Eindexamen economie havo 2021, tijdvak 1: vragen en antwoorden

uit een krant: Een garnalenkotter uit Arnemuiden vangt dagelijks duizenden kilo’s Hollandse garnalen. Op dit moment zijn ze “goud” waard. De prijzen rijzen de pan uit. “Ik heb dit nog nooit meegemaakt”, zegt schipper Rinus. “Verse garnalen zijn kort houdbaar. We brengen onze vangst altijd meteen naar de visveiling en hopen op een goede prijs. We hadden verwacht ongeveer € 3,50 per kilo te krijgen, nu stopt de veilingklok op € 8.” Rinus vermoedt dat de prijsstijging te maken heeft met de verminderde garnalenstand in de Noordzee als gevolg van ongunstige weersomstandigheden.

Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 1.

Schipper John wil maximaal profiteren van de hoge garnalenprijs. Hij overweegt om te investeren in een technische aanpassing van zijn garnalenkotter, zodat de vangstcapaciteit toeneemt. Met een grotere vangstcapaciteit denkt hij zijn maximale winst te kunnen verhogen.

Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 2.

Rinus vindt de voorgenomen investering van John niet verstandig en doet de volgende uitspraken:

1 “De hoge prijs van Hollandse garnalen is waarschijnlijk van korte duur. Veranderingen in vraag en aanbod kunnen via het marktmechanisme zowel tot hogere als tot lagere prijzen leiden.”

2 “Als John zijn investering realiseert, mag de prijs van de Hollandse garnaal niet onder de € ... per kilo komen, anders wordt zijn maximale totale winst in de nieuwe situatie lager dan in de oude situatie.”

Gebruik uitspraak 1. Hieronder staan vijf gebeurtenissen. a Roestziekte, die vooral bij kreeften voorkomt, treft nu ook garnalen. b Wijting, de natuurlijke vijand van de Hollandse garnaal, is gesignaleerd in de Noordzee. c Een deel van de consumenten van Hollandse garnalen is overgestapt op de consumptie van Noorse garnalen. d De hoge garnalenprijs trekt nieuwe garnalenvissers aan. e Een groot aantal restaurants heeft de Hollandse garnaal van de menukaart gehaald.

Gebruik uitspraak 2 en bron 2.

In de periode 2012–2017 was India een van de snelst groeiende economieën van de wereld. Het nominale bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking is in die periode bijna verdubbeld. De groei van het nominale bbp is voornamelijk te verklaren door een toename van de consumptie van de middenklasse en door een toename van de buitenlandse investeringen.

Een Indiase econoom stelt:

1 “Hoewel het nominale bbp per hoofd van de bevolking bijna is verdubbeld, betekent dat niet dat de welvaart in India ook bijna twee keer zo groot is.”

2 “Het belangrijkste probleem in India is de matige infrastructuur. Daarom moet de overheid daar fors in investeren.”

Gebruik bron 1.

Door de hoge economische groei is India voor de Europese Unie (EU) een potentieel grote afzetmarkt. Maar als gevolg van protectionistische maatregelen blijft de handel tussen India en de EU beperkt. Zo hebben Europese exporteurs van auto’s te maken met 120% invoerrechten in India. De EU is nu met India in onderhandeling over het afschaffen van invoerrechten op Europese producten in ruil voor minder strenge Europese regelgeving voor producten uit India.

De econoom is positief over de onderhandelingen en stelt: “Zowel India als de EU kan profiteren van meer vrijhandel. Ik heb de effecten hiervan onderzocht en in een pay-off-matrix gezet (zie bron 2). Hieruit blijkt dat er geen gevangenendilemma zal zijn.”

Gebruik bron 2.

fragment 1 uit een economisch rapport: Door de economische crisis die in 2008 begon, liep het overheidstekort in Nederland op tot € 34 miljard in 2010. Bedrijfswinsten daalden en daarmee de belastinginkomsten. Tegelijk liepen de overheidsuitgaven sterk op: door toename van het aantal werklozen steeg het aantal uitkeringen. In 2010 heeft het overheidstekort van € 34 miljard geleid tot een toename van de overheidsschuld van minder dan € 34 miljard (zie bron 1).

fragment 2 uit een economisch rapport: Om aan de eisen van het Stabiliteitspact (zie bron 2) van de Economische en Monetaire Unie (EMU) te voldoen, heeft de Nederlandse overheid in de periode 2010–2015 diverse maatregelen genomen. Zo werden de overheidsuitgaven verlaagd en de overheidsinkomsten verhoogd (zie bron 3), waardoor de begroting van 2015 redelijk op orde is gekomen (zie bron 1). Maar als gevolg van die maatregelen zijn er wel bijna 400.000 banen verloren gegaan.

Gebruik bron 1 en bron 2.

Gebruik fragment 2 uit het economisch rapport en bron 3.

fragment 1 uit een onderzoeksrapport, 2016: Kosten en baten van alcoholgebruik In 2013 waren de kosten van alcoholgebruik 2.624 miljoen euro hoger dan de baten. Dit is één van de uitkomsten van een zogeheten maatschappelijke kosten-batenanalyse waarbij de welvaartseffecten van alcoholgebruik in kaart zijn gebracht. Maatschappelijke kosten van alcoholgebruik kunnen bijvoorbeeld ontstaan door een lagere arbeidsproductiviteit, inzet van politie en justitie en verkeersongevallen. De baten van alcoholgebruik bestaan uit het consumentensurplus, het producentensurplus, en de accijnsopbrengsten voor de overheid (zie bron 1).

Gebruik fragment 1 uit het onderzoeksrapport en bron 1 en 2.

Een zorgverzekeraar leest het onderzoeksrapport en wil graag een plan uitwerken om premiedifferentiatie toe te passen om de zorgkosten als gevolg van alcoholgebruik anders te verdelen. De verzekerden worden ingedeeld in risicoklassen naar hun gemiddelde alcoholgebruik. klasse 1: minder dan 0,5 glas per dag klasse 2: tussen 0,5 en 1 glas per dag klasse 3: meer dan 1 glas per dag Verzekerden kunnen premiekorting krijgen als ze in klasse 1 of 2 zitten. De verzekeraar baseert de indeling in risicoklassen op een verklaring die de verzekerde heeft ingevuld.

De zorgverzekeraar stelt dat premiedifferentiatie kan leiden tot lagere maatschappelijke kosten van alcoholgebruik.

fragment 2 uit een onderzoeksrapport, 2016: Door een verhoging van de accijns op alcohol kan het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik omslaan naar een positief saldo, dus hogere baten dan kosten. Het effect van zo’n accijnsverhoging is sterk afhankelijk van de prijs- en inkomenselasticiteiten van alcoholgebruik (zie bron 3).

Gebruik fragment 2 uit het onderzoeksrapport en bron 3.

uit een reactie van een deskundige: In andere landen is onderzocht of het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik kan worden omgezet naar een positief saldo. Uit deze onderzoeken blijkt dat een minimumprijs van 45 cent per eenheid alcohol (1 centiliter) leidt tot een afname van alcoholgebruik met 19%. Door de invoering van de minimumprijs ontstaat een aanbodoverschot. Indien de overheid het ontstane aanbodoverschot opkoopt, neemt het producentensurplus toe.

Gebruik de reactie van de deskundige en bron 4.

uit een krant, januari 2016: In de periode 2010 tot en met 2015 heeft de wisselkoers van de Zwitserse frank (CHF) ten opzichte van de euro (€) een stijging van ruim 20% doorgemaakt. Hierdoor is de internationale concurrentiepositie van Zwitserland verslechterd. Met name de Zwitserse toeristenindustrie, die een belangrijk deel van de export uitmaakt, is hierdoor hard geraakt. Toeristen kiezen nu vaker voor een vakantie in eurolanden zoals Oostenrijk, Duitsland en Italië.

Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 1.

Op 1 januari 2016 was 100 CHF gelijk aan € 92,30. Deze verdere koersstijging had gevolgen voor het vakantiebudget in CHF van buitenlandse toeristen uit eurolanden.

Gebruik bovenstaande informatie en bron 1.

Om de internationale concurrentiepositie van Zwitserland te verbeteren heeft de Zwitserse Centrale Bank het besluit genomen om de rente te verlagen.

Een Zwitserse econoom stelt dat de koersstijging van de Zwitserse frank in de periode 2010 tot en met 2015 ook positieve gevolgen heeft gehad voor de Zwitserse economie. De econoom: “Een koersstijging van de Zwitserse frank ten opzichte van de euro leidt tot een daling van de inflatie in Zwitserland.”

Nederland heeft ruim acht miljoen personenauto’s, die kunnen worden ingedeeld in de volgende categorieën:

• auto’s die volledig elektrisch rijden (stekkerauto’s);
• auto’s die uitsluitend op fossiele brandstof (benzine, gas en diesel) rijden;
• hybride auto’s die zowel op elektriciteit als op fossiele brandstof kunnen rijden.

uit een tijdschrift, december 2016: Ruim een miljoen Nederlanders rijden een ‘auto van de zaak’, beter bekend als een zakelijke leaseauto. Een leaseauto is een auto die tegen een vaste vergoeding voor langere tijd ter beschikking wordt gesteld aan een gebruiker. Bij zakelijke lease betaalt de werkgever de volledige rekening van het leasen, inclusief kosten van onderhoud, brandstof, verzekering en wegenbelasting. De werknemer hoeft dan zelf niets meer te betalen voor het gebruik van de auto. De werknemer moet wel extra inkomstenbelasting betalen over een bepaald percentage van de waarde van de leaseauto, de zogenaamde fiscale bijtelling.

De overheid heeft de afgelopen jaren de CO2-uitstoot van fossiele brandstoffen proberen te beperken via lagere fiscale bijtellingen voor elektrische en hybride leaseauto’s. Als gevolg van dit belastingvoordeel worden er fors meer hybride auto’s geleaset. Toch blijven leaserijders met een hybride leaseauto nog te veel op fossiele brandstoffen rijden in plaats van op elektriciteit, omdat er met een volle tank nu eenmaal meer kilometers kunnen worden gereden dan met een volle batterij. De overheid heeft besloten om, vanwege het tegenvallende klimaateffect van de stimuleringsmaatregel, de fiscale bijtellingen voor de periode 2017–2020 via nieuwe wetgeving aan te passen.

Gebruik bron 1.

In het bedrijf van Jolanda van Dijk willen werknemers een positieve bijdrage leveren aan het klimaat. Daarom spreken de werknemers met elkaar af dat ze meer elektrisch gaan rijden met de zakelijke hybride leaseauto in plaats van op fossiele brandstof. Ze hangen een lijstje bij de koffieautomaat waar ze ieders brandstofverbruik op bijhouden.

In 2017 rijdt Jolanda van Dijk een hybride leaseauto van de zaak met een aanschafwaarde van € 45.000. Ze heeft geen andere fiscale bijtellingen of aftrekposten. Haar brutojaarinkomen bedraagt € 69.000 in 2018. Vanwege de gestegen fiscale bijtelling vraagt Jolanda zich af of ze beter voor private lease in plaats van voor zakelijke lease kan kiezen. Ze bekijkt de voorwaarden van private lease van hetzelfde type auto in een advertentie (zie bron 2). Ook in het geval dat Jolanda kiest voor private lease blijft haar werkgever de kosten van brandstof en/of elektriciteit vergoeden.

Gebruik het tijdschriftartikel, voorgaande tekst, en bron 1, 2 en 3.