Vraag 4 3 punten
Filips II beval in 1565 dat de maatregelen tegen ketterij in de Nederlanden streng moesten worden nageleefd. Hij bereikte met dit bevel het door hem beoogde politieke doel niet.
Licht dit toe door:
- het politieke doel te noemen dat Filips II wilde bereiken met het bevel en
- uit te leggen dat de reactie van de adel het behalen van dit doel belemmerde.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Filips II met het bevel de eenheid / de rust in de Nederlanden wilde herstellen / bewaren. (1p)
- Legt uit dat de adel besloot een verzoek in te dienen de ketterwetgeving op te heffen, waarmee ze zich uitsprak tegen het beleid van Filips II en daarmee bijdroeg aan het gebrek aan eenheid / wat leidde tot meer calvinistische activiteit en daarmee bijdroeg aan de onrust. (2p)
Het doel mag als eenheid of als rust worden genoemd, en als herstellen of bewaren. Het tweede onderdeel (2 punten) vraagt om de uitleg dat de adel zich tegen het beleid uitsprak; zonder die uitleg 0 punten voor dat onderdeel.
Bron 1
In december 1566 schrijft een Utrechtse burger in een kroniek:
Door de nieuwe maatregelen is het toegestaan om preken te houden buiten de Wittevrouwenpoort, dicht bij de stad en aan de Singel, alwaar deze lieden1) een plaats hebben gekocht en die ze met zand hebben laten bestrooien zodat het ook voor de vrouwen geschikt is om te zitten. Deze plek wordt door de leden van dit kerkgenootschap nu 'de Zandkerk' genoemd. Daar werd de afgelopen dagen gepredikt en sommige overledenen werden daar begraven volgens de gebruiken en ceremonies van de leden van de Zandkerk, terwijl er bij die begrafenissen enkele Nederlandse psalmen werden gezongen. En nadat de preken waren afgelopen hebben collecteurs zich onder het volk begeven met zakjes in de hand, zodat iedereen die liefdadigheid wilde betrachten daar penningen of geld in kon doen. Ze laten daar dan brood van bakken om uit te delen aan de arme lieden die naar hun preken komen luisteren.
noot 1 Hiermee worden calvinisten bedoeld.
Vraag 5 3 punten
Gebruik bron 1.
Uit deze bron blijkt dat calvinisten in Utrecht in 1566 openlijk hun geloof kunnen verspreiden.
Licht dit toe door:
- aan de bron twee verschillende manieren te ontlenen waarmee de calvinisten hun geloof verspreiden en
- zonder bron te verklaren waardoor de calvinisten juist in 1566 openlijk kunnen optreden.
Bekijk het antwoord
- Noemt aan de bron een manier: de calvinisten verspreiden hun geloof door in de openbaarheid te preken / erediensten te houden (zodat iedereen kennis kan nemen van hun geloof). (1p)
- Noemt aan de bron een tweede manier: de calvinisten verspreiden hun geloof door mensen aan zich te binden met liefdadigheid (brood uitdelen aan diegenen die de dienst bijwonen). (1p)
- Verklaart zonder bron dat de ketterwetgeving in 1566 tijdelijk wordt opgeschort, zodat de calvinisten openlijk kunnen optreden. (1p)
De twee manieren moeten uit de bron komen. Het derde onderdeel moet zonder bron worden verklaard.
Vraag 7 2 punten
Hieronder staan vier gebeurtenissen (a tot en met d) uit de tijd van de Nederlandse Opstand:
a De Beeldenstorm brak uit.
b Radicale calvinisten namen de macht over in veel steden in Brabant en Vlaanderen.
c Het Plakkaat van Verlatinge werd getekend.
d De stad Antwerpen werd ingenomen door Spaanse troepen onder leiding van de hertog van Parma.
Hieronder staan vijf directe gevolgen van gebeurtenissen tijdens de Nederlandse Opstand (1 tot en met 5) in willekeurige volgorde:
1 De Unie van Utrecht werd getekend.
2 Tienduizenden immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden trokken naar Hollandse en Zeeuwse steden.
3 De Pacificatie van Gent viel uiteen.
4 De Raad van Beroerten werd ingesteld.
5 De Staten-Generaal besloten de hertog van Anjou, de broer van de Franse koning, tot vorst der Nederlanden te benoemen.
Geef per gebeurtenis het daarbij passende gevolg. Noteer alleen de letters en het daarbij passende cijfer. Let op: er blijft één gevolg over.
Bekijk het antwoord
- Koppelt de gebeurtenissen aan het passende gevolg: a - 4, b - 3, c - 5, d - 2 (gevolg 1 blijft over). (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift, letterlijk: vier juiste combinaties 2 punten; drie juiste combinaties 1 punt; minder dan drie juiste combinaties 0 punten. De juiste combinaties zijn: a - 4, b - 3, c - 5, d - 2.
Bron 2
Een fragment uit het Plakkaat van Verlatinge:
De Spaanse soldaten, die zich nu nog brutaler gingen opstellen, waagden het openlijk de wapens op te nemen tegen het land. Eerst probeerden ze de stad Brussel in te nemen, en de vorstelijke residentie te veranderen in een roversnest. Toen dit niet lukte, hebben ze de stad Aalst overvallen en daarna Maastricht. (…) Dit tot onuitsprekelijke schade, niet alleen van de arme inwoners, maar ook van bijna alle volkeren ter wereld, die in de stad hun koopwaar en geld hadden opgeslagen. (…)
De koning beweerde dat dit alles tegen zijn wil was gebeurd. Hij beloofde de voornaamste schuldigen te zullen straffen en liet weten dat hij van plan was voortaan in al zijn goedheid de orde en rust in het land te bewaren, zoals een vorst behoort te doen. Hij heeft echter niet alleen verzuimd hen te berechten en te straffen, maar bovendien door zijn daden laten blijken dat alles met zijn instemming (…) had plaatsgevonden.
Vraag 8 3 punten
Gebruik bron 2.
In dit fragment leggen de Staten-Generaal uit wat hun motivatie is om het Plakkaat van Verlatinge op te stellen.
Licht dit toe door aan te geven:
- zonder bron wat de opvatting is over Filips II in het begin van de Opstand en
- met bron wat daarin is veranderd en
- zonder bron tot welk besluit van de Staten-Generaal dit heeft geleid.
Bekijk het antwoord
- Noemt zonder bron dat in het begin van de Opstand Filips II niet verantwoordelijk wordt gehouden voor de misdragingen van de Spaanse soldaten in de Nederlanden. (1p)
- Noemt met bron dat uit het verwijt dat Filips II de schuldigen niet berecht / straft / dat de plunderingen met zijn instemming plaatsvinden, blijkt dat de Staten-Generaal Filips II persoonlijk verantwoordelijk houden voor het optreden van de Spaanse soldaten. (1p)
- Noemt zonder bron dat de Staten-Generaal besluiten Filips II als vorst af te zweren (omdat Filips II persoonlijk verantwoordelijk is, en daardoor als vorst faalt). (1p)
Het eerste en het derde onderdeel worden zonder bron beoordeeld; het tweede met de bron.
2018, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 4 punten
Drie gegevens over de Italiaanse beeldhouwer Ghiberti (1378-1455):
- 1. Ghiberti maakte voor de stadstaat Florence de bronzen deuren voor het baptisterium (doopkapel), waarin hij een zelfportret opnam.
- 2. Hij gebruikte het perspectief, waarbij hij zich baseerde op ideeën van zijn stadgenoot Brunelleschi en misschien ook op die van de middeleeuwse Arabische wiskundige Alhazen. Ghiberti schreef dat hij ernaar streefde te begrijpen hoe het gezichtsvermogen werkt.
- 3. Ghiberti schreef in zijn autobiografie dat hij wilde weten op welke wijze de wetten van de schilder- en beeldhouwkunst konden worden vastgelegd.
Met deze gegevens kan worden aangetoond dat Ghiberti in meerdere opzichten past bij de Renaissance.
Leg dit uit door twee onderdelen van de Renaissance te noemen en bij elk onderdeel aan te geven welk gegeven over Ghiberti daarbij past.
Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
- Noemt het nieuwe mensbeeld van de Renaissance (individualiteit) en verbindt dat juist met het gegeven dat Ghiberti met het schrijven van een autobiografie of het maken van een zelfportret koos voor individualiteit (2p)
- Noemt de nieuwe wetenschappelijke belangstelling van de Renaissance en verbindt die juist met het gegeven dat Ghiberti onderzoek deed naar het gezichtsvermogen, de wetten van de schilder- en beeldhouwkunst wilde vastleggen of gebruikmaakte van de kennis van perspectief van de wiskundige Alhazen (2p)
Een juist onderdeel van de Renaissance dat zonder juiste verbinding met een gegeven wordt genoemd, levert geen punten op. Een gegeven mag maar één keer worden gebruikt.
Vraag 3 3 punten
In 1562 werd de eerste druk uitgegeven van de protestantse 'deux-aesbijbel'. Deze Nederlandstalige bijbel werd gedrukt in Emden, in Noord-Duitsland.
Dat de bijbel in Emden kon worden gedrukt, was het gevolg van de afspraak over de godsdienstpolitiek uit 1555 die Karel V maakte met de Duitse vorsten.
Noem deze afspraak en geef aan waardoor het drukken van deze bijbel daardoor wel mogelijk werd in Emden, maar niet in de Nederlanden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de afspraak uit 1555 (bij de Vrede van Augsburg): de vorst bepaalt in zijn eigen gebied de godsdienstpolitiek (cuius regio, eius religio) (1p)
- Geeft aan dat de drukkers in Emden de bijbel konden drukken omdat de vorst van dat gebied blijkbaar het protestantisme toestond (1p)
- Geeft aan dat de bijbel niet in de Nederlanden kon worden gedrukt, omdat (de rooms-katholieke vorst) Filips II in de Nederlanden ketters streng vervolgde of het protestantisme had verboden (1p)
Bron 1
In 1579 onderhandelen in Keulen afgevaardigden van de Unie van Utrecht en vertegenwoordigers van Filips II over vrede. Op 28 september 1579 antwoordt de secretaris van Willem van Oranje op vragen van vertegenwoordigers van de gewesten uit de Unie van Utrecht:
Zijne Excellentie (Willem van Oranje) antwoordt dat, tenzij de afgevaardigden van de koning vrede aanbieden onder voorwaarden die gunstig zijn voor het vaderland en de religie, (…) de gewesten er goed aan doen een vorst als beschermer te kiezen. Alles in overweging nemende, denkt zijne Excellentie dat in zo'n geval er geen heerser of vorst kan worden gevonden wiens gezag en middelen meer kunnen betekenen dan die van de Engelse koningin of de hertog van Anjou1).
Noot 1: De hertog van Anjou is een broer van de koning van Frankrijk. Bronvermelding: E.H. Kossmann en A.F. Mellink ed., Texts concerning the Revolt in the Netherlands, Cambridge 2008, pag. 188-189.
Vraag 5 4 punten
Gebruik bron 1.
In deze bron doet Willem van Oranje het voorstel een andere vorst in plaats van Filips II te kiezen.
Leg met de bron uit:
- dat dit voorstel vooruitloopt op het Plakkaat van Verlatinge en
- welk motief Oranje heeft met dit voorstel.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het voorstel betekent dat Filips II zijn status als vorst verliest, wat vooruitloopt op het Plakkaat van Verlatinge, waarin Filips II wordt afgezworen (2p)
- Legt uit dat Oranje in de bron de gewesten aanraadt een vorst als beschermer te kiezen, waaruit als motief kan worden afgeleid dat hij (militaire) steun zoekt van een machtige mogendheid (zoals Engeland of Frankrijk) in de Opstand tegen Spanje (2p)
Vraag 8 2 punten
Gebruik bron 2.
Jan Huyghen van Linschoten publiceert in 1596 het verslag van zijn reis. In het koninkrijk Spanje, waarvan Portugal sinds 1580 deel uitmaakt, wordt de informatie over de reis gezien als een staatsgeheim.
Noem
- de economische reden die de Spanjaarden hebben voor de geheimhouding van de Portugese routes naar Azië en
- de politieke achtergrond van de Nederlandse belangstelling voor deze zeeroutes.
Bekijk het antwoord
- Noemt als economische reden dat de Spanjaarden geen concurrentie willen op de handelsroutes naar Azië (1p)
- Noemt als politieke achtergrond dat het veroveren van winstgevende handelsroutes de vijand (Spanje) zou verzwakken (1p)
2018, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd
Vraag 2 3 punten
In de zomer van 1566 weigerden drie Gelderse edelen, Floris van Pallandt, Willem van den Bergh en Willem van Batenburg, mee te werken aan de vervolging van ketters in hun gewest.
Geef aan:
- door welke gebeurtenis zij zich gesteund voelden door edelen uit andere Nederlandse gewesten en
- welk politiek doel zij met hun weigering hadden en
- met een voorbeeld dat hun weigering de calvinisten verder aanmoedigde.
Bekijk het antwoord
- Noemt als gebeurtenis het verzoek (door Nederlandse edelen) tot matiging van de kettervervolging, of de aanbieding van het Smeekschrift (in april 1566) (1p)
- Noemt als politiek doel het ongedaan maken van de aantasting van hun privileges, of het verkrijgen van meer zelfstandigheid tegenover het centrale gezag, of het bewaken van de gewestelijke autonomie, of het handhaven van de openbare orde (1p)
- Noemt een juist voorbeeld van calvinistische activiteit in hun gewest, bijvoorbeeld de Beeldenstorm of de toename van het aantal hagenpreken (1p)
Het derde punt geldt alleen als de leerling een juist voorbeeld van calvinistische activiteit in hun gewest noemt.
Hoe vaak tijd van ontdekkers en hervormers in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 2-4 | 3 | 13% |
| 2026, tijdvak 2 | 2-5, 7 | 5 | 21% |
| 2025, tijdvak 1 | 2, 5 | 2 | 8% |
| 2025, tijdvak 2 | 2-4 | 3 | 12% |
| 2024, tijdvak 1 | 2, 4 | 2 | 8% |
| 2024, tijdvak 2 | 4 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 1 | 2-3 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 2 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 2, 5 | 2 | 9% |
| 2022, tijdvak 2 | 3-4 | 2 | 10% |
| 2022, tijdvak 3 | 2-3, 6 | 3 | 13% |
| 2021, tijdvak 1 | 2-3 | 2 | 11% |
| 2021, tijdvak 2 | 2-3 | 2 | 12% |
| 2021, tijdvak 3 | 2-3 | 2 | 14% |
| 2019, tijdvak 1 | 2-4 | 3 | 15% |
| 2019, tijdvak 2 | 2, 4-5, 7-8 | 5 | 21% |
| 2018, tijdvak 1 | 2-3, 5, 8 | 4 | 22% |
| 2018, tijdvak 2 | 2 | 1 | 6% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over tijd van ontdekkers en hervormers, samen 45 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 11% van de vragen over tijd van ontdekkers en hervormers, daarvoor 12%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met tijd van ontdekkers en hervormers
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tijd van ontdekkers en hervormers online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tijd van ontdekkers en hervormers
Andere onderwerpen geschiedenis havo
- Tijd van burgers en stoommachines
- Historische vaardigheden
- Tijd van wereldoorlogen
- Tijd van televisie en computer
- Koude Oorlog
- Tijd van regenten en vorsten
- Tijd van pruiken en revoluties
Tijd van ontdekkers en hervormers op andere niveaus
- Examenvragen tijd van ontdekkers en hervormers geschiedenis vwo
- Examenvragen tijd van ontdekkers en hervormers geschiedenis havo (bezemexamen)
- Examenvragen tijd van ontdekkers en hervormers geschiedenis vwo (bezemexamen)
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tijd van ontdekkers en hervormers voor in het eindexamen geschiedenis havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 45 vragen over tijd van ontdekkers en hervormers, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over tijd van ontdekkers en hervormers?
In het examen van 2026, tijdvak 2, met 5 vragen: 2-5, 7.
Hoe oefen ik examenvragen over tijd van ontdekkers en hervormers?
Op deze pagina staan alle vragen over tijd van ontdekkers en hervormers met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.