Eindexamen economie havo 2023, tijdvak 1: vragen en antwoorden

Uit een krant, 2019:

Werkenden in loondienst zijn verplicht verzekerd tegen inkomensverlies bij arbeidsongeschiktheid. Voor deze verzekering betalen werknemers en werkgevers een inkomensafhankelijke premie aan een verzekeringsmaatschappij. De ontvangen premies worden gebruikt om de uitkeringen te betalen die moeten worden uitgekeerd in dat jaar. Zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) daarentegen, moeten dit onvoorziene inkomensverlies zelf verzekeren via een individuele arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov). In de praktijk is een individuele aov voor een zzp’er duurder dan een aov voor een werknemer, waardoor veel zzp’ers op zoek gaan naar betaalbare, alternatieve verzekeringsvormen.

Gebruik het krantenbericht.

Of zzp’ers een individuele aov afsluiten hangt sterk af van het inkomen (zie bron 1).

Gebruik bron 1.

Gebruik bron 1.

Een vakbondslid stelt: “Arbeidsongeschiktheid kan leiden tot denivellering van secundaire inkomens tussen arbeidsongeschikte zzp’ers en arbeidsongeschikte werknemers, als we bij beide groepen uitgaan van eenzelfde inkomensklasse.”

Zzp’ers willen niet alleen het risico op inkomensverlies bij langdurige arbeidsongeschiktheid afdekken, maar ook het risico op inkomensverlies bij kortdurende ziekte. Zzp’ers kunnen hiervoor:

• een inkomensverzekering afsluiten of
• met een groep mensen uit hun netwerk een zogenoemd broodfonds oprichten (zie bron 2). Bij een broodfonds is er volgens de deelnemers geen sprake van asymmetrische informatie, en het risico op averechtse selectie en moral hazard is heel klein.

Gebruik bron 2.

Eén van de deelnemers aan broodfonds ‘Brood op de Plank’ heeft zijn deelname opgezegd. De overige deelnemers hebben zzp’er Nelleke uitgenodigd om deel te nemen aan het broodfonds Brood op de Plank (zie bron 2). Ze overweegt of ze de uitnodiging aan zal nemen.

Nelleke rekent erop dat de komende twee jaar gemiddeld 4% van de 50 deelnemers aan het broodfonds schenkingen krijgt van het broodfonds in verband met ziekte. Ze neemt aan dat ze na twee jaar uit het broodfonds stapt, en wil weten hoeveel zij dan per saldo heeft betaald als ze zelf gezond is gebleven.

Gebruik bron 2.

De Aziatische restaurants in Nederland kampen met een groot tekort aan specialiteitenkoks. Dit tekort is ontstaan doordat Aziatische restaurants in korte tijd zeer populair zijn geworden. Specialiteitenkoks zijn koks die in Azië zijn opgeleid en ervaring hebben met specialistische kooktechnieken. De zeer specialistische kennis en kunde kan tot op heden niet worden aangeleerd op Nederlandse scholen. Omscholingstrajecten van Nederlandse koks hebben ook nog geen specialiteitenkoks opgeleverd die op het vereiste hoge kwaliteitsniveau werken.

Als gevolg van het tekort aan specialiteitenkoks dreigen de loonkosten van Aziatische restaurants hoog op te lopen. Om dit te voorkomen willen de Aziatische restaurants koks uit Azië laten overkomen. Dit wordt echter bemoeilijkt door de Wet arbeid vreemdelingen (WAV). In de WAV staan strenge voorwaarden voor het laten werken van werknemers uit landen waarmee Nederland geen vrij verkeer van arbeid heeft afgesproken.

Een gevolg van de WAV is dat de opwaartse druk op de lonen van specialiteitenkoks blijft bestaan.

De Vereniging Chinese-Aziatische Horeca Ondernemers (VCHO) onderzoekt de arbeidsmarkt van specialiteitenkoks voor Aziatische restaurants met behulp van een model (zie bron 1) om een aantal mogelijke oplossingen te analyseren.

Gebruik bron 1.

De Nederlandse regering en de VCHO sluiten uiteindelijk het zogenoemde Wokakkoord om het vraagoverschot naar specialiteitenkoks te verminderen. In dit Wokakkoord is bepaald dat maximaal 900 nieuwe specialiteitenkoks mogen overkomen uit Azië om in Nederlandse Aziatische restaurants te komen werken. De voorwaarden voor werkvergunningen zijn voor deze koks versoepeld. Een woordvoerder van de VCHO stelt: “We zijn blij met het overeengekomen quotum, maar het is niet voldoende om het tekort aan specialiteitenkoks volledig weg te werken.”

Gebruik bron 1.

De VCHO stelt dat het verhogen van een quotum kan leiden tot een daling van de gemiddelde loonkosten waardoor de totale omzet van de Aziatische restaurants kan toenemen.

Ook de sterke economische groei in Azië zorgt ervoor dat niet aan de totale vraag naar specialiteitenkoks in Nederland kan worden voldaan.

Gebruik bron 1.

Uit een krant, december 2022:

Als een werknemer zijn auto van de zaak ook privé gebruikt, wordt dat door de De gek oppelde afbeelding k an niet worden weergegev en. Het bestand is mogelijk v erplaatst, heeft een andere naam gek regen of is v erwijderd. Controleer of de k oppeling v erwijst naar het juiste bestand en de juiste locatie.

belastingdienst gezien als extra inkomen uit arbeid. Daarom moet een bepaald percentage van de aanschafwaarde van de auto jaarlijks bij het bruto jaarinkomen worden opgeteld, waardoor het belastbaar inkomen stijgt: de zogenoemde fiscale bijtelling.

De overheid van een land houdt zich aan het klimaatakkoord. Daarom zal vanaf 1 januari 2023 deze fiscale bijtelling afhankelijk worden van de CO 2- uitstoot van de auto en het type brandstof dat de auto verbruikt. Volgens de overheid heeft deze nieuwe regeling ook een gunstig effect op de technologische vooruitgang en daarmee op de structurele groei van de economie.

Gebruik bron 1.

Meryem krijgt van haar werkgever de beschikking over een auto van de zaak per 1 januari 2023. De werkgever geeft haar een lijst met auto’s waaruit zij mag kiezen (zie bron 2). Zij gaat deze auto ook privé gebruiken. Meryem kiest de auto met de laagste fiscale bijtelling. Ze is benieuwd hoeveel extra belasting ze moet betalen in 2023. Meryem heeft een bruto-inkomen van € 35.000. Aftrekposten en overige fiscale bijtellingen heeft ze niet.

Gebruik bron 1, 2 en 3.

Uit een krant, 2019:

De Europese Centrale Bank (ECB) pakt flink uit met een nóg lagere rente om de bestedingen te stimuleren. De economie heeft het hard nodig, vindt de ECB. Het is de taak van een centrale bank om er alles aan te doen om de inflatie op een gewenst stabiel niveau (2%) te houden. De ECB wil de inflatie op dit moment stimuleren, om een veiligheidsmarge te hebben tegen de mogelijke risico's van deflatie.

Vanuit de Verenigde Staten (VS) komt kritiek op de renteverlaging door de ECB. Een Amerikaanse politicus: “Die renteverlaging door de ECB kan zorgen voor een verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de VS.”

De beroepsbevolking in Europa vergrijst. De groep werkenden tussen 55 jaar en de pensioengerechtigde leeftijd groeit relatief snel ten opzichte van de groep werkenden tussen het begin van hun loopbaan en 55 jaar. Hierdoor stijgt het aandeel van 55-plussers in de beroepsbevolking. Een econoom stelt: “Ook door deze vergrijzing van de beroepsbevolking in Europa is de rente relatief laag.”

Gebruik bron 1.

De oliemarkt is een wispelturige markt, dit werd goed zichtbaar kort na de uitbraak van het coronavirus in 2020.

Uit een krant, maart 2020:

Een gigantische klap voor de olieprijs: binnen één dag met 30% gedaald naar US$ 30 per vat ruwe olie. Voor deze historische prijsdaling zijn twee belangrijke oorzaken. Ten eerste werd in China

• vanwege een uitbraak van het coronavirus
• een groot deel van de industrie tijdelijk stilgelegd. China is ’s werelds grootste importeur van olie. Ten tweede is tussen Rusland en Saoedi-Arabië een concurrentiestrijd om meer marktaandeel uitgebroken. Er is sprake van een beperkt aantal aanbieders die de oliemarkt domineren, namelijk Rusland, Saoedi-Arabië en de Verenigde Staten (VS).

Gebruik het krantenbericht.

Het gevecht om marktaandeel kan opgevat worden als een simultaan spel.

Gebruik bron 1.

Gebruik bron 1.

De dalende olieprijzen waren aanleiding voor Saoedi-Arabië en Rusland om met elkaar in overleg te gaan. De Saoedische minister van Energie stelde: “We bevinden ons in een gevangenendilemma. Daarom stel ik voor dat we afspraken maken over de maximale hoeveelheid olie die we aanbieden om zo de prijzen te verhogen.”

De Russische minister van Energie reageerde op zijn Saoedische collega: “Laten we wachten met afspraken maken tot de VS hebben gereageerd op de prijsdaling. Als de VS de huidige productie handhaven, kunnen zij bij een prijsdaling van 30% naar US$ 30 per vat niet winstgevend produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden. Ik verwacht dat de VS de oliemarkt zullen verlaten, zodat de concurrentie op lange termijn wordt beperkt.”

Gebruik bron 2.

Gebruik bron 2.

De dalende olieprijs had ook gevolgen voor andere markten. Zo bleek de prijs voor het gebruik van olietankers voor olieopslag juist te zijn gestegen met meer dan 1.000%. Daarnaast verwachtten analisten dat de dalende olieprijs ertoe kan leiden dat investeerders in duurzame energieproductie een lagere winstgevendheid op hun investeringen behalen.

Koning Willem I (koning van 1815 tot 1840) besloot dat er passagiersvervoer per trein moest komen in Nederland in 1835. Er bleken geen particuliere investeerders te zijn en daarom richtte de overheid de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij op (voorloper van de Nederlandse Spoorwegen). De overheid financierde daarmee de aanleg van het spoorwegennet, en zorgde ervoor dat het treinkaartje betaalbaar was. De Nederlandse Spoorwegen (NS) hebben het wettelijk monopolie op passagiersvervoer per spoor gehad tot 2008.

Tot aan 2008 streefde de NS naar minimaal totaal verlies.

Gebruik bron 1.

Gebruik bron 1.

Vanaf 2008 heeft de overheid besloten dat ook andere vervoerders dan de NS passagiersvervoer in Nederland mogen aanbieden. Daartoe heeft de overheid Nederland in regio’s ingedeeld. Per regio verkoopt de overheid één concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De NS en andere vervoersmaatschappijen kunnen bieden op een concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De prijs van de concessie is een vergoeding voor het gebruik van het eerder aangelegde spoorwegennet.