Eindexamen economie havo 2024, tijdvak 2: vragen en antwoorden

• volledige mededinging / volkomen concurrentie Voorbeelden van juiste kenmerken zijn: − Er zijn veel aanbieders. − Het product is homogeen. − Vragers en aanbieders kunnen de gehele markt overzien: er is sprake van transparantie. − Er is vrije toe- en/of uittreding. − De verkopers hebben geen marktmacht / de verkopers zijn prijsnemers. indien volledige mededinging en twee juiste kenmerken genoemd (2) indien volledige mededinging en één juist kenmerk genoemd (1) indien geen volledige mededinging en twee juiste kenmerken genoemd (1) alle andere antwoorden (0) (2)

• (Uit de aanbodlijn blijkt dat) de gehele oogst / de hoeveelheid C wordt aangeboden ongeacht de prijs (1)
• hetgeen betekent dat (de %-verandering van de aangeboden hoeveelheid / de teller van de breuk en dus) de prijselasticiteit van het aanbod gelijk is aan 0 / dat het aanbod (volledig) prijsinelastisch is. (1)

• De totale opkoopkosten worden weergegeven met het vlak BIJC. (1)
• De invoering van de minimumprijs leidt tot een aanbodoverschot (BC / IJ) (1)
• welke tegen de minimumprijs Pmin (= H / I / J) wordt opgekocht. (1)

• Een voorbeeld van een juist antwoord is: • Het consumentensurplus is gelijk aan het verschil tussen de betalingsbereidheid en de te betalen prijs, en (1) • dit verschil wordt kleiner doordat de kopers een hogere prijs (dan de evenwichtsprijs) moeten betalen (en dit is een nadeel voor de kopers). (1) of via verwijzing naar bron 1: • Het consumentensurplus verandert door de minimumprijs van EKG naar HKI, en (1) • dit betekent dat het consumentensurplus afneemt (en dit is een nadeel voor de kopers). (1) (2)

• Voorbeelden van een juist antwoord zijn: − Het opkoopprogramma wordt betaald uit belastingafdrachten van burgers. Hierdoor kunnen de belastingafdrachten toenemen. − Het opkoopprogramma kan ten koste gaan van andere overheidsbestedingen waar burgers belang bij hebben. (1)

• Een voorbeeld van een juist antwoord is: (korte-termijn effect pijl 1:) Door de gestegen arbeidsproductiviteit zijn minder mensen nodig voor dezelfde productie / mensen worden vervangen door machines, waardoor de werkgelegenheid afneemt (bij gelijkblijvende productie). (1)

• (lange-termijn effect pijl 2:) Deze investeringen (in arbeidsproductiviteit verhogende technologieën) leiden tot een daling van de loonkosten per product. Hierdoor kunnen de prijzen (van exportgoederen) dalen en verbetert de internationale concurrentiepositie. (1)
• (lange-termijn effect pijl 3:) Hierdoor kan de export van cashewnoten toenemen, waardoor de (binnenlandse) productie toeneemt en de vraag naar arbeid / de werkgelegenheid kan toenemen. (1)

• Voorbeelden van relevante kenmerken met toelichting zijn: − Er is sprake van prijszetting, want elke aanbieder bepaalt zelf de tarieven. − Er is sprake van een groot aantal aanbieders, want er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam. − Het geleverde product is heterogeen, want er is sprake van verschillende diensten/service/vertrouwensband tussen tandarts en klant. indien twee relevante kenmerken met bijpassende toelichting (2) indien één relevant kenmerk met bijpassende toelichting (1) alle andere antwoorden (0) (2)

• Door marktwerking (vrijgeven van de tarieven) ontstaat concurrentie tussen de aanbieders van tandzorg (de tandartsen), en (1)
• deze concurrentie zal leiden tot lagere prijzen, omdat de vragers van tandzorg (de patiënten) op zoek gaan naar goedkopere zorg (bij gelijke kwaliteit). (1)

• Als de verzekeraar de kosten vergoedt, zal de vrager / de patiënt geen sterke prijsprikkel hebben / zal deze niet op zoek gaat naar de goedkoopste aanbieder, en (1)
• zal de aanbieder / de tandarts (als deze veel zorg levert aan patiënten met verzekering) geen sterke prikkel hebben om lagere tarieven/prijzen te hanteren. (1)

• hogere prijzen (1)
• minder (concurrentie op) kwaliteit (1)

• Een voorbeeld van een juiste berekening is, via een vergelijking van de verwachte kosten over vier jaar: • Over een periode van vier jaar bestaan de (verwachte) tandartskosten uit 4 x 2 x de halfjaarlijkse gebitscontrole + de kosten van een vervolgbehandeling. Dus de kosten bij de twee tandartsen zijn: Mondmedisch Centrum 4 x 2 x € 28 + € 60 = € 284 De Concurrent 4 x 2 x € 26 + € 70 = € 278 (1) • De kosten bij vier jaar tandzorgverzekering bestaan uit 4 x de jaarpremie + de kosten van het eigen risico bij een vervolgbehandeling = 4 x € 69 + € 5 = € 281. (1) • Denzel (is risiconeutraal en) kiest dus de optie met de laagste verwachte kosten, dat wil zeggen dat de overstap naar De Concurrent (zonder verzekering) het best past bij de voorkeur van Denzel. (1) of via een berekening van de jaarlijkse verwachte kosten: • De jaarlijkse (verwachte waarde van de) tandartskosten bestaan uit 2 x de halfjaarlijkse gebitscontrole + 25% x de kosten van een vervolgbehandeling (want één keer per 4 jaar is gelijk aan jaarlijks een kans van 25%). Dus de jaarlijkse kosten bij de twee tandartsen zijn: Mondmedisch Centrum 2 x € 28 + 0,25 x € 60 = € 71 De Concurrent 2 x € 26 + 0,25 x € 70 = € 69,50 (1) • De jaarlijkse (verwachte waarde van de) kosten bij een tandzorgverzekering bestaan uit de jaarpremie + de kosten van het eigen risico: De premie is € 69 per jaar en de verwachte kosten van het eigen risico zijn 25% (kans) keer het eigen risico per vervolgbehandeling = € 69 + 0,25 x € 5 = € 70,25. (1) • Denzel (is risiconeutraal en) kiest dus de optie met de laagste verwachte kosten, dat wil zeggen dat de overstap naar De Concurrent (zonder verzekering) het best past bij de voorkeur van Denzel. (1) (3)

Opmerking Een redenering via beperking van de overheidsbestedingen nu in ruil voor meer bestedingen later kan ook juist zijn.

• Asymmetrische informatie speelt een rol als de overheid niet (goed) weet of een belastingplichtige / een studie voldoet aan de voorwaarde dat het gericht is op een beroep (met voldoende inkomen), terwijl de ontvanger van de subsidie dat wel weet. (1)
• Dit kan betekenen dat er ook studiekosten worden afgetrokken door belastingplichtigen voor wie de regeling niet bedoeld is en hierdoor ontstaan hogere uitgaven voor de overheid / hierdoor zijn de toekomstige belastingopbrengsten lager dan verwacht. (1)

• Mensen uit lagere inkomenscategorieën hebben minder financiële ruimte om een studie te bekostigen dan mensen uit de hoogste inkomenscategorie. (1)
• De aftrekpost voor studiekosten levert belastingplichtigen met een hoogste inkomen procentueel een groter voordeel op (49,5%) dan mensen met een lager inkomen (19,03% of 36,93%). (1)

• studiekosten € 2.300 + € 400 = € 2.700 De aftrekbare kosten zijn: € 2.700 – € 300 = € 2.400. (1)
• Het inkomen valt in de eerste schijf. belastingvoordeel: € 2.400 x 0,1903 = € 456,72 Totale netto studiekosten = studiekosten – belastingvoordeel = € 2.700 – € 456,72 = € 2.243,28. (1)

• Consumenten verwachten verdere prijsdalingen en stellen consumptie uit (met als gevolg dat bedrijven hun investeringen uitstellen). (1)
• Dit kan leiden tot een negatieve spiraal van steeds verder dalende bestedingen/productie. (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

• In een laagconjunctuur hebben bedrijven geen / lage winstverwachtingen, (1p)
• waardoor investeringen (naar verwachting) niet kunnen worden terugverdiend, en daardoor nauwelijks toenemen. (1p)

• Jaarlijkse woonlasten bij eigen woning: hypotheekrente: 2% van € 240.000 = € 4.800 overige woonlasten: 12 × € 250 = € 3.000 € 7.800. (1)
• Jaarlijkse woonlasten bij huurwoning: De huur wordt jaarlijks verhoogd met 4%. In het derde jaar is de jaarlijkse huursom € 7.200 × 1,04 × 1,04 = € 7.787,52 (en dat is kleiner dan € 7.800). In het vierde jaar is de jaarlijkse huursom € 7.200 × 1,04 × 1,04 × 1,04 = € 8.099,02. (1)
• Dus de jaarlijkse huursom in het vierde jaar is groter dan € 7.800 / meer dan de jaarlijkse woonlasten bij een eigen woning. (1)

• Voorbeelden van een juist antwoord zijn: − een mogelijke waardestijging van de koopwoning − onzekerheid over inkomen in de toekomst − een mogelijke verandering in het belastingstelsel, zoals beperking van de aftrek van hypotheekrente / stijging van het eigenwoningforfait − consumentenvoorkeur voor een bepaald type woning (1)

• Omdat 67-plussers gemiddeld meer gebruik maken van overheidsuitgaven (aow, zorg) / minder belasting afdragen dan de 20- tot 66-jarigen, (1)
• stijgen de overheidsuitgaven / dalen de overheidsinkomsten en daalt het toekomstige overheidssaldo (bij een gelijkblijvend voorzieningenniveau en dus verslechtert het houdbaarheidssaldo). (1)

Voorbeeld uit het correctievoorschrift:

Een voorbeeld van een juist antwoord is: Als het arbeidsaanbod van de 20- tot 66-jarigen toeneemt,

• Bij beleidsoptie 1 (verhoging van het marginaal belastingtarief) daalt het besteedbaar inkomen / nettoloon, (1)
• waardoor de prikkel om (meer) te gaan werken kan afnemen (en dit betekent dat het arbeidsaanbod daalt). (1)

Opmerking Beleidsoptie 1 is onjuist, want deze optie leidt tot nivellering.

• De aannemer Schot in de Zaak zal een verdeling accepteren waarmee de eigen startkosten worden terugverdiend. (1)
• Het minimale verdelingsvoorstel dat Schot in de Zaak zal accepteren is € 25.000 / € 25.001. (1)

• Als beide partijen vaker samenwerken, speelt vertrouwen (in een gunstige toekomstige samenwerking) een rol bij de keuze van Schot in de Zaak (om het voorstel te accepteren of te weigeren). (1)
• Bouwrijk (weet dat en) zal een hoger bedrag voorstellen (dan in de eerste situatie om daarmee vertrouwen van Schot in de Zaak te winnen). (1)

• Een juist antwoord bevat in relatie tot de context: • Een juist voorbeeld van een sociale norm. (1) • Een juiste beschrijving van de invloed van die sociale norm op het gedrag van beide aannemers / beide spelers. (1) Een voorbeeld van een juist antwoord is: • Als de omgeving sociale normen heeft over bijvoorbeeld een gelijke verdeling bij gelijke prestatie, (1) • dan zal Schot in de Zaak een (te laag) bedrag dat niet voldoet aan de sociale norm (bijvoorbeeld over eerlijke verdeling) weigeren, en dan zal Bouwrijk vanwege de sociale norm een hoger bedrag voorstellen om gezichtsverlies in de sociale omgeving te voorkomen. (1) (2)

• De verzekeraar kan een lagere premie vragen, omdat zij een lager bedrag hoeft uit te keren / de verzekerde een groter deel van de schade zelf betaalt, en (1)
• de verzekerde zal zich bij een hoger eigen risico meer inspannen om de schade te voorkomen of te beperken / bij een hoger eigen risico wordt moral hazard beperkt. (1)