Eindexamen economie havo 2021, tijdvak 2: vragen en antwoorden

uit een krant, december 2017: Iedereen die in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering voor zorg - kortweg basispakket - afsluiten. De overheid bepaalt wat onder het basispakket valt en wat niet. Daarnaast kunnen mensen een aanvullende zorgverzekering afsluiten om kosten te verzekeren die buiten het basispakket vallen, zoals tandzorg, fysiotherapie, hulpmiddelen of alternatieve geneeswijzen. Het basispakket heeft een verplicht eigen risico van minimaal € 385 per persoon per jaar. Verzekerden die kiezen voor een vrijwillig verhoogd eigen risico, krijgen korting op de premie. De gezamenlijke zorgverzekeringsmaatschappijen zien een trend dat verzekerden zich steeds rationeler gedragen:

• Klanten verzekeren zich alleen nog voor aanvullende zorg waarvan zij (bijna) zeker weten dat zij die gaan gebruiken.
• Gezonde mensen kiezen steeds vaker voor een verhoogd eigen risico bij het basispakket.

Gebruik het krantenartikel.

Gebruik bron 1.

Het veranderende klantgedrag kan duiden op een verandering in risico- aversie bij verzekerden (zie bron 2 en bron 3).

Gebruik bron 2 en bron 3.

Zorgverzekeraar DSW introduceert voor het jaar 2018 een premiekorting van € 276 per persoon per jaar voor verzekerden die het eigen risico bij het basispakket met € 500 verhogen van € 385 naar € 885. Voorheen hadden alle verzekerden bij DSW alleen het verplichte eigen risico van € 385 per persoon per jaar. Stel dat 13% van de verzekerden van DSW vrijwillig kiest voor een verhoging van het eigen risico naar € 885. Ga ervan uit dat het aantal verzekerden bij DSW in 2017 en 2018 gelijk is (zie bron 1).

Gebruik de voorgaande tekst en bron 1.

uit een krant, 2018: Volgens de Verenigde Staten (VS) dumpt het buitenland staal op de Amerikaanse markt, waardoor de werkgelegenheid in deze sector in de VS onder druk staat. Deze dumping wordt mogelijk gemaakt door de exportsubsidies die buitenlandse overheden aan hun staalproducenten geven. Dumping is een van de oorzaken van het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van de VS. De VS willen met protectionistische maatregelen proberen dit tekort tegen te gaan én de eigen werkgelegenheid te beschermen.

Met ingang van 1 juni 2018 stellen de VS daarom een importheffing in van 25% op staal uit onder andere de Europese Unie (EU). Een aantal maanden eerder hebben de VS deze heffing al doorgevoerd op staal uit China. Het opleggen van importheffingen door de VS wordt gezien als de start van een wereldwijde handelsoorlog. De buitenlandse handelspartners hebben namelijk plannen voor tegenmaatregelen, waarbij importheffingen geheven zullen worden op specifieke Amerikaanse producten.

Volgens econoom Babs Snoeks lost het opleggen van importheffingen niet structureel het grote tekort op de lopende rekening van de VS op. Zij is namelijk van mening dat het tekort grotendeels veroorzaakt wordt door achterblijvende innovatie van de Amerikaanse industrie.

Econoom Snoeks stelt dat het opleggen van importheffingen door de VS uiteindelijk leidt tot minder werkgelegenheid. De importheffingen leiden namelijk tot hogere binnenlandse inflatie, waardoor de Fed (de Amerikaanse Centrale Bank) zal ingrijpen via een renteverhoging.

Econoom Snoeks wil de opties van de VS en zijn handelspartners om wel of niet importheffingen in te stellen, analyseren met een speltheoretisch model. Elk van de partijen heeft twee opties: wel of geen importheffingen instellen. Elke optie heeft gevolgen voor het bbp. Als beide partijen hun keuze gelijktijdig maken, dan zijn er vier scenario’s (zie bron 1). De uitkomsten van de scenario’s kunnen in een opbrengstenmatrix weergegeven worden (bron 2).

Gebruik bron 1 en bron 2.

Behalve de hierboven genoemde exportsubsidies, dumping en importheffingen zijn ook andere protectionistische maatregelen mogelijk.

Nederland kent bij de financiering van het ouderdomspensioen de volgende uitgangspunten:

• een basispensioen voor iedereen volgens de Algemene Ouderdomswet (AOW), waarbij met de ontvangen premies in een jaar direct de uitkeringen in dat jaar worden betaald
• een bedrijfspensioen afhankelijk van het looninkomen, waarbij door een pensioenfonds op basis van belegde premies de uitkering wordt verstrekt
• een vrijwillige aanvullende pensioenverzekering, waarbij er zelf wordt gespaard voor extra pensioen

De AOW-gerechtigde leeftijd was in de wet van 1956 vastgesteld op 65 jaar. Maar als gevolg van de vergrijzing1) en de ontgroening2) staat de betaalbaarheid onder druk. De beroepsbevolking neemt in verhouding tot het aantal AOW-gerechtigden af. De Nederlandse overheid heeft daarom enkele jaren geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen tot

67 jaar in 20223).

noot 1 ‘Vergrijzing’ betekent dat het aandeel ouderen in de samenleving stijgt. noot 2 ‘Ontgroening’ betekent dat het aandeel jongeren in de samenleving daalt. noot 3 De genoemde gegevens kunnen afwijken van de politieke actualiteit.

uit een krant: Het verhogen van de AOW-leeftijd leidt tot veel negatieve reacties in de samenleving. Er is juist een toenemende behoefte om de AOW- leeftijd flexibel te maken. Bijvoorbeeld elk jaar dat je de AOW later laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar dat je later stopt 6,5% omhoog. Elk jaar dat je de AOW eerder laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar 6,5% omlaag (zie bron 1). De voorzitter van de Ouderenbond is voorstander van zo’n flexibele AOW. De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is minder enthousiast.

De voorzitter van de Ouderenbond en de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid discussieerden in januari 2021 met elkaar in een televisieprogramma.

− De voorzitter: “Mijn buurman Henk is laag opgeleid en heeft een fysiek zwaar beroep. Hij wil in goede gezondheid samen met zijn vrouw van zijn oude dag genieten, ook al moet hij daarvoor een deel van zijn pensioenuitkering inleveren. Op 3 januari 2022 wordt hij 65 jaar. Hij zou dan graag met pensioen gaan. Een flexibele AOW maakt dat mogelijk.”

• De staatssecretaris: “Hoogopgeleiden hebben, in tegenstelling tot Henk, vaak geen fysiek zwaar beroep. Een flexibele AOW kan daardoor leiden tot een nog grotere inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.”

Gebruik de uitspraak van de voorzitter, bron 1, bron 2 en bron 3.

Gebruik de uitspraak van de staatssecretaris en bron 1.

uit een krant: Op de Nederlandse arbeidsmarkt zijn steeds meer zelfstandige ondernemers zonder personeel (zzp’ers) actief. Deze groep Nederlanders werkt niet in loondienst bij een werkgever maar werkt voor eigen rekening voor opdrachtgevers. Je komt zzp’ers in alle sectoren tegen: van de bouwsector en de zorg tot de advocatuur. In

2008 waren er 810 duizend zzp’ers, wat overeenkwam met 9% van de werkzame beroepsbevolking. Dat aantal is in tien jaar tijd, zowel in economisch slechte tijden als in economisch goede tijden, sterk gegroeid.

De solidariteit binnen het stelsel van sociale zekerheid in Nederland komt onder druk te staan door de groei van het aandeel zzp’ers binnen de werkzame beroepsbevolking. In de eerste plaats gelden voor zzp’ers geen verplichte collectieve verzekeringen tegen arbeidsongeschiktheid en ziekte, zoals die er wel zijn voor werknemers. Particuliere verzekeringen zijn duur, en daarom verzekert een grote groep zzp’ers zich niet. In de tweede plaats gelden er belastingvoordelen voor zzp’ers, waardoor zij minder bijdragen aan collectieve regelingen zoals de bijstandsuitkering en het basispensioen voor ouderen (AOW).

Gebruik het krantenartikel en bron 1.

In economisch goede tijden komt het vaak voor dat werknemers hun baan in loondienst verruilen voor het zelfstandig ondernemerschap. Ook in laagconjunctuur zijn er werknemers die deze stap zetten.

De buurmannen Zacharia (53 jaar) en Willem (50 jaar) werken allebei in de bouwsector. In 2018 was er een sterke productiegroei in deze sector en gaf Zacharia zijn baan in loondienst op. Hij werd zzp’er in de bouw, terwijl Willem ervoor koos werknemer te blijven. De bouw kent een cao met een bedrijfspensioen.

Zacharia en Willem hebben het krantenartikel gelezen en zijn met elkaar daarover in discussie geraakt.

• Uitspraak 1
• Zacharia: “Ik begrijp niet dat jij werknemer blijft. Mijn inkomen is dankzij de groei in de bouwsector hoger dan dat van jou. Mijn inkomen past zich snel aan de marktsituatie aan. En dan heb ik ook nog belastingvoordelen die jij niet hebt.”
• Uitspraak 2
• Willem: “Ik blijf liever werknemer. Dan weet ik beter waar ik financieel aan toe ben en bovendien ben ik verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid en ziekte. Jij mag dat zelf regelen, wat je trouwens nog steeds niet hebt gedaan. En dat terwijl het werken in de bouw niet zonder gevaren is….”
• Uitspraak 3
• Zacharia: “Particuliere verzekeringsmaatschappijen werken met risicogroepen waar ze de premies op afstemmen. Dan is de zelfstandige advocaat beter af dan ik. Er zijn overheidsplannen om te komen tot een verplichte collectieve verzekering tegen arbeidsongeschiktheid en ziekte voor alle zzp’ers in Nederland. Daar wacht ik op, omdat dat veel gunstiger is voor mij. Leve de verplichte solidariteit!”
• Uitspraak 4
• Willem: “Solidair? Jij hebt over enkele jaren net zoveel pensioen als ik, zonder dat je daarvoor betaalt. Dat noem ik geen solidariteit.”
• Uitspraak 5
• Zacharia: “Wat je nu zegt over pensioen klopt niet. Je vergist je!”

Gebruik uitspraak 1.

Gebruik uitspraak 2 en uitspraak 3.

Gebruik uitspraak 4 en uitspraak 5.

Gebruik bron 2.

Studenten die een vervolgopleiding in het hoger onderwijs gaan doen, kunnen daarvoor geld lenen van de overheid. De collectieve vraag naar studieleningen (gevraagd bedrag per jaar, zie bron 1) is onder andere afhankelijk van het aantal studenten en van het te betalen rentepercentage.

Onderzoek naar de verwachte collectieve vraag naar studieleningen in

2022 leidt tot twee conclusies: a De vraag naar studieleningen is rente-inelastisch1) bij een rente tussen 0,5% en 0,3%. b Bij een lagere rente zou het totale rentebedrag over het in 2022 collectief geleende bedrag dalen.

noot 1 Rente-elasticiteit is de prijselasticiteit van het collectief gevraagde bedrag aan studieleningen.

Gebruik bron 1.

Gebruik bron 1.

Het bestaande sociaal leenstelsel voor de studieleningen kent een aantal voorwaarden: a Het maximaal te lenen bedrag bedraagt in 2022 circa € 1.075 per maand. b De aflossingsperiode is 35 jaar. c De terugbetaling is afhankelijk van draagkracht.

Leerling Bert uit 5 havo bespreekt de consequenties van het sociaal leenstelsel in het kader van zijn profielwerkstuk. Bert: “Het sociaal leenstelsel helpt studenten over hun leenaversie heen.”

Gebruik de voorgaande tekst bij de volgende twee vragen.

Zonnepanelen zorgen voor een duurzame opwekking van energie. De Nederlandse overheid heeft de toepassing van zonnepanelen op woonhuizen in het verleden met een financieel programma gestimuleerd. De subsidieregeling bestaat al enige jaren niet meer. Voorzitter Carlein Solis van de stichting ‘NL Duurzaam’ stelt: “De terugkeer van de subsidie- regeling is nodig voor de ontwikkeling naar een duurzaam Nederland.”

Carlein Solis: “Het herinvoeren van de subsidieregeling zal leiden tot een sterke stijging van de omzet voor producenten van zonnepanelen. De subsidie wordt verstrekt aan de producent. Zeker is ook dat het consumentensurplus zal toenemen doordat de subsidie wordt doorgegeven aan de consument. Bovendien heeft het positieve gevolgen voor de werkgelegenheid in andere sectoren van de economie.”

Gebruik bron 1.

Gebruik bron 1.