Examenvragen historische vaardigheden geschiedenis havo

63 vragen over historische vaardigheden uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Historische vaardigheden komt in 18 van de 18 examens geschiedenis havo voor, met 63 vragen (16% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over historische vaardigheden

Per examen de vragen over historische vaardigheden, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Geschiedenis havo 2026 tijdvak 1

Opgavetekst

Bron 1

In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:

Ik heb jouw [boek van] Cicero¹ al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo'n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten² die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.

noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.

noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.

Bron 2

In 1544 schrijft de hervormer Calvijn aan de protestantse theoloog Heinrich Bullinger:

Ik hoor dat Luther ten slotte niet alleen op u, maar op ons allemaal vreselijk heeft gescholden. Het is een treurig verschijnsel, dat wij, die met weinigen zijn, en aan alle kanten door vijanden worden belaagd, door een strijd in eigen groep tegenover elkaar staan. Dit kon niet op een ongelegener moment komen. (...) Luther heeft een mateloos, gewelddadig en koppig karakter. En hij heeft Von Amsdorf¹ tot raadgever, een volslagen krankzinnige en roemloze man, door wie hij zich laat meeslepen.

noot 1 Nicolaus von Amsdorf is een Lutherse bisschop.

Bron 3

Op 22 maart 1622 doden inheemse Amerikaanse inwoners in Virginia een kwart van de daar wonende Engelse kolonisten. Edward Waterhouse, de secretaris van de Virginia Company, schrijft hierover een officieel rapport:

Vanwege de verzekering dat alles veilig was, vestigden de verschillende kolonisten en planters hun plantages ver uit elkaar, zoals wilde wortels zich verspreiden, hoe verder van hun buren des te beter. Ze stelden hun huizen open voor de Indianen¹, die altijd vriendelijk werden ontvangen aan de tafels van de Engelsen, en de Indianen mochten op regelmatige basis overnachten. (...) De kolonisten zetten al hun projecten vol hoop door, in vriendschap met de inheemse bevolking, die open leken te staan voor een bekering tot het christendom. Er werd tijdens een gelegenheid een boodschap gestuurd naar Opechancanough, de koning van deze Indianen, ongeveer halverwege de maand maart. En de boodschapper keerde terug met deze woorden van de koning: dat hij de vrede zou bewaren, dat de lucht eerder zou neervallen dan dat hij de vrede zou verbreken. (...) En op die fatale vrijdagmorgen [22 maart] kwamen ze¹ naar onze huizen (...) en schoven aan bij het ontbijt bij onze mensen, die ze meteen met hun eigen gereedschappen en wapens (...) op barbaarse wijze vermoorden. Ze¹ spaarden niemand, ze doodden mannen, vrouwen en kinderen.

noot 1 Waterhouse bedoelt hiermee de inheemse Amerikaanse bevolking.

Bron 4

Franse prent uit 1789. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 8.

Toelichting: Onder de steen ligt een lid van de derde stand. Op de steen staan vertegenwoordigers van de geestelijkheid en adel. Op de steen staan de woorden: grondbelasting, belastingen en herendiensten.

Bron 5

In 1818 maakt Benjamin West dit schilderij van de ondertekening van het Verdrag van Allahabad in 1765. Het schilderij wordt tentoongesteld in Londen. Het schilderij zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 10.

Toelichting: Op de verhoging zit Mogolvorst Shah Alam II. Links van de vorst staat Robert Clive namens de East India Company.

Bron 6

In juni 1888 schrijft de Britse journaliste Annie Besant een artikel over matchmaker girls, meisjes en vrouwen die werken in de luciferfabriek van Bryant & May in Londen:

Wie geeft er om het lot van de witte loonslaven? Geboren in sloppenwijken, aan het werk gezet als kind, ondermaats omdat ze ondervoed zijn, onderdrukt omdat ze hulpeloos zijn, aan de kant gezet als ze niet kunnen werken. Wie geeft erom of ze dood gaan op straat, als de aandeelhouders van Bryant & May maar 23% winstdeling krijgen en meneer Theodor Bryant [de eigenaar van de fabriek] standbeelden kan oprichten en parken kan kopen?

Bron 7

Duits affiche van het Rijkscomité voor het Referendum tegen het Young-plan uit 1929. Het affiche zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 14.

Toelichting: De man bovenin de prent stelt Owen D. Young voor, de ontwerper van het plan. De drie mannen stellen drie generaties Duitsers voor. De tekst boven en onder luidt: Tot in de derde generatie moet je zwoegen! De tekst in het midden luidt: Verdedig jezelf! Ga naar het referendum! Meld u aan voor de referendumlijst, die klaarligt van 16 tot 29 oktober.

Bron 8

In 1943 valt de Duitse bezetter de boerderij van Johannes Boogaard in de Haarlemmermeerpolder binnen. Deze foto toont Joodse onderduikers die op de boerderij worden aangetroffen. Ze liggen op hun buik te wachten op transport. De foto zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 15.

Bron 9

De in Oost-Duitsland geboren Paul West beschrijft hoe er eind jaren 1970 op school wordt gereageerd op het feit dat zijn familie toestemming krijgt om naar de BRD te verhuizen:

De les zag er toen (...) zo uit dat iedereen werd gevraagd om voor de klas te komen en zijn mening te geven over het feit dat Paul ons binnenkort zou verlaten. (...) En dat ze het nooit voor mogelijk gehouden hadden dat er zo'n verrader in hun klas zat. En zo moest iedereen zijn woordje doen en afstand nemen. En zodra de bel ging voor de pauze, werd ik als een popster omringd door iedereen. Ze wilden me allemaal graag hun adressen geven, zodat ik ze iets kon sturen, zodra ik weg was [uit de DDR]. Iedereen wilde wel een spijkerbroek of iets dergelijks.

Bron 10

In de zomer van 1989 staat de Hongaarse regering toe dat de 'Pan-Europese Picknick' plaatsvindt. De Hongaarse grenswacht luitenant-kolonel Árpád Bella vertelt later in een interview:

De belangrijkste attractie van de Pan-Europese Picknick zou zijn geweest om een poort aan de grens naar het Westen¹ te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan van daaruit te lopen [naar Oostenrijk]. (...) Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa's Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo'n 350 kilometer lang, dus je kon hen overal verwachten. (...) Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden.

noot 1 Het gaat hier om de grens tussen Hongarije en Oostenrijk.

Bron 11

In 1999 tekent Fritz Behrendt deze prent. De prent zelf is niet overgenomen; zie de figure-verwijzing bij vraag 22.

Toelichting: Op het papieren vliegtuigje staat UN (Verenigde Naties). De Verenigde Naties (VN) is een internationale organisatie die zich inzet voor vrede, internationale samenwerking en veiligheid. De VN publiceert in 1999 een rapport over de val van Srebrenica. Op de tank staat Groot-Servië. De figuur in de tank is Mladic (de toenmalige generaal van het Servische leger). De soldaat rechts stelt een Nederlandse soldaat voor.

Bron 12

Op 4 november 2021 schrijft actiegroep Pak Mokum terug¹ in een pamflet:

Wij, collectief Pak Mokum terug, zijn jonge Amsterdammers die er genoeg van hebben. We willen ons niet langer neerleggen bij de trend dat onze stad alleen nog voor de rijken bewoonbaar is. Dat economische en commerciële belangen allesbepalend zijn. Dat we niet zelf kunnen vormgeven aan onze stad, aan haar cultuur, aan de manier waarop we leven. We claimen daarom de stad, we eisen de ruimte op voor de Amsterdammers zelf, we pakken Mokum terug. (...) Het Marnix Hotel, al jaren leegstaand en ernstig verwaarloosd, staat voor alles wat er in de afgelopen jaren verkeerd is gegaan in Amsterdam. Het historische pand is in handen van een stel hotelondernemers die nog veel meer vastgoed hebben, onttrok als budgethotel woonruimte aan de Amsterdammers omwille van het toerisme, en is jarenlang zo slecht onderhouden dat het volkomen verkrot is geraakt. (...) Wij willen het tij keren. Wij geloven dat vrijplaatsen, geworteld in de buurt, open voor bewoners en hun behoeften en initiatieven, de stad versterken. We kunnen alleen niet wachten tot de gemeente dat inziet.

noot 1 Mokum is een bijnaam voor Amsterdam.

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
  • de wetenschappelijke revolutie

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
  • discussies over de 'sociale kwestie'
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
  • de opkomst van emancipatiebewegingen
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
  • de crisis van het wereldkapitalisme
  • het voeren van twee wereldoorlogen
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
  • de Duitse bezetting van Nederland
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
  • de eenwording van Europa
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

Door de tijd heen

De volgende gegevens die te maken hebben met liederen staan in willekeurige volgorde:

  • 1 Bella Ciao was een strijdlied van Italiaanse verzetsstrijders die vochten tegen fascistische en nationaalsocialistische troepen.
  • 2 Britse soldaten zongen in Hanging on the old barbed wire over officieren die vanuit veilige plekken achter de loopgraven in West-Europa toekeken hoe hun soldaten de dood tegemoet gingen.
  • 3 Het nummer Beter langharig (dan kortzichtig) van Peter J. Muller sloot aan bij het ontstaan van jongerenculturen in Nederland.
  • 4 In de rap Fight the power vroeg de Amerikaanse groep Public Enemy aandacht voor de discriminatie van de Afro-Amerikaanse gemeenschap in de Verenigde Staten.
  • 5 John Newton, wiens lied Amazing Grace vaak gezongen werd op anti-slavernij bijeenkomsten, overleed enkele jaren voordat het Britse parlement de slavernij afschafte.
  • 6 Thomas Morton, die tegelijk met de Pilgrim Fathers in Amerika aankwam, zou The Songe hebben geschreven waarin hij opriep tot drinken en dansen.

Vraag 1 2 punten

Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is: 6, 5, 2, 1, 3, 4

Opmerking: Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

Door de tijd heen

De volgende gegevens over migratie in de Nederlandse geschiedenis staan in willekeurige volgorde:

  • 1 Aan het einde van de periode van de wederopbouw van Nederland begonnen werkgevers met het inhuren van gastarbeiders.
  • 2 Belgische vluchtelingen in Nederland keerden terug naar huis nadat de Duitse regering, onder druk van de sociaal democraten, de wapenstilstand had getekend.
  • 3 Door de opening van het Suezkanaal werd de reis van Nederlanders naar de kolonie Nederlands-Indië aanzienlijk verkort.
  • 4 Door het Verdrag van Schengen nam migratie vanuit Europese landen naar Nederland toe.
  • 5 Nadat de nazi's in Duitsland aan de macht waren gekomen, vluchtten veel Duitse joden naar Nederland.
  • 6 Tijdens de 'Gouden Eeuw' trokken veel arbeidsimmigranten naar Holland.

Vraag 12 2 punten

Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is: 6, 3, 2, 5, 1, 4.

Opmerking: Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 12 in het hele examen

Gebruik bron 8.

Een medewerker van de Duitse inlichtingendienst maakt deze foto van gearresteerde onderduikers. Het Nederlandse verzet laat in het geheim een extra afdruk maken van deze foto, die pas na de bevrijding openbaar wordt gemaakt.

Je besluit dat dit één van de foto's is die je wilt gebruiken in je onderzoek naar de Jodenvervolging tijdens de Duitse bezetting.

Vraag 15 3 punten

Leg je beslissing uit door:

  • vanuit de achtergrond van de fotograaf aan te geven dat je de foto wel betrouwbaar vindt voor je onderzoek, en
  • een argument te geven voor de noodzaak van het selecteren van meer foto's voor je onderzoek naar de Jodenvervolging, en
  • aan te geven met welk doel het Nederlandse verzet een afdruk van deze foto liet maken.

Foto uit 1943 van Joodse onderduikers die op de boerderij van Johannes Boogaard worden aangetroffen en op hun buik wachten op transport. Bekijk in Bijlage, pagina 7

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Je vindt deze foto wel betrouwbaar voor je onderzoek omdat de fotograaf als medewerker van de inlichtingendienst toegang heeft tot de boerderij op het moment van de arrestatie/bij de arrestatie aanwezig mag zijn. / of: Je vindt de informatie uit de bron wel betrouwbaar omdat de fotograaf als medewerker van de Duitse inlichtingendienst geen reden heeft een foutief beeld te scheppen van de arrestatie (omdat de Duitse bezetter de arrestatie als wenselijk zal hebben beschouwd).
  • Deze foto van de inval in de Haarlemmermeerpolder/van één actie tegen Joden geeft geen representatief/compleet beeld van de (gehele) Jodenvervolging tijdens de Duitse bezetting (zodat je meer foto's nodig hebt om een overzichtsbeeld te geven).
  • Het Nederlandse verzet wil de extra afdrukken (na de oorlog) gebruiken als bewijs van de misdaden/terreur door de Duitse bezetter.

Vraag 15 in het hele examen

In 1916 werd de luchthaven Schiphol geopend. Hieronder staan vier gegevens uit de geschiedenis van Schiphol, in willekeurige volgorde:

  • 1 In één jaar keken meer dan een miljoen betalende dagjesmensen naar het stijgen en landen van vliegtuigen, als uitje voor een dag. Het was een belangrijke inkomstenbron voor Schiphol.
  • 2 Om het mogelijk te maken dat burgers van de Europese Unie niet langer werden gecontroleerd door de douane, liet Schiphol speciale terminals bijbouwen.
  • 3 Schiphol voerde extra strenge veiligheidscontroles in, waarbij niet langer steekproeven werden genomen maar alle passagiers en hun bagage digitaal werden gescand.
  • 4 Schiphol werd met meer dan 1600 bommen gebombardeerd door Amerikaanse vliegtuigen.

Deze gegevens (1 tot en met 4) passen bij gebeurtenissen uit de twintigste eeuw. Hieronder staan vijf gebeurtenissen in chronologische volgorde:

  • a De Duitse bezetting van Nederland.
  • b Het ontstaan van een welvaartsstaat.
  • c Het sluiten van het Verdrag van Maastricht.
  • d Het sluiten van het Verdrag van Schengen.
  • e De terroristische aanslagen van 11 september 2001.

Vraag 24 2 punten

Geef per gegeven aan welke gebeurtenis daar het best bij past. Noteer alleen de cijfers en de daarbij passende letters.

Let op: er blijft één gebeurtenis over.

Bekijk het antwoord

De juiste combinaties zijn: 1 - b, 2 - d, 3 - e, 4 - a

Aanvulling: Op pagina 15 van het correctievoorschrift, bij vraag 24 moeten altijd 2 scorepunten worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord gegeven is, en ongeacht het gegeven antwoord.

Vraag 24 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Door de tijd heen

Opgavetekst

De volgende gegevens over tolken en vertalers staan in willekeurige volgorde:

1 De Indiase diplomaat I'tisam-ud-Din schreef de tekst van het Verdrag van Allahabad in het Engels en in het Perzisch.

2 Het geallieerde strafproces tegen hoge nazi-functionarissen verliep sneller door het idee van Léon Dostert om te beginnen met vertalen terwijl een spreker nog aan het woord was.

3 Paul Mantoux vertaalde tijdens de vredesonderhandelingen in Versailles de voorstellen voor de Franse premier.

4 Pavel Palazjtsjenko was de tolk van Gorbatsjov tijdens de besprekingen over kernwapens met de Verenigde Staten.

5 Tijdens de Duitse kolonisatie van Kameroen was Mwange Ngondo als tolk aanwezig bij het sluiten van een verdrag tussen Afrikaanse koningen en de Duitse firma Woermann.

6 Tisquantum was als tolk betrokken bij de eerste ontmoetingen tussen de Pilgrim Fathers en de lokale Pokanokets-stam.

Vraag 1 2 punten

Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is: 6, 1, 5, 3, 2, 4

Opmerking

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 5

In 1832 richten enkele Engelse landarbeiders de Friendly Society of Agricultural Labourers (de vriendschappelijke vereniging van landarbeiders) op. Een grootgrondbezitter geeft hen aan bij de autoriteiten en ze worden gearresteerd. In een Schotse krant van 29 maart 1834 staat:

Deze maandag zijn zes arbeiders (…) veroordeeld voor het afleggen van een onwettige eed. De gevangenen behoorden tot de Friendly Society of Agricultural Labourers, die de regel had dat als een meester probeerde de lonen van zijn werkers te verlagen, dat dan degenen die lid waren van de vereniging zouden stoppen met werken. (…).Twee mannen, genaamd Lock en Legg, getuigden dat ze zich hadden aangesloten bij de vereniging en dat ze geblinddoekt naar een kamer in een huis in Tolpuddle waren gebracht. Daar hadden ze gezworen om te staken voor lonen [tegen loonsverlaging] als anderen dat ook deden.

Gebruik bron 5.

Rechter Williams, lid van het Britse parlement, veroordeelt de landarbeiders tot zeven jaar dwangarbeid in Australië. Robert Owen organiseert vervolgens een protestcampagne tegen deze veroordeling.

bron 6

In 1858 wordt Het verhaal over de Indiase Opstand, van het begin tot de inname van Lucknow gepubliceerd. In het boek staat deze prent met de titel De massamoord in Delhi:

Prent van gewapende Indiërs die Britse vrouwen, mannen en kinderen aanvallen.

Toelichting:

De mannen met geweren zijn Indiërs.

Rechts zijn Britse vrouwen, mannen en kinderen afgebeeld.

Gebruik bron 6.

De schrijver van het boek, Colin Campbell, is tijdens de Indiase Opstand bevelhebber van de Britse troepen.

Stel: je wilt deze bron gebruiken voor je onderzoek naar de Indiase Opstand van 1857. Je hebt twee onderzoeksonderwerpen: 1 de gebeurtenissen tijdens 'de massamoord in Delhi'.

2 de Britse rechtvaardiging voor het neerslaan van de Indiase Opstand.

Vraag 11 3 punten

Geef aan:

  • dat je vanuit de achtergrond van de schrijver de informatie uit deze bron minder betrouwbaar vindt voor het eerste onderwerp, en
  • dat je de informatie uit deze bron bruikbaar vindt voor het tweede onderwerp, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Campbell veroordeelt als bevelhebber van de Britse troepen de aanval van de Indiërs waardoor hij de nadruk zal leggen op de gruwelijkheden die de Indiërs begaan / waardoor hij geen oog heeft voor het aandeel van de Britten (waardoor de informatie in de bron minder betrouwbaar is voor het eerste onderzoeksonderwerp). (1)
  • De prent moet overbrengen dat (onschuldige) Britten het slachtoffer zijn van agressie / beschermd moeten worden tegen de Indiërs (wat het neerslaan van de opstand rechtvaardigt), (1)
  • door het afbeelden van (een van de volgende): (1)

− de vastgebonden Britse man. − de angstige vrouwen en kinderen. − de gewelddadige Indiase soldaten.

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag een juiste uitleg bevat over de bruikbaarheid van de informatie, wordt 1 scorepunt toegekend aan een daarbij passende verwijzing naar de bron.

Vraag 11 in het hele examen

bron 7

Op 20 januari 1887 wordt Mattheus Everaerts, 34 jaar, voormalig fabrieksarbeider te Maastricht, ondervraagd door een parlementaire onderzoekscommissie. Het gesprek wordt gevoerd tussen de voorzitter van de commissie (V.) en Everaerts (A.):

V. Wat zag je dan?

A. Dan zag ik hoe de mensen, als zij uit die gloeiende ovens kwamen, ellendig gingen zitten. Ik dacht: hoe kan God dat toelaten. Ik zou zo niet willen werken en ging liever voor tien jaar naar de Oost¹⁾. Men kon de mensen niet herkennen van het zweet. Het was niet om aan te zien. De cassettes²⁾ waren zo heet en gloeiend dat ze niet in de hand waren te houden. Waarom konden die niet een dag blijven staan tot ze bekoeld zijn? (…)

V. Heb jij dus het uithalen van de ovens wel gezien?

A. Ja, vroeger en later. En het was niet om aan te zien zoals de mensen het zweet afliep.

V. Dat een mens zweet en zich moe maakt, dat gebeurt meer. Maar was dit zo erg dat toen jij als jongen van twaalf jaren dit zag, jij begreep dat dit zo erg was?

A. Ja.

noot noot 1 Everaerts bedoelt werken in de kolonie Nederlands-Indië.

noot 2 een vuurvast ovengereedschap dat het aardewerk moet beschermen in de oven

Gebruik bron 7.

Een conclusie:

Uit de vragen die de commissie aan Mattheus Everaerts stelt, blijkt dat de commissie betrouwbaar onderzoek wil doen naar de werkomstandigheden in de fabriek.

Vraag 12 2 punten

Ondersteun deze conclusie door:

  • met een verwijzing naar de bron een argument voor de conclusie te geven, en
  • aan te geven welk kenmerkend aspect je kunt illustreren met het gegeven dat het parlement dit onderzoek laat doen.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Uit de vraag of Everaerts het uithalen van de ovens zelf heeft gezien / uit de opmerking "maar was dit zo erg dat toen jij als jongen van twaalf jaren dit zag" blijkt dat de commissie zekerheid wil over waar Everaerts de informatie vandaan heeft / of Everaerts uit eigen ervaring spreekt. (1)
  • Je kunt 'discussies over de sociale kwestie' illustreren, omdat het parlement met dit onderzoek wil vaststellen wat de misstanden zijn / dit onderzoek wil gebruiken om aan te tonen dat de discussies over de sociale kwestie noodzakelijk zijn. (1)

Opmerking

Als het antwoord bij de tweede deelvraag alleen een kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 12 in het hele examen

Drie veranderingen na 1945 in het migratiebeleid van de Nederlandse regering in chronologische volgorde:

1 Direct na 1945 vond de regering een grootschalige emigratie van arbeiders niet gewenst.

2 Vanaf 1949 bevorderde de regering emigratie, door emigranten vertreksubsidies te geven en schepen ter beschikking te stellen.

3 In de jaren 1960 ging de regering arbeidsmigranten aantrekken.

Vier ontwikkelingen in Nederland na 1945 in willekeurige volgorde:

a babyboom

b maakbare samenleving

c wederopbouw

d welvaartsgroei

Vraag 17 3 punten

Geef per beleidsverandering aan door welke ontwikkeling deze werd veroorzaakt.

Doe het zo:

Van beleidsverandering … (vul nummer in) is ontwikkeling … (vul letter in) de oorzaak, want … (geef toelichting).

Let op: er blijft één ontwikkeling over.

Bekijk het antwoord

Kern van een juist antwoord is:

  • Van beleidsverandering 1 is ontwikkeling c de oorzaak, want de arbeiders waren noodzakelijk voor de wederopbouw na de oorlog / want er was veel werk te verzetten voor de wederopbouw. (1)
  • Van beleidsverandering 2 is ontwikkeling a de oorzaak, want de regering zag emigratie als oplossing voor de sterke bevolkingstoename. (1)
  • Van beleidsverandering 3 is ontwikkeling d de oorzaak, want door de welvaartsgroei ontstond een tekort aan arbeiders / waren arbeiders uit het buitenland nodig. (1)

Vraag 17 in het hele examen

De volgende gebeurtenissen over het Duitse nationale voetbalelftal, 'die Mannschaft', staan in willekeurige volgorde:

1 De burgemeester van Rotterdam gelastte een wedstrijd tussen het Nederlands elftal en die Mannschaft af, omdat hij rellen verwachtte vanwege de vervolging van Joden in Duitsland.

2 Die Mannschaft speelde kort nadat de BRD was toegetreden tot de NAVO een oefenwedstrijd in Moskou tegen het elftal van de Sovjet-Unie.

3 Door de Duitse verzoeningspolitiek met Frankrijk werd het mogelijk een wedstrijd tussen het Franse nationale elftal en die Mannschaft te organiseren.

4 Kort na de Duitse eenwording speelde die Mannschaft een oefenwedstrijd tegen Zwitserland, waarin spelers uit Oost- en West-Duitsland samen werden opgesteld.

5 Nadat het Duitse leger zware tegenstand ondervond in de Sovjet-Unie, werd besloten dat die Mannschaft geen wedstrijden meer mocht spelen, omdat dit niet paste bij de totale oorlog.

6 Vlak na de wederzijdse erkenning speelden de BRD en de DDR hun eerste en enige wedstrijd, die door de DDR werd gewonnen.

Vraag 19 2 punten

Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is: 3, 1, 5, 2, 6, 4

Opmerking

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 19 in het hele examen

In de jaren 1970 introduceerde de Herziene Politie Opleiding 'de Methode Van der Steen'. Nieuw aan deze lesmethode was dat communicatie tussen agent en burger centraal stond. De agenten in opleiding moesten korte geacteerde films bestuderen van situaties die zich op straat konden voordoen.

De behoefte aan deze nieuwe lesmethode hield verband met de opkomst van jongerenbewegingen in de jaren 1960.

Vraag 21 1 punt

Geef aan welk verband dit is.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord is:

Jongerenbewegingen accepteerden de bestaande autoritaire machtsverhoudingen niet meer / beschouwden het gezag van de politie als minder vanzelfsprekend, waardoor het noodzakelijk werd om in de opleiding van politieagenten meer aandacht te besteden aan communicatievaardigheden / om politieagenten voor te bereiden op situaties waarin hun gezag werd betwist.

Opmerking

Alleen als het antwoord een combinatie bevat van een gevolg van de opkomst van jongerenbewegingen en daaruit voortkomende behoefte aan de lesmethode, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 21 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Door de tijd heen

De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met reclame in Nederland, staan in willekeurige volgorde:

  • 1 Bekende TikTokkers verdienden veel geld door op internet reclame te maken, waarbij ze #ad toevoegden aan hun filmpjes.
  • 2 Dolle Mina's plakten een afbeelding van een koeienuier over blote vrouwenborsten op reclameposters. Ze schreven daar 'vrouwen zijn geen koopwaar' bij.
  • 3 Henricus Nijgh richtte het eerste Nederlandse advertentiebureau op nadat er door het gebruik van stoommachines steeds meer concurrentie tussen merken ontstond.
  • 4 In Amsterdam werd voor tabak uit de dertien Amerikaanse koloniën van Groot-Brittannië reclame gemaakt met de afbeelding van een pijprokende inheemse inwoner.
  • 5 In het nationaalsocialistische weekblad Storm stond dat het tijd werd om een 'joodsche reclameadviseur' die meewerkte aan reclames voor zeep, naar een kamp te sturen.
  • 6 Om bedrijven te helpen die in de problemen kwamen door de Beurskrach steunde de regering de reclamecampagne 'Koopt Nederlandsche waar'.

Vraag 1 2 punten

Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is:

4, 3, 6, 5, 2, 1

Opmerking: Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Moderne tijd

De volgende gegevens over Duitse deelname aan de Olympische Spelen staan in willekeurige volgorde:

  • 1 Als gevolg van de verzoeningspolitiek met Frankrijk mocht Duitsland meedoen aan de Olympische Spelen van Amsterdam.
  • 2 Bij de Olympische Spelen in Tokyo deden de BRD en de DDR voor het eerst elk met een eigen ploeg mee.
  • 3 De Amerikaanse president Ronald Reagan vroeg zich vlak voor de val van de Berlijnse Muur af of het mogelijk was Olympische Spelen te organiseren in Oost- en West-Berlijn tegelijk.
  • 4 Het in bezettingszones verdeelde Duitsland mocht niet deelnemen aan de Olympische Spelen in Londen.
  • 5 Tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen van Berlijn brachten Duitse sporters bij de hoofdtribune de Hitlergroet.
  • 6 Vlak na het einde van de detente boycotte de BRD samen met andere Westerse landen de Olympische Spelen in Moskou.

Vraag 19 2 punten

Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is:

1, 5, 4, 2, 6, 3

Opmerking: Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 19 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Door de tijd heen

Opgavetekst

Kenmerkende aspecten

Tijdvak 5

  • het begin van de Europese overzeese expansie.
  • het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  • de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.
  • de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
  • het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Tijdvak 6

  • het streven van vorsten naar absolute macht.
  • de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
  • wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
  • de wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7

  • rationeel optimisme en 'verlicht denken' dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
  • voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
  • uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme.
  • de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Tijdvak 8

  • de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
  • discussies over de 'sociale kwestie'.
  • de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
  • de opkomst van emancipatiebewegingen.
  • voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
  • de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Tijdvak 9

  • de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
  • het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
  • de crisis van het wereldkapitalisme.
  • het voeren van twee wereldoorlogen.
  • racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.
  • de Duitse bezetting van Nederland.
  • verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
  • vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Tijdvak 10

  • de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
  • de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
  • de eenwording van Europa.
  • de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
  • de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met papegaaien, staan in willekeurige volgorde:

  • 1 De Culemborgse graaf Floris I, die zich verzette tegen het Spaanse godsdienstbeleid, voerde zijn papegaai een hostie die klaarlag voor een katholieke eredienst.
  • 2 De ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus bracht papegaaien, die hij kreeg van de inheemse bevolking van Amerika, naar Spanje.
  • 3 De roodstaartpapegaai 'Polly' werd de mascotte van een luchtmachtonderdeel met Nederlandse piloten die voor de Duitsers waren gevlucht naar Engeland.
  • 4 In Vught werden in een woonwijk voor Molukkers die na de onafhankelijkheid van Indonesië naar Nederland waren gekomen, straten genoemd naar de papegaaiensoorten Kastoeri en Lori.
  • 5 Koningin Victoria bezat een papegaai die 'God save the Queen' [God beware de koningin] kon krijsen.
  • 6 Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden in Parijs papegaaien in de top van de Eiffeltoren geplaatst die waarschuwden als ze een vliegtuig hoorden aankomen.

Zet de gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is: 2, 1, 5, 6, 3, 4.

Opmerking: als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 16 2 punten

De volgende gebeurtenissen uit het leven van Konrad Adenauer (1876-1967) staan in willekeurige volgorde:

  • 1 Adenauer liet vlaggen met daarop het hakenkruis weghalen die aan Keulse bruggen werden opgehangen voor het bezoek van de nieuwe rijkskanselier Hitler.
  • 2 Adenauer sprak met de Fransen over samenwerking in het Rijnland om de Duitse verzoeningspolitiek te ondersteunen.
  • 3 De leiding van de Britse bezettingszone verweet Adenauer dat hij het opruimen van puin in Keulen niet snel genoeg regelde.
  • 4 Kort nadat legerofficieren een aanslag pleegden op Hitler vanwege het dramatische verloop van de strijd tegen de geallieerden, werd Adenauer opgepakt en vastgezet.
  • 5 Om meer arbeidsplaatsen te creëren voor de mensen die door de beurskrach werkloos werden, verbood Adenauer zijn ambtenaren bijbanen te hebben.
  • 6 Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde Adenauer een worst op basis van sojameel om het tekort aan vlees op te vangen.

Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord

De juiste volgorde is: 6, 2, 5, 1, 4, 3.

Opmerking: als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen die te maken hebben met chocola staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Aan het hof van de Azteekse keizer Motecuhzoma maakte de Spaanse ontdekkingsreiziger Hernán Cortés kennis met 'xocolatl', gemaakt van cacao en pepers.
  • 2. Kort na het ontstaan van de driehoekshandel werd chocolade geïntroduceerd in Engeland, waar het onder andere werd gebruikt om de effecten van rijkelijk alcoholisch drankgebruik tegen te gaan.
  • 3. Tijdens de onafhankelijkheidsoorlog van de Noord-Amerikaanse koloniën werden de soldaten soms betaald met cacaobonen.
  • 4. In de Engelse stad Bristol opende het bedrijf Anna Fry & Son de eerste fabriek waar met stoommachines op grote schaal chocolade werd geproduceerd.
  • 5. Het bedrijf Cadbury stuurde Britse soldaten in de loopgraven van Noord-Frankrijk chocolade als kerstgeschenk.
  • 6. Duitse soldaten kregen bij hun inval in Polen zogenaamde 'Tankchocolade', een drug die vermoeidheid tegenging.

Juiste volgorde: 1, 5, 6, 4, 3, 2. Een reeks waarin één fout geplaatst nummer is weggelaten en die dan compleet en foutloos is, levert 1 punt op.

Vraag 1 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Bron 1

In 1559 schrijft Michele Suriano, de Venetiaanse ambassadeur in Spanje, over de Spaanse koning Filips II:

De koning vindt geen enkele natie zo goed als de Spaanse. Hij woont tussen de Spanjaarden, hij vraagt hun om advies en hij richt zijn politiek op hen; hierin verschilt hij echt van zijn vader. Hij is niet onder de indruk van de Italianen en van de Vlamingen1) en kijkt neer op de Duitsers. Hoewel hij misschien de belangrijkste mannen van de landen waarover hij heerst in dienst neemt, laat hij niemand daarvan toe tot zijn geheime raden2), hij maakt alleen gebruik van hun diensten op militair vlak.

noot 1: Hiermee bedoelt Suriano de onderdanen van de Spaanse koning die in de (Zuidelijke) Nederlanden wonen.
noot 2: Dit zijn bestuursorganen.

Vraag 3 3 punten

Gebruik bron 1.
Stel: je besluit deze bron te gebruiken voor een onderzoek naar oorzaken van 'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat'.
Licht je besluit toe door:

  • een argument te geven voor de betrouwbaarheid van de informatie in deze bron, en
  • met een verwijzing naar de bron een verklaring te geven voor de kritiek van de Nederlandse edelen op het Spaanse bestuur.
Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument voor de betrouwbaarheid: de ambassadeur is ooggetuige van de werkwijze van de Spaanse koning / zelf geen partij in het conflict. (1p)
  • Verklaart de kritiek van de Nederlandse edelen op het Spaanse bestuur: zij voelen zich buitengesloten / zijn bang hun bestuurlijke macht te verliezen. (1p)
  • Verwijst naar de bron: volgens Suriano kiest de Spaanse koning (een van de volgende) Spaanse edelen voor / vraagt hij om advies; hij kijkt neer op edelen uit de andere landen waarover hij regeert; hij geeft die edelen geen (bestuurlijke) positie. (1p)

De verwijzing naar de bron (derde subcriterium) telt alleen mee als de verklaring van de kritiek van de edelen (tweede subcriterium) juist is.

Vraag 3 in het hele examen

Bron 4

In 1793 is het nieuwe republikeinse bestuur in Frankrijk in oorlog met verschillende omringende landen die de Franse monarchie steunen. In november 1793 verschijnt het artikel "Heldenmoed van een vrouwelijke soldaat" over Liberté Barreau1):

Tijdens een aanval op een verschansing wordt haar echtgenoot gewond, zij zet de aanval door, schiet negentien kogels af, weert twee tegenstanders af en bereikt het doel. Dan komt de burgervrouw bij haar echtgenoot terug, omhelst hem, troost hem, tilt hem op en draagt hem naar een kar, vergezelt hem naar het ziekenhuis, waar ze hem, met alle zorgen die een echtgenote aan haar man verschuldigd is, aantoonde dat ze de deugden van een vrouw niet had opgegeven.

noot 1: Rose-Alexandrine Barreau, die zich Liberté (vrijheid) noemt, vecht in het Franse leger.

Vraag 6 2 punten

Gebruik bron 4.
Dit artikel kan gebruikt worden voor een onderzoek naar continuïteit in de Franse samenleving in de achttiende eeuw.
Geef aan welke continuïteit op sociaal-maatschappelijk gebied blijkt uit dit artikel, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de continuïteit in de opvatting van de taak van vrouwen / in het bestaande rollenpatroon tussen mannen en vrouwen. (1p)
  • Verwijst naar de bron, alleen bij een juiste continuïteit: de bewondering van de auteur voor de zorg die Liberté Barreau aan haar gewonde echtgenoot geeft / de opmerking dat een vrouw haar man zorg verschuldigd is / de opmerking dat verzorgen een deugd van vrouwen is. (1p)

De verwijzing naar de bron (tweede subcriterium) telt alleen mee bij een juist voorbeeld van continuïteit (eerste subcriterium).

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Een bewering:
De oorlog waarin Liberté Barreau (zie bron 4) vocht, past bij een kenmerkend aspect van de achttiende eeuw.
Noem dit kenmerkend aspect en geef aan waardoor dit past bij deze oorlog.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerkend aspect: de democratische revoluties in westerse landen, met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap. (1p)
  • Verklaart waarom de oorlog daarbij past: de Fransen / Liberté Barreau ondersteunden de Franse Republiek / de val van het absolutisme in Frankrijk. (1p)

De verklaring (tweede subcriterium) telt alleen mee als het kenmerkend aspect (eerste subcriterium) juist is.

Vraag 7 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Moderne tijd

Bron 5

In 1858 laat koningin Victoria afkondigen dat:

Vanuit een groot vertrouwen in de loyaliteit, het vermogen en het oordeel van onze trouwe en zeer geliefde neef en raadslid, landgraaf Charles John Canning, benoemen wij hem hierbij (…) tot onderkoning en gouverneur-generaal in en over onze gebieden [in India]. Om deze gebieden in onze naam te besturen, en in het algemeen om in onze naam en namens ons te handelen, met inachtneming van de bevelen en voorschriften die hij van tijd tot tijd zal ontvangen van ons. (…) Hierbij verkondigen we aan de inheemse vorsten van India dat alle verdragen met hen, gemaakt door de East India Company, door ons worden geaccepteerd en gehandhaafd en we verwachten eenzelfde houding van hun kant (…). We zullen de rechten, waardigheid en eer van inheemse vorsten respecteren en we wensen dat zij, net als onze eigen onderdanen, welvaart en sociale vooruitgang zullen verkrijgen, die alleen verzekerd kunnen worden door binnenlandse vrede en goed bestuur.

Vraag 9 4 punten

Gebruik bron 5.
Uit de bron blijkt zowel verandering als continuïteit in het bestuur van India in 1858.
Geef aan, telkens met een andere verwijzing naar de bron, welke verandering en welke continuïteit dat is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de verandering: India komt onder direct gezag van de Britse regering (in plaats van onder de East India Company). (1p)
  • Verwijst naar de bron bij de verandering: omdat er een onderkoning wordt benoemd. (1p)
  • Noemt de continuïteit: de Britse regering maakt gebruik van het bestaande inheemse bestuur / de bestaande verhoudingen blijven gehandhaafd. (1p)
  • Verwijst naar de bron bij de continuïteit, met een andere verwijzing dan bij de verandering: het Britse bestuur respecteert de rechten van inheemse vorsten / handhaaft de verdragen die de East India Company met de inheemse vorsten heeft gesloten. (1p)

Een verwijzing (tweede en vierde subcriterium) telt alleen mee bij een juiste verandering of continuïteit. Dezelfde verwijzing naar de bron tweemaal levert maar één punt op.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

De volgende gegevens over stakingen in Nederland staan in willekeurige volgorde. Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. De aanleg van het Noordhollandsch Kanaal, dat al snel te smal was vanwege de introductie van stoomschepen, liep vertraging op omdat de slecht betaalde arbeiders staakten.
  • 2. Nadat textielbedrijf Gerh. Jannink & Zonen een loonsverlaging van 5% doorvoerde omdat zijn concurrentiepositie tijdens de crisis van het wereldkapitalisme verslechterde, legden de arbeiders het werk neer.
  • 3. De Nederlandse regering in Londen riep op tot een grote spoorwegstaking om de opmars van de geallieerde troepen richting Duitsland te ondersteunen.
  • 4. Arbeiders die vonden dat hun lonen door de geleide loonpolitiek te laag waren, legden hun werk stil.
  • 5. Kort voor de oliecrisis brak bij Hoogovens in IJmuiden een staking uit onder arbeiders die loonsverhoging wilden.
  • 6. Minister-president Lubbers noemde de staking waarmee docenten protesteerden tegen overvolle klassen "overbodig en schadelijk".

Juiste volgorde: 2, 6, 3, 1, 4, 5. Een reeks waarin één fout geplaatst nummer is weggelaten en die dan compleet en foutloos is, levert 1 punt op.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

Gebruik bron 10 nog een keer.
Van Meekeren, de maker van de reportage, wil dat de Nederlandse regering haar beleid ten aanzien van de selectie van gastarbeiders verandert. Je twijfelt hierdoor aan de betrouwbaarheid van de reportage voor een onderzoek naar de werving van gastarbeiders in 1969.
Verklaar je twijfel en ondersteun daarbij je antwoord met een voorbeeld uit de bron.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de twijfel: Van Meekeren wil aantonen dat de selectie niet eerlijk of zorgvuldig verloopt / dat de vragen en opmerkingen tegen Jongejan sturend zijn. (1p)
  • Geeft een passend voorbeeld uit de bron: de vergelijking met een slavenmarkt / de opmerking dat Jongejan zijn beslissing 'één, twee, drie' neemt, zonder echt na te denken. (1p)

Het voorbeeld uit de bron (tweede subcriterium) telt alleen mee als de verklaring van de twijfel (eerste subcriterium) juist is.

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen over de kleur van kleding staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Nadat de kooplieden van de pas opgerichte East India Company de geeloranje pijen van boeddhistische monniken hadden gezien, importeerden zij de kleurstof guttegom naar Europa.
  • 2. Britse officieren van de Royal Navy, die vochten tegen Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijders, droegen indigoblauwe jassen.
  • 3. Met de keus voor een ivoorwitte trouwjurk zette koningin Victoria een nieuwe trend.
  • 4. De slogan: 'Waarom draag jij geen kaki?' moest Britse mannen tijdens de Eerste Wereldoorlog overhalen zich aan te melden voor het leger.
  • 5. De ordetroepen van de NSDAP werden 'bruinhemden' genoemd vanwege de kleur van hun uniform.
  • 6. Hippies droegen tie-dye shirts met vrolijke kleuren waarmee ze zich wilden onderscheiden van oudere generaties.

Juiste volgorde van de nummers uit de opgave: 6, 1, 5, 3, 2, 4. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Vraag 2 2 punten

Twee gegevens:
1 Rond 1540 liet Alessandro Farnese het badhuis van de Romeinse keizer Caracalla opgraven en de vondsten bestuderen.
2 Rond 1565 liet de kleinzoon van Alessandro Farnese met vondsten uit het badhuis van Caracalla een tafel naar Romeins voorbeeld maken.
Deze gegevens passen bij verschillende kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw.
Noem per gegeven een kenmerkend aspect dat daarbij past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij gegeven 1 een kenmerkend aspect dat past bij het opgraven van het badhuis: 'het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling' (ook met 'het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance') of 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid'. (1p)
  • Noemt bij gegeven 2 een kenmerkend aspect dat past bij het laten maken van een tafel naar Romeins voorbeeld: 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid'. (1p)

Als hetzelfde kenmerkend aspect meer dan één keer gebruikt wordt, wordt maximaal 1 scorepunt toegekend.

Vraag 2 in het hele examen

Bron 1

Op 24 mei 1607 ontmoet een groep Engelse kolonisten in Amerika koning Powhatan, de leider van een inheems volk. De kolonisten worden vergezeld door Nauirans, een inheemse tolk die voor hen werkt. Een van de kolonisten schrijft:

Op een van de kleine eilanden aan de monding van de watervallen richtte hij1) een kruis2) op met de inscriptie 'Jacobus Rex3) 1607' en zijn eigen naam hieronder. Toen het kruis eenmaal was opgericht, baden we voor onze koning en ons eigen succes in deze onderneming in zijn naam, en verkondigden dat hij [Jacobus] de koning was, met een luide kreet. Koning Powhatan was inmiddels verdwenen (…), net als alle andere wilden4), behalve Nauirans, die ons met een kreet het kruis zag opzetten en bezorgd leek. Maar kapitein Newport vertelde Nauirans dat de twee armen van het kruis koning Powhatan en hemzelf voorstelden, de sluiting in het midden hun bondgenootschap vertegenwoordigde, en de schreeuw uit eerbied was voor Powhatan, hetgeen Nauirans behoorlijk opvrolijkte.

noot 1 Dit is Christopher Newport, de kapitein van het Engelse schip de Susan Constant, dat in 1607 kolonisten vervoert naar Amerika.
noot 2 Het kruis is een christelijk symbool.
noot 3 Koning Jacobus is de Engelse koning die opdracht geeft voor deze expeditie.
noot 4 Hiermee bedoelt de kolonist de inheemse bevolking.

Vraag 3 2 punten

Stel: je doet onderzoek naar de Engelse motieven om Amerika te koloniseren en je wilt deze bron gebruiken voor twee hoofdstukken:
1 De bekering van de inheemse bevolking tot het christendom.
2 De uitbreiding van het Engelse grondgebied.
Je concludeert dat deze bron minder bruikbaar is voor het eerste hoofdstuk, en meer bruikbaar is voor het tweede hoofdstuk.
Ondersteun beide delen van je conclusie, telkens met een argument uit de bron.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de bron minder bruikbaar is voor het eerste hoofdstuk, met een argument uit de bron: het kruis wordt uitgelegd als symbool van vriendschap met Powhatan, of de ware betekenis van het kruis (als christelijk symbool) wordt niet genoemd door de Engelsen. (1p)
  • Verklaart dat de bron meer bruikbaar is voor het tweede hoofdstuk, met een argument uit de bron: uit de plaatsing van het kruis met de naam van de koning, of uit het verkondigen dat Jacobus de koning is van dit gebied, blijkt dat de Engelsen het land willen koloniseren of innemen. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Nadat de Fransen in 1794 de slavernij officieel hebben afgeschaft, wordt het in 1802 heringevoerd op het Franse eiland Guadeloupe. Mensen die opnieuw slaafgemaakt worden, komen in opstand en nemen Franse inwoners gevangen. Auguste Lacour, familie van plantage-eigenaren op het eiland, beschrijft hoe de slaafgemaakte Solitude spreekt tegen gevangengenomen Fransen:

Haar haat en woede waren explosief. Ze hield konijnen. Toen een van de konijnen ontsnapte pakte ze een mes, ging het achterna, doorboorde het en hield het omhoog voor de [Franse] gevangenen. "Zo", zei ze, terwijl ze de meest schandelijke scheldwoorden gebruikte, "zal ik jullie ook behandelen."

Bron 6

Bron 6
Bron 6 De ondertitel van de prent is: Een ontwerp voor een muurschildering in het nieuwe parlementsgebouw. Toelichting: De vrouw links staat symbool voor Londen. De grote figuur rechts stelt de Theems voor. De figuren die uit de rivier komen stellen de ziektes 'difterie', 'scrofulose' en 'cholera' voor.

In de zomer van 1858 wordt het Britse parlementsgebouw enkele weken gesloten vanwege stankoverlast door de Theems (de grote rivier in Londen). In Londen gaat het gerucht dat de regering een nieuw parlementsgebouw wil laten bouwen op een andere plek. Het tijdschrift Punch publiceert deze prent met de titel Vader Theems stelt zijn kinderen voor aan de goede stad Londen:

De prent: links een vrouw met een kroon en een wapenschild. Rechts een grote figuur met lang, warrig haar die uit het water oprijst. Uit de rivier komen kleinere figuren omhoog. Op de achtergrond een stad met fabrieksschoorstenen en rook.

Vraag 11 4 punten

Je beweert dat de prent kritiek weergeeft op:
1 de leefomstandigheden in Londen.
2 de Britse regering.
Geef voor beide beweringen een argument, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Bij bewering 1: geeft juiste kritiek dat Londen een ongezonde stad is om in te wonen, of dat wonen bij de Theems gevaarlijk is. (1p)
  • Bij bewering 1: verwijst naar de prent als onderbouwing, bijvoorbeeld: uit de rivier komen figuren die ziektes voorstellen; er liggen dode dieren in de rivier of op de oever; de Theems is een viezig figuur; of er is sprake van vervuiling door schoorstenen. (1p)
  • Bij bewering 2: geeft juiste kritiek dat de regering te weinig doet aan de vervuiling, of dat de regering de problemen negeert door een nieuw parlementsgebouw op een andere plek te willen bouwen. (1p)
  • Bij bewering 2: verwijst naar de prent als onderbouwing, bijvoorbeeld: de spottende ondertitel 'Een ontwerp voor een muurschildering in het nieuwe parlementsgebouw', of de bezorgde reactie van Londen op de ziektes. (1p)

Een verwijzing naar de bron telt alleen mee als het antwoord een juiste kritiek bevat op (bij bewering 1) de leefomstandigheden en (bij bewering 2) het regeringsbeleid. Als dezelfde verwijzing naar de bron wordt gebruikt, wordt alleen aan de eerste verwijzing 1 scorepunt toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

De in Tsjecho-Slowakije geboren Madeleine Albright (1937-2022) werd minister van Buitenlandse Zaken in de Verenigde Staten. De volgende gebeurtenissen uit haar leven staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Na de Conferentie van München reisde Albright met haar ouders naar Groot-Brittannië.
  • 2. Albrights Joodse grootouders werden naar vernietigingskampen in Polen gedeporteerd.
  • 3. Kort nadat in Tsjecho-Slowakije een communistisch regime werd geïnstalleerd, emigreerde Albright met haar ouders naar de Verenigde Staten.
  • 4. Tijdens de detente schreef Albright een proefschrift over de rol van de pers bij het neerslaan van protesten tegen de Sovjet-Unie in het Oostblok.
  • 5. Kort na de val van de Berlijnse Muur ontmoette Albright in Praag familieleden.
  • 6. In een interview met The New York Times bekritiseerde Albright de beslissing van de Amerikaanse regering om na de terreuraanslagen van 11 september Irak binnen te vallen.

Juiste volgorde van de nummers uit de opgave: 5, 1, 3, 6, 4, 2. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 18 in het hele examen

Bron 12

Tijdens het debat in 1974 over de 'Wet gelijk loon voor vrouwen en mannen' zegt kamerlid Gerrit van Dam:

Onze fracties1) juichen het toe, dat in toenemende mate de vrouw qua opleiding, arbeidsplaats enzovoort, dezelfde kansen krijgt en neemt als de man. Zij juichen het echter evenzeer toe, dat de vrouw in het volle besef van haar verantwoordelijkheid de taakverdeling tussen haar en haar man zo kiest, dat aan het gezin een hogere prioriteit wordt toegekend dan aan het leveren van een rechtstreeks beloonde bijdrage aan het productieproces.

noot 1 Gerrit van Dam spreekt namens drie confessionele partijen.

Vraag 22 2 punten

Een bewering: Uitspraken zoals die van Gerrit van Dam waren voor actiegroep Dolle Mina een reden om door te gaan met hun acties.
Leg deze bewering uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat uit de uitspraak van Gerrit van Dam blijkt dat de confessionele partijen vinden dat de vrouw een traditionele rol moet houden en het gezin boven het betaalde werk moet stellen, waardoor Dolle Mina bang is dat vrouwen nog geen gelijke rechten of kansen krijgen en daarom doorgaat met de acties. (2p)

Vraag 22 in het hele examen

Bron 13

De striptekenaar Robert van der Kroft beschrijft een kerstviering in de jaren 1980 bij het Rotterdamse kunstenaarscollectief Dubio:

Onvergetelijk werd de kerst van 1980. Er werd een kerstboom neergezet in de gemeenschappelijke ruimte, maar natuurlijk zonder burgerlijke kerstballen. Een van de jongeren kwam binnen met een Mercedes-merk, gesloopt van de voorkant van een dure Mercedes1). (…) Anderen volgden al snel zijn voorbeeld, en binnen een week hing de hele kerstboom vol Mercedes-emblemen. Een letterlijk onbetaalbare kerstversiering!

noot 1 Mercedes-Benz is een luxe automerk, te herkennen aan een stervormig embleem op de motorkap.

Vraag 23 2 punten

Stel: je maakt een profielwerkstuk over jongerenculturen in Nederland. Je besluit de bron te gebruiken in het hoofdstuk over de punkbeweging.
Leg met een verwijzing naar de bron je besluit uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit waarom de bron past bij de punkbeweging: de punkbeweging verzette zich tegen de bestaande orde, tegen het kapitalisme of tegen de consumptiemaatschappij, wat past bij de beschrijving in de bron dat emblemen van Mercedes of een luxe auto worden gesloopt en gebruikt als kerstversiering, of dat (gewone) kerstballen burgerlijk zijn. (2p)

Vraag 23 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen in het Britse Rijk staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. In Amerika kwamen kolonisten in verzet nadat de Engelse koning de anglicaanse kerk daar tot staatskerk maakte.
  • 2. Uit onvrede over het Britse beleid vormden Amerikaanse kolonisten een federale staat.
  • 3. Kort na het neerslaan van een slavenopstand op Jamaica schafte het Britse parlement de slavernij af in de koloniën.
  • 4. Na het neerslaan van een opstand van ontevreden Indiase soldaten, kwam Brits-Indië onder direct gezag van de Britse regering.
  • 5. Hoogopgeleide Indiërs richtten het Indian National Congress op om meer inspraak te krijgen in het Britse beleid in India.
  • 6. Na de Eerste Wereldoorlog maakte de Britse regering zich zorgen dat de Indiase onafhankelijkheidsbeweging sterker werd omdat Indiase soldaten voor Groot-Brittannië hadden gevochten.

Juiste volgorde van de oorspronkelijke nummers: 2, 6, 3, 5, 1, 4. Een reeks met één foutief geplaatst nummer die na weglaten een verder complete en foutloze reeks is, krijgt 1 punt.

Vraag 1 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

In 1520 krijgt de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer een rondleiding door de schatkamer van de Spaanse koning Karel I. In zijn dagboek schrijft hij:

Ik zag de dingen die uit het nieuwe goudland1) naar de koning waren gebracht: een vaambrede2) zon van zuiver goud en een even grote maan van zilver; verder twee kamers met wapenuitrustingen van de mensen daar met alle soorten wonderbaarlijke wapens, harnassen, speren, prachtige schilden, buitengewone kleding, bedden en allerlei andere schitterende gebruiksvoorwerpen, waarbij wonderen in het niet verzonken. Al deze dingen zijn zo kostbaar dat ze op een waarde van 100.000 florijnen geschat worden. In alle dagen van mijn leven heb ik nog nooit iets gezien dat me zo geraakt heeft, want er lagen wonderbaarlijke kunstwerken bij en ik verbaasde me over de subtiele kunstzin van mensen in vreemde landen.

noot 1 Dürer bedoelt hiermee de Spaanse gebieden in Amerika.
noot 2 Een vaam is een oude lengtemaat van bijna 2 meter.

Bron 6

Bron 6
Bron 6

Kunstwerk dat in 1793 in opdracht van de Indiase vorst Tipoe wordt gemaakt. Het toont een bijna levensgrote tijger die een Britse soldaat aanvalt; de soldaat ligt op een sokkel onder de tijger.

Toelichting:
Dit bijna levensgrote kunstwerk van een tijger en een Britse soldaat is ook een orgel en maakt het geluid van een grommende tijger en van mensengeschreeuw.

Vraag 10 4 punten

Gebruik bron 6.
Tipoe laat het kunstwerk in zijn paleis in India tentoonstellen. Nadat Britse soldaten het paleis hebben veroverd, wordt het kunstwerk naar Groot-Brittannië gebracht en tentoongesteld in het museum van de East India Company in Londen.
Tipoe en de East India Company willen elk met het tentoonstellen van het kunstwerk een boodschap overbrengen over het Britse imperialisme.

Leg voor beide apart uit welke boodschap dat is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit welke boodschap Tipoe wil overbrengen: dat het Britse imperialisme moet worden gestopt / dat India de Britten zal verslaan, door een kunstwerk tentoon te stellen van een Indiase tijger die (succesvol) een Britse soldaat aanvalt (2p)
  • Legt uit welke boodschap de East India Company wil overbrengen: dat het Britse imperialisme succesvol is in India, door het kunstwerk te tonen dat de Britten hebben weten te bemachtigen tijdens een militaire operatie / door de vorst te verslaan die zich verzet tegen het Britse imperialisme; of: dat het Britse imperialisme in India gerechtvaardigd is omdat de Britten moeten worden beschermd tegen aanvallen / dat de Britten de Indiërs moeten beschaven door een kunstwerk te tonen dat laat zien dat Indiërs ‘barbaarse’ gewoontes hebben (in de ogen van veel Britten op dat moment) (2p)

Alleen als het antwoord per boodschap een combinatie bevat van de juiste boodschap en een verwijzing naar het tentoonstellen van het kunstwerk, worden punten toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 7

Lady Maria Nugent is de echtgenote van de Britse gouverneur van Jamaica. Zij houdt een dagboek bij tijdens haar verblijf op het eiland. In 1803 schrijft ze:

Ik heb mezelf vermaakt met het lezen van het bewijs dat de indieners van de Petitie voor de Afschaffing van de Slavernij hebben gepresenteerd. Voor zover ik kan zien en horen over de mishandeling van slaven, denk ik dat wat zij hierover zeggen zwaar overdreven is. Ongetwijfeld zullen er mensen zijn die hun macht wel eens misbruiken; maar in het algemeen geloof ik dat de slaven extreem goed behandeld worden. Toch denk ik dat de slavenhandel niet nodig zou zijn, als religie, fatsoen en orde onder de zwarten zou heersen; als zij overgehaald konden worden om te trouwen.

Vraag 16 2 punten

De volgende gegevens over migranten, die naar Nederland kwamen in de twintigste eeuw, staan in willekeurige volgorde. Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Frans Fierens werd na de Duitse inval in België naar Nederland gestuurd, dat de hele oorlog neutraal bleef.
  • 2. Omdat de Duitse economie leed onder de kort daarvoor ingevoerde herstelbetalingen, werkte Anna Haye in Nederland als dienstbode.
  • 3. Vanwege de onveilige situatie voor Joden in Duitsland vluchtten Otto en Edith Frank met hun dochters Margot en Anne naar Amsterdam.
  • 4. Ietje van Leeuwen vluchtte met haar moeder en broers naar Nederland vlak na de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië.
  • 5. Mohammed Sidali kwam als gastarbeider uit Marokko naar Nederland om te werken in de metaalindustrie.
  • 6. De Bosnische Mirha Ramić vluchtte vlak voor de val van Srebrenica met haar familie naar Nederland.

Juiste volgorde van de oorspronkelijke nummers: 2, 5, 6, 3, 4, 1. Een reeks met één foutief geplaatst nummer die na weglaten een verder complete en foutloze reeks is, krijgt 1 punt.

Vraag 16 in het hele examen

Bron 9

Wolfgang Teubert wordt in de jaren 1920 lid van de SA, een paramilitaire organisatie van de NSDAP. Hij beschrijft de sfeer in die periode:

Het was spannend. Er was kameraadschap, de mentaliteit van ‘er voor elkaar zijn’. Dat is voor een jongeman iets fantastisch, zeker toen. We marcheerden achter de hakenkruisvlag door de stadjes. Naast het werk was de SA onze enige bezigheid. Er was gevaar, de bedreigingen door andere lui1). Avond aan avond beschermden we bijeenkomsten om de SA te ondersteunen, niet alleen in onze stad, maar op allerlei plaatsen. We hadden geen wapens, maar gebruikten onze vuisten als zelfverdediging en aanvalswapen als het nodig was. En het was vaker wél nodig dan niet! Stoelen breken in de zaal en dan met de stoelpoten vechten, dat gebeurde ook.

noot 1 Teubert bedoelt de communisten.

Vraag 17 4 punten

Gebruik bron 9.
Stel: je doet onderzoek naar de politiek in Duitsland in de jaren 1920 en je hebt twee onderzoeksgebieden:
1 Oorzaken van de instabiele democratie van Duitsland.
2 De dreiging van de communisten in Duitsland.

Leg uit dat de bron:

  • meer betrouwbare informatie bevat voor het eerste onderzoeksgebied, en
  • minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de bron meer betrouwbare informatie bevat voor het eerste onderzoeksgebied, met een verwijzing naar de bron: Teubert beschrijft vanuit zijn ervaring met de SA dat de SA en de communisten dagelijks op straat met elkaar vechten / dat de SA openlijk aanwezig is, waaruit blijkt dat antidemocratische groepen onrust veroorzaken / dat de controle van de Weimarregering wordt betwist; of: uit de beschrijving blijkt dat (jongeren als) Teubert het lidmaatschap van de SA interessant vinden / dat het militaire aspect van de SA aantrekkelijk is, waardoor de Weimarrepubliek lijdt onder de opkomst van extreemrechts (2p)
  • Legt uit dat de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied, met een verwijzing naar de bron: Teubert is lid van de SA, een paramilitaire organisatie die de communisten als vijanden ziet, waardoor de weergave van de noodzaak tot vechten wellicht overdreven is / waardoor hij ervan uitgaat dat de agressie van de kant van de communisten komt (2p)

Een subcriterium krijgt punten alleen bij een combinatie van de juiste uitleg, waardoor de beschrijving meer of minder betrouwbaar is, en een passende verwijzing naar de beschrijving.

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gegevens over de verdwijning van ontdekkingsreizigers staan in willekeurige volgorde. Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. Vasco de Ataíde verdween op een windstille nacht, vlak voordat zijn expeditiegenoten als een van de eerste Europeanen aan land gingen in Zuid-Amerika.
  • 2. John Knight verdween toen hij voor de pas opgerichte East India Company een doorgang zocht tussen de Atlantische Oceaan en de Stille Oceaan.
  • 3. Koning Lodewijk XVI zou vlak voor zijn executie tijdens de Franse democratische revolutie gevraagd hebben naar nieuws over Jean-François de La Pérouse, die in Polynesië was verdwenen.
  • 4. Sir John Franklin wilde met twee van de eerste Britse stoomschepen de Canadese poolcirkel onderzoeken. Hij en zijn hele bemanning verdwenen op de ijsvlakte.
  • 5. Enkele jaren na de Eerste Wereldoorlog verdween Percy Fawcett tijdens zijn zoektocht naar een verdwenen stad in de Braziliaanse jungle.
  • 6. Er ontstonden complottheorieën over de verdwijning van Peng Jiamu in de Lop-woestijn omdat de Chinese regering daar atoomproeven hield.

Het correctievoorschrift geeft 2 punten voor de juiste volgorde (6, 3, 4, 5, 1, 2) en 1 punt als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat.

Vraag 1 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Vroegmoderne tijd

Opgavetekst

Bron 1

In 1593 beschrijft de Engelsman Fynes Moryson het huis van de Deense sterrenkundige Tycho Brahe:

Op de wanden van dit kleine huis waren portretten van alle beroemde astronomen geschilderd, voorzien van bijpassende teksten: “God groet de helden. Gegroet oude Timocharis¹), die het vóór anderen heeft gedurfd om de uithoeken van de hemel te bestuderen. Ook jij Hipparchus¹), die gemeten heeft wat de banen van de zon en de maan zijn en alle sterren aan de hemel.” (…) Op de beste plaats had deze heer Tycho Brahe zijn eigen portret laten aanbrengen, met de volgende tekst: “Met het oude en met mijn eigen onderzoek heb ik de plek van de sterren bepaald. Laat het nageslacht mijn werk maar beoordelen.”

noot 1 Timocharis en Hipparchus zijn Griekse astronomen die leefden in de derde en tweede eeuw voor Christus.

Vraag 4 3 punten

Drie gegevens over liedjes in de vroegmoderne tijd:
1 In de zestiende eeuw zongen inheemse volken in Amerika liedjes over roofzuchtige Spanjaarden met woeste paarden.
2 In de achttiende eeuw werd op de suikerrietvelden van Barbados een Afrikaans liedje gezongen met de tekst “meester kocht mij, hij zal me niet doden”.
3 In de achttiende eeuw zongen Amerikaanse kolonisten het liedje Yankee Doodle, waarmee ze de Britse troepen bespotten.
4 Noem voor elk liedje apart het kenmerkend aspect uit die tijd dat bij het liedje past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Bij het eerste liedje (inheemse volken in Amerika over roofzuchtige Spanjaarden): het begin van de Europese overzeese expansie. (1p)
  • Bij het tweede liedje (het Afrikaanse liedje op Barbados): de uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel. (1p)
  • Bij het derde liedje (Yankee Doodle): de democratische revoluties in westerse landen, met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap. (1p)

Het aspect ‘rationeel optimisme en verlicht denken dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving’ bij het tweede of het derde liedje levert geen punt op, omdat zingen over een meester of het bespotten van troepen niet past bij verlichte denkbeelden.

Vraag 4 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 14 2 punten

De volgende gebeurtenissen uit het leven van Otto von Habsburg (1912-2011), de laatste kroonprins van Oostenrijk-Hongarije, staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. Kort nadat de Vrede van Versailles werd getekend ging de familie van Otto von Habsburg in ballingschap in Zwitserland.
  • 2. De Oostenrijkse nationaalsocialistische regering wilde Otto von Habsburg laten arresteren.
  • 3. Tijdens de Tweede Conferentie van Quebec stelde Otto von Habsburg voor om de Oostenrijkse bezettingszone van de westerse geallieerden te vergroten ten koste van de Sovjetzone.
  • 4. In interviews bekritiseerde Otto von Habsburg de Ostpolitik van Willy Brandt.
  • 5. Op de dag dat Hongarije als eerste lid van het Warschaupact de grensovergang met het westen opende, organiseerde Otto von Habsburg de Pan-Europese picknick.
  • 6. Otto von Habsburg pleitte voor de uitbreiding van de Europese Unie met Oost-Europese landen.

De juiste volgorde is 3, 1, 6, 2, 4, 5. Het correctievoorschrift geeft 2 punten voor de juiste volgorde en 1 punt als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat.

Vraag 14 in het hele examen

Bron 9

In 1922 verschijnt in meerdere Britse kranten dezelfde ingezonden brief van een zakenman die Duitsland heeft bezocht:

De grootste fraude uit de geschiedenis vindt nu plaats in Duitsland, met de volledige steun van de bevolking. Deze fraude vindt plaats onder de neus van de geallieerden. Duitsland is welvarend. Het bruist van de activiteiten. Ik heb me tijdens mijn bezoek verbaasd over de luxe en welvaart van de bevolking. Er is bijna geen armoede. En toch is dit een land dat vastberaden is haar schulden niet te betalen. (…) En als ze onder haar schulden uit is gekomen (terwijl haar schuldeisers wankelen onder steeds zwaardere lasten) zal haar volgende ‘samenzwering’ zijn om haar koloniën terug te krijgen. Het is een natie van acteurs.

Vraag 15 4 punten

Gebruik bron 9.
Stel: een onderzoek naar het stopzetten van de herstelbetalingen door de Duitse regering in 1922 heeft twee onderzoeksgebieden:
1 De economische situatie in Duitsland in 1922.
2 De publieke opinie in Groot-Brittannië over het stopzetten van de herstelbetalingen door de Duitse regering.
Leg uit dat de bron:

  • voor het eerste onderzoeksgebied minder bruikbaar is, en
  • meer bruikbaar voor het tweede onderzoeksgebied.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de bron minder bruikbaar is voor de economische situatie in Duitsland, omdat het een brief is van een Brit die wellicht niet goed op de hoogte is van de toestand in heel Duitsland of die de Duitsers wantrouwt, waardoor hij wellicht ten onrechte uitgaat van fraude of te weinig oog heeft voor de economische problemen van Duitsland. (2p)
  • Legt uit dat de bron meer bruikbaar is voor de publieke opinie in Groot-Brittannië, omdat de brief in meerdere Britse kranten is gepubliceerd, waaruit blijkt dat de redacties verwachten dat abonnees dit nieuws willen lezen en dat het past bij de opinie van de lezers over het stopzetten van de herstelbetalingen. (2p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Volgens sommige historici heeft het dekolonisatieproces na de Tweede Wereldoorlog bijgedragen aan de Koude Oorlog.
Leg deze redenering uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de angst dat landen tijdens of na hun dekolonisatie zouden kiezen voor het ideologische blok van de tegenstander, de strijd om invloedssferen tussen de Sovjet-Unie en de westerse landen versterkte en het wantrouwen tussen beide blokken vergrootte. (2p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Vijf gegevens over een Nederlandse winkelketen in willekeurige volgorde:
1 Bij de kassa werd een kaart gescand, waarna met de verzamelde gegevens klanten via de mail werden benaderd met aanbiedingen.
2 De toevoer van koffiebonen naar Nederland werd stopgezet, waarna de winkelketen koffiesurrogaat verkocht met de naam Smalsko (‘smaakt als koffie’).
3 De vuilniszakken werden duurder vanwege een tekort aan de grondstof olie.
4 In de distributiecentrums werkten duizenden uitzendkrachten, waarvan het merendeel uit Polen kwam.
5 Klanten spaarden zegels, waarna ze die konden inwisselen voor non-food artikelen. Vooral de koelkast was populair.
Hieronder staan vier gebeurtenissen in Nederland, in chronologische volgorde:
a de Duitse bezetting
b het ontstaan van een consumptiemaatschappij
c de start van de digitale revolutie
d het uitvoeren van het Verdrag van Schengen
20 Geef per gebeurtenis aan welk gegeven daarvan het gevolg is. Noteer alleen de letter en het daarbij passende nummer.
Let op: er blijft één gegeven over.

Bekijk het antwoord
  • Koppelt de gebeurtenissen aan het juiste gegeven: a - 2, b - 5, c - 1, d - 4. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier combinaties juist levert 2 punten op, drie combinaties juist 1 punt, en minder dan drie combinaties juist 0 punten.

Vraag 20 in het hele examen

Bron 11

Tevfik Tokac, die uit Turkije komt, vertelt over zijn werk bij de Veendamse radiatorenfabriek Duintjer begin jaren 1960:

Wij waren echt vakmensen en vroegen ons af hoe het mogelijk was. Bij Duintjer werd nog gelast met de hand en werden de radiatoren verplaatst door mensen. Mankracht was erg belangrijk. We begrepen hier helemaal niets van. In Zonguldak [in Turkije] zouden we een dergelijke werkplaats niet eens fabriek noemen, maar atelier.

Vraag 21 2 punten

Gebruik bron 11.
Een bewering: Bij hun komst naar Nederland hebben sommige gastarbeiders een eenzijdig beeld van de Nederlandse samenleving.
Leg deze bewering uit met een verwijzing naar de bron.

Bekijk het antwoord
  • Legt met een verwijzing naar de bron uit dat de verbazing van Tokac over het handwerk en het gebruik van mankracht bij Duintjer blijkt dat hij voor zijn vertrek het eenzijdige beeld had dat het werk in Nederlandse fabrieken geavanceerd is, dat Nederland voorloopt in industrialisatie, of dat Nederland een modern gemechaniseerd land is. (2p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Staatsbosbeheer beheert bos- en natuurgebieden in Nederland. Twee veranderingen in de taak van Staatsbosbeheer in de jaren 1960:
1 De taak om hout als brandstof te leveren werd steeds minder belangrijk.
2 Staatsbosbeheer moest recreatieve voorzieningen gaan beheren en de groeiende bezoekersstroom in goede banen leiden.
Geef voor beide veranderingen een historische verklaring.

Bekijk het antwoord
  • Geeft voor de eerste verandering een historische verklaring: door de vondst en toepassing van aardgas werd hout minder belangrijk als brandstof. (1p)
  • Geeft voor de tweede verandering een historische verklaring: door de toenemende welvaart kregen mensen meer vrije tijd en konden zij dagjes uit maken, waardoor er meer behoefte ontstond aan toegankelijke, recreatieve natuurgebieden. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende beroemde liefdesparen staan in willekeurige volgorde:
1 Bonnie Parker en Clyde Barrow beroofden na de beurskrach banken in de Verenigde Staten.
2 De popmuzikant John Lennon en zijn vrouw Yoko Ono bleven een week in bed om aandacht voor wereldvrede te vragen. Beelden van deze 'Bed-In' waren wereldwijd op televisie te zien.
3 De schilder Rembrandt van Rijn had in de bloeitijd van de Republiek een relatie met zijn huishoudster Hendrickje Stoffels. Zij stond waarschijnlijk model voor Rembrandts schilderij Badende vrouw.
4 Napoleon Bonaparte trouwde tijdens de democratische revolutie in Frankrijk met zijn grote liefde Josephine de Beauharnais en kroonde haar later tot zijn keizerin.
5 Harriet Giles en Sophia Packard startten in Atlanta een school voor vrouwen van Afrikaans-Amerikaanse afkomst, waarmee ze de beginnende emancipatie van vrouwen wilden bevorderen.
6 Keizer Karel V had een relatie met Johanna van der Gheynst, de dochter van een tapijtverkoper uit Gent. Hun dochter Margaretha werd landvoogdes van de Nederlanden, de hoogste vertegenwoordigster van de Spaanse vorst.

Zet deze liefdesparen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • Zet de liefdesparen in de juiste chronologische volgorde: 6, 3, 4, 5, 1, 2 (2p)

Juiste volgorde: 6, 3, 4, 5, 1, 2. Volledig juist: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 punt. Anders 0 punten.

Vraag 1 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 4

De vrouw van kolonel Faithful reisde samen met haar dochter en een andere jongedame, die beiden net waren aangekomen uit Engeland. Ze reisden van Calcutta naar Ludhiana, een afstand van meer dan 1200 mijlen met hun draagstoelen en dragers, zonder ook maar één dienaar. Ze reisden veertien dagen dag en nacht, zonder het minste gevaar op letsel of beledigingen. Er zijn dagelijks voorbeelden van dames die op dezelfde manier meteen na hun aankomst uit Engeland met een koets naar elk deel van het land reizen, en ik heb nooit gehoord dat zij gewond raakten of beledigd werden. Zegt dit niet genoeg over onze heerschappij in India? Zouden mannen hun vrouwen en dochters onbeschermd toevertrouwen aan mensen die zich verzetten tegen onze heerschappij in India? We hebben geen garnizoenen, of ommuurde vestigingen in ons rijk, behalve in de drie hoofdsteden Calcutta, Madras en Bombay. We weten en voelen dat mensen overal tegen ons opkijken en ons respecteren, ondanks al onze fouten, en we vinden het belangrijk dat zij voelen dat wij hen vertrouwen.

William Sleeman, generaal-majoor in het Britse leger in India, schrijft in zijn memoires, die worden gepubliceerd in 1844:

Vraag 9 4 punten

Gebruik bron 4.
Stel: je schrijft een verslag van je onderzoek naar de Britse overheersing van India en je vindt deze bron. Je hebt twee hoofdstukken:
1 De acceptatie van het Britse gezag door de bevolking van India
2 Het superioriteitsgevoel van de Britse bestuurders

Leg uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron, dat je de bron:

  • voor het eerste hoofdstuk minder betrouwbaar vindt en
  • voor het tweede hoofdstuk meer betrouwbaar vindt.
Bekijk het antwoord
  • Voor het eerste hoofdstuk minder betrouwbaar: Sleeman wil in zijn memoires het succes of het belang van het Britse bestuur benadrukken, zodat het voorbeeld van vrouwen die zorgeloos reizen mogelijk overdreven is / zodat hij geen voorbeelden opneemt van verzet tegen het Britse gezag (waardoor de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het eerste hoofdstuk) (2p)
  • Voor het tweede hoofdstuk meer betrouwbaar: Sleeman beweert in zijn memoires te voelen of te weten dat Indiërs opkijken tegen de Britten / dat Indiërs de Britten respecteren / beweert dat het bestuur de orde weet te bewaren met maar drie forten, waarmee je kunt aantonen dat hij ervan uitgaat dat het Britse bestuur zo superieur is dat Indiërs zich vrijwillig onderwerpen / dat het Britse bestuur superieur is omdat het zonder problemen wordt aanvaard (waardoor de bron betrouwbaarder informatie bevat voor het tweede hoofdstuk) (2p)

Als in een antwoord wordt ingegaan op de representativiteit van de bron, worden geen scorepunten toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

De volgende wetten en decreten uit Duitsland staan in willekeurige volgorde:
1 Adolf Hitler bracht vlak na de Duitse aanval op Frankrijk het Prinsendecreet uit, waarmee hij de inzet aan het front verbood van leden van vorstenhuizen die in Duitsland hadden geregeerd.
2 Bij het opstellen van de grondwet van het herenigde Duitsland werd uitgegaan van de grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland.
3 Om in aanmerking te komen voor de steun van het Dawesplan moest een nieuwe Bankwet worden aangenomen. Daarin stond dat de Rijksbank voortaan onafhankelijk van de regering was.
4 In de nieuwe grondwet van Duitsland werd bepaald dat niet langer de keizer het staatshoofd was, maar dat een Rijkspresident werd gekozen.
5 Na de Rijksdagbrand nam het parlement van de Weimarrepubliek de 'Wet tot lenigen van de nood van volk en Rijk' aan, waarmee het zichzelf buiten spel zette.
6 Op het zevende partijcongres van de SED, de communistische partij van de DDR, werd een nieuwe grondwet aangekondigd, die was gebaseerd op de grondwet van de Sovjet-Unie.

Zet deze wetten en decreten in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • Zet de wetten en decreten in de juiste chronologische volgorde: 4, 3, 5, 1, 6, 2 (2p)

Juiste volgorde: 4, 3, 5, 1, 6, 2. Volledig juist: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 punt. Anders 0 punten.

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen gaan over gezonken schepen en staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Het vlaggenschip van de Spaanse ontdekkingsreiziger Columbus Santa Maria leed schipbreuk voor de kust van Hispaniola. Van het wrakhout werd de eerste Europese nederzetting in het Caribisch gebied gebouwd.
  • 2. Tijdens een van de eerste reizen van de East India Company zonk de Ascension voor de kust van India, nadat het schip op een zandbank was gelopen.
  • 3. De Leusden was een van de laatste schepen die voor de West-Indische Compagnie Afrikaanse slaafgemaakten vervoerde. Het schip verging voor de kust van Suriname.
  • 4. De SS Mont-Blanc botste op een ander schip, waarbij de lading van explosieven, die bestemd was om Duitse loopgraven in Frankrijk op te blazen, ontplofte.
  • 5. De Prinz Eugen zonk nadat het schip bij het Bikini-atol (in de Grote Oceaan) was gebruikt voor een van de eerste Amerikaanse atoomproefprogramma's.
  • 6. De Russische onderzeeër K-278 zonk voor de kust van Noorwegen, doordat er brand was uitgebroken. Ondanks de onder Gorbatsjov verbeterde verhoudingen met het Westen, probeerde de Sovjet-Unie het ongeluk geheim te houden.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, mag 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 9 2 punten

De volgende ontwerpen van beroemde Nederlandse gebouwen staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Kort nadat de Spaanse belegering van de stad Leiden was opgeheven, kreeg Claes van Es de opdracht een nieuwe voorgevel voor het Leidse stadhuis te ontwerpen.
  • 2. Voor het stadsbestuur van Amsterdam ontwierp Jacob van Campen een nieuw stadhuis, dat de rijkdom en de centrale positie van de stad in de wereldhandel weergaf.
  • 3. Leendert Viervant ontwierp kort na het overlijden van Pieter Teyler het eerste museum van Nederland om natuurhistorische voorwerpen tentoon te stellen. Die voorwerpen had Pieter Teyler verzameld vanuit het verlichte denkbeeld dat kennis moest worden gedeeld.
  • 4. Op landgoed Bronbeek in Arnhem werd naar een ontwerp van Willem Nicolaas Rose een militair invalidentehuis gebouwd. Het tehuis was bedoeld voor militairen die invalide raakten tijdens de strijd om het Nederlandse gezag in de kolonie Nederlands-Indië steeds verder uit te breiden.
  • 5. De pas opgerichte Algemene Vereniging Radio Omroep (AVRO) kreeg een studio in Hilversum naar een ontwerp van Ben Merkelbach en Charles Karsten. De omroep kon vanuit deze studio het toenemende aantal radiobezitters bedienen.
  • 6. Architectenbureau Alberts en Van Huut ontwierp een hoofdkantoor in Groningen voor de Gasunie, het bedrijf dat verantwoordelijk was voor transport en opslag van aardgas.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende terechtstellingen staan in willekeurige volgorde. Zet deze terechtstellingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. De monniken Jan van Esschen en Hendrik Voes werden als eersten in Europa geëxecuteerd vanwege hun lutherse denkbeelden.
  • 2. De Engelse koning Karel I werd onthoofd omdat het parlement vond dat hij zich te veel gedroeg als een absoluut vorst.
  • 3. Maximilien de Robespierre werd tijdens de Franse democratische revolutie onthoofd nadat hij een schrikbewind had gevoerd.
  • 4. Zeventien handwevers werden in de Engelse stad York opgehangen omdat zij machinale weefmachines hadden vernietigd in een poging de verregaande mechanisatie van de textielindustrie tegen te gaan.
  • 5. Marinus van der Lubbe werd onthoofd omdat hij volgens de nationaalsocialisten de Rijksdagbrand zou hebben gesticht.
  • 6. Het echtpaar Julius en Ethel Rosenberg werd geëxecuteerd op beschuldiging van het doorspelen van Amerikaanse atoomgeheimen aan de Sovjet-Unie.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Moderne tijd

Vraag 19 2 punten

De volgende gegevens over Nederlandse popartiesten staan in willekeurige volgorde. Zet deze gegevens over Nederlandse popartiesten in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. In de tijd van wederopbouw bereikte de zanger-gitarist Eddy Christiani de status van popidool met Nederlandstalige hits als Kleine Greetje uit de polder en Daar bij de waterkant.
  • 2. De band Cuby + Blizzards veroorzaakte opschudding omdat sommige bandleden openlijk gebruikmaakten van drugs die in de hippiecultuur populair waren.
  • 3. Tijdens de oliecrisis veroorzaakte het kleinkunstgezelschap Farce Majeur met hun carnavalsnummer Kiele Kiele Koeweit een diplomatieke rel.
  • 4. De Amsterdamse punkband The Ex gebruikte op het album Disturbing Domestic Peace teksten waarin ze het optreden van de politie tegen krakers bekritiseerden.
  • 5. De eerste Nederlandse rapgroep Osdorp Posse had met hun debuutalbum Osdorp stijl meteen succes.
  • 6. De Nederlandse zangeres Davina Michelle werd op de website YouTube ontdekt toen zij een nummer van de Amerikaanse zangeres P!nk vertolkte.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 19 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

Zet deze beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. De Brabantse vesting Willemstad werd vernoemd naar Willem van Oranje, de eerste leider van de Nederlandse Opstand, die kort daarvoor in Delft was vermoord.
  • 2. In de Engelse kolonie Virginia werd de stad Jamestown bij de stichting vernoemd naar koning James I, die aan kolonisten toestemming gaf in Amerika tabak te produceren voor de Engelse markt.
  • 3. De Amerikaanse hoofdstad Washington werd vernoemd naar George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten, nadat hij de locatie van deze federale hoofdstad had uitgekozen.
  • 4. De havenstad Lüderitz, in de kolonie Duits-Zuidwest-Afrika, werd vernoemd naar de koopman Adolf Lüderitz, die verdronk tijdens zijn zoektocht naar grondstoffen voor de Duitse industrie.
  • 5. Na de Duitse inval werd voorgesteld de Poolse stad Zamość Himmlerstadt te noemen, naar de nationaalsocialistische SS-leider Heinrich Himmler.
  • 6. De regering van de DDR noemde een stad die werd aangelegd voor grootschalige ijzer- en staalproductie Stalinstadt, naar de pas overleden Sovjetleider Jozef Stalin.

Volledige juiste volgorde: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat: 1 punt.

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 8 2 punten

De volgende gebeurtenissen rondom glas-in-loodramen in Nederland staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Veel glas-in-loodramen in kerken en kloosters gingen verloren tijdens de reformatie.
  • 2. In de Republiek werden in opdracht van rijke regenten gebrandschilderde medaillons in grachtenpanden geplaatst.
  • 3. Patriotten vernielden tijdens de Bataafse revolutie, een democratische revolutie, glas-in-loodramen waarop wapenschilden van voorname families waren afgebeeld.
  • 4. Door de emancipatie van katholieken in Nederland en het daarbij horende herstel van de bisdommen groeide de productie van gebrandschilderde kerkramen.
  • 5. Tijdens de economische wereldcrisis moest er goedkoop worden gebouwd, waardoor de vraag naar decoratieve glas-in-loodramen sterk terugliep.
  • 6. Er ontstond een nieuwe belangstelling voor glas-in-loodkunst tijdens de wederopbouw, doordat werd bepaald dat 1,5% van de bouwsom van overheidsgebouwen moest worden besteed aan kunst.

Volledige juiste volgorde: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat: 1 punt.

Vraag 8 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

Deze besluiten over de stadsplanning van de volgende steden staan in willekeurige volgorde. Zet deze besluiten over stadsplanning in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. De Spaanse veroveraars van het pas door hen ontdekte Amerika bouwden Mexico-Stad op de ruïnes van de Azteekse hoofdstad Tenochtitlan.
  • 2. Amsterdam werd tijdens de economische bloei van de Republiek vier keer zo groot door de aanleg van de grachtengordel.
  • 3. George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten, liet Washington ontwerpen als hoofdstad van de onafhankelijke Verenigde Staten.
  • 4. In Enschede werden grote arbeiderswijken gebouwd om de arbeiders te huisvesten die naar de stad trokken om te werken in de nieuwe fabrieken.
  • 5. Rome werd uitgebreid met de nieuwe stadswijk EUR in opdracht van de Italiaanse fascistische dictator Mussolini.
  • 6. Jakarta groeide als hoofdstad van het onafhankelijk geworden Indonesië in enkele jaren uit tot een miljoenenstad, waarbij oude stadsbuurten werden afgebroken om plaats te maken voor flats.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

bron 5

In 1833 ondervraagt een Britse regeringscommissie de arbeider Samuel Coulson over zijn kinderen, die werken in een fabriek:

Vraag (van de commissie): Op welke leeftijd gingen uw dochters aan het werk?
Antwoord (van Samuel Coulson): De oudste was 12, de middelste 11 en de jongste was 8 jaar toen ze voor het eerst naar de fabriek gingen.
Vraag: Hoe laat vertrokken zij 's morgens?
Antwoord: Tijdens de drukke tijd vertrokken ze om 3 uur in de ochtend, tot 10 uur of half 11 's avonds.
Vraag: Hoeveel pauze hadden zij tijdens de 19 uur die zij werkten?
Antwoord: Een kwartier om te ontbijten en een half uur voor het avondeten. Ze hadden ook een kwartier drinkpauze.
Vraag: Was het niet heel moeilijk om de kinderen 's morgens wakker te krijgen?
Antwoord: Ja, in het begin moesten we ze oppakken en wakker schudden.
Vraag: Stel dat ze iets te laat op het werk waren, wat was dan de consequentie?
Antwoord: In dat geval werd er een kwart van een dagloon ingehouden.

Vraag 16 2 punten

De volgende gegevens over een kantoorgebouw in Berlijn in de twintigste eeuw staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Drie jaar na de machtsovername van de nazi's werd het ministerie van Rijksluchtvaart gevestigd in het gebouw.
  • 2. Het gebouw bleef tijdens de geallieerde bombardementen op Berlijn grotendeels gespaard.
  • 3. De Deutsche Volksrat riep zichzelf in het gebouw uit tot 'voorlopig parlement' van de op te richten DDR.
  • 4. Tijdens de mislukte arbeidersopstand die leidde tot strengere controle door de Staatssicherheitsdienst was het gebouw, waarin verschillende Oost-Duitse ministeries gevestigd waren, doelwit van demonstranten.
  • 5. Direct naast het gebouw werd begonnen met de bouw van de Berlijnse Muur.
  • 6. De Treuhandanstalt, de organisatie die Oost-Duitse staatsbedrijven moest gaan privatiseren, werd gevestigd in het gebouw.

Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, wordt 1 scorepunt toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis waarin torens een rol hebben gespeeld, staan in willekeurige volgorde:
1 De aanslag op de torens van het World Trade Centre in New York verhevigde in Nederland de discussies over de multiculturele samenleving.
2 De bouw van de Eiffeltoren was onderdeel van de wereldtentoonstelling in Parijs, die als belangrijk doel had uitvindingen van het industriële tijdperk te laten zien.
3 De Toren van de Vrijheid in Parijs werd door een menigte afgebroken, omdat het bouwwerk onderdeel was van de gevangenis de Bastille, die als een symbool van het ancien régime werd beschouwd.
4 Portugese ontdekkingsreizigers, zoals Vasco da Gama, startten hun tochten bij de Toren van Belém.
5 Tijdens de Bezetting moest de naam van pretpark Julianatoren vlak bij Apeldoorn veranderd worden in Julia Toren, omdat verwijzingen naar levende leden van het koningshuis verboden waren.
6 Tijdens de bloeitijd van de Republiek gaven de Amsterdamse regenten voorrang aan een nieuw stadhuis, waardoor de geplande bouw van de toren van de Nieuwe Kerk niet doorging.
Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • Zet de zes gebeurtenissen in de juiste volgorde, van vroeger naar later: 4, 6, 3, 2, 5, 1 (2p)

Volgens het correctievoorschrift wordt, als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toegekend. Alleen de nummers zijn nodig.

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 3

In 1789 sturen 103 textielfabrikanten uit de omgeving van Glasgow een verzoekschrift aan de Britse minister van Financiën, waarin zij onder andere het volgende schrijven:

Dat de rekestranten1) die zich tot u wenden al vroeg zijn begonnen Britse mousseline2) te fabriceren en in de voorbije jaren grote vooruitgang hebben geboekt bij het ontwikkelen en verbeteren van deze waardevolle bedrijfstak (…). Dat de machinekracht die in deze bedrijven wordt ingezet en de nieuwe fabrieksgebouwen die de rekestranten door toegenomen werkzaamheden hebben kunnen inrichten, leidt tot een overvloed aan artikelen die niet door binnenlandse consumptie kunnen worden gebruikt en daarom wordt een toename van de verkoop in het buitenland een onvermijdelijke noodzaak om de machines in bedrijf te houden.

noot 1 personen die een verzoekschrift (rekest) indienen; noot 2 soort textiel

Vraag 18 2 punten

De volgende gebeurtenissen hebben te maken met veranderingen van de Duitse munteenheid en staan in willekeurige volgorde:
1 Als voorbereiding op de Duitse hereniging werd de Ostmark vervangen door de West-Duitse D-Mark. Ondanks het feit dat de Ostmark veel minder waard was, werd een wisselkoers vastgesteld van 1 : 1.
2 Met de ondertekening van het Verdrag van Maastricht werd mede vastgelegd dat in Duitsland een nieuwe, Europese munt ingevoerd zou worden.
3 Na de aanname van het Dawesplan werd een nieuwe munt uitgegeven: de rijksmark.
4 Na de machtsovername door de nazi's werden munten uitgegeven waarop een adelaar stond die een hakenkruis droeg.
5 Na het uitroepen van de Duitse Republiek werden marken uitgegeven zonder keizerlijke kroon boven de adelaar.
6 Toen een nieuwe munt werd ingevoerd in de westelijke bezettingszones was dat de aanleiding voor de Blokkade van Berlijn.
Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • Zet de zes gebeurtenissen in de juiste volgorde, van vroeger naar later: 5, 3, 4, 6, 1, 2 (2p)

Volgens het correctievoorschrift wordt, als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, 1 scorepunt toegekend.

Vraag 18 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende liederen staan in willekeurige volgorde en zijn gecomponeerd in verschillende tijden.

Zet deze zes liederen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. Het Wilhelmus: door het zingen keerden de Nederlandse opstandelingen zich tegen de Spaanse soldaten van Alva
  • 2. Het Oost-Indischvaarderslied: gezongen aan boord van de eerste VOC-schepen die op weg waren naar Azië
  • 3. De Marseillaise: gezongen door de Franse soldaten die ten strijde trokken tegen het Oostenrijkse leger, dat de Franse democratische revolutie wilde neerslaan
  • 4. De Internationale: socialisten riepen de fabrieksarbeiders op zich te verzetten tegen de slechte leef- en werkomstandigheden tijdens de industriële revolutie
  • 5. Happy days are here again: met dit lied voerde de Amerikaanse president Roosevelt campagne voor zijn plannen die de gevolgen van de Beurskrach moesten oplossen
  • 6. Russians: in dit lied bekritiseerde de Britse zanger Sting de scheiding van de wereld door het IJzeren Gordijn

Vraag 1 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 14 2 punten

Vanaf 1901 wordt in Oslo jaarlijks de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt. De volgende winnaars staan in willekeurige volgorde.

Zet de gebeurtenissen waarvoor deze zes personen de Nobelprijs wonnen in de juiste volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. De Noor Fridtjof Nansen organiseerde hulp voor vluchtelingen en staatlozen, zoals de slachtoffers van de hongersnood die was uitgebroken tijdens de communistische revolutie in Rusland
  • 2. De Amerikaanse vicepresident Charles Dawes ontwierp een plan dat de Duitse herstelbetalingen aan de Geallieerde landen moest regelen
  • 3. De Duitse journalist Carl von Ossietzky kreeg de Nobelprijs voor zijn verzet tegen de Duitse herbewapening; hij kon de prijs niet ophalen omdat hij opgesloten zat in een concentratiekamp
  • 4. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken George Marshall bedacht een hulpprogramma voor het door de oorlog verwoeste Europa
  • 5. De West-Duitse regeringsleider Willy Brandt zocht tijdens de Detente toenadering tot de regering van de DDR
  • 6. Michael Gorbatsjov, de president van de Sovjet-Unie, verbeterde de relatie met het Westen door afspraken te maken over ontwapening

Vraag 14 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De volgende gebeurtenissen en ontwikkelingen die te maken hebben met sport, spel en lichaamsbeweging staan in willekeurige volgorde. Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Gebeurtenis 4: Tijdens de renaissance greep men terug op de klassieke gedachte dat een gezonde geest in een gezond lichaam huisde, waardoor de belangstelling voor sport toenam.
  • 2. Gebeurtenis 3: Tijdens de bloeitijd van de Republiek vond een 'Kleine IJstijd' plaats met zeer koude winters. Er werd daardoor veel geschaatst, wat door schilders is vastgelegd in wintertaferelen.
  • 3. Gebeurtenis 6: De Franse Verlichtingsfilosoof Rousseau schreef een boek waarin hij pleitte voor een natuurlijke opvoeding met voldoende beweging voor kinderen.
  • 4. Gebeurtenis 5: Onder invloed van het opkomende feminisme gingen vrouwen zich verzetten tegen het idee dat sport niet geschikt was voor vrouwen. De oprichting van fietsclubs voor dames was daarvan een gevolg.
  • 5. Gebeurtenis 2: Tijdens de Duitse bezetting werd het Joodse Nederlanders verboden op sportvelden te komen of lid te zijn van gemengde sportverenigingen.
  • 6. Gebeurtenis 1: Door de ontwikkeling van de multiculturele samenleving in Nederland kwamen meer voetballers met een Surinaamse of een Marokkaanse achtergrond in het Nederlandse voetbalelftal.

Vraag 1 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Moderne tijd

Vraag 14 2 punten

De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met Duitse jongerenverenigingen, staan in willekeurige volgorde. Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Gebeurtenis 1: Der Wandervogel, die jongeren wilde beschermen tegen de vervuiling van de beginnende industrialisatie, organiseerde wandeltochten in de natuur.
  • 2. Gebeurtenis 5: Tijdens de Eerste Wereldoorlog riep de leider van de Pfadfinderbewegung padvinders op zich te melden voor werkzaamheden ter ondersteuning van het Duitse leger.
  • 3. Gebeurtenis 2: De Hitlerjugend, de jeugdvereniging van de nazi's, werd in de beginjaren van de NSDAP opgericht om jongeren in hun vrije tijd van de ideologie van de nazi's te doordringen.
  • 4. Gebeurtenis 6: Duitse studenten van de verzetsgroep Die Weiße Rose schreven pamfletten waarin ze protesteerden tegen de Duitse overheersing van Europa en tegen de genocide op de Joden.
  • 5. Gebeurtenis 3: Meteen na het uitroepen van de DDR werd de communistische Freie Deutsche Jugend de enige toegestane vereniging voor jongeren.
  • 6. Gebeurtenis 4: Duitse studenten sloten zich aan bij de APO (Außerparlamentarische Opposition), die zich verzette tegen de Duitse politiek. Hun felle protesten pasten bij het ontstaan van jongerenculturen en het verzet tegen autoriteiten.

Vraag 14 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

Als ouders de naam van hun kind kiezen, laten ze zich vaak beïnvloeden door de tijd waarin zij leven. De volgende ontwikkelingen in het geven van een naam staan in willekeurige volgorde. Zet deze zes ontwikkelingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. In de economische bloeitijd van de Republiek vestigden veel Scandinaviërs zich in Amsterdam. Zij brachten hun tradities in naamgeving mee, waardoor een voornaam als Mats werd geïntroduceerd.
  • 2. Na de democratische revolutie in Frankrijk gaven veel mensen niet-christelijke namen als Fleur en Hector aan hun kinderen.
  • 3. Een verhaal van Multatuli, dat hij schreef om het moderne imperialisme van die tijd aan te klagen, introduceerde de meisjesnaam Adinda in Nederland.
  • 4. Na de communistische revolutie in Rusland kozen sommige ouders ervoor deze gebeurtenis te herdenken met een speciale naam voor hun kind, zoals Ninel (Lenin achterstevoren) en Barrikada (barricade).
  • 5. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland werd verboden dat ouders hun kind meerdere 'ongewenste' namen achter elkaar gaven, zoals Wilhelmina Juliana Beatrix Irene.
  • 6. Mede door de komst van gastarbeiders en de groei van de multiculturele samenleving, werd Mohammed in Nederland een meer voorkomende jongensnaam.

Volledig juiste volgorde: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat: 1 punt. Juiste volgorde van de nummers: 6, 2, 4, 5, 3, 1.

Vraag 1 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Moderne tijd

Vraag 12 2 punten

Gebruik bron 3.

Stel: je doet onderzoek naar de gevolgen van kinderarbeid in Nederland in de negentiende eeuw en je hebt twee onderzoeksvragen:

  • 1. Wat waren de werkomstandigheden van kinderen in fabrieken?
  • 2. Welke bijdrage leverde J.J. Cremer aan de discussie over de 'sociale kwestie'?

Je vindt deze bron, maar je twijfelt aan de bruikbaarheid van de bron voor een van je onderzoeksvragen.

Maak duidelijk voor welke onderzoeksvraag de bron de meest bruikbare informatie bevat en voor welke onderzoeksvraag de bron minder bruikbare informatie bevat.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de bron voor onderzoeksvraag 2 (de bijdrage van Cremer) de meest bruikbare informatie bevat, want door de aangrijpende stijl van de novelle of de verspreiding van het boek worden meer mensen bewust van de negatieve gevolgen van kinderarbeid in fabrieken (1p)
  • Noemt dat de bron voor onderzoeksvraag 1 (werkomstandigheden) minder bruikbare informatie bevat, want het betreft een novelle en geen feitelijk verslag, of de schrijver wil vooral zijn publiek boeien of overtuigen, waardoor de inhoud overdreven kan zijn (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

De volgende zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van Berlijn staan in willekeurige volgorde. Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later.

Bekijk het antwoord
  • 1. Het einde van de Eerste Wereldoorlog
  • 2. De Rijksdagbrand
  • 3. De ondergang van nazi-Duitsland
  • 4. De blokkade van West-Berlijn
  • 5. Het bezoek van president Kennedy
  • 6. De val van de Berlijnse Muur

Volledig juiste volgorde: 2 punten. Als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat: 1 punt. Juiste volgorde van de nummers: 5, 3, 6, 1, 4, 2.

Vraag 14 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Door de tijd heen

Vraag 1 2 punten

De onderstaande speelfilms zijn gebaseerd op gebeurtenissen uit het verleden en staan in willekeurige volgorde:
1 In Daens probeert de Belgische priester Daens de leefomstandigheden van fabrieksarbeiders in de opkomende industrie in Aalst te verbeteren.
2 In De scheepsjongens van Bontekoe worden de belevenissen van drie scheepsjongens op het VOC-schip de Nieuw Hoorn in beeld gebracht.
3 In De verovering van het Paradijs zet ontdekkingsreiziger Columbus als eerste Europeaan voet aan land op een eiland voor de kust van Midden-Amerika.
4 In De rebelse stad protesteren rebelse jongeren van Provo tegen de massaconsumptie van de Nederlandse welvaartsmaatschappij.
5 In Gandhi verzet de Indiase leider Mahatma Gandhi zich tegen de Britse koloniale overheersing en wordt getoond hoe hij vermoord wordt in het pas onafhankelijke India.
6 In Marie Antoinette worden de Franse koning Lodewijk XVI en koningin Marie-Antoinette door een woedende menigte Franse democratische-revolutionairen naar Parijs gevoerd.

Zet deze historische gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. De verovering van het Paradijs (3)
  • 2. De scheepsjongens van Bontekoe (2)
  • 3. Marie Antoinette (6)
  • 4. Daens (1)
  • 5. Gandhi (5)
  • 6. De rebelse stad (4)

Een volgorde met één fout geplaatst nummer die een verder complete, foutloze reeks oplevert, geeft 1 punt.

Vraag 1 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Moderne tijd

Opgavetekst

Bron 4

Aletta Jacobs begint in 1879 als eerste vrouwelijke arts in Nederland een praktijk in Amsterdam. In haar Herinneringen uit 1924 beschrijft zij een incident uit haar eerste jaren als arts:

Zoals dat in die jaren toen gebruikelijk was, diende ik bij de aanvang van het nieuwe jaar mijn rekening in. Enkele dagen later kreeg ik de echtgenoot van mijn ex-patiënte op bezoek. Nog zie ik hem de kamer binnenkomen, mijn nota tussen duim en wijsvinger van de linkerhand geklemd. Nog hoor ik de geïrriteerde toon waarop hij mij verweet, dat ik, een vrouw, hem een rekening had durven sturen even hoog als die van welke mannelijke arts dan ook. "Hoe komt u op het denkbeeld!", riep hij, een en al verontwaardiging. "U moest toch stellig weten dat niemand eraan denkt om vrouwenarbeid even hoog te betalen als werk dat door mannen wordt verricht."

Bronvermelding: Aletta Jacobs, Herinneringen, Nijmegen 1978, pag. 69

Vraag 11 4 punten

Gebruik bron 4.
Bij deze bron passen twee verschillende kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw.
Noem de twee kenmerkende aspecten die bij deze bron passen en geef bij elk kenmerkend aspect met een voorbeeld uit de bron aan, of er sprake is van continuïteit of van verandering.

Bekijk het antwoord
  • Noemt 'de opkomst van het feminisme (als politiek-maatschappelijke stroming)' als kenmerkend aspect (1p)
  • Geeft bij het feminisme een voorbeeld uit de bron en benoemt continuïteit (de man vindt dat vrouwen anders betaald of beoordeeld moeten worden dan mannen) of verandering (Aletta Jacobs laat zien dat er een nieuwe verhouding komt in de positie van mannen en vrouwen, of dat vrouwen hetzelfde salaris ontvangen als mannen) (1p)
  • Noemt 'de opkomst van emancipatiebewegingen' als kenmerkend aspect (1p)
  • Geeft bij de emancipatiebewegingen een voorbeeld uit de bron en benoemt continuïteit (de man is ervan overtuigd dat gelijke betaling voor mannen en vrouwen door de samenleving wordt afgewezen) of verandering (Aletta Jacobs stelt zich zelfbewust op, als eerste vrouw die een artsenpraktijk begon) (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

De onderstaande gebeurtenissen speelden zich af bij de Brandenburger Poort in Berlijn en staan in willekeurige volgorde.
1 Het uitroepen van de koning van Pruisen tot Duits keizer werd gevierd met een grote parade door de Brandenburger Poort.
2 De inlijving van het Sudetenland vlak na de Conferentie van München werd gevierd met een lichtshow op de Brandenburger Poort.
3 De West-Duitse bondskanselier Kohl liep na de val van de Berlijnse Muur door de Brandenburger Poort en begroette de Oost-Duitse premier Modrow.
4 Stakende Oost-Duitse arbeiders verwijderden de Sovjetvlag van de Brandenburger Poort bij de dood van Stalin.
5 Duitse soldaten, die terugkeerden van het front, marcheerden door de Brandenburger Poort bij de wapenstilstand in de Eerste Wereldoorlog.
6 Geallieerde soldaten marcheerden door de Brandenburger Poort bij de overwinning op nazi-Duitsland.

Zet de gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Bekijk het antwoord
  • 1. Het uitroepen van de koning van Pruisen tot Duits keizer (1)
  • 2. Duitse soldaten bij de wapenstilstand in de Eerste Wereldoorlog (5)
  • 3. De inlijving van het Sudetenland (2)
  • 4. Geallieerde soldaten bij de overwinning op nazi-Duitsland (6)
  • 5. Stakende Oost-Duitse arbeiders bij de dood van Stalin (4)
  • 6. Kohl en Modrow na de val van de Berlijnse Muur (3)

Een volgorde met één fout geplaatst nummer die een verder complete, foutloze reeks oplevert, geeft 1 punt.

Vraag 13 in het hele examen

Hoe vaak historische vaardigheden in het examen komt

Vragen over historische vaardigheden per centraal examen geschiedenis havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11, 12, 15, 24417%
2026, tijdvak 21, 11-12, 17, 19, 21625%
2025, tijdvak 11, 1928%
2025, tijdvak 21, 1628%
2024, tijdvak 11, 3, 6-7, 9, 16, 21727%
2024, tijdvak 21-3, 11, 18, 22-23727%
2023, tijdvak 11, 10, 16-17416%
2023, tijdvak 21, 4, 14-15, 18, 20-22831%
2022, tijdvak 11, 9, 14314%
2022, tijdvak 21, 9210%
2022, tijdvak 31, 1929%
2021, tijdvak 11, 8211%
2021, tijdvak 21, 16212%
2021, tijdvak 31, 18214%
2019, tijdvak 11, 14210%
2019, tijdvak 21, 1428%
2018, tijdvak 11, 12, 14317%
2018, tijdvak 21, 11, 13318%

In 18 van de 18 ingedeelde examens geschiedenis havo staat een vraag over historische vaardigheden, samen 63 vragen (16% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 19% van de vragen over historische vaardigheden, daarvoor 14%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met historische vaardigheden

Maak de 15 nieuwste examenvragen over historische vaardigheden online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over historische vaardigheden

Andere onderwerpen geschiedenis havo

Historische vaardigheden op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen geschiedenis havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker geschiedenis per vraagtype nakijkt, lees je op geschiedenis toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op geschiedenis oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt historische vaardigheden voor in het eindexamen geschiedenis havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 63 vragen over historische vaardigheden, 16% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen geschiedenis havo stonden de meeste vragen over historische vaardigheden?

In het examen van 2023, tijdvak 2, met 8 vragen: 1, 4, 14-15, 18, 20-22.

Hoe oefen ik examenvragen over historische vaardigheden?

Op deze pagina staan alle vragen over historische vaardigheden met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.