Eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Opgave 1 Sociale media verkleinen je wereld, Opgave 2 Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep, Opgave 3 Het nieuwe donorplan, Opgave 4 Treitervloggers, Opgave 5 De Europese Unie versus Apple, Opgave 6 Cybercriminaliteit.
Het centraal examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1 loopt tot vraag 35. Van 34 vragen staat het onderwerp in de vragenbank. De meeste vragen gaan over macht en gezag (27), vorming (5) en verandering (2). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Macht en gezag | 1-2, 5-7, 9-10, 12-23, 27-30, 32-35 | 27 |
| Vorming | 3-4, 24-26 | 5 |
| Verandering | 8, 11 | 2 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 17 examens maatschappijwetenschappen havo sinds 2018: dit examen vroeg meer over macht en gezag (79% van de vragen, gemiddeld 37%). Minder over verhouding (0% van de vragen, gemiddeld 16%) en binding (0% van de vragen, gemiddeld 14%).
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.
Opgave 1 Sociale media verkleinen je wereld
Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.
Inleiding Met de opkomst van sociale media als Twitter, Snapchat en Facebook laten veel burgers zich niet langer door televisie en kranten informeren. Door het gebruik van de sociale media dreigt volgens politicoloog Chris Aalberts een tunnelvisie of echoput te ontstaan (zie tekst 1).
Lees de regels 1 tot en met 4 van tekst 1. In de inleiding van tekst 1 wordt gesproken over Snapchat en Twitter als voorbeelden van sociale media.
Vraag 1 2 punten
Noem twee verschillen tussen de sociale media en de traditionele media zoals kranten en televisiezenders. Betrek in je antwoord kenmerken van interpersoonlijke communicatie en massacommunicatie.
Tekst 1
Sociale media versterken tunnelvisie
Voor- en tegenstanders van een “Mensen volgen anderen en ‘liken’ bepaalde ontwikkeling vinden elkaar meningen die hun vrijwel altijd op sociale media als Snapchat en aanstaan. En hoe meer je iemand of Twitter. iets ‘liket’, des te vaker lees je erover
5 “Op de sociale media treedt zowel ter 35 op jouw persoonlijke Facebook- linker- als ter rechterzijde een vorm newsfeed1). Zo creëren mensen een van tunnelvisie op”, zegt politicoloog omgeving met gelijkgezinden die hun Chris Aalberts van de Erasmus mening telkens weer versterken. “Zo Universiteit. krijgen actieve PVV’ers alleen
10 “Mensen nemen via de sociale media 40 informatie van hun eigen mensen. alleen nog informatie tot zich die in Daarin staat bijvoorbeeld keer op hun eigen straatje past.” Dat keer dat de NOS en andere media te betekent volgens Aalberts, die onder vriendelijk over vluchtelingen meer onderzoek deed naar de berichten.”
15 achterban van de PVV, dat mensen niet meer op de hoogte zijn van 45 Bekende voorbeelden van wat alternatieve visies en dat iedere Aalberts een ‘echoput’ noemt, zijn er nuance in hun mening ontbreekt. “Je volgens hem ter rechter- en ter verplaatsen in het standpunt van een linkerzijde. De …(a)… echoput is het
20 ander, die empathie, is er niet meer online journalistiekplatform De bij.” 50 Correspondent, meent Aalberts. “Vroeger had je
- en nu ook nog heb “Bij De Correspondent lees je veel je
- kranten en het journaal. Een hele verhalen over de multiculturele krant vol informatie zonder voor- samenleving, de islam is leuk, de
25 selectie op wat de lezer graag wil PVV is stom, ontwikkelings- weten”, vervolgt Aalberts. “De 55 samenwerking is nuttig en duurzaam kranten en het journaal brengen niet is goed.” één onderwerp, maar een groot De …(b)… echoput is voor hem aantal items. Zo werkt het op de GeenStijl. “Daar lees je: de PVV valt
30 sociale media niet meer.” mee, migratie vormt een probleem,
60 de islam is gevaarlijk.”
naar: Trouw, 20 januari 2016
noot 1 Facebook-newsfeed: dit zijn gepersonaliseerde berichten: Facebook laat nieuwsberichten zien die het beste bij je passen.
Opgave 2 Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep
figuur 1
Totale betaalde oplage landelijke dagbladen in de periode 2000-2015 gemiddeld per dag
2.500 aantal x 1.000 2.000
1.500
1.000
500
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 jaartal Legenda: Nederlands Dagblad nrc.next de Volkskrant Reformatorisch Dagblad Trouw AD FD NRC Handelsblad De Telegraaf
bron: Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, www.svdj.nl, 19 april 2016
Bekijk het antwoord
- voorbeelden van juiste antwoorden (twee van de volgende): − Bij de sociale media is er sprake van (directe) feedback / is er sprake van interactieve communicatie en bij traditionele (massa)media als kranten en televisiezenders is er meer sprake van eenrichtingsverkeer. − Bij de sociale media zijn de gebruikers vaak individuen die ook zender zijn / is het onderscheid tussen zender en ontvanger vervaagd. Bij traditionele (massa)media als kranten en televisiezenders is er een duidelijk onderscheid tussen zenders – complexe organisaties – en ontvangers. − Bij de sociale media zijn in het algemeen individuen de zenders / is één persoon de zender, die de boodschap bepalen/bepaalt. Bij zenders als kranten en televisiezenders zijn veel mensen betrokken om de inhoud en vorm van de boodschap te bepalen. − Bij de sociale media is het publiek vaker bekend en bij traditionele (massa)media als kranten en televisiezenders is/zijn het publiek/de ontvangers van de boodschap vaker onbekend/anoniem. per juist antwoord (1) (2)
Gebruik de regels 5 tot en met 44 van tekst 1. Chris Aalberts vergelijkt de manier waarop traditionele media als het journaal en kranten het nieuws aanbieden, met de manier waarop Facebook het nieuws aanbiedt via de persoonlijke ‘newsfeed’. In de communicatiewetenschappen wordt onderscheid gemaakt tussen twee vormen van pluriformiteit van de media: interne en externe pluriformiteit.
Vraag 2 2 punten
Welke manier van nieuws aanbieden
- die van het journaal en de kranten of die van de persoonlijke Facebook-newsfeed
- past het best bij het begrip interne pluriformiteit? Verklaar je antwoord en betrek hierin een gegeven uit het tekstfragment.
Bekijk het antwoord
- De manier waarop de traditionele nieuwsaanbieders, zoals de kranten en het journaal het nieuws aanbieden, past het best bij het begrip interne pluriformiteit. Want een krant en het journaal bieden ruimte aan verschillende onderwerpen, opinies en opvattingen (1)
- Dit blijkt uit het citaat: “Een hele krant vol informatie zonder voorselectie op wat de lezer graag wil weten.” (regels 23-26) / Dit blijkt uit het citaat: “De kranten en het journaal brengen niet één onderwerp, maar een groot aantal items.” (regels 26-29) / Uit het tekstfragment blijkt dat de Facebook-newsfeed juist geen verscheidenheid aan meningen bevat, dus geen interne pluriformiteit, maar juist meningen die de eigen mening versterken (zie bijvoorbeeld de regels 36-38) (1)
Gebruik de regels 31 tot en met 44 van tekst 1. Over de invloed van de media op de meningsvorming van mensen bestaan verschillende theorieën zoals de cultivatietheorie en de framingtheorie.
Vraag 3 1 punt
Leg uit welke andere theorie over de invloed van de media je kunt herkennen in de inhoud van de persoonlijke Facebook-newsfeed zoals weergegeven in het tekstfragment.
Tekst 1
Sociale media versterken tunnelvisie
Voor- en tegenstanders van een “Mensen volgen anderen en ‘liken’ bepaalde ontwikkeling vinden elkaar meningen die hun vrijwel altijd op sociale media als Snapchat en aanstaan. En hoe meer je iemand of Twitter. iets ‘liket’, des te vaker lees je erover
5 “Op de sociale media treedt zowel ter 35 op jouw persoonlijke Facebook- linker- als ter rechterzijde een vorm newsfeed1). Zo creëren mensen een van tunnelvisie op”, zegt politicoloog omgeving met gelijkgezinden die hun Chris Aalberts van de Erasmus mening telkens weer versterken. “Zo Universiteit. krijgen actieve PVV’ers alleen
10 “Mensen nemen via de sociale media 40 informatie van hun eigen mensen. alleen nog informatie tot zich die in Daarin staat bijvoorbeeld keer op hun eigen straatje past.” Dat keer dat de NOS en andere media te betekent volgens Aalberts, die onder vriendelijk over vluchtelingen meer onderzoek deed naar de berichten.”
15 achterban van de PVV, dat mensen niet meer op de hoogte zijn van 45 Bekende voorbeelden van wat alternatieve visies en dat iedere Aalberts een ‘echoput’ noemt, zijn er nuance in hun mening ontbreekt. “Je volgens hem ter rechter- en ter verplaatsen in het standpunt van een linkerzijde. De …(a)… echoput is het
20 ander, die empathie, is er niet meer online journalistiekplatform De bij.” 50 Correspondent, meent Aalberts. “Vroeger had je
- en nu ook nog heb “Bij De Correspondent lees je veel je
- kranten en het journaal. Een hele verhalen over de multiculturele krant vol informatie zonder voor- samenleving, de islam is leuk, de
25 selectie op wat de lezer graag wil PVV is stom, ontwikkelings- weten”, vervolgt Aalberts. “De 55 samenwerking is nuttig en duurzaam kranten en het journaal brengen niet is goed.” één onderwerp, maar een groot De …(b)… echoput is voor hem aantal items. Zo werkt het op de GeenStijl. “Daar lees je: de PVV valt
30 sociale media niet meer.” mee, migratie vormt een probleem,
60 de islam is gevaarlijk.”
naar: Trouw, 20 januari 2016
noot 1 Facebook-newsfeed: dit zijn gepersonaliseerde berichten: Facebook laat nieuwsberichten zien die het beste bij je passen.
Opgave 2 Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep
figuur 1
Totale betaalde oplage landelijke dagbladen in de periode 2000-2015 gemiddeld per dag
2.500 aantal x 1.000 2.000
1.500
1.000
500
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 jaartal Legenda: Nederlands Dagblad nrc.next de Volkskrant Reformatorisch Dagblad Trouw AD FD NRC Handelsblad De Telegraaf
bron: Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, www.svdj.nl, 19 april 2016
Bekijk het antwoord
Opmerking Het scorepunt alleen toekennen als de theorie en de uitleg juist zijn.
Gebruik de regels 45 tot en met 60 van tekst 1. Chris Aalberts spreekt over een echoput ter rechter- en ter linkerzijde. In de tekst zijn de begrippen ‘linkse’ en ‘rechtse’ weggelaten.
Vraag 4 1 punt
Welk begrip moet bij (a) staan en welk begrip bij (b)?
Tekst 1
Sociale media versterken tunnelvisie
Voor- en tegenstanders van een “Mensen volgen anderen en ‘liken’ bepaalde ontwikkeling vinden elkaar meningen die hun vrijwel altijd op sociale media als Snapchat en aanstaan. En hoe meer je iemand of Twitter. iets ‘liket’, des te vaker lees je erover
5 “Op de sociale media treedt zowel ter 35 op jouw persoonlijke Facebook- linker- als ter rechterzijde een vorm newsfeed1). Zo creëren mensen een van tunnelvisie op”, zegt politicoloog omgeving met gelijkgezinden die hun Chris Aalberts van de Erasmus mening telkens weer versterken. “Zo Universiteit. krijgen actieve PVV’ers alleen
10 “Mensen nemen via de sociale media 40 informatie van hun eigen mensen. alleen nog informatie tot zich die in Daarin staat bijvoorbeeld keer op hun eigen straatje past.” Dat keer dat de NOS en andere media te betekent volgens Aalberts, die onder vriendelijk over vluchtelingen meer onderzoek deed naar de berichten.”
15 achterban van de PVV, dat mensen niet meer op de hoogte zijn van 45 Bekende voorbeelden van wat alternatieve visies en dat iedere Aalberts een ‘echoput’ noemt, zijn er nuance in hun mening ontbreekt. “Je volgens hem ter rechter- en ter verplaatsen in het standpunt van een linkerzijde. De …(a)… echoput is het
20 ander, die empathie, is er niet meer online journalistiekplatform De bij.” 50 Correspondent, meent Aalberts. “Vroeger had je
- en nu ook nog heb “Bij De Correspondent lees je veel je
- kranten en het journaal. Een hele verhalen over de multiculturele krant vol informatie zonder voor- samenleving, de islam is leuk, de
25 selectie op wat de lezer graag wil PVV is stom, ontwikkelings- weten”, vervolgt Aalberts. “De 55 samenwerking is nuttig en duurzaam kranten en het journaal brengen niet is goed.” één onderwerp, maar een groot De …(b)… echoput is voor hem aantal items. Zo werkt het op de GeenStijl. “Daar lees je: de PVV valt
30 sociale media niet meer.” mee, migratie vormt een probleem,
60 de islam is gevaarlijk.”
naar: Trouw, 20 januari 2016
noot 1 Facebook-newsfeed: dit zijn gepersonaliseerde berichten: Facebook laat nieuwsberichten zien die het beste bij je passen.
Opgave 2 Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep
figuur 1
Totale betaalde oplage landelijke dagbladen in de periode 2000-2015 gemiddeld per dag
2.500 aantal x 1.000 2.000
1.500
1.000
500
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 jaartal Legenda: Nederlands Dagblad nrc.next de Volkskrant Reformatorisch Dagblad Trouw AD FD NRC Handelsblad De Telegraaf
bron: Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, www.svdj.nl, 19 april 2016
Bekijk het antwoord
Opmerking Het scorepunt alleen toekennen als beide antwoorden juist zijn.
Opgave 2 Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep
Bij deze opgave horen figuur 1 en de teksten 2 tot en met 4 uit het bronnenboekje.
Inleiding De Telegraaf kampt, net als veel andere kranten, al jaren met dalende oplages (zie figuur 1) en maakt daardoor minder winst. In een poging het tij te keren kondigde Telegraaf Media Groep (TMG), de uitgever van het dagblad, een aantal maatregelen aan. Om kosten te besparen worden de redacties van De Telegraaf en de regionale kranten van TMG samengevoegd (zie tekst 2). Volgens critici brengt dit risico’s met zich mee, bijvoorbeeld voor de mate waarin de regionale kranten hun politieke functies kunnen vervullen (zie tekst 3). Daarnaast is TMG in het voorjaar van 2017 met een online videoplatform gekomen: Telegraaf VNDG (zie tekst 4).
Gebruik figuur 1. De daling van betaalde oplages van de Nederlandse landelijke dagbladen is een maatschappelijke ontwikkeling die geanalyseerd kan worden vanuit de vier benaderingswijzen van het vak maatschappijwetenschappen. Vanuit elke benaderingswijze kun je verschillende soorten onderzoeksvragen stellen.
Vraag 5 2 punten
− Formuleer een beschrijvende onderzoeksvraag vanuit de vergelijkende benaderingswijze, waarop het antwoord te vinden is in figuur 1.
- Formuleer een verklarende onderzoeksvraag vanuit de sociaal-culturele benaderingswijze, die betrekking heeft op de informatie uit figuur 1.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Hoe heeft de oplage van de verschillende Nederlandse dagbladen zich ontwikkeld in de periode van 2000 tot en met 2015? (antwoord: de totale betaalde oplage van de landelijke dagbladen is van 2000 tot en met 2015 gedaald van ongeveer 2.400.000 tot ongeveer 1.400.000) (1)
- Welke culturele/maatschappelijke ontwikkelingen liggen ten grondslag aan de daling van de dagbladenoplages tussen 2000 en 2015? (1)
Kranten, maar ook andere media kunnen voor innovatieve projecten financiële steun aanvragen bij een overheidsorgaan in de vorm van subsidies. Dit is het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (voor 1 juli
2014 was de naam Stimuleringsfonds voor de Pers). De doelstellingen van dit fonds komen overeen met de uitgangspunten van het mediabeleid van de overheid.
Vraag 6 2 punten
Noem twee uitgangspunten van het mediabeleid van de overheid die overeenkomen met de doelstellingen van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- voorbeelden van juiste antwoorden (twee van de volgende): − het behoud van (externe) pluriformiteit in de pers / van pluriformiteit van informatie(voorzieningen) − het bevorderen van de kwaliteit van de journalistiek − het bevorderen van de onafhankelijkheid van de journalistiek per juist antwoord (1) (2)
Lees de regels 1 tot en met 28 van tekst 2. Alle regionale kranten die genoemd worden in dit gedeelte van de tekst, zijn in de loop der jaren in handen gekomen van Telegraaf Media Groep.
Vraag 7 1 punt
Met welk begrip wordt de ontwikkeling genoemd waarbij een steeds groter deel van de totale dagbladenmarkt in handen komt van een steeds kleinere groep uitgevers?
Tekst 2
Zelfs het kantoor van Telegraaf Media Groep gaat in de verkoop
Kun je verslag doen van het lokale belangenstichting van de regio- nieuws in Bloemendaal, 25 kranten. De nu nog zelfstandige Bovenkarspel of Bussum vanuit een regionale kranten van TMG dreigen kantoor in het havengebied van te worden ontmanteld en opgeslokt
5 Amsterdam? door De Telegraaf.
Dat is een relevante vraag voor de De problemen van TMG zijn de abonnees van het Haarlems 30 problemen van alle traditionele Dagblad, het Noordhollands Dagblad mediabedrijven in de westerse en De Gooi- en Eemlander. Hun wereld. Zij verdienen nog (veel) geld
10 kranten worden binnenkort voor een met hun papieren uitgaven, maar groot deel gemaakt door een redactie realiseren zich tegelijkertijd heel die verhuist van Alkmaar naar het 35 goed dat zij moeten innoveren en Telegraaf-gebouw in Amsterdam. nieuwe inkomsten online moeten zoeken. Een blik in een treincoupé in De verhuizing maakt deel uit van een de ochtendspits is voldoende: De
15 nieuwe reorganisatie bij uitgeverij Telegraaf is een uitzondering, een Telegraaf Media Groep (TMG). Weer 40 paar mensen lezen Metro, de rest een reorganisatie bij TMG. Deze kijkt op z’n mobiel. operatie moet vanaf 2018 minstens Verder hebben kranten als De
90 miljoen euro opleveren. Telegraaf, maar ook het AD / Algemeen Dagblad, meer dan
20 Dagbladjournalisten en lezers zijn 45 kranten als de Volkskrant en NRC ‘uitermate bezorgd’ over deze gang Handelsblad, het probleem dat hun van zaken, aldus de Stichting kopij ook vaak elders, gratis, in Ondersteuning HDC Media, een andere media te vinden is.
naar: NRC Handelsblad, 27 september 2016
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- persconcentratie (1)
Gebruik de regels 29 tot en met 48 van tekst 2. De Nederlandse samenleving kan getypeerd worden als een informatiemaatschappij.
Vraag 8 2 punten
Leg uit waarom de ontwikkeling in de richting van een informatiemaatschappij ertoe bijgedragen heeft dat dagbladen lezers hebben verloren. Betrek in je antwoord een kenmerk van een informatiemaatschappij en een gegeven uit het tekstfragment.
Tekst 2
Zelfs het kantoor van Telegraaf Media Groep gaat in de verkoop
Kun je verslag doen van het lokale belangenstichting van de regio- nieuws in Bloemendaal, 25 kranten. De nu nog zelfstandige Bovenkarspel of Bussum vanuit een regionale kranten van TMG dreigen kantoor in het havengebied van te worden ontmanteld en opgeslokt
5 Amsterdam? door De Telegraaf.
Dat is een relevante vraag voor de De problemen van TMG zijn de abonnees van het Haarlems 30 problemen van alle traditionele Dagblad, het Noordhollands Dagblad mediabedrijven in de westerse en De Gooi- en Eemlander. Hun wereld. Zij verdienen nog (veel) geld
10 kranten worden binnenkort voor een met hun papieren uitgaven, maar groot deel gemaakt door een redactie realiseren zich tegelijkertijd heel die verhuist van Alkmaar naar het 35 goed dat zij moeten innoveren en Telegraaf-gebouw in Amsterdam. nieuwe inkomsten online moeten zoeken. Een blik in een treincoupé in De verhuizing maakt deel uit van een de ochtendspits is voldoende: De
15 nieuwe reorganisatie bij uitgeverij Telegraaf is een uitzondering, een Telegraaf Media Groep (TMG). Weer 40 paar mensen lezen Metro, de rest een reorganisatie bij TMG. Deze kijkt op z’n mobiel. operatie moet vanaf 2018 minstens Verder hebben kranten als De
90 miljoen euro opleveren. Telegraaf, maar ook het AD / Algemeen Dagblad, meer dan
20 Dagbladjournalisten en lezers zijn 45 kranten als de Volkskrant en NRC ‘uitermate bezorgd’ over deze gang Handelsblad, het probleem dat hun van zaken, aldus de Stichting kopij ook vaak elders, gratis, in Ondersteuning HDC Media, een andere media te vinden is.
naar: NRC Handelsblad, 27 september 2016
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- Een informatiemaatschappij wordt gekenmerkt door moderne informatie- en communicatietechnieken / is technologisch hoog ontwikkeld (1p)
- Doordat mensen de beschikking hebben over moderne informatie- en communicatietechnieken zoals een mobiele telefoon kunnen zij snel en vaak gratis informatie tot zich nemen (zie regels 38-48). Een deel van de consumenten heeft daarom geen behoefte meer aan een dagblad (1p)
Zie de regels 42 tot en met 48 van tekst 2. De Telegraaf en het Algemeen Dagblad behoren tot een andere categorie kranten dan de Volkskrant en het NRC Handelsblad.
Vraag 9 4 punten
a Tot welke categorie kranten behoren De Telegraaf en het Algemeen Dagblad? b Tot welke categorie kranten behoren de Volkskrant en NRC Handelsblad? c Leg uit waarom de Volkskrant en NRC Handelsblad minder lezers verliezen aan de concurrentie van gratis media dan kranten als De Telegraaf en het Algemeen Dagblad. Betrek in je uitleg een kenmerk van de berichtgeving van de categorie kranten waartoe de Volkskrant en NRC Handelsblad behoren.
Tekst 2
Zelfs het kantoor van Telegraaf Media Groep gaat in de verkoop
Kun je verslag doen van het lokale belangenstichting van de regio- nieuws in Bloemendaal, 25 kranten. De nu nog zelfstandige Bovenkarspel of Bussum vanuit een regionale kranten van TMG dreigen kantoor in het havengebied van te worden ontmanteld en opgeslokt
5 Amsterdam? door De Telegraaf.
Dat is een relevante vraag voor de De problemen van TMG zijn de abonnees van het Haarlems 30 problemen van alle traditionele Dagblad, het Noordhollands Dagblad mediabedrijven in de westerse en De Gooi- en Eemlander. Hun wereld. Zij verdienen nog (veel) geld
10 kranten worden binnenkort voor een met hun papieren uitgaven, maar groot deel gemaakt door een redactie realiseren zich tegelijkertijd heel die verhuist van Alkmaar naar het 35 goed dat zij moeten innoveren en Telegraaf-gebouw in Amsterdam. nieuwe inkomsten online moeten zoeken. Een blik in een treincoupé in De verhuizing maakt deel uit van een de ochtendspits is voldoende: De
15 nieuwe reorganisatie bij uitgeverij Telegraaf is een uitzondering, een Telegraaf Media Groep (TMG). Weer 40 paar mensen lezen Metro, de rest een reorganisatie bij TMG. Deze kijkt op z’n mobiel. operatie moet vanaf 2018 minstens Verder hebben kranten als De
90 miljoen euro opleveren. Telegraaf, maar ook het AD / Algemeen Dagblad, meer dan
20 Dagbladjournalisten en lezers zijn 45 kranten als de Volkskrant en NRC ‘uitermate bezorgd’ over deze gang Handelsblad, het probleem dat hun van zaken, aldus de Stichting kopij ook vaak elders, gratis, in Ondersteuning HDC Media, een andere media te vinden is.
naar: NRC Handelsblad, 27 september 2016
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- populaire kranten / massakranten (1)
- kwaliteitskranten/kaderkranten (1)
- Kwaliteitskranten als de Volkskrant en NRC Handelsblad bieden meer diepgang in hun berichtgeving / meer achtergrondinformatie / meer beleidsinformatie / uitgebreide opiniepagina’s dan populaire kranten als De Telegraaf en het Algemeen Dagblad, (1)
- waardoor de toegevoegde waarde van de kwaliteitskranten ten opzichte van gratis media – die gedeeltelijk overeenkomen met de inhoud van De Telegraaf / het Algemeen Dagblad – groter is / waardoor het ondanks de beschikbaarheid van gratis media de moeite waard is om voor de Volkskrant en NRC Handelsblad te blijven betalen en deze kranten dus minder lezers verliezen (1)
Gebruik tekst 3. Door de voorgenomen reorganisatie verliest een kwart van de regionale journalisten bij Telegraaf Media Groep zijn baan. Op 11 januari 2017 vertelde Piet Bakker, lector massamedia en digitalisering aan de Universiteit van Utrecht, in het radioprogramma EenVandaag over de gevolgen daarvan voor de politieke functies van de regionale media. Tekst 3 geeft enkele fragmenten van dit radio-interview weer. Onder de informatiefunctie van de media vallen verschillende politieke (sub)functies, zoals de informatiefunctie over politiek en de controle- of waakhondfunctie.
Vraag 10 2 punten
Leg uit welke twee andere politiek-informatieve functies van de media de regionale kranten na de reorganisatie volgens tekst 3 minder goed kunnen vervullen. Betrek in je uitleg gegevens uit tekst 3.
Tekst 3
Fragmenten radio-interview met Piet Bakker naar aanleiding van de reorganisatie bij Telegraaf Media Groep
“De kranten waar we nu over praten lange termijn? Dat is echt het soort hebben vijftien edities en deze van werk dat de lezer verwacht van kranten omvatten tientallen 20 een regionale krant en ik vrees dat gemeenten. Je kunt dat niet met heel dat het soort van werk is dat het
5 weinig journalisten doen, want dan eerst het loodje gaat leggen.” heb je ook geen tijd om eens een keertje iets goed uit te zoeken.” “Wat een journalist nog wel kan doen “Bijvoorbeeld er wordt in een stad is de agenda van raads- een theater van bijna 30 miljoen 25 vergaderingen bijhouden en
10 gebouwd. Dat is echt een persberichten overtikken.” ingewikkeld dossier. Daar kan een journalist niet van zeggen: ik ga daar “De lezer blijft minder op de hoogte even in anderhalf uur een stukje over van wat er in de gemeente gebeurt. tikken. Dat is ontzettend veel werk. Ook het platform voor politieke
15 Hoe zit dat? Wanneer is de 30 partijen om ideeën te verspreiden beslissing genomen? Kunnen we dat wordt minder groot.” wel betalen? Wat zijn de gevolgen op
naar: interview met Piet Bakker, lector massamedia en digitalisering in Radio EenVandaag, 11 januari 2017
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- voorbeelden van juiste antwoorden (twee van de volgende): − De onderzoeksfunctie wordt minder goed vervuld omdat een regionale krant geen journalisten ingewikkelde dossiers laat uitzoeken zoals de beslissing van een gemeente om een duur theater te laten bouwen (regels 8-22). − De spreekbuisfunctie wordt minder goed vervuld omdat de regionale kranten voor politieke partijen / politici minder een platform zijn om hun ideeën kenbaar te maken aan de burgers (regels 29-31). − De agendafunctie wordt minder goed vervuld omdat de (regionale) kranten te weinig berichten over wat er in de gemeenten gebeurt zodat maatschappelijke eisen en wensen niet of te weinig op de politieke agenda komen (regels 27-28). − De opiniërende functie wordt minder goed vervuld, omdat de lezer in de regionale krant minder diepgravende artikelen vindt over allerlei lokale politieke/maatschappelijke kwesties (regels 8-22 of 23-26) of omdat in de krant minder/geen artikelen staan over onderwerpen met verschillende meningen/visies van politici en burgers (regels 27-31). De regionale kranten dragen daarom minder bij aan het publieke debat. per juiste functie met juiste uitleg (1) (2)
Lees tekst 4. Telegraaf Media Groep presenteerde haar nieuwe online videoplatform op een bijeenkomst voor adverteerders.
Vraag 11 2 punten
− Leg uit waarom het voor TMG belangrijk is om deze ontwikkeling met adverteerders te delen.
- Leg uit waarom adverteerders belang hebben bij het gepersonaliseerde aanbod van ‘Mijn Telegraaf VNDG’.
Tekst 4
Telegraaf lanceert videoplatform VNDG
Telegraaf Media Groep komt vanaf gebruiker content die is toegespitst voorjaar 2017 met het nieuwe online op het persoonlijke kijkgedrag. videoplatform Telegraaf VNDG. Dit 15 Daarnaast is het mogelijk dagelijks werd bekend gemaakt op de op een zelfgekozen moment de
5 presentatie die de uitgever woensdag videosamenvatting van die dag te voor adverteerders organiseerde in ontvangen op basis van eigen Theater Amsterdam. interessegebieden. Via ‘Mijn
20 Telegraaf VNDG’ krijgt de gebruiker Via Telegraaf VNDG krijgt de een overzicht van alle videocontent consument on demand, overal en die hij of zij volgt, van programma’s,
10 altijd, toegang tot grotendeels categorieën tot journalisten. Ook is gepersonaliseerd nieuws via ieder het mogelijk om video’s op te slaan device. Het online platform biedt de 25 om later te bekijken.
naar: Marketingtribune.nl, 6 oktober 2016
Opgave 3 Het nieuwe donorplan
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Advertentie-opbrengsten vormen een belangrijk deel van het inkomen van (uitgevers van) dagbladen. Door de ontwikkeling van het nieuwe online videoplatform van Telegraaf VNDG met de adverteerders te delen, hoopt TMG meer advertentie-inkomsten te verwerven (1)
- Het gepersonaliseerde aanbod van ‘Mijn Telegraaf VNDG’ is immers interessant voor adverteerders, omdat zij hun advertenties hierdoor beter kunnen afstemmen op de doelgroep / beter de juiste doelgroep kunnen bereiken met hun advertenties (waardoor de adverteerders meer kunnen verdienen) (1)
Opgave 3 Het nieuwe donorplan
Bij deze opgave horen de teksten 5 en 6 en de tabellen 1 en 2 uit het bronnenboekje.
Inleiding In Nederland bestaat een tekort aan orgaandonoren. De situatie is dat mensen zich vrijwillig kunnen laten registeren als orgaandonor. Maar veel mensen hebben zich niet laten registeren. Wanneer iemand geen keuze heeft laten vastleggen, ligt de beslissing bij de nabestaanden. Om meer orgaandonoren te krijgen, pleitte D66 al lange tijd voor aanpassing van het donorregistratiesysteem. Het eerste wetsvoorstel daarvoor stuitte begin 2014 op felle kritiek, waarna de partij besloot het wetsvoorstel enigszins aan te passen (zie tekst 5). Het aangepaste voorstel werd in september 2016 met één stem verschil aangenomen in de Tweede Kamer (zie tekst 6). De Kamerfractie van de VVD stemde verdeeld over het donorplan van D66 (zie tabel 2). Een kleine meerderheid van de Nederlandse bevolking is voor een donorregistratiesysteem (zie tabel 1).
Gebruik tekst 5. Op het moment dat tekst 5 geschreven werd (januari 2014), stond het tekort aan orgaandonoren op de politieke agenda. Of een maatschappelijk probleem op de politieke agenda komt, is afhankelijk van een aantal voorwaarden. Een voorbeeld van zo’n voorwaarde is ‘Er is voldoende ruimte op de politieke agenda’.
Vraag 12 2 punten
Aan welke andere voorwaarden voldoet het probleem van het donortekort waardoor het op de politieke agenda komt? Noem er twee en leg elk antwoord uit met behulp van een ander gegeven uit tekst 5.
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- voorbeelden van juiste antwoorden (twee van de volgende): − Deze situatie wordt ongewenst gevonden door een groot aantal mensen, namelijk de medische wereld (regels 23-27). − Deze negatief beoordeelde situatie komt vaak voor: er zijn op dit moment 3.300 patiënten die wachten op een donororgaan (regels 24- 27). − Deze situatie wordt als veranderbaar beschouwd. / Het probleem wordt oplosbaar geacht, want D66 denkt het tekort aan donororganen te kunnen oplossen met een actief registratiesysteem (regels 13-16). − Dit probleem is langs de poortwachters gekomen, want D66 heeft een wetsvoorstel ingediend (en het probleem daarmee op de politieke agenda gezet) (regels 1-6 of regels 28-29). per juiste voorwaarde met gegeven uit tekst 5 (1) (2)
Gebruik tekst 5. In het proces van politieke besluitvorming spelen verschillende actoren een rol. In tekst 5 staat kritiek van een belangrijk adviesorgaan van de overheid. De naam van dit orgaan is tweemaal weggelaten in de tekst en daarvoor in de plaats staat (c).
Vraag 13 1 punt
Welk adviesorgaan moet bij (c) staan?
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Het adviesorgaan dat bedoeld wordt in tekst 5 heeft politieke macht.
Vraag 14 2 punten
Leg uit op grond van tekst 5 dat het adviesorgaan politieke macht heeft. Betrek in je antwoord de definitie van politieke macht.
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Het adviesorgaan uit tekst 5 (de Raad van State) heeft politieke macht omdat uit de tekst blijkt dat Kamerlid Dijkstra haar wetsvoorstel heeft aangepast na de kritiek van dit adviesorgaan (regels 28-29) (1)
- Politieke macht is het vermogen de politieke besluitvorming te bepalen. Dit adviesorgaan heeft met haar kritiek de politeke besluitvorming mede bepaald/beïnvloed (1)
Het systeemmodel van het proces van politieke besluitvorming bestaat uit vier hoofdfasen.
Vraag 15 2 punten
Leg uit in welke hoofdfase van het systeemmodel het advies van (c) volgens tekst 5 een rol speelt.
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- De conversie of omzettingsfase, (1)
- want adviezen over wetsvoorstellen vinden plaats in de beleidsvoorbereiding (wat een subfase/onderdeel is van de omzettingsfase) / want actoren als adviesorganen spelen een rol in de conversie bij de beleidsvoorbereiding (1)
Gebruik tekst 5. Kamerleden beschikken over een aantal formele middelen om de twee taken van het parlement te vervullen.
Vraag 16 2 punten
− Van welk formeel middel heeft Kamerlid Dijkstra in dit geval gebruikgemaakt?
- Onder welke taak van het parlement valt dit middel?
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
Opmerking Geen scorepunt toekennen aan ‘het recht van amendement’.
Gebruik de regels 13 tot en met 38 van tekst 5. Politieke partijen vervullen verschillende functies in het proces van politieke besluitvorming zoals de communicatiefunctie.
Vraag 17 2 punten
Leg uit welke andere functie de politieke partij D66 vervult volgens het tekstfragment.
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
Voorbeeld uit het correctievoorschrift:
- de aggregatiefunctie / integratiefunctie (1) voorbeeld van een juiste uitleg:
- Het voorstel van D66 voor een actief donorregistratiesysteem is het resultaat van een afweging van verschillende wensen en belangen zoals de wens van de medische wereld (regels 23-27) en het meetellen van de mening van de nabestaanden (regels 30-32) of het rekening houden met de wens van de donoren zelf (regels 32-35) (1p)
Gebruik tekst 6. Nederland is een parlementaire democratie. Een kenmerk daarvan is dat er sprake is van een representatiedemocratie of indirecte democratie.
Vraag 18 2 punten
Welke andere twee kenmerken van de Nederlandse parlementaire democratie zijn te herkennen in tekst 6?
Tekst 5
Donorplan wankelt na felle kritiek
Het wetsvoorstel van Tweede mensen automatisch geregistreerd Kamerlid Dijkstra (D66) om als potentiële donor. volwassenen automatisch orgaan- donor te maken, heeft een flinke klap De medische wereld schreeuwt al
5 opgelopen. In december 2013 heeft jaren om meer donororganen: het D66 dit wetsvoorstel ingediend. 25 aantal wachtenden is het afgelopen …(c)… heeft er een vernietigend decennium gegroeid van 2.600 naar oordeel over geveld. Het advies- 3.300. orgaan van de overheid spreekt zelfs
10 van ‘een inbreuk op het recht van Dijkstra heeft haar voorstel aan- onaantastbaarheid van het menselijk gepast na de kritiek van …(c)… . lichaam’. 30 Zo telt de mening van nabestaanden nu mee, ook als iemand automatisch D66 pleit al jaren voor zo’n actief geregistreerd staat als donor. Verder donorregistratiesysteem als kunnen mensen elke dag van mening
15 oplossing voor het tekort aan veranderen over hun donorschap, en donororganen. Het idee is dat 35 worden ze daar actief op gewezen. iedereen vanaf zijn 18de levensjaar Daarnaast kan een registratie worden een donorformulier in de bus krijgt, gewijzigd als iemand wilsonbekwaam en eventueel een herinnering. Bij het blijkt te zijn.
20 uitblijven van een reactie worden
naar: Algemeen Dagblad, 8 januari 2014
Tekst 6
Kamer stemt in met donorplan
DEN HAAG - Het felomstreden D66- donor willen zijn. Bij geen keuze wetsvoorstel om meer orgaan- 10 worden zij geregistreerd als donor. donoren te krijgen is dinsdag nipt aangenomen in de Tweede Kamer. Het wetsvoorstel moet nog door de
5 De stemming was bijzonder Eerste Kamer. Daar belooft het spannend met 75 voor en 74 tegen. opnieuw spannend te worden. In het aangenomen voorstel moeten mensen kiezen of ze wel of geen
naar: De Telegraaf, 13 september 2016
tabel 1
Peiling Maurice de Hond
“Vindt u dat er een donorregistratiesysteem moet komen waarin van iedereen zijn of haar keuze over orgaandonatie na overlijden is vastgelegd? Wat is uw mening?”
naar politieke voorkeur allen PVV VVD CDA D66 PvdA SP Ja, iedereen moet een keuze vastleggen 55% 45% 51% 55% 66% 63% 55% Nee, je hoeft geen keuze vast te leggen 38% 45% 43% 38% 32% 32% 38% weet niet / geen mening 7% 10% 6% 7% 3% 6% 7% totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100%
bron: www.hartstichting.nl, januari 2016
tabel 2
Stemmingsuitslag VVD-fractie van de Tweede Kamer over het donorplan van D66
fractie zetels voor tegen niet deelgenomen VVD 40 7 33 0
bron: www.tweedekamer.nl, september 2016
Opgave 4 Treitervloggers
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Besluitvorming vindt plaats bij (gewone) meerderheid van stemmen (regels 1-6) (1)
- Er is sprake van een tweekamerstelsel (regels 11-12) (1)
Gebruik tabel 1 en 2. Tabel 1 toont een peiling over het donorregistratiesysteem onder Nederlandse burgers, waarbij onderscheid is gemaakt naar politieke voorkeur (gebaseerd op stemkeuze). Tabel 2 toont de stemverhouding binnen de VVD-fractie bij de stemming over het wetsvoorstel van D66.
Vraag 19 2 punten
Leg uit met behulp van gegevens uit tabel 1 en 2 dat representatie niet altijd overeenkomt met (een hoge mate van) representativiteit. Betrek in je antwoord een omschrijving van het begrip representativiteit.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- Uit tabel 1 blijkt dat 51% van de VVD-kiezers van mening is dat mensen verplicht moeten zijn een keuze te laten registreren. Uit tabel 2 blijkt: een ruime meerderheid van de Kamerleden van de VVD (33 van 40 Kamerleden) heeft echter tégen het wetsvoorstel gestemd waarin dit geregeld wordt (1)
- Hieruit blijkt dat representatie niet altijd overeenkomt met een hoge mate van representativiteit: het stemgedrag / het standpunt van de gekozen vertegenwoordigers (de Kamerleden van de VVD) komt niet overeen met wat de (meerderheid van de) kiezers van de VVD vinden (1)
Opgave 4 Treitervloggers
Bij deze opgave horen de teksten 7 tot en met 10 uit het bronnenboekje.
In de zomer van 2016 maakte Nederland kennis met de ‘treitervlogger’. Deze term werd gebruikt voor jongeren die voor overlast zorgden en de filmpjes daarvan op YouTube zetten. Vooral de filmpjes van Ismail Ilgun uit Zaandam zorgden voor veel opschudding. In YouTube-filmpjes van hem is te zien dat agenten belachelijk worden gemaakt tijdens hun werk.
Lees de regels 1 tot en met 12 van tekst 7. Op lokaal niveau overleggen de gemeente, Justitie en politie in het zogenaamde driehoeksoverleg, zie de regels 7-9. De officier van justitie zit namens het Openbaar Ministerie in het driehoeksoverleg en de korpschef namens de politie.
Vraag 20 3 punten
a Welke functionaris neemt namens de gemeente Zaandam deel aan het driehoeksoverleg? b Voor welke taak van de politie is de gemeente verantwoordelijk? c Voor welke taak van de politie is het Openbaar Ministerie verantwoordelijk?
Tekst 7
Geef de politie extra bevoegdheden tegen treiterende vloggers
De extra maatregelen in de Zaanse 15 goed dat er stappen worden gezet, wijk Poelenburg tegen vloggers die maar het zijn beperkte maatregelen”, de politie belachelijk maken, zijn vindt Van de Kamp. volgens een woordvoerder Van de Daarom pleit de vakbond voor het
5 Kamp van de politievakbond ACP zelf kunnen ingrijpen bij zogenoemde niet genoeg. 20 sociale onveiligheid. De oplossing is volgens Van de Kamp een De gemeente Zaanstad, Justitie en afkoelingsperiode van 24 uur. “We politie kondigden gisteren extra willen de bevoegdheid om overlast- maatregelen aan in de wijk. Zo gevers mee te nemen naar het
10 worden er camera’s opgehangen en 25 politiebureau. Ze krijgen geen boete, mag de politie een gebiedsverbod maar de wijk ziet wel dat de politie instellen. actie onderneemt. Nu kan dat soms wel weken of maanden duren.” “Ik ben eerlijk over de verwachtingen van de extra maatregelen: het is
naar: nos.nl, 13 september 2016
Bekijk het antwoord
- de burgemeester (1)
- handhaving van de openbare orde / veiligheid (1)
- opsporing van strafbare feiten (1)
Lees de regels 13 tot en met 28 van tekst 7. De woordvoerder van de politievakbond ACP Van de Kamp pleit voor meer bevoegdheden van de politie om overlastgevers aan te pakken.
Vraag 21 2 punten
Leg uit dat het voorstel van de politievakbond op gespannen voet kan staan met de rechtsstaatgedachte. Begin je antwoord met een omschrijving van de rechtsstaatgedachte.
Tekst 7
Geef de politie extra bevoegdheden tegen treiterende vloggers
De extra maatregelen in de Zaanse 15 goed dat er stappen worden gezet, wijk Poelenburg tegen vloggers die maar het zijn beperkte maatregelen”, de politie belachelijk maken, zijn vindt Van de Kamp. volgens een woordvoerder Van de Daarom pleit de vakbond voor het
5 Kamp van de politievakbond ACP zelf kunnen ingrijpen bij zogenoemde niet genoeg. 20 sociale onveiligheid. De oplossing is volgens Van de Kamp een De gemeente Zaanstad, Justitie en afkoelingsperiode van 24 uur. “We politie kondigden gisteren extra willen de bevoegdheid om overlast- maatregelen aan in de wijk. Zo gevers mee te nemen naar het
10 worden er camera’s opgehangen en 25 politiebureau. Ze krijgen geen boete, mag de politie een gebiedsverbod maar de wijk ziet wel dat de politie instellen. actie onderneemt. Nu kan dat soms wel weken of maanden duren.” “Ik ben eerlijk over de verwachtingen van de extra maatregelen: het is
naar: nos.nl, 13 september 2016
Bekijk het antwoord
- De rechtsstaatgedachte is dat burgers beschermd dienen te worden tegen te grote overheidsmacht / tegen willekeur bij het gebruik van die macht door de overheid. / In een rechtsstaat wordt de macht van de overheid gereguleerd en beperkt door rechtszekerheid te bevorderen en rechtsongelijkheid en willekeur te voorkomen (1)
- Als overlastgevers 24 uur vastgehouden kunnen worden, zonder dat zij verdachten zijn van een strafbaar feit / een overtreding hebben begaan, is deze maatregel een inbreuk op hun vrijheid of de rechten van burgers / tast deze maatregel de rechtszekerheid van burgers aan (1)
Gebruik tekst 8. In tekst 8 staat de opvatting van Halbe Zijlstra, fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer, over de treitervloggers.
Vraag 22 3 punten
a Welke visie van de VVD op de oorzaak van overlast en criminaliteit is in tekst 8 te herkennen? b Waarop legt de VVD de nadruk bij de aanpak van overlast en criminaliteit? Linkse partijen hebben een andere visie op de aanpak van overlast en criminaliteit. c Geef een omschrijving van de linkse visie op de aanpak van overlast en criminaliteit en geef een concrete overheidsmaatregel die daarbij past.
Tekst 7
Geef de politie extra bevoegdheden tegen treiterende vloggers
De extra maatregelen in de Zaanse 15 goed dat er stappen worden gezet, wijk Poelenburg tegen vloggers die maar het zijn beperkte maatregelen”, de politie belachelijk maken, zijn vindt Van de Kamp. volgens een woordvoerder Van de Daarom pleit de vakbond voor het
5 Kamp van de politievakbond ACP zelf kunnen ingrijpen bij zogenoemde niet genoeg. 20 sociale onveiligheid. De oplossing is volgens Van de Kamp een De gemeente Zaanstad, Justitie en afkoelingsperiode van 24 uur. “We politie kondigden gisteren extra willen de bevoegdheid om overlast- maatregelen aan in de wijk. Zo gevers mee te nemen naar het
10 worden er camera’s opgehangen en 25 politiebureau. Ze krijgen geen boete, mag de politie een gebiedsverbod maar de wijk ziet wel dat de politie instellen. actie onderneemt. Nu kan dat soms wel weken of maanden duren.” “Ik ben eerlijk over de verwachtingen van de extra maatregelen: het is
naar: nos.nl, 13 september 2016
Tekst 8
Reactie van fractievoorzitter VVD in de Tweede Kamer: “Wij zijn de baas, niet het tuig”
Veel Nederlanders hebben de wegkomt met zaken die een gewone afgelopen weken met stijgende nette burger zich niet kan verbazing gekeken naar de 15 veroorloven. gebeurtenissen in Zaandam.
5 Er zijn lokale bestuurders die vinden Bij dit soort raddraaiers moeten we dat we vooral met deze niet ‘de-escaleren’ en ze voorzichtig ‘overlastplegers’ in gesprek moeten behandelen. gaan. De verkeerde route wat de Als die gasten uit Zaandam zeggen VVD betreft. 20 “wij zijn hier de baas”, kan er maar
10 Als ik zo’n raddraaier uit Zaandam één antwoord zijn. “Nee… wíj zijn hoor zeggen “wij zijn hier de baas”, hier de baas!” toont dat aan dat hij kennelijk
naar: opiniestuk van Halbe Zijlstra, vvd.nl, 16 september 2016
Bekijk het antwoord
- De VVD schrijft criminaliteit toe aan individuen die de algemeen geldende waarden en normen (deugdzaamheid) van de samenleving ondermijnen. In de tekst wordt gesproken over ‘overlastplegers’ en ‘raddraaiers’ uit Zaandam, individuen die zich niet houden aan de algemeen geldende waarden en normen (1)
- De VVD benadrukt het handhaven van rechtsregels / een repressieve aanpak / het belang van waarden en normen / het belang van strenge wetten en maatregelen (1)
- Linkse partijen leggen meer de nadruk op het bestrijden van de maatschappelijke oorzaken van criminaliteit. Een beleidsmaatregel die daarbij past is bijvoorbeeld: ervoor zorgen dat jongeren een goede opleiding krijgen / de kansen vergroten van jongeren op betaald werk / jongeren laten deelnemen aan werkgelegenheidsprojecten (1)
Gebruik tekst 9. De vlogger Ismail Ilgun wordt verdacht van opruiing (een strafbaar feit). De strafbaarheid van gedrag hangt af van vier factoren.
Vraag 23 1 punt
Op grond van welke factor kan de advocaat in tekst 9 aanvoeren dat de vlogger niet strafbaar is voor zijn daden?
Tekst 8
Reactie van fractievoorzitter VVD in de Tweede Kamer: “Wij zijn de baas, niet het tuig”
Veel Nederlanders hebben de wegkomt met zaken die een gewone afgelopen weken met stijgende nette burger zich niet kan verbazing gekeken naar de 15 veroorloven. gebeurtenissen in Zaandam.
5 Er zijn lokale bestuurders die vinden Bij dit soort raddraaiers moeten we dat we vooral met deze niet ‘de-escaleren’ en ze voorzichtig ‘overlastplegers’ in gesprek moeten behandelen. gaan. De verkeerde route wat de Als die gasten uit Zaandam zeggen VVD betreft. 20 “wij zijn hier de baas”, kan er maar
10 Als ik zo’n raddraaier uit Zaandam één antwoord zijn. “Nee… wíj zijn hoor zeggen “wij zijn hier de baas”, hier de baas!” toont dat aan dat hij kennelijk
naar: opiniestuk van Halbe Zijlstra, vvd.nl, 16 september 2016
Tekst 9
Advocaat: “Gedrag Zaanse vloggers onwenselijk maar niet strafbaar”
ZAANDAM - Advocaat Sydney jongens op straat aanzet tot strafbare Smeets legt uit dat de kans groot is dingen. “Dit lijkt het geval, maar is dat Ismail Ilgun wordt vrijgesproken, 15 het niet gewoon zo dat die jongens hoe vervelend zijn vlogs ook zijn. dat toch al deden en Ilgun het alleen
5 “Het gedrag van vloggers is absoluut vastlegt?”, vraagt Smeets zich onwenselijk en dat wil je niet in je hardop af. “Als ze al strafbare feiten straat meemaken, maar de vraag is plegen, want dat zie ik in die filmpjes of je echt kunt spreken van opruiing. 20 niet.” Dan moet je kunnen aantonen dat hij
10 mensen echt ergens toe beweegt.” Ilgun werd dinsdag opgepakt op Smeets legt uit dat de rechter moet verdenking van opruiing, maar werd kunnen aantonen dat Ilgun de vanmiddag weer vrijgelaten.
naar: www.rtvnh.nl, 16 september 2016
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Lees tekst 10. Media vervullen verschillende functies voor het individu. De vlogs kunnen een amuserende, sociale of economische functie vervullen voor de makers.
Vraag 24 1 punt
Leg uit welke andere individuele functie van de media voor de straatvloggers te herkennen is in tekst 10.
Tekst 9
Advocaat: “Gedrag Zaanse vloggers onwenselijk maar niet strafbaar”
ZAANDAM - Advocaat Sydney jongens op straat aanzet tot strafbare Smeets legt uit dat de kans groot is dingen. “Dit lijkt het geval, maar is dat Ismail Ilgun wordt vrijgesproken, 15 het niet gewoon zo dat die jongens hoe vervelend zijn vlogs ook zijn. dat toch al deden en Ilgun het alleen
5 “Het gedrag van vloggers is absoluut vastlegt?”, vraagt Smeets zich onwenselijk en dat wil je niet in je hardop af. “Als ze al strafbare feiten straat meemaken, maar de vraag is plegen, want dat zie ik in die filmpjes of je echt kunt spreken van opruiing. 20 niet.” Dan moet je kunnen aantonen dat hij
10 mensen echt ergens toe beweegt.” Ilgun werd dinsdag opgepakt op Smeets legt uit dat de rechter moet verdenking van opruiing, maar werd kunnen aantonen dat Ilgun de vanmiddag weer vrijgelaten.
naar: www.rtvnh.nl, 16 september 2016
Tekst 10
Straatvloggers: patsen met je geld, lak aan autoriteit
Stel, je begint een vlog, een soort averechts werkt. “Nu zijn de videodagboek op YouTube. Je koopt straatvloggers als groep de gebeten een camera, maakt een account aan, hond tegenover de samenleving”, je bent er klaar voor. Wat film je als zegt criminoloog Jan Dirk de Jong.
5 eerste? Je omgeving natuurlijk. Je 20 “Ze zullen hun geuzenidentiteit van vrienden, je familie, gewoon: wat je gangsters in de buurt alleen maar de hele dag uitspookt. “Dat is wat meer omarmen.” bekende vloggers als Enzo Knol “En het ís ook best stoer, als je doen, en het is wat Ismail en zijn erover nadenkt”, zegt onderzoeker
10 maten in Hoodvlogs deden”, zegt 25 Jeroen van den Broek. “Dat je met je Omar Kbiri, digital-marketing-expert. lokale vriendengroepje twee weken Neemt niet weg dat de straatvloggers de media beheerst, door de premier regelmatig over de schreef gaan. tuig genoemd wordt, de bak ingaat. Dat levert status op.” Hard politieoptreden, boze ministers,
15 arrestaties
- de vraag is of het niet
bron: www.nrc.nl, 16 september 2016
Opgave 5 De Europese Unie versus Apple
Bekijk het antwoord
Opmerking Het scorepunt alleen toekennen als zowel functie als uitleg juist zijn.
Gebruik tekst 10. De onderzoekers Jan Dirk de Jong en Jeroen van den Broek lijken niet te verwachten dat de overlast van straatvloggers zal afnemen. De verwachting van de onderzoekers kan ondersteund worden met twee theorieën ter verklaring van crimineel gedrag.
Vraag 25 2 punten
Leg uit dat je de differentiële-associatietheorie kunt gebruiken om de verwachting van de onderzoekers te ondersteunen dat de overlast van straatvloggers niet zal afnemen. Geef een citaat uit tekst 10 dat deze theorie illustreert.
Tekst 10
Straatvloggers: patsen met je geld, lak aan autoriteit
Stel, je begint een vlog, een soort averechts werkt. “Nu zijn de videodagboek op YouTube. Je koopt straatvloggers als groep de gebeten een camera, maakt een account aan, hond tegenover de samenleving”, je bent er klaar voor. Wat film je als zegt criminoloog Jan Dirk de Jong.
5 eerste? Je omgeving natuurlijk. Je 20 “Ze zullen hun geuzenidentiteit van vrienden, je familie, gewoon: wat je gangsters in de buurt alleen maar de hele dag uitspookt. “Dat is wat meer omarmen.” bekende vloggers als Enzo Knol “En het ís ook best stoer, als je doen, en het is wat Ismail en zijn erover nadenkt”, zegt onderzoeker
10 maten in Hoodvlogs deden”, zegt 25 Jeroen van den Broek. “Dat je met je Omar Kbiri, digital-marketing-expert. lokale vriendengroepje twee weken Neemt niet weg dat de straatvloggers de media beheerst, door de premier regelmatig over de schreef gaan. tuig genoemd wordt, de bak ingaat. Dat levert status op.” Hard politieoptreden, boze ministers,
15 arrestaties
- de vraag is of het niet
bron: www.nrc.nl, 16 september 2016
Opgave 5 De Europese Unie versus Apple
Bekijk het antwoord
- De overlast zal wellicht niet afnemen, omdat in het sociale milieu van de vloggers / straatcultuur het gedrag van de overlastgevers positieve reacties oproept. Volgens de differentiële-associatietheorie krijgen mensen in een bepaald milieu meer positieve associaties met bepaalde vormen van criminaliteit dan afkeurende reacties (1)
- Het volgende citaat illustreert deze theorie: “Dat je met je lokale vriendengroepje twee weken de media beheerst, door de premier tuig genoemd wordt, de bak ingaat. Dat levert status op.” (regels 25-29) (1)
Vraag 26 2 punten
Leg uit dat je de etiketteringstheorie (labeling- of stigmatiseringtheorie) kunt gebruiken om de verwachting van de onderzoekers te ondersteunen dat de overlast van straatvloggers niet zal afnemen. Geef een citaat uit tekst 10 dat deze theorie illustreert.
Tekst 10
Straatvloggers: patsen met je geld, lak aan autoriteit
Stel, je begint een vlog, een soort averechts werkt. “Nu zijn de videodagboek op YouTube. Je koopt straatvloggers als groep de gebeten een camera, maakt een account aan, hond tegenover de samenleving”, je bent er klaar voor. Wat film je als zegt criminoloog Jan Dirk de Jong.
5 eerste? Je omgeving natuurlijk. Je 20 “Ze zullen hun geuzenidentiteit van vrienden, je familie, gewoon: wat je gangsters in de buurt alleen maar de hele dag uitspookt. “Dat is wat meer omarmen.” bekende vloggers als Enzo Knol “En het ís ook best stoer, als je doen, en het is wat Ismail en zijn erover nadenkt”, zegt onderzoeker
10 maten in Hoodvlogs deden”, zegt 25 Jeroen van den Broek. “Dat je met je Omar Kbiri, digital-marketing-expert. lokale vriendengroepje twee weken Neemt niet weg dat de straatvloggers de media beheerst, door de premier regelmatig over de schreef gaan. tuig genoemd wordt, de bak ingaat. Dat levert status op.” Hard politieoptreden, boze ministers,
15 arrestaties
- de vraag is of het niet
bron: www.nrc.nl, 16 september 2016
Opgave 5 De Europese Unie versus Apple
Bekijk het antwoord
- De overlast zal wellicht niet afnemen, omdat de vloggers het etiket ‘crimineel’ opgeplakt krijgen door de maatschappij. Volgens de etiketteringstheorie zullen deze jongeren zich conform dit etiket gaan gedragen (1)
- In de tekst zegt criminoloog Jan Dirk de Jong: (“Nu zijn de straatvloggers als groep de gebeten hond tegenover de samenleving.”) “Ze zullen hun geuzenidentiteit van gangsters in de buurt alleen maar meer omarmen. (regels 16-22 of 20-22) (1)
Opgave 5 De Europese Unie versus Apple
Bij deze opgave hoort tekst 11 uit het bronnenboekje.
Inleiding Een van de machtigste commissariaten van de Europese Unie (EU) is het commissariaat van Mededinging. Eurocommissaris Margrethe Vestager die momenteel op die post zit, kan hoge boetes opleggen aan bedrijven en instellingen die zich niet houden aan de regels van de gemeenschappelijke markt. De Eurocommissaris kan ook een lidstaat verplichten naheffingen op te leggen aan bedrijven die extreem gunstige belastingafspraken hebben gemaakt. In dit geval de belastingafspraak van Ierland met het Amerikaanse bedrijf Apple (zie tekst 11). De Eurocommissaris beschouwt een dergelijke belastingafspraak als staatssteun.
Lees de regels 1 tot en met 24 van tekst 11. De Eurocommissaris Vestager wil dat Ierland van Apple eist dat deze alsnog miljarden aan belastinggelden betaalt. Ex-Eurocommissaris Neelie Kroes heeft kritiek op dit besluit van Vestager. De kritiek van Neelie Kroes is gebaseerd op één van de kenmerken van een staat.
Vraag 27 1 punt
Welk kenmerk van een staat is dat?
Tekst 11
‘Europa versus Apple’
Margrethe Vestager geldt als een van lidstaten om hun eigen belasting- de succesvolste Eurocommissaris- wetten vast te stellen”. sen. Voor een belangrijk deel komt dat door haar portefeuille: 25 Mevrouw Vestager, u kreeg na de
5 mededinging. Het Apple-dossier is tot Apple-zaak kritiek dat u zich te nu toe de knaller. Met die zaak legde veel bemoeit met nationaal zij een bom onder het te soepele belastingbeleid. belastingbeleid van sommige “Daar begrijp ik niets van. Natuurlijk Europese lidstaten en onder het 30 kan elk land zijn eigen belasting-
10 complete Ierse ‘businessmodel’, dat beleid voeren, maar tegelijkertijd draait om het aantrekken van hebben we gezamenlijk afgesproken multinationals met gunstige dat je een bedrijf geen voordeel mag belastingregelingen. Ierland, dat geven dat je niet gunt aan andere Apple in 2014 slechts 0,005 procent 35 bedrijven of andere sectoren.”
15 belasting liet betalen, moet de bewust misgelopen miljarden nu De wereld globaliseert, maar uw terugvorderen. departement groeit niet mee. Heeft De kwestie kwam haar op kritiek te u genoeg mensen? staan van een voorganger, Neelie “Ik beslis niet over de Europese
20 Kroes. Kroes schreef in een 40 begroting. Dat doen …(d)… en opiniestuk dat Vestagers besluit ...(e)… . Ik ga niet zitten dromen. Ik inbreuk maakt op “het recht van EU- moet ervoor zorgen dat we nú onze prioriteiten goed krijgen.”
naar: www.nrc.nl, 1 december 2016
Opgave 6 Cybercriminaliteit
tabel 3
Aantallen in procenten van zelf gerapporteerde onlinedelicten in 2015 Deze cijfers zijn gebaseerd op:
478 respondenten in de categorie 10- en 11-jarigen, 1.470 respondenten in de categorie 12- t/m 17-jarigen, 1.240 respondenten in de categorie 18- t/m 22-jarigen.
10 en 11 jaar 12 t/m 17 jaar 18 t/m 22 jaar N=478 N=1.470 N=1.240 cyberdelicten % % % wachtwoord veranderen van iemand anders zodat die persoon niet meer kan inloggen 1,2 6,6 5,8 inloggen op computer/website zonder toestemming of kennisgeving en eventueel informatie veranderen (hacken) 7,0 15,7 23,1 virus versturen 1,1 0,6 DDoS-aanval uitvoeren op website/e-mail 2,1 1,1
gedigitaliseerde delicten zich voordoen als iemand anders op internet 4,8 11,7 7,5 bedreigen via sms, e-mail of chatbox 2,5 7,7 5,4 bedreigen via sociale media 2,0 8,4 4,9 verkoop via internet, artikel niet opsturen 0,2 gekocht via internet, geld niet overmaken 0,9 1,2 verspreiden van seksueel beeldmateriaal van minderjarigen 4,4 1,6
naar: www.wodc.nl, januari 2016
Bekijk het antwoord
- In elke staat is er sprake van een soevereine macht. / De overheid van een staat heeft de soevereine macht / de hoogste macht. (1)
Lees de regels 25 tot en met 35 van tekst 11. Op het gebied van economische samenwerking heeft de EU een aantal bevoegdheden.
Vraag 28 1 punt
Op welke bevoegdheid van de EU op het gebied van economische samenwerking is het besluit van Vestager gebaseerd?
Tekst 11
‘Europa versus Apple’
Margrethe Vestager geldt als een van lidstaten om hun eigen belasting- de succesvolste Eurocommissaris- wetten vast te stellen”. sen. Voor een belangrijk deel komt dat door haar portefeuille: 25 Mevrouw Vestager, u kreeg na de
5 mededinging. Het Apple-dossier is tot Apple-zaak kritiek dat u zich te nu toe de knaller. Met die zaak legde veel bemoeit met nationaal zij een bom onder het te soepele belastingbeleid. belastingbeleid van sommige “Daar begrijp ik niets van. Natuurlijk Europese lidstaten en onder het 30 kan elk land zijn eigen belasting-
10 complete Ierse ‘businessmodel’, dat beleid voeren, maar tegelijkertijd draait om het aantrekken van hebben we gezamenlijk afgesproken multinationals met gunstige dat je een bedrijf geen voordeel mag belastingregelingen. Ierland, dat geven dat je niet gunt aan andere Apple in 2014 slechts 0,005 procent 35 bedrijven of andere sectoren.”
15 belasting liet betalen, moet de bewust misgelopen miljarden nu De wereld globaliseert, maar uw terugvorderen. departement groeit niet mee. Heeft De kwestie kwam haar op kritiek te u genoeg mensen? staan van een voorganger, Neelie “Ik beslis niet over de Europese
20 Kroes. Kroes schreef in een 40 begroting. Dat doen …(d)… en opiniestuk dat Vestagers besluit ...(e)… . Ik ga niet zitten dromen. Ik inbreuk maakt op “het recht van EU- moet ervoor zorgen dat we nú onze prioriteiten goed krijgen.”
naar: www.nrc.nl, 1 december 2016
Opgave 6 Cybercriminaliteit
tabel 3
Aantallen in procenten van zelf gerapporteerde onlinedelicten in 2015 Deze cijfers zijn gebaseerd op:
478 respondenten in de categorie 10- en 11-jarigen, 1.470 respondenten in de categorie 12- t/m 17-jarigen, 1.240 respondenten in de categorie 18- t/m 22-jarigen.
10 en 11 jaar 12 t/m 17 jaar 18 t/m 22 jaar N=478 N=1.470 N=1.240 cyberdelicten % % % wachtwoord veranderen van iemand anders zodat die persoon niet meer kan inloggen 1,2 6,6 5,8 inloggen op computer/website zonder toestemming of kennisgeving en eventueel informatie veranderen (hacken) 7,0 15,7 23,1 virus versturen 1,1 0,6 DDoS-aanval uitvoeren op website/e-mail 2,1 1,1
gedigitaliseerde delicten zich voordoen als iemand anders op internet 4,8 11,7 7,5 bedreigen via sms, e-mail of chatbox 2,5 7,7 5,4 bedreigen via sociale media 2,0 8,4 4,9 verkoop via internet, artikel niet opsturen 0,2 gekocht via internet, geld niet overmaken 0,9 1,2 verspreiden van seksueel beeldmateriaal van minderjarigen 4,4 1,6
naar: www.wodc.nl, januari 2016
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Lees de regels 36 tot en met 43 van tekst 11.
Vraag 29 2 punten
Welke twee Europese instellingen moeten staan bij (d) en (e)?
Tekst 11
‘Europa versus Apple’
Margrethe Vestager geldt als een van lidstaten om hun eigen belasting- de succesvolste Eurocommissaris- wetten vast te stellen”. sen. Voor een belangrijk deel komt dat door haar portefeuille: 25 Mevrouw Vestager, u kreeg na de
5 mededinging. Het Apple-dossier is tot Apple-zaak kritiek dat u zich te nu toe de knaller. Met die zaak legde veel bemoeit met nationaal zij een bom onder het te soepele belastingbeleid. belastingbeleid van sommige “Daar begrijp ik niets van. Natuurlijk Europese lidstaten en onder het 30 kan elk land zijn eigen belasting-
10 complete Ierse ‘businessmodel’, dat beleid voeren, maar tegelijkertijd draait om het aantrekken van hebben we gezamenlijk afgesproken multinationals met gunstige dat je een bedrijf geen voordeel mag belastingregelingen. Ierland, dat geven dat je niet gunt aan andere Apple in 2014 slechts 0,005 procent 35 bedrijven of andere sectoren.”
15 belasting liet betalen, moet de bewust misgelopen miljarden nu De wereld globaliseert, maar uw terugvorderen. departement groeit niet mee. Heeft De kwestie kwam haar op kritiek te u genoeg mensen? staan van een voorganger, Neelie “Ik beslis niet over de Europese
20 Kroes. Kroes schreef in een 40 begroting. Dat doen …(d)… en opiniestuk dat Vestagers besluit ...(e)… . Ik ga niet zitten dromen. Ik inbreuk maakt op “het recht van EU- moet ervoor zorgen dat we nú onze prioriteiten goed krijgen.”
naar: www.nrc.nl, 1 december 2016
Opgave 6 Cybercriminaliteit
tabel 3
Aantallen in procenten van zelf gerapporteerde onlinedelicten in 2015 Deze cijfers zijn gebaseerd op:
478 respondenten in de categorie 10- en 11-jarigen, 1.470 respondenten in de categorie 12- t/m 17-jarigen, 1.240 respondenten in de categorie 18- t/m 22-jarigen.
10 en 11 jaar 12 t/m 17 jaar 18 t/m 22 jaar N=478 N=1.470 N=1.240 cyberdelicten % % % wachtwoord veranderen van iemand anders zodat die persoon niet meer kan inloggen 1,2 6,6 5,8 inloggen op computer/website zonder toestemming of kennisgeving en eventueel informatie veranderen (hacken) 7,0 15,7 23,1 virus versturen 1,1 0,6 DDoS-aanval uitvoeren op website/e-mail 2,1 1,1
gedigitaliseerde delicten zich voordoen als iemand anders op internet 4,8 11,7 7,5 bedreigen via sms, e-mail of chatbox 2,5 7,7 5,4 bedreigen via sociale media 2,0 8,4 4,9 verkoop via internet, artikel niet opsturen 0,2 gekocht via internet, geld niet overmaken 0,9 1,2 verspreiden van seksueel beeldmateriaal van minderjarigen 4,4 1,6
naar: www.wodc.nl, januari 2016
Bekijk het antwoord
Opmerking De volgorde van de antwoorden is willekeurig.
Op 19 december 2016 heeft de Amerikaanse technologiegigant Apple beroep aangetekend tegen de vordering van 13 miljard euro plus rente aan achterstallige belasting die het bedrijf van de Europese Commissie moet betalen aan de Ierse belastingdienst. Apple gaat de zaak voorleggen bij een ander orgaan van de EU.
Vraag 30 1 punt
Bij welk Europees orgaan gaat Apple de zaak voorleggen?
Bekijk het antwoord
- het Europese Hof van Justitie (1)
Opgave 6 Cybercriminaliteit
Bij deze opgave horen tabel 3 en de teksten 12 en 13 uit het bronnenboekje.
Inleiding Digitale criminaliteit of cybercriminaliteit kent verschillende verschijningsvormen. Denk bijvoorbeeld aan hacken en DDoS-aanvallen (zie tabel 3). Hacken is het illegaal inbreken in computers of computernetwerken door het omzeilen van beveiligingsmaatregelen. Met name jongeren blijken actief te zijn als hacker. De aantrekkingskracht van het hacken onder jongeren wordt besproken in tekst 12. Tekst 13 is een beschrijving van een zaak tegen een 22-jarige man die door het Haagse gerechtshof voor verschillende computergerelateerde delicten veroordeeld werd.
Bekijk tabel 3. Criminaliteit kan op verschillende manieren gemeten worden.
Vraag 31 2 punten
a Met behulp van welke onderzoeksmethode zijn de cijfers in tabel 3 verzameld? Onderbouw je antwoord met een gegeven uit tabel 3. b Is deze onderzoeksmethode een voorbeeld van kwalitatief of kwantitatief onderzoek? Onderbouw je antwoord met een gegeven uit tabel 3.
Tekst 12
Waarom handige jongens liever hacker worden dan IT-beveiliger
Niet eerder leek de dreiging van 34 personen gearresteerd en meer hackers op het internet zo groot als dan 100 personen gewaarschuwd of vandaag. Bijna voortdurend vinden er beboet. Het betrof bijna uitsluitend op grote schaal en met flinke jongeren onder de 18 jaar.
5 nauwkeurigheid hacks en zogenaamde DDoS-aanvallen plaats. 20 Europol wil met deze actie De daders? Verrassend veel tieners, voorkomen dat jongeren verstrikt voor wie voldoende afstudeer- raken in de cybercriminaliteit. mogelijkheden en stageplaatsen Om ervoor te zorgen dat jongeren
10 beschikbaar zijn. niet verder afdwalen zijn ze nu
25 vroegtijdig door Europol op het matje De Europese politieorganisatie geroepen. Dat blijkt geen overbodige Europol voerde onlangs een luxe, want eenmaal in het wereldje gecoördineerde actie uit tegen lonken voor de nieuwe hackers. In totaal werden er door cybercriminelen grote bedragen.
15 Europol in verschillende landen
naar: www.hpdetijd.nl, 15 december 2016
Tekst 13
Veroordeling voor diverse vormen van cybercrime
Een 22-jarige man is op 27 oktober hof rekening gehouden met het feit
2016 door het gerechtshof Den Haag dat de verdachte eerder is veroordeeld voor verschillende 20 veroordeeld voor het plegen van computergerelateerde delicten. Hij computervredebreuk. Daar staat
5 heeft (net als bij de rechtbank) een tegenover dat de verdachte openheid gevangenisstaf opgelegd gekregen van zaken heeft gegeven, onder van 497 dagen, waarvan 360 dagen meer door het verstrekken van voorwaardelijk, en een taakstraf van 25 wachtwoorden en zelfs ten aanzien
240 uur. van feiten die de politie nog helemaal
10 De man heeft zich over een periode niet met hem in relatie had gebracht. van bijna twee jaar beziggehouden Bovendien hebben gedrags- met verschillende vormen van deskundigen een stoornis bij de criminaliteit waarin zijn computer- 30 verdachte vastgesteld op grond gebruik een hoofdrol speelde. waarvan hij als verminderd toerekeningsvatbaar zou moeten
15 Het Haagse hof rekent de verdachte worden beschouwd. Die conclusie deze feiten zwaar aan. In het nadeel heeft het Hof overgenomen. van de verdachte heeft het gerechts-
naar: www.rechtspraak.nl, 28 oktober 2016
►►► ν
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- De cijfers zijn verzameld met behulp van een daderenquête / zelfrapportage-onderzoek. Dit kun je zien aan de kop bij de tabel: daar staat ‘zelf gerapporteerde onlinedelicten’ of dat kun je zien in tabel 3 aan bijvoorbeeld het delict ’wachtwoord veranderen van iemand anders’. (De delicten in tabel 3 zijn beschreven in strafbare handelingen die door individuen worden verricht.) (1)
- Dit is een kwantitatieve onderzoeksmethode. Er wordt geteld hoe vaak (via een vragenlijst met meerkeuzevragen) een delict voorkomt binnen een bepaalde leeftijdsgroep; bijvoorbeeld 1,2% van de groep 10- en 11- jarigen geeft aan wel eens een wachtwoord van iemand anders veranderd te hebben (1)
Gebruik tekst 12. Europol heeft een actie ondernomen tegen hackers in verschillende landen. Straffen en maatregelen (sancties) vervullen verschillende doelen zoals het handhaven van de rechtsorde en resocialisatie.
Vraag 32 2 punten
Leg uit welke andere twee doelen van straffen Europol met deze actie hoopte te bereiken. Betrek per uitleg van een doel een gegeven uit de tekst.
Tekst 12
Waarom handige jongens liever hacker worden dan IT-beveiliger
Niet eerder leek de dreiging van 34 personen gearresteerd en meer hackers op het internet zo groot als dan 100 personen gewaarschuwd of vandaag. Bijna voortdurend vinden er beboet. Het betrof bijna uitsluitend op grote schaal en met flinke jongeren onder de 18 jaar.
5 nauwkeurigheid hacks en zogenaamde DDoS-aanvallen plaats. 20 Europol wil met deze actie De daders? Verrassend veel tieners, voorkomen dat jongeren verstrikt voor wie voldoende afstudeer- raken in de cybercriminaliteit. mogelijkheden en stageplaatsen Om ervoor te zorgen dat jongeren
10 beschikbaar zijn. niet verder afdwalen zijn ze nu
25 vroegtijdig door Europol op het matje De Europese politieorganisatie geroepen. Dat blijkt geen overbodige Europol voerde onlangs een luxe, want eenmaal in het wereldje gecoördineerde actie uit tegen lonken voor de nieuwe hackers. In totaal werden er door cybercriminelen grote bedragen.
15 Europol in verschillende landen
naar: www.hpdetijd.nl, 15 december 2016
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- voorbeelden van juiste antwoorden (twee van de volgende): − speciale preventie Europol pakte jonge hackers op en heeft hun een boete gegeven (regels 14-19) / heeft jonge hackers ‘op het matje geroepen’ (regels 23-26). Daarmee wil Europol deze jongeren laten beseffen dat wat ze doen, strafbaar is. Deze organisatie hoopt op deze manier ervoor te zorgen dat de jongeren stoppen met hacken. − generale preventie Europol pakte jonge hackers op en heeft hun een boete gegeven (regels 14-19) / heeft jonge hackers ‘op het matje geroepen’ (regels 23-26). Europol hoopt door deze actie andere jongeren af te schrikken, zodat zij de stap richting cybercriminaliteit niet gaan zetten. − beveiliging van de samenleving Europol heeft jonge hackers gearresteerd, gewaarschuwd of beboet (regels 14-19) of ‘op het matje geroepen’ (regels 23-26). Deze politie- organisatie probeert hiermee te voorkomen dat burgers last ondervinden van digitale criminaliteit. per juist doel met juiste uitleg (1) (2)
Lees de regels 1 tot en met 9 van tekst 13. Een 22-jarige man is door het gerechtshof in Den Haag veroordeeld voor een aantal computer-gerelateerde delicten.
Vraag 33 2 punten
− Welke juridische mogelijkheid heeft deze man indien hij het niet eens is met de uitspraak van het gerechtshof?
- Beschrijf wat er vervolgens gebeurt indien deze man van deze juridische mogelijkheid gebruik gaat maken.
Tekst 13
Veroordeling voor diverse vormen van cybercrime
Een 22-jarige man is op 27 oktober hof rekening gehouden met het feit
2016 door het gerechtshof Den Haag dat de verdachte eerder is veroordeeld voor verschillende 20 veroordeeld voor het plegen van computergerelateerde delicten. Hij computervredebreuk. Daar staat
5 heeft (net als bij de rechtbank) een tegenover dat de verdachte openheid gevangenisstaf opgelegd gekregen van zaken heeft gegeven, onder van 497 dagen, waarvan 360 dagen meer door het verstrekken van voorwaardelijk, en een taakstraf van 25 wachtwoorden en zelfs ten aanzien
240 uur. van feiten die de politie nog helemaal
10 De man heeft zich over een periode niet met hem in relatie had gebracht. van bijna twee jaar beziggehouden Bovendien hebben gedrags- met verschillende vormen van deskundigen een stoornis bij de criminaliteit waarin zijn computer- 30 verdachte vastgesteld op grond gebruik een hoofdrol speelde. waarvan hij als verminderd toerekeningsvatbaar zou moeten
15 Het Haagse hof rekent de verdachte worden beschouwd. Die conclusie deze feiten zwaar aan. In het nadeel heeft het Hof overgenomen. van de verdachte heeft het gerechts-
naar: www.rechtspraak.nl, 28 oktober 2016
►►► ν
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Hij kan in cassatie gaan bij de Hoge Raad (1)
- De Hoge Raad controleert of het gerechtshof het recht juist heeft toegepast. (In cassatie gaat de Hoge Raad uit van de feiten zoals het gerechtshof deze heeft vastgesteld.) (1)
Lees de regels 10 tot en met 34 van tekst 13. De verdachte heeft zelf informatie over strafbare feiten aangedragen, die de politie nog niet van hem wist. Een verdachte is niet verplicht dit te doen. In de wet staat onder andere dat een verdachte recht heeft op een eerlijk proces en dat hij/zij het recht heeft om in hoger beroep te gaan.
Vraag 34 2 punten
Noem twee andere rechten van een verdachte in het strafproces.
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Opgaven · Bijlage
Bekijk het antwoord
- twee van de volgende: − De verdachte heeft het recht om te zwijgen / hoeft niet mee te werken aan zijn/haar eigen veroordeling. − De verdachte heeft het recht te weten waarvan hij/zij verdacht wordt. − De verdachte heeft recht op bijstand van een advocaat (raadsman). − De verdachte heeft recht op mogelijkheden zich adequaat te verdedigen. / Hij/zij mag zijn/haar eigen verdediging voeren. − De verdachte mag getuigen ondervragen en stukken bestuderen. − De verdachte heeft het recht op het laatste woord. per juist antwoord (1) (2)
Gebruik tekst 13. In tekst 13 is te herkennen dat het Nederlands strafrecht zowel een daderstrafrecht als een daadstrafrecht is.
Vraag 35 3 punten
− Wat is het verschil tussen dader- en daadstrafrecht?
- Leg uit op grond van voorbeelden uit tekst 13 dat het strafrecht in Nederland zowel een daderstrafrecht als een daadstrafrecht is.
Tekst 13
Veroordeling voor diverse vormen van cybercrime
Een 22-jarige man is op 27 oktober hof rekening gehouden met het feit
2016 door het gerechtshof Den Haag dat de verdachte eerder is veroordeeld voor verschillende 20 veroordeeld voor het plegen van computergerelateerde delicten. Hij computervredebreuk. Daar staat
5 heeft (net als bij de rechtbank) een tegenover dat de verdachte openheid gevangenisstaf opgelegd gekregen van zaken heeft gegeven, onder van 497 dagen, waarvan 360 dagen meer door het verstrekken van voorwaardelijk, en een taakstraf van 25 wachtwoorden en zelfs ten aanzien
240 uur. van feiten die de politie nog helemaal
10 De man heeft zich over een periode niet met hem in relatie had gebracht. van bijna twee jaar beziggehouden Bovendien hebben gedrags- met verschillende vormen van deskundigen een stoornis bij de criminaliteit waarin zijn computer- 30 verdachte vastgesteld op grond gebruik een hoofdrol speelde. waarvan hij als verminderd toerekeningsvatbaar zou moeten
15 Het Haagse hof rekent de verdachte worden beschouwd. Die conclusie deze feiten zwaar aan. In het nadeel heeft het Hof overgenomen. van de verdachte heeft het gerechts-
naar: www.rechtspraak.nl, 28 oktober 2016
►►► ν
Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Opgaven
Bekijk het antwoord
- Bij daderstrafrecht wordt rekening gehouden met persoonlijke omstandigheden en gedragingen van de verdachte en kenmerkend voor daadstrafrecht is dat er voornamelijk wordt gekeken naar het delict (en dat er minder tot geen aandacht is voor de persoon van de dader) (1)
- Uit tekst 13 kun je afleiden dat er aandacht is voor de persoon van de dader namelijk dat het gerechtshof rekening heeft gehouden met het feit dat de verdachte ‘openheid van zaken heeft gegeven’ aan de politie (regels 21-27) en/of met het feit dat de verdachte als verminderend toerekeningsvatbaar zou moeten worden beschouwd (regels 28-33) (1)
- De verdachte is voor zijn gedrag wel door het gerechtshof veroordeeld tot een bepaald aantal dagen gevangenisstraf en 240 uur taakstraf (regels 1-9), dus is er sprake van toepassing van het daadstrafrecht. Het gerechtshof is namelijk uitgegaan van de delicten die de man heeft gepleegd. (Zou het gerechtshof louter zijn uitgegaan van het daadstrafrecht dan zouden de straffen waarschijnlijk hoger zijn uitvallen en hield het hof geen rekening met de omstandigheden van de verdachte.) (1)
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Maatschappijwetenschappen 2018, tijdvak 1. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2018/havo/documenten/cse-1/ha-1034-a-18-1-o
Andere examens maatschappijwetenschappen havo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2024, tijdvak 2
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 2
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1?
Het centraal examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1 loopt tot vraag 35. Van 34 vragen staat het onderwerp in de vragenbank. De meeste vragen gaan over macht en gezag (27), vorming (5) en verandering (2).
Wat zijn de antwoorden van het examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2018/havo/documenten/cse-1/ha-1034-a-18-1-c).
Hoe oefen ik met het examen maatschappijwetenschappen havo 2018, tijdvak 1 en krijg ik feedback?
Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.