Eindexamen economie havo 2018, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Opgave 1, Opgave 2, Opgave 3, Opgave 4, Opgave 5.

Kort antwoord

Het centraal examen economie havo 2018, tijdvak 1 telt 29 vragen. De meeste vragen gaan over risico en verzekeren (7), arbeidsmarkt (5) en marktvormen (4). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.

Onderwerpen in dit examen

Onderwerp per vraag in het centraal examen economie havo 2018, tijdvak 1. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
OnderwerpVragenAantal
Risico en verzekeren17-22, 247
Arbeidsmarkt25-295
Marktvormen1-44
Conjunctuur6-7, 9, 114
Vraag en aanbod5, 232
Internationale handel10, 162
Overheid en belastingen12-132
Productie en kosten14-152
Geld en inflatie81

Vergeleken met andere jaren

Vergeleken met de andere 17 examens economie havo sinds 2018: dit examen vroeg meer over risico en verzekeren (24% van de vragen, gemiddeld 11%) en arbeidsmarkt (17% van de vragen, gemiddeld 7%). Minder over overheid en belastingen (7% van de vragen, gemiddeld 20%) en inkomen en consumptie (0% van de vragen, gemiddeld 8%).

Opgaven en correctievoorschrift

De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.

Oefenen als leerling

Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen economie havo 2018, tijdvak 1 op papier, net als het echte examen, of online als je docent het digitaal klaarzet. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift. Zodra je docent het resultaat vrijgeeft, zie je per vraag wat goed was en wat er ontbrak.

Nakijken als docent

  1. Start gratis vanaf deze pagina

    Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen economie havo 2018, tijdvak 1 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Vragen en antwoorden

Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen economie havo 2018, tijdvak 1. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf.

Opgave 1

Slapend rijk worden? De Nederlandse onderneming Pil&Pill (P&P) is van plan het product Metolani op de markt te brengen. Metolani is een pil om slaapproblemen te verhelpen. Het product is beschermd met een Europees octrooi. Metolani zal, zonder doktersrecept, uitsluitend verkrijgbaar zijn bij drogisterijen in Nederland en Duitsland. Drogisterijen in Nederland en Duitsland zijn vergelijkbare winkels.

Vraag 1 2 punten

Zijn drogisterijen actief op een markt van volkomen concurrentie of op een markt van monopolistische concurrentie? Licht je keuze toe aan de hand van een kenmerk van de gekozen marktvorm.

Bekijk het antwoord
  • monopolistische concurrentie Voorbeelden van een juist kenmerk zijn: Bij drogisterijen is er sprake van een: − heterogeen assortiment − heterogene dienstverlening − geringe transparantie (2)

P&P wil Metolani in verpakkingen van duizend pillen aan de drogisterijen verkopen. Concurrenten van P&P bieden in Duitsland echter ook pillen met een vergelijkbare werking aan drogisterijen aan. Daarom stelt de financieel manager van P&P het volgende voor:

  • Op de Duitse markt hoeven alleen de variabele kosten terugverdiend te worden, zodat we in Duitsland een lagere prijs kunnen vragen dan in Nederland. De vaste (constante) kosten (zie bron 1) zullen dan op de Nederlandse markt terugverdiend moeten worden.
  • Op de Nederlandse markt vragen we een prijs waarbij er maximale totale winst wordt behaald.

Gebruik bron 1 en 2.

Vraag 2 2 punten

Bereken wat de prijs per verpakking Metolani op de Nederlandse markt wordt als het voorstel van de financieel manager wordt uitgevoerd.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerking Het toepassen van MO = MK is noodzakelijk voor het toekennen van scorepunten.

Gebruik bron 1 en 3.

Vraag 3 2 punten

Bereken de omzet die P&P op de Duitse markt zal behalen als het voorstel van de financieel manager wordt uitgevoerd.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste berekening is: € 50 × 5 miljoen = € 250 miljoen Alleen de GVK hoeven gedekt te worden, dus P = € 50 en Q = 5 miljoen verpakkingen (aflezen uit de grafiek). (2)

De directeur reageert op het voorstel van de financieel manager: “Ik vraag me af of we prijsdiscriminatie kunnen toepassen, omdat er dan voldaan moet worden aan bepaalde voorwaarden.”

Vraag 4 1 punt

Noem een voorwaarde waaraan moet worden voldaan om op een markt prijsdiscriminatie te kunnen toepassen.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Eén van de onderstaande voorwaarden: − Er moet sprake zijn van gescheiden deelmarkten. − Het product moet niet kunnen worden doorverkocht. (1)

Nog voordat Metolani wordt geïntroduceerd, blijkt volgens Europese richtlijnen dat de hoeveelheid werkzame stof per pil Metolani te hoog is om de pillen vrij te mogen verkopen bij drogisterijen. Er wordt besloten dat Metolani zowel in Nederland als in Duitsland uitsluitend op doktersrecept bij apotheken mag worden verkocht.

Gebruik bron 3.

Vraag 5 2 punten

Zal de vraaglijn van apotheken naar Metolani ten opzichte van de vraaglijn van drogisterijen naar Metolani meer naar links of meer naar rechts liggen? Licht je keuze toe.

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Duitse consumenten zullen minder vraag uitoefenen nu Metolani niet meer vrij verkrijgbaar is bij drogisterijen, (1)
  • waardoor de vraag van Duitse apothekers bij elke prijs lager zal zijn dan de vraag van Duitse drogisterijen (1)

Opgave 2

Van nationaal rekenen naar nationaal beleid Gegevens uit de nationale rekeningen spelen een centrale rol bij het vaststellen van het economisch en monetair beleid. De economische groei, het overheidstekort en het nationaal spaarsaldo zijn belangrijke macro-economische indicatoren uit de nationale rekeningen. Bronnen 1, 2 en 3 zijn onderdelen uit de nationale rekeningen van Nederland in 2013.

In de nationale rekeningen wordt het bruto binnenlands product (bbp) gebruikt om de economische groei te meten. Het bbp wordt ook vaak gebruikt om de welvaart te meten. Aan deze maatstaf kleven wel bezwaren, omdat sommige economische verschijnselen niet in het bbp zijn opgenomen. Dit kan betekenen dat de welvaart wordt onderschat of overschat.

Hieronder staan drie economische verschijnselen.

1 negatieve externe effecten

2 productie in het zwarte circuit

3 vrijwilligerswerk

Vraag 6 2 punten

Geef bij elk verschijnsel aan of het verschijnsel voor een onderschatting of een overschatting van de welvaart zorgt als deze gemeten wordt via het bbp.

Bekijk het antwoord
  • 1 (negatieve externe effecten:) overschatting 2 (productie in het zwarte circuit:) onderschatting 3 (vrijwilligerswerk:) onderschatting indien drie juist (2) indien twee juist (1) indien minder dan twee juist (0) (2)

Gebruik bron 1.

Vraag 7 3 punten

Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.

  • Het bbp van € 642,9 miljard geeft …(1)… weer van alle in Nederland geproduceerde goederen en diensten in het jaar 2013. Het wordt ook wel de …(2)… genoemd.
  • Het bbp is de productiewaarde op Nederlands grondgebied. Het bruto nationaal inkomen (bni) is de productiewaarde voortgebracht door alle Nederlanders. Omdat het bbp kleiner is dan het bni zijn de ontvangen primaire inkomens uit het buitenland …(3)… dan de betaalde primaire inkomens aan het buitenland. Kies uit: bij (1) de nominale waarde / het totale surplus bij (2) koopkracht / totale bruto toegevoegde waarde bij (3) groter / kleiner
Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • bij (1) de nominale waarde (1)
  • bij (2) totale bruto toegevoegde waarde (1)
  • bij (3) groter (1)

Gebruik bron 1 en 2.

Vraag 8 2 punten

Bereken de procentuele verandering van de consumentenprijsindex in

2013 in Nederland en rond af op twee decimalen nauwkeurig.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste berekening is: 642,9 − 640,6 nominale verandering bbp: × 100% = 0,36% 640,6 100,36 × 100 = 101,07 99,3 Mutatie CPI is 1,07%. (2)

De staat van middelen en bestedingen kan ook worden weergegeven in een geldkringloop (zie bron 3).

Gebruik bron 2 en 3.

Vraag 9 3 punten

Welke getallen moeten worden ingevuld bij (a), (b), (c) en (d) in bron 3? Noteer je antwoord als volgt: bij (a) … bij (b) … bij (c) … bij (d) …

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • (a) en (b) juist (1)
  • (c) juist (1)
  • (d) juist (1)

Als gevolg van de kredietcrisis en de daaropvolgende eurocrisis is het consumenten- en producentenvertrouwen in Nederland in 2013 laag. Dat uit zich in afnemende particuliere bestedingen (consumptie en investeringen), een toenemend nationaal spaaroverschot en een dalende inflatie. Een econoom stelt: “Op basis van deze gegevens zou de Nederlandse overheid er verstandig aan doen conjunctuurbeleid te voeren. Maar omdat Nederland zich moet houden aan het Stabiliteitspact van de Economische en Monetaire Unie (EMU), is conjunctuurbeleid vrijwel onmogelijk geworden.”

Gebruik bron 2.

Vraag 10 2 punten

Bereken het nationaal spaaroverschot van Nederland in 2013.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Opmerkingen

  • Als een kandidaat geantwoord heeft volgens de berekening: (B
  • O) + (S
  • I) = (139,1
  • 192,6) + (214,2
  • 94,3) = 66,4 miljard euro mag het volledige aantal punten worden toegekend.
  • Als de kandidaat uitkomt op een tekort, dan geen scorepunten toekennen.

Vraag 11 2 punten

Noem twee manieren waarop een overheid conjunctuurbeleid kan voeren om de economische groei te stimuleren.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Voorbeelden van juiste antwoorden zijn: − de overheidsuitgaven verhogen − de belastingen verlagen per juist antwoord (1) (2)

Gebruik bron 3 en 4.

Vraag 12 2 punten

Leg uit met behulp van een berekening dat de Nederlandse overheid in 2013, binnen de regels van het Stabiliteitspact, geen anticyclisch conjunctuurbeleid kan voeren.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Het overheidstekort in 2013 bedraagt: × 100% = 8,3% van het 642,9 bbp (1)
  • Het overheidstekort is dus hoger dan het toegestane percentage van 3% binnen de regels van het Stabiliteitspact (1)

Opgave 3

Hoe duur is de suiker?

uit een krant, december 2015: Suriname wil weer gaan meetellen als producent van suiker. Suikerriet wordt sinds 1980 nog maar mondjesmaat verbouwd in Suriname, terwijl Suriname gedurende een lange periode daarvoor een belangrijke suikerproducent was. Suikerriet is een grondstof voor suiker, maar van suikerriet kan ook biobrandstof worden gemaakt. Biobrandstof wordt gebruikt als energiebron voor bijvoorbeeld auto’s en elektriciteitscentrales. De Staatsolie Maatschappij Suriname (SMS) heeft al fors geïnvesteerd om vanaf 2016 suikerriet te kunnen omzetten in suiker en/of biobrandstof. Dat blijkt uit het SMS-ondernemingsplan van 2013 (zie bron 1).

Vraag 13 2 punten

Is de suiker die het staatsbedrijf SMS produceert wel of geen collectief goed? Licht je keuze toe.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • De suiker is geen collectief goed. Voorbeelden van een juiste toelichting zijn: − Suiker is een rivaliserend goed. − Mensen kunnen van consumptie van suiker uitgesloten worden. − Suiker kan per eenheid afgerekend worden (en kan dus door de marktsector geleverd worden). (2)

Gebruik bron 1 en 2.

Vraag 14 2 punten

Bereken hoeveel US dollar er door SMS in 2013 is geïnvesteerd in het suikerrietproject.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste berekening is: 1,37 1.000 miljoen SRD × = 323,1 miljoen USD 4,24 (2)

Op de wereldmarkt wordt suiker gemeten in de Engelse inhoudsmaat pound. SMS waardeert in haar ondernemingsplan van 2013 de opbrengst van suiker in kilogrammen (kg).

Gebruik bron 3.

Vraag 15 2 punten

Wordt in 2013 voldaan aan de voorwaarde van een minimale opbrengst van 760 US dollar per ton suiker? Toon dit aan met een berekening.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Nee, er wordt niet aan de voorwaarde voldaan. Een voorbeeld van een juiste berekening is: wereldmarktprijs van suiker in 2013: 0,14 = 0,31 US dollar per kilo = 310 US dollar per ton 0,454 (2)

Landbouweconoom Schers doet over het SMS-ondernemingsplan de volgende uitspraak: “Vanwege de wisselkoersontwikkeling tussen 2011 en 2015 en het feit dat de wereldmarktprijs van suiker is uitgedrukt in US dollar, zal de export van door SMS geproduceerde suiker naar de EU toenemen.”

Gebruik bovenstaande uitspraak en bron 2.

Vraag 16 2 punten

Leg uit dat de export van door SMS geproduceerde suiker naar de EU zal toenemen.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste uitleg is: Uit bron 2 blijkt dat de wisselkoers van de euro ten opzichte van de US dollar is gestegen, wat betekent dat suiker relatief goedkoper is geworden voor afnemers uit de EU. (2)

Gebruik bron 1.

Vraag 17 2 punten

Leg uit dat uit het ondernemingsplan blijkt dat SMS het ondernemingsrisico wil beperken.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste uitleg is: Suikerriet wordt verwerkt tot suiker, maar kan bij onvoldoende opbrengst / lage wereldmarktprijzen van suiker / hoge wisselkoersschommelingen ook tot biobrandstof worden verwerkt. (2)

Opgave 4

Zekerheidszoekers in de zorg Sinds 2006 is de verzekering tegen zorgkosten in Nederland geprivatiseerd. Om hoge zorgpremies te voorkomen is in de Zorgverzekeringswet (Zvw) geregeld dat iedereen die in Nederland woont verplicht een basiszorgverzekering moet afsluiten. Volgens een onderzoeksbureau is een mogelijk gevolg van deze verplichte verzekering een toename van moral hazard, waardoor de collectieve zorguitgaven en uiteindelijk de zorgpremies alsnog kunnen stijgen.

Vraag 18 3 punten

Maak van de onderstaande tekst een economisch juiste redenering. Bij verzekeringen in het algemeen hangt de keuze van de consument voor het afsluiten van een verzekering onder andere af van de mate van …(1)…. Bij de basiszorgverzekering is er daarom sprake van verplichte …(2)…, waarbij de premie voor iedereen gelijk kan blijven. De verplichting voorkomt dat er …(3)… optreedt, waarbij onevenredig veel mensen met een …(4)… gezondheidsrisico zich zouden verzekeren. Kies uit: bij (1) asymmetrische informatie / risico-aversie bij (2) belastingheffing / solidariteit bij (3) asymmetrische informatie / averechtse selectie bij (4) hoog / laag

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

bij (1) risico-aversie bij (2) solidariteit bij (3) averechtse selectie bij (4) hoog

Vraag 19 2 punten

Leg uit dat moral hazard kan leiden tot hogere zorgpremies.

Bekijk het antwoord
  • De verzekerde consumeert meer zorg, omdat hij toch al verzekerd is / hij niet direct ervaart dat hij er zelf voor betaalt (1)
  • De toenemende zorgkosten worden dan doorberekend in de zorgpremies (1)

Om moral hazard te beperken heeft de regering in 2008 een verplicht eigen risico ingevoerd. Een verandering of verschuiving van dit eigen risico heeft invloed op de collectieve zorguitgaven. In 2016 bedraagt het eigen risico € 385. Bij een verschuiving wordt het beginpunt van het eigen risico verschoven van € 0 naar € 300 en moet de verzekerde de zorgkosten van € 300 tot € 685 zelf betalen (zie bron 1).

Gebruik bovenstaande informatie en bron 1.

Vraag 20 1 punt

Bereken de vergoeding, bij een verschuiving van het eigen risico, die de verzekeraar in 2016 zou uitkeren aan een verzekerde die € 2.100 aan totale zorgkosten heeft.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste berekening is: € 2.100 − € 385 = € 1.715 wordt vergoed (1)

In een actualiteitenprogramma discussiëren een minister, een Kamerlid en een econoom over het eigen risico. Enkele kijkers reageren via Twitter (zie bron 2).

− de minister: “Ik stel voor het eigen risico met € 100 te verhogen. Hierdoor nemen de collectieve zorguitgaven af.”

  • het Kamerlid: “Nee hoor, de collectieve zorguitgaven gaan op langere termijn juist stijgen, doordat verzekerden zorg zullen mijden of uitstellen. Om die reden stelt mijn partij voor het eigen risico met € 100 te verlagen.”
  • de econoom: “Ik stel een verschoven eigen risico voor. Uit onderzoek blijkt namelijk dat mensen vanaf een bedrag van € 300 bewuster omgaan met hun zorgkosten en dus prijsgevoeliger zijn.”

Gebruik bovenstaande informatie en bron 2.

Vraag 21 2 punten

Schrijf de naam van de kijkers op en geef aan op wiens voorstel zij reageren. Elk voorstel kan maar aan één kijker worden gekoppeld. @JUUL minister / Kamerlid / econoom @VINZZ minister / Kamerlid / econoom @SPORTY minister / Kamerlid / econoom

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • @JUUL econoom @VINZZ Kamerlid @SPORTY minister indien drie juist (2) indien twee juist (1) indien minder dan twee juist (0) (2)

Een onderzoeksbureau heeft bij de mensen die een verplichte zorgverzekering hebben, onderzocht wat het effect is van de drie voorstellen op de collectieve zorguitgaven (zie bron 3).

Gebruik bron 3.

Vraag 22 1 punt

Bereken het aantal mensen dat een verplichte zorgverzekering heeft.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste berekening is: € 670 mln = 13,4 mln € 50 (1)

Gebruik het voorstel van de econoom en bron 3.

Vraag 23 2 punten

Past een prijselasticiteitscoëfficiënt van −0,1 of van −0,2 (bij (a) in bron 3) beter bij het voorstel van de econoom? Licht je keuze toe.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • −0,2 Een voorbeeld van een juiste toelichting is: Verzekerden reageren bij het startpunt van € 300 prijsgevoeliger (waardoor hun vraag naar zorg elastischer is dan bij het startpunt van € 0). (2)

De onderzoekers schrijven in hun rapport: “Opvallend is dat bij het voorstel van de minister de daling van de collectieve uitgaven groter is dan de stijging van de eigen betalingen. Daarnaast valt op dat bij het voorstel van de econoom de collectieve zorguitgaven stijgen ondanks een stijging van de eigen betalingen. Een mogelijke verklaring voor beide ontwikkelingen is ….”

Gebruik bron 3.

Vraag 24 3 punten

Schrijf het vervolg van de conclusie van de onderzoekers. In het vervolg moeten de volgende aspecten aan bod komen.

1 Een verklaring waaruit blijkt dat bij een verhoging van het eigen risico (voorstel minister) de daling van de collectieve uitgaven groter is dan de stijging van de eigen betalingen.

2 Een verklaring waaruit blijkt dat bij het verschoven eigen risico (voorstel econoom) de collectieve zorguitgaven stijgen ondanks een stijging van de eigen betalingen.

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste verklaring is: • 1 De zorgvraag van verzekerden is afgenomen, doordat de verzekerden een financiële prikkel hebben de kosten te beperken (1) • 2 − De zorgvraag wordt groter (drempel om zorg te consumeren kleiner), omdat er voor de eerste € 300 geen eigen risico geldt. Daarnaast zullen verzekerden met zorgkosten tussen € 300 en € 685 mogelijk minder zorg consumeren vanwege een hoger kostenbewustzijn (1) − De collectieve zorguitgaven zullen echter toch stijgen, omdat zorg boven € 685 relatief duur is (specialistische zorg) en/of niet te vermijden is (als je ziek bent heb je geen echte keuze) (1) (3)

Opgave 5

Minimumloon: meer of minder werk?

uit een tijdschrift: Een onderzoek naar mogelijke gevolgen van de invoering van het minimumloon in de Verenigde Staten (VS) toont aan dat de maatregel kan leiden tot extra werkgelegenheid. Een minimumloon van 10 dollar per uur betekent een loonsverhoging voor 27,8 miljoen werknemers. Na aftrek van belastingen levert dat 35 miljard dollar extra inkomen op voor deze groep. Volgens de onderzoekers vloeit een deel van dat bedrag weer terug in de Amerikaanse economie.

Vraag 25 2 punten

Leg uit dat invoering van het minimumloon volgens de onderzoekers een positief effect heeft op de werkgelegenheid in de VS.

Bekijk het antwoord
  • Een voorbeeld van een juiste uitleg is: De invoering van het minimumloon leidt tot een toename van de bestedingen en deze toegenomen bestedingen leiden tot een hogere productie, die kan leiden tot een hogere werkgelegenheid. (2)

Gebruik bovenstaand bericht uit het tijdschrift en bron 1. In de VS leidt 35 miljard dollar extra inkomen na belasting tot slechts

22 miljard dollar verhoging van het bbp.

Vraag 26 2 punten

Welke krantenkop geeft hiervoor een verklaring? Maak een keuze tussen krantenkop 1 en krantenkop 2 en licht je keuze toe.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • krantenkop 2 Een voorbeeld van een juiste toelichting is: Bij een verhoging van de totale loonsom in de VS wordt een groot deel besteed aan import. (2)

In een actualiteitenprogramma komen drie tegenstanders van de invoering van het minimumloon aan het woord.

Vraag 27 2 punten

Maak van de uitspraak in tekstwolk 1 uit de afbeelding (op de vorige pagina) een economisch juiste redenering. Kies daarbij uit de volgende begrippen: bij (1) prijsregulering / zelfbinding bij (2) marktmechanisme / meeliftgedrag bij (3) het aanbod van arbeid / de vraag naar arbeid

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • bij (1) prijsregulering bij (2) marktmechanisme bij (3) de vraag naar arbeid indien drie juist (2) indien twee juist (1) indien minder dan twee juist (0) (2)

Gebruik tekstwolk 2 en bron 2.

Vraag 28 2 punten

Maak van het schema in bron 2 een economisch juiste redenering. Doe het als volgt:

  • Schrijf de letters G tot en met J op.
  • Schrijf achter elke letter het juiste economische verschijnsel. Kies daarbij uit de volgende verschijnselen:

1 Bedrijven gaan automatiseren en/of mechaniseren.

2 De internationale concurrentiepositie verslechtert.

3 De lonen nemen meer toe dan de arbeidsproductiviteit.

4 De loonkosten per product stijgen.

Bron 1

Verenigde Staten (VS)

1 Lage spaarquote houdt VS uit de recessie Amerikanen zijn weer minder spaarzaam geworden. Met een spaarquote van bijna 0% houdt de Amerikaan de consumptie op peil.

2 De export van de VS blijft sterk achter bij de import Financiering uit het buitenland, met name China, zuivert het tekort aan.

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

bij (G) 3 De lonen nemen meer toe dan de arbeidsproductiviteit. bij (H) 4 De loonkosten per product stijgen. bij (I) 1 Bedrijven gaan automatiseren en/of mechaniseren. bij (J) 2 De internationale concurrentiepositie verslechtert.

Gebruik tekstwolk 3 en bron 3. Onderstaande tekst is een toelichting op de grafiek uit bron 3.

Vraag 29 2 punten

Maak van deze tekst een economisch juiste tekst en gebruik hierbij tekstwolk 3. Na invoering van het minimumloon in de VS zal het werkgeverssurplus bestaan uit het vlak / de vlakken …(1)…. Het werknemerssurplus zal bestaan uit het vlak / de vlakken …(2)…. Het totale surplus op de arbeidsmarkt als gevolg van invoering van het minimumloon is dus afgenomen met het vlak / de vlakken …(3)…. Kies uit: bij (1) K / L / M / N / O / P / Q (één of meer letters zijn mogelijk) bij (2) K / L / M / N / O / P / Q (één of meer letters zijn mogelijk) bij (3) K / L / M / N / O / P / Q (één of meer letters zijn mogelijk)

Bron 2

minimumloon

invoering minimumloon bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit

...(G)...

...(H)...

productieverplaatsing doorberekening in ...(I)... naar lageloonlanden de verkoopprijzen

...(J)...

werkloosheid stijgt

Bron 3

uurloon 18 ($) 17 16 15 14 13 K 12

11 arbeidsaanbod

10 minimumloon L O Q 9 M P 8

7 arbeidsvraag

6 N 5 4 3 2 1 0 0 aantal arbeidskrachten (x miljoen personen)

►►► ν erratumblad 2018-1

economie havo

Centraal examen havo

Tijdvak 1

Bijlage

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo/vwo,

Bij het centraal examen economie havo op vrijdag 18 mei, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6 van de bijlage, bij opgave 4, bron 1

Op de y-as moet het getal 700 worden doorgestreept

en worden vervangen door het getal:

615

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter

Bij deze vraag hoort een afbeelding. Bekijk hem in: Bijlage · Erratum op de bijlage · Opgaven

Bekijk het antwoord
  • (1) en (2) juist (1)
  • (3) juist (1)

Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen havo Economie 2018, tijdvak 1. Afbeeldingen en de exacte opmaak staan in het originele examen: https://www.examenblad.nl/2018/havo/documenten/cse-1/ha-1022-a-18-1-o

Andere examens economie havo

Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.

Veelgestelde vragen

Hoeveel vragen heeft het eindexamen economie havo 2018, tijdvak 1?

Het centraal examen economie havo 2018, tijdvak 1 telt 29 vragen. De meeste vragen gaan over risico en verzekeren (7), arbeidsmarkt (5) en marktvormen (4).

Wat zijn de antwoorden van het examen economie havo 2018, tijdvak 1?

Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.

Waar vind ik het correctievoorschrift van economie havo 2018, tijdvak 1?

Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2018/havo/documenten/cse-1/ha-1022-a-18-1-c). Bij dit examen hoort ook een aanvulling op het correctievoorschrift.

Hoe oefen ik met het examen economie havo 2018, tijdvak 1 en krijg ik feedback?

Vraag je docent om het examen als oefentoets klaar te zetten in ToetsChecker. Je maakt het op papier of online, en het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, met feedback per vraag. Je docent geeft het resultaat daarna vrij.